close

İHSAN 6

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep söylüyoruz; bu âlemde aşktan başka hiçbir şey yoktur. İster nefsani, ister mecazi, ister hakiki olsun, herkesin peşinde koştuğu bir aşk mutlaka vardır. Herkes bir aşkın peşinden koşar; çünkü bu hayatta aşktan başka bir şey yoktur. Herkes bir şeyleri sever ve hayatını o yolda harcayıp sarf eder. Bu aşk bazen dünyadır, bazen nefsin arzuları, istekleridir, bazen de bir mevki, bir makamdır; ama Hz. İnsan olmayı kabul edenler, bilenler Allah’ın aşkının peşindedir.

Allah ayet-i kerimede; “ey nefsini, kendini (hayatını) harcayan kullarım! Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin. Allah bütün günahları affeder”193 buyurur. Yani “dön, nereye kadar gitmişsen gitmiş ol; ama dön. Allah beni artık affetmez, kendimi, hayatımı yanlış yerde harcadım, iş işten geçti deme. Benim rahmetimden umudunu kesme. Ben, rahman ve rahimim194, rahmeti zatıma yazdım,195 tövbe ettim döndüm de. Böyle yaparsan seni rahmetimin içine aldığımı, rahmetimi görürsün” der Allah.

Allah ayet-i kerimede; “Kıyamet günü her topluluğu (cemaati) imamıyla beraber huzura alırız”196 buyurur. Allah’ın ne demek istediğini anlamak gerekir. “Her topluluğu imamıyla beraber huzura alırız” demek Allah ilk önce imamı hesaba çeker demektir. Eğer bir cemaatin imamı peygamberse o zaman Allah ilk önce peygamberi hesaba çeker.

Allah ayet-i kerimede Hz. İbrahim için; “rabbi, İbrahim’i bir takım kelimelerle imtihana tabi tuttu, hepsinin gereğini yerine getirince ‘seni insanlara imam kılacağım’ (dedi)”197 buyurmuştur. Bu yüzden bütün peygamberler aynı zamanda imamdır.

İmam; önde olan demektir. Aynı zamanda imam “üm” kelimesinin harflerinden türetilmiştir. Üm kelimesi de; ana, anne demektir. Yani kendisine tabi olanları manevi olarak doğurmuş, anlamındadır. Ümmet de aynı şekilde bir anneden doğan çocuklar demektir.

Peygamberin anne olması demek; kendisiyle beraber olanlara anne gönüllü, anne şefkatli olmasıdır. Bunun ötesinde başka bir şey daha vardır; peygamberler kendisine tabi olanlarla birdir. Ana nasıl ki evlatlarını kendinden ayırmıyorsa gerektiğinde yemiyor yediriyor, içmiyor içiriyor, hatta gerektiğinde kendini tehlikeye atıyor, evladını koruyorsa imam da böyledir. Kimse böyle olmadan; yani Allah onu bir takım kelimelerle imtihana tabi tutmadan, o da bu imtihanları kazanmadan kimse imam olamaz. Yoksa öyle öne geçip namaz kıldırmakla imam olunmaz.

Her ayetin mutlaka detayları, farklı farklı anlatımları, bir genel, bir de özel anlamı vardır. Her ayetin, derine doğru indikçe yedi farklı anlamı çıkar. Daha doğrusu ayetlerin her nefsin mertebesine göre farklı farklı anlamları vardır. Ben bir tanesini söyleyeyim.

Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için; “o sizden gaybın sırlarını gizlemez, söyler”198 buyurur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunları söylüyorsa bilelim diye söylüyor; çünkü bilmedikçe iman etmemiz mümkün değildir. Bu yüzden Allah’ın ilk emri “oku” dur.199 Önce okumak, bilmek gerekir. Bilirsek iman etme, anlama, gereğini yapma imkânımız olur. Bütün Mürşid-i kâmiller aynı zamanda imamdır, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in varisidir. Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz söylüyorsa bu durumda onun varisi olan Mürşid-i kâmiller de insanlar bilsin diye bunları söyler.

Evet, Allah’ın her cemaati, her topluluğu imamıyla birlikte huzura alacağını söyledik.

Allah her cemaati imamıyla beraber huzura alıyorsa önce imamı hesaba çeker. Hesaba çekerken imama bir de; “sen, rabbine imana davet ederken sana ne cevap verildi, kim sana ne cevap verdi” diye sorar. Allah ona bunu soruyorsa onun da cevap vermesi lazım. Allah, her bir peygambere; “sana ne cevap verildi”200 diye sorduğu gibi aynı şekilde her bir peygamber varisine de bu soruyu sorar.

İmamdan sonra hesaba çekilecek olanlar da Allah’a bu cevabı verecek; yani “davetini işittik, ona tabi olduk ve davetine hemen icabet ettik” diyecekler. Allah ayet-i kerimede; “onlar derler ki: Allah’a davet eden bir münadi feryat edip bizi Allah’a davet ediyordu. Biz de onun davetine hemen icabet ettik”201 buyurur. İmama; “sana ne cevap verildi” diye sorulduğunda imam kendisine tabi olanların her birinin cevabını tek tek verecek, kim ne cevap vermişse onu söyleyecek; yani ona 100 kişi ya da 1000 kişi tabi olmuşsa bu durumda imam her biri için tek tek hesap verecek. Tabi imamla beraber olan kişinin de bu soruya cevap vermesi lazım; çünkü Allah “sana ne cevap verdi” diye sorduysa bu hesap o tabi olanları da ilgilendirir. O halde cemaattekilerin her biri hesaba çekilirken imamları da onlarla beraber hesaba çekilir; yani imamın hesabı daha ağırdır. Bu yüzden imam sadece önde namaz kılan değildir.

Mesela hesaba baktığımızda ne söyleyeceğimizi herkes bilir. Biz kardeşlerimize muamele ederken toptan muamele ediyor; “kapı açıktır, buyrun, hepiniz gelin, gelmek isteyen buyursun” diyoruz. Herkesin, imamların davetine icabetinin farklı olduğu gibi her imamın da kendine göre bir muamelesi vardır.

Şu anda yüzlerce, binlerce kişi bize tabi olmuş durumdadır, hatta cemaat halinde tabi olmuş olanlar da vardır. Hatırlayamadıklarım hariç Ankara’dan, Balıkesir’den, İzmir’den, Makedonya’dan bir cemaat, İstanbul’dan ve Azerbaycan’dan iki cemaat mürşitleriyle beraber toplu halde bize tabi olmuştur. Bunlar toptan cemaat halinde tabi olanlardır. Artık sayıyı buna göre hesap etmek gerekir. Eğer biri gerçekten tabi olduysa, “sizinle beraber yürümeyi kabul ediyorum, size uyuyorum” dediyse artık hesabı beraber vereceğiz demektir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “ölmeden önce ölün”202 buyurmuştur. Gerçi âlimlerimiz bu hadisi açıklarken “hesaba çekilmeden evvel hesabınızı görün” demişlerdir; ama bu hadisin manası daha farklıdır. Çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz aynı şekilde; “hesaba çekilmeden evvel kendinizi hesaba çekin”203 diye de buyurmuştur. Biz de herkes gibi kendimizi hesaba çekiyoruz. Hesaba çekerken sorumluluğumuzu biliyor, kendimizi öyle hesaba çekiyoruz. Bu hayali bir şey değildir. Manevi olarak gördüğümüz şey; bütün kardeşlerimizle beraber hem de her biriyle tek tek hesaba çekildiğimizdir; çünkü “sana ne cevap verildi” hesabını vermek gerekir.

Eğer biri gerçekten “la ilahe illallah” dediyse tek sefer “ya rabbi seni seviyorum” dediyse imanı önde günahı ise geridedir, sırtındadır. Onun günahı sırtındaysa aynı zamanda ona imamlık yaptığımız için bizim de sırtımızdadır. Günahı geride olduğu gibi imanı da; “ya rabbi! Seni seviyorum” demesi de önündedir. Onu manevi olarak sırtımıza alıp vuslat yolculuğunu yaparken önce imanını önümüze koyuyoruz. İmanına karşılık ona güveniyoruz. Kardeşlerimizin muhabbetlerini, “ya rabbi, seni seviyorum” demelerini, “lâ ilâhe illallah Muhammed’un resulullah” demelerini, şehadetlerini, “ya rabbi, seni seviyorum” derken gösterdikleri fedakârlıkları önümüze koyup ona öyle bakıyor, onun günahlarını da arkamıza alıyoruz. Yalnız arkamızda dağlar gibi günahları var bunu da söyleyeyim; ama o imanın “ya rabbi! Seni seviyorum” demenin nuru bu karanlığı görmemeye, yok etmeye yetiyor.

Ne diyoruz?

“Ya rabbi! İmanımız, sana olan muhabbetimiz bu, günahımız da şudur. Ben kabul ediyorum, bütün kardeşlerimin günahını da, imanını da kabul ediyorum, her şeyimizle huzurundayız, buyur” diyoruz. Hesabımız neyse bu şekilde kabul ediyoruz; ama baktığımızda görüyoruz ki hesap dağlar gibi ağırdır. Bu yüzden ısrarla; fırsat varken, hazır nefes alıyorken tövbe edin; yani “ya rabbi tövbe ettim, deyin” diyoruz. Zaten yine hata yapacağız, yine yanlış yapacağız, bari tövbe edip istiğfar edelim. Sırtımızda dağlar gibi günahlar olsa da tek sefer “ya rabbi, seni seviyorum” demenin nuru o günahların karanlığını aydınlatır, Allah günahlarımızı “ya rabbi, seni seviyorum” dememizin, imanımızın hatırına verir, affeder.

Bu yüzden ısrarla; “ya rabbi! Seni seviyorum. Sana iman ettim, ben senin yaratmış olduğun aciz, günahkâr, hatalı, kusurlu, bununla beraber zayıf ve bütünüyle sana muhtaç kulunum, sen de benim rahman ve rahim olan rabbimsin. Sen benim ğafur olan, gaffar olan, tevvab olan, afuvv olan, ehad olan, vahit olan rabbimsin, sen benim ilahımsın, mabudumsun. Ben sana sığınıyorum. Sen zaten benim ne kadar zayıf olduğumu biliyorsun. Şu kadar yanlış yaptım, günah işledim; ama şimdi tövbe ediyorum, sana sığınıyorum, beni mağfiret et” deyip boynumuzu Allah’ın huzurunda bükelim, diyorum. Hepsi bu kadar; yani hiç zor değildir. Gönlümüzü Allah’a çevirip böyle söylediğimizde Allah günahımızı olmamış gibi siler; çünkü Allah öyle buyurmuştur.204

Bir de böyle söyleyip ayrıca rabbimize gidecek olan yola sırat-el mustakime girsek bu sefer Allah günahlarımızı affetmekle kalmaz aynı zamanda ayet-i kerimede; “onların günahını sevaba çeviririm”205 buyurduğu üzere günahlarımızı da sevaba çevirir. Demek ki Allah, günahları bir de sevaba çeviriyormuş. Neden? -Kulu sırat-el mustakimde yürüsün, koşsun diye.

Evet, ayrı gayrımız yoktur. Allah’a yemin ederim ki biriz, hesabımız da birdir; yalnız bunu en üst perdeden söylüyorum. İster anlayalım, ister anlamayalım, bu böyledir.

Birbirimize yardım edelim. Allah ayet-i kerimede; “hayırda birbirinize yardım edin, şerde, günahta, yanlışta yardım etmeyin. Birbirinizi eleştirmeyin”206 buyurur. Öyleleri var ki yardım etmek, destek olmak şöyle dursun bir de bizi eleştirir! Hâlbuki niye eleştiriyorsun, eleştirecek ne vardır! Zaten bizim derdimiz bize yeter, zaten günahımız sırtımızdadır. Neden sırtımıza bir taş da sen atıyorsun! Yani illa taş atacaksan bize taş atmak yerine bari sırtındaki o taşları döküp at!

Evet, birbirimize yardım edelim. Daha doğrusu bana yardım edin, yardımınıza, desteğinize ihtiyacımız var. Allah imamlara, davetlerinin hesabını soracağını söylemiştir. Yoksa önde yürümek, sadece; “ben sizin önünüzdeyim, haydi siz de benim arkamdan gelin” demek değildir. İmam olmak, önde olmak; arkasındakilerin sorumluluğunu, yükünü almak, bu konuda bütün çabayı, gayreti sarf etmektir, yoksa sorumluluktan kaçılmış olunur. Bu yüzden ben söylemezsem ve arkadaşlar da anlamazsa olmaz, böyle yaparsam ben sorumluluğumu yerine getirmemiş olurum. Bunları söylüyorum ki sorumluluğun ne olduğunu bilelim, kardeşlerimiz de hesaplarının farkında olsunlar.

Mesela Fatiha’yı okurken; İyyâke na’budu ve iyyâke nesta’in:207 “Biz sadece sana âbd oluyoruz ve sadece seni istiyoruz.” İhdinâs sırat-el mustakim:208 “Bizi sırat-el mustakime hidayet et” diyoruz. Bunu söylerken “beni” değil “bizi” “hepimizi beraber” diyoruz. Sadece kendimiz için isteyemeyiz, “ben” diyemeyiz, dersek bu okuduğumuz Fatiha olmaz, dolayısıyla kıldığımız namazımız da namaz olmaz.

Bir cemaatin biz demesi için önce önde olanın, imamın biz demesi gerekir. Bu durumda önce benim “biz” demem gerekir ki benimle beraber olanlar da “ben” demekten kurtulup “biz” diyebilsin. Kardeşlerimiz “ben” demeyi bırakıp “biz” dediğinde Allah da cemaati bir olarak kabul eder ve cemaate toptan muamelede bulunur, o cemaattekilere farklı muamele yapmaz, bir olarak muamele yapar.

Eğer Allah onları imamlarıyla beraber huzura alıyorsa muamele birdir, tek muameledir. Onları birbirinden ayırmaz, aynı yere gönderir. Eğer Allah cemaati aynı yere gönderiyorsa bu durumda kardeşin güzel bir şey yaptığında sana yardım etmiş olur, kardeşin ilerlediğinde sen de onunla beraber ilerlemiş olursun. Onun kazanması senin kazanman, onun kaybetmesi de senin kaybetmen olur; çünkü cemaatte birlik vardır.

Evet, elbette ki çoğunuz ne demek istediğimi anladınız, anlamayanlar da, yolu yürüdükçe, manevi olarak büyüdükçe, ilerledikçe anlar inşallah.

Herkesin hesabı kendisine aittir; ama bir de toptan hesap görülür. Mesela Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeyi bir işe veya savaşa davet edince sahabe; “ben gelmiyorum, şimdi müsait değilim” diyebilir miydi? -Elbette ki diyemezdi, deseydi münafık olurdu, hem de Allah ona “münafık” derdi. Böylelikle imanını ve ahiretini ebedi olarak da kaybederdi. Yani Allah muameleyi toptan yaptığında “ben, bence, bana göre” diyemezsin, dersen kaybetmiş olursun.

Bununla ilgili ayet söyleyeyim maksat tam olarak anlaşılmış olsun.

Allah ayet-i kerimede; “o ağacın altında sana biat edenlerden Allah razı oldu”209 ve “Bedir Savaşı’na katılanlardan Allah razı oldu” buyurur. Allah razı olurken aralarından birkaç kişiden değil, orda bulunan bin beş yüz kişinin hepsinden razı oldu. Ancak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber gitmeyenlere bunu ikram etmedi. Oradakilerin hepsinin hali ayrı ayrı, farklı farklıydı; ama Allah; “onların gönlündekini bildiği için onlardan razı oldu”210 buyurmuştur. Onlar biat ederken ölümüne biat ettiler; çünkü bu bir gönül meselesi, gönül birliği meselesidir.

Son olarak bir şey daha söyleyeyim; Hesap daha bitmemiştir, herkesin hesabı önündedir ve herkes kendi hesabını görür. Aynı şekilde ben de kendi hesabımı görüyorum. Yeminle söylüyorum, hesabıma bakarken söylediğim tek kelime vardır; “eyvah”! Başka bir kelime söyleyemiyorum. Sadece “eyvah” deyip feryat ediyorum.

Bu yüzden; yardıma, desteğe ihtiyacımız var. Birbirimize yardım edelim, birbirimize muhabbet olalım, iman olalım, aşk olalım, hayır olalım, ikram olalım, birbirimize cehennem değil, azap değil, bela değil, musibet değil, sıkıntı değil cennet olalım, birbirimizin sıkıntısını gidermeye çalışalım. Bir engel varsa onu hem kendimizin, hem de birbirimizin önünden kaldırmaya çalışalım, öyle ki yürüyelim, yürüyebilelim.

Mesela; umreye giderken her sene kardeşlerimizi beraber götürmeye çalışıyoruz. Bir dahaki sefere yine öyle yapacağız inşallah. Hepiniz biliyorsunuz ki geçen sefer altmış kişiye yakın kişinin; yani umreye gelenlerin neredeyse yarısının parasını biz ödedik. Kardeşlerimiz biliyor, paramız olmadığı için borç aldık, umre paralarını bu şekilde ödedik. Acaba kardeşlerimizin umre paralarını neden biz ödüyoruz diye herkesin durup düşünmesi gerekir. Peki, neden ödedik? -Tabi ki Allah için, kardeşlerimiz iman kazansın diye ödedik.

Yük bizim sırtımızda değilse o halde bu derdimiz nedir! Daha bir önceki umrenin borcu bitmeden bir daha borç edip kardeşlerimizi umreye götürdük ki orada “Allah” desinler, “ya rabbi, senin için canımı veririm” desinler, öyle ki imanları önlerinde olsun. Böyle yaparak aslında kendi hesabımızı veriyoruz; çünkü bir olunca hesap hepimizin hesabı olur. Evet, baş gözüyle bakınca anlaşılmaz, akılla anlamaya çalışırsak bunu anlamayız. Bu yüzden imanımızla bakmamız, artık tanışmamız gerekir; çünkü birbirimizle ne kadar tanışırsak birbirimizi o kadar anlarız.

Bütün mesele elimizden geleni yapmaktır. Tevhit, vahdet bir demektir. İnsan gönül itibariyle tevhitte olmadan “lâ ilâhe illallah” demiş olmaz. “Lâ ilâhe illallah” diyebilmek için kulun, Allah’ın nazarıyla nazar etmesi gerekir. Allah, kullarını bir ve beraber görmek ister; yani bir konuda emir verdiğinde “sen böyle yap” demez “siz böyle yapın” der, bir kişiye hitap etmez, herkese birden hitap eder. Bunları söylememin sebebi; bakışımızın doğru olması, birliğe, tevhide göre olması için, bir olduğumuzu bilmemiz içindir.

Unutmamamız gerekir ki birine yardım ettiğimizde kendimize yardım etmiş oluruz. Biri kazanınca onunla beraber biz kazanmış, kaybedince onunla beraber biz de kaybetmiş oluruz.

Allah ısrarla “birbirinizi çekiştirmeyin, su-i zanda bulunmayın, dedikodu yapmayın, iftira atmayın, gıybet etmeyin, fitne çıkarmayın, fitne adam öldürmekten daha beterdir, mü’minler kardeştir, kardeşlerinizin arasını bulun, birbirinizi sevin”211 buyurur. Bu yüzden arayı bulmak, birliği, beraberliği, tevhidi sağlamak gerekir. Allah’ın isteği budur. Yoksa sadece hayal kurmuş oluruz. Oysaki din, iman, kulluk hayal değildir, gerçektir, haktır.

Bir anne hamile kalırken ana rahmine düşen yüzlerce, binlerce sperm, beşer olma yarışındadır. İstisna haricinde kapı o binlerce spermden bir tanesine açılır ve o bir tanesi içeri girip insan olarak doğmaya hak kazanır. Gerisi artık hiçbir mana ifade etmez; çünkü çöpe gitmiştir.

Ana rahminde yarışı kazanıp beşer olarak dünyaya geldin, bir tek sen kazandın; ama yarış devam ediyor. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “genişliği yer ile gök kadar olan cennete koşun”212 buyurur. Koş değil, koşun; yani beraber koşmak gerekir. Ayrıca “hep beraber Allah’ın ipine sarılın”213 “hepiniz Allah’a firar edin”214 buyurur. Demek ki yolculuk devam ediyormuş. Bu yüzden koşmaya, firar etmeye devam edeceğiz inşallah.

“Ben kimsenin hakkını yememişim, yanlış da yapmamışım, cennete giderim” demekle kimse cennete gitmez. Sen böyle gidersen cennetin kokusunu bile alamazsın. Cennete gidebilmen için cennete koşman, varman gerekir. Bu bir yolculuktur, bu yüzden sırat-el mustakimde bu yolculuğu yapman lazım. Evet, yarış devam ediyor; ama bu seferki yarış daha farklıdır. Ya birbirimize tutunur, hep beraber koşar, birbirimize destek oluruz ya da hep beraber yarışı kaybederiz.

Allah ayet-i kerimede; “insanların çoğuna uyarsan seni Allah’ın yolundan saptırırlar.” “İnsanların çoğu akletmez, çoğu iman etmez, çoğu şükretmez”215 buyurur. Dolayısıyla insanların çoğuna uyarsan küfre, şirke, batıla düşer ve kaybedersin. Bu, çoğunluğa uyma meselesi değil; hakka uyma meselesidir. Bunu Allah söylüyor. Demek ki çoğunluk iman etmiyormuş, cehenneme gidiyormuş.

Cennete varman için koşman lazım; ama tek başına koşamazsın, Allah ayette; “Allah’ın ipine beraber sarılın” buyuruyorsa bu durumda beraber sarılman gerekir. Beraber sarılın ki birbirinize yardım edebilesiniz. Yoksa bu öyle kuru kuruya bir sarılmak değildir.

İp; Allah’ın kitabı, Kur’an’dır, sırat-el mustakimdir, Allah’ın peygamberidir aynı şekilde peygamber varisleridir. Mürşid-i kâmil, o ipin kendisidir, ona tutunman lazım; yani Allah “ipime tutunun” derken “orada birbirinize yardım edin” demiş, bu yüzden ayet-i kerimede; “birbirinize hayırda yardım edin, şerde yardım etmeyin”216 buyurmuş, “önde yürüyün” demiştir.

Hayır; bizi Allah’a, cennete yaklaştırandır. Önde yürüyenler de; sabikun, mukkarebun olanlardır, hayırda yarışanlardır;217 çünkü önde gidenler aynı zamanda peşinden gelenleri de çekip onlara yardım eder.

Biz de bütün kardeşlerimizin önde yürümesini istiyoruz. Birbiriyle uğraşanlardan değil; yarışanlardan, öndekilerden, mukarrabûnlardan, Allah’a yakın olanlardan olmasını istiyoruz. Eğer hesabı beraber vereceksek hesabımız bize yakışır olsun. Birbirimize karşı mahcup olmayalım.

Allah hepimizi önde yürüyenlerden, sabikunlardan eylesin. Hesabı hep birlikte, onun istediği gibi verenlerden, davete icabet edenlerden eylesin. İşi cemaat halinde, bir ve beraber olarak yapıp “ben” demeyenlerden “biz” diyenlerden eylesin. Allah bizi cehennem çöpüne gidenlerden değil hep beraber cennete koşanlardan ve yarışı kazananlardan eylesin. Allah bizi onun rızasını, dostluğunu, yakınlığını, cemalini kazananlardan eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Zumer /53 ↩
  2. Fatiha /3 ↩
  3. En’âm /12 ↩
  4. İsra /71 ↩
  5. Bakara /124 ↩
  6. Tekvîr /24 ↩
  7. Alak /1 ↩
  8. Mâide /109 ↩
  9. Âli İmran/193 ↩
  10. Ali el-Karî ↩
  11. Tirmizî, Kıyame, 25 ↩
  12. Zumer /53 ↩
  13. Furkân /70 ↩
  14. Mâide /2 ↩
  15. Fatiha /5 ↩
  16. Fatiha /6 ↩
  17. Fetih /18 ↩
  18. Fetih /18 ↩
  19. Hucurat /12, Bakara /191, Hucurat /10 ↩
  20. Âli İmran/133, Hadîd /21 ↩
  21. Âli İmran/103 ↩
  22. Zâriyât /50 ↩
  23. Ankebût /63, Ra’d /1, Mu’min /59, Mu’min /61 ↩
  24. Maide /2 ↩
  25. Vâkıa /10-11 ↩