close

İHSAN 3

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber ihsanı anlamaya devam ediyoruz inşallah.

Allah ayet-i kerimede; “Allah muhsinleri sever.”132 Yani ihsan edenleri, güzel olanları, güzel yapanları sever, buyurur. Güzel yapanlar, güzelliklerini Allah’tan almıştır. Güzel olamayanlar ise şeytanın eline, tuzağına düşmüş, şeytanın çirkinliğiyle çirkin, kötülüğüyle de kötü olmuştur. Allah bunlar hakkında; “onların yeri ebedi cehennemdir”133 buyurur. Bu nedenle insan ya güzeli, güzelliği tercih eder ya da şeytanın eline, tuzağına düşer; yani tercih bütünüyle insana aittir; çünkü Allah ona irade ve tercih etme hakkı vermiştir.

Aslında insanda sevmekten ve aşktan başka bir şey yoktur. Yalnız bunun bir sebebi vardır. O da; Allah’ın, insanı kendi aşkından yaratmasıdır. İnsan bilse de bilmese de bu böyledir. Onun için insan güzelliğe âşıktır, güzelliği sever ve sevdiği her şeyin de kendisine ait olmasını ister. Bu yüzden hayatı yaşarken kendisine göre güzel olan şeyi sever ve arzu eder.

Bir de insanın korkuları, endişeleri vardır. İnsanın korkusu ve endişesi de sevgisinden kaynaklanır. İnsan, sevdiğini kaybetmekten veya kazanamamaktan korkar, endişe eder; yani sevmesi de, korkması da, endişe etmesi de sevgisindendir. Bu yüzden sevdiğine bir zarar gelmesini istemez; çünkü insan kendisine göre güzel olanı sever ve onu kaybetmek istemez. O sevdiği şeyi veya kişiyi kazanmamışsa kazanmak için çaba, gayret sarf eder. İnsan, sevdiklerinin yanında bir de kendini sever. Kendini sevdiği için de kendisine bir zarar gelmesini istemez.

Onun için insan saf sevgiden ibarettir ve güzellik tercihini de kendisi yapar. Bu tercihini de genel olarak etrafındaki insanlara göre yapar. Etrafındaki insanlar neyi seviyor, neyi istiyor, neyin peşinden koşuyorlarsa o da onlara uyup onlar gibi yapar. Bu durum onun elindeki bir şey değildir; ama buluğa erdiği andan itibaren artık Allah onu sorumlu tutar ve ondan gerçek sevgiliyi, rabbini aramasını ister; çünkü Allah ona gerçek sevgiliyi arama fıtratı vermiştir. Bunun için de rabbini arasın ve bulsun diye Allah onun önünü açar.

Mesela köy yerindeki birine; “ne istiyorsun” diye sorsak “şu tarlalar benim olsun, bu kadar hayvanım olsun, böyle bir bahçem olsun” diye cevap verir. Şehirdeki birine sorduğumuzda ise; “ben hayvanı, tarlayı ne yapacağım! Allah bana bir fabrika versin, şu arabayı ya da şu villayı versin” der. Yani insanlar genelde etrafındakilerine göre bakar ve içinde yaşadığı toplumun ölçüsü neyse onu ölçü edinir. Bu tercih bedene, nefse, kişinin kendi zahirine göre yaptığı tercihtir. Zahiri olarak durum böyledir.

Bir de manevi tercih vardır. Allah’ın nefhettiği ruh, sahibini, kendisini yaratanı ister. Biri insana; Allah’a, sahibine gidecek yolu gösteremezse insanın kendisi Allah’a giden yollar aramaya başlar. Buluğa erenler zaten bunu bilir. Kişi buluğa erince; “acaba kim doğru yapıyor, acaba cennetin yolu nerden gidiyor, acaba nasıl yapsam Allah’ın rızasını kazanırım” deyip bir arayışın içine girer. Cemaati öğrenince de kendisine bir yol, bir cemaat aramaya başlar ve “acaba şu cemaate mi gitsem, yoksa bu cemaate mi gitsem” der. Eğer Allah’a giden yolu bulamazsa kalbi mutmain olmaz ve girdiği o cemaatte bir süre oyalanır ve “benim aradığım bu değildir” deyip oradan bir başka yere gider. Ya da artık aramamak için kendisini sarhoş edip, aklını örter. Bunu da içkiyle, uyuşturucuyla ya da başka bir şeyle yapar.

Mesela; kişi dünyayla kendini sarhoş edebilir. “Benim bütün derdim dünyayı kazanmaktır” deyip dünya sevgisi ile sarhoş olabilir. Yahut gönlünü başka bir şeyin peşine takıp onunla sarhoş olabilir. Onu sarhoş eden şey her ne olursa olsun o fark etmez, sonuçta o arayışını unutmak için bunu yapmıştır. Kişi, Allah’a giden yolu bulamadığı için bu sarhoşlukla feryat eden ruhunun sesini bastırmaya çalışır. Kendi ruhuna Allah’ın güzelliğini tattırmak ve göstermek yerine dünyaya ait şeyleri ruhuna güzel diye takdim eder; ama ruhun feryadını, ruhun rabbine olan sevgisini, aşkını ne yaparsa yapsın bastıramaz; çünkü ruh, rabbi için hep feryat halindedir. O kişi de kendi gönül âleminde, vicdanında bunun rahatsızlığını devamlı yaşar. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”134 buyurur. Yani kişi Allah ile beraber olup “Allah” deyince gönlü mutmain olur, sükûn bulur, sekinet bulur. Başka şey onu huzura erdiremez.

Eğer insan dünyadayken ruhunun önünü kapatır, ruhunu maşukunun yoluna koyup, ona yolculuk yaptırmaz, ona vuslat ettirmezse yarın Allah’ın ona tanıdığı süre tamamlandığında perdeler açılır, her şeyi olduğu gibi görür ve pişmanlığı sonuna kadar yaşar. Bu nedenle Allah ahirete gidenler için ayet-i kerime de; “bugün gözün keskin görüyor, perdeyi sana biz açtık”135 buyurur. Yani Allah ölenlere; “gözünü kapatmaya çalıştığın hakikatin, gözünü yumduğun hayatın ne olduğuna bak bakalım” diyecek.

İnsan ahirette neyi görür?

Allah, insanın orada neyi göreceğini en ince ayrıntısına kadar Kur’an’da beyan etmiş, açıklamıştır. Allah ayet-i kerimede; “(sizden biri öldüğünde) varacağı yer Allah’ın huzurudur”136 buyurur; yani insan, ruhunu Azrail (a.s.)’a teslim eder etmez Azrail (a.s.) onu Allah’ın huzuruna götürür. Allah başka bir ayet-i kerimede ise; “and olsun ki seni ilk yarattığım gibi yine tek başına huzurumuza geldin”137 buyurur. İlk yarattığım gibi geldin. Allah, kulunu kendi huzurunda hesaba çeker. Bu yüzden hiç kimse Allah’ın huzurunda bilmedim veya anlamadım diyemez.

Neden kimse; “ben anlamadım” diyemez?

Çünkü onu yaratan rabbi, onu kendisine âbd olsun, Hz. İnsan olsun diye yaratmıştır. Allah, kulunun üzerinde kendi güzelliğini görmek için kulunu yaratmıştır. Bu yüzden ona bu imkânı mutlaka tanır. Eğer Allah’ın muradı kulun üzerinde gerçekleşmiyorsa ve kul da bunu anlamamışsa bu, kula zulüm olur. Allah, kulunu anlamadığı bir şeyden hesaba çekmez. Bir de Allah ona bu yolu göstermezse bu durumda Allah onu kul olarak, âbd olarak yaratmamış demektir. Hâşâ, böyle bir şey olmaz! O zaman bilmek, anlamak ve öğrenmek isteyen herkese Allah öğretir, öğretmemesi mümkün değildir. Eğer insanın kendisi öğrenmekten kaçmışsa bu ona ait bir suçtur ve bunun cezasını da ebedi kaybediş olarak çeker.

Bir şeyin güzelliği kişinin ona olan sevgisiyle ölçülür; yani bir şeyi ne kadar çok seviyorsak o bizim için o kadar güzel olmuş olur. Bir şey de bizim için ne kadar güzel olursa onu da o kadar sevebiliriz.

Bu yüzden El Esmau’l Husna Allah’a aittir,138 en güzel Allah’tır, en sevilmeye layık olan Allah’tır, diyoruz. Çünkü Allah ayet-i kerimede; “mü’minlerin Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir”139 buyurur. Yani “mü’minler Allah’a âşıktır” dedi. Çok şiddetli muhabbet, aşk demektir. Eğer birinde Allah’a karşı aşk yoksa Allah’ı bilmediği, Allah’ın kendisini tanıttığı gibi tanımadığı içindir.

İman; Allah’ı her şeyden çok, canından çok sevmektir; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah ve resulünü her şeyden çok, canınızdan da çok sevmedikçe iman etmiş olmazsınız”140 buyurdu. İnsan, sevgisini gönül âleminde kendisi sevk ve idare eder; yani istediğini sevebilir, istediğini sevmeyebilir. Allah ayet-i kerimede; “iman eden bir delille iman etsin, kâfir olan da bir delille kâfir olsun”141 buyurur. Bu; “beni sevecek olan ayetlerimi okuyup, anlasın, bir delille, bir ayetle beni sevsin” demektir.

Kuru kuruya, gelişi güzel bir sevgi olmaz. Sadece, kendini ve bütün varlığı bir ayet, bir kitap olarak okuduğunda Allah’ı sevebilirsin. Seveceksen, iman edeceksen bari bu imanının bir delili olsun. Biri sana Allah’ı niye seviyorsun diye sorduğunda ona verebileceğin bir cevabın olmalıdır. Aynı şekilde biri Allah’ı neden sevemiyorsun, diye sorduğunda da verebileceğin bir cevabının olması gerekir. Eğer Allah’ı sevemiyorsan Allah’ı kabul etmiyorsun demektir. Bu durumda kabul etmeyişinin, güzelliği neden örttüğünün, neden kâfir olduğunun da bir delili olmalıdır.

Allah’ı sevenler; Allah’ı tanıyanlar, bilenler, ona iman edenler, Allah’a âşık olanlardır. Allah’ı tanıyanlar ise onu öğrenmek için çabasını, gayretini sarf edip hem afaktaki, hem enfüsteki; yani hem kendi nefsindeki hem dışardaki hem de Allah’ın Kur’an’da indirdiği ayetleri okuyanlar, anlayanlardır. Eğer biri Allah’ı sevemiyorsa ayetleri okumuyor demektir.

Onun için Allah’ın ilk emri; İkra’ bismi rabbikellezî halak:142 “Yaratan rabbinin ismiyle oku” emridir. Yaratan rabbinin ismini oku, ismine okudur. Bu okuma; insanın kendisini, kendisini yaratanı, Allah’ın yarattıklarını yaratan rabbinin ismiyle okumasıdır. Okumak için elbette ki insanın aklını kullanması gerekir. Eğer insan yaratan rabbinin ismiyle okursa bütün varlıkta Allah’ın güzelliğini görür, Allah’ın güzelliğine şahit olur. Şahit olunca da “eşhedu en lâ ilâhe illallah” deyip kelime-i şehadet getirerek Allah’ı sever.

Allah, insanı ebedi bir varlık olarak yaratmıştır. İnsanın ebedi olan tarafı ruh tarafıdır. İnsan ya ebediyen cennete ya da cehenneme gider. Çünkü beden ölür; ama ruh ölmez. İnsan öldüğünde sevdiğini ve ona ait her ne varsa hepsini de terk eder. Bu yüzden insanın mutmain olabilmesi için öyle bir şeyi sevmesi lazım ki o sevdiği ebedi olsun ve kişi öldüğünde onu terk etmesin. Bu yüzden sevilecek olan sadece Allah’tır.

Biri Allah’tan başka neyi severse sevsin öldüğünde mutlaka onu terk eder ya da sevdiği ölünce onu terk eder. Eğer sevdiği şey ebedi değilse öldüğünde onu terk etmesi kişiye elem verir, keder verir. Çünkü aklı olan biri, gönlünü o fani olana bağladığında o sevdiğinin onu mutlaka terk edeceğini, ondan ayrılacağını bilir ve bu yüzden de üzülür, kederlenir. O sevilen ne olursa olsun, kim olursa olsun durum böyledir.

Allah’ı sevenlere ise o sevgileri saf muhabbet verir; çünkü Allah ebedidir, ebedi olan ruhun seveceği de ebedi olmalıdır. Bütün sevgiler sonuç itibari ile elem ve kederdir; ama iş Allah’ı sevmeye gelince, Allah’ı sevmek hem başlangıç itibari ile hem de sonuç itibari ile saf muhabbet, saf mutluluk ve saf saadettir. Bununla beraber sevgiye ancak hain olanlar ihanet eder. Allah asla sevgiye ihanet etmez; çünkü Allah sadıktır, “Sadık” Allah’ın ismidir. Sevgiye en çok kıymet, değer veren Allah’tır. Allah’a olan sevginin bir zerresi bile imandır ve o sevginin bir zerresine bile cennet vardır.

Allah’ı sevenler hem dünyada hem ahirette saadeti bulur; ama Allah’ı sevmekten mahrum olanlar bu saadeti hiçbir zaman bulamaz. Herkes “ben Allah’ı seviyorum” diyebilir; ama kişinin Allah’a olan sevgisi bütün sevgilerin üzerinde olmalıdır; yani her şeyi kaybetmeyi göze alabilmeli ama Allah’a olan sevgisini kaybetmeyi göze almamalıdır. Kazandığı Allah’ın sevgisinin bir zerresine bile zarar gelmesini kabul etmemelidir; çünkü Allah’ı sevmek iman demektir. Allah’ı seven de o imanını arttırmak, çoğaltmak için çabasını, gayretini sarf etmelidir.

Cennet kulun amelinin karşılığıdır; ama bunun için o amelin imandan meydana gelmesi gerekir; çünkü cennet; Allah’ın, kuluna olan sevgisinin tecellisidir. Allah, kulunu sever ve kulunun ne istediğini bilir. Cenneti de onun istemesine, sevmesine göre yaratmıştır. Dolayısıyla cennet; Allah’ın, kuluna olan sevgisinin tecellisi ve kuluna olan sevgisine karşılık ikramıdır.

Allah’a olan sevgi karşılıklıdır. Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabelere;

-Siz, Allah katındaki yerinizi bilmek ister misiniz, diye sorar.

Sahabeler;

-Evet, ya Resulullah, deyince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

-O zaman gönlünüze bakın. Sizin gönlünüzde Allah neredeyse, siz de Allah katında oradasınız143 buyurur.

Yani bir insan kendi gönlünde Allah’a ne kadar yer vermişse, Allah’ın hesabını ne kadar yapıyorsa Allah katında da yeri o kadardır. Bu nedenle Allah’a olan sevgi karşılıklıdır.

Bu yüzden herkesin kendi gönlünde Allah’ı ne kadar sevdiğine bakması gerekir ve sevgi mutlaka ispat ister. Dünya imtihan yeridir; sevgiyi, imanı ispatlama yeridir. Sen; “ben iman ettim” dediğinde Allah seni imtihana tabi tutup; “hadi sevgini göster, kaç paraya göre sevdiğini, üç kuruş mu yoksa beş kuruş kadar mı sevdiğini ispatla. Vaktinden, zamanından günde bir saat mi iki saat mi feda edebildiğini, gerektiğinde ahireti mi yoksa dünyayı mı, benim cemalimi ve rızamı mı, yoksa kendi canını ve nefsini mi tercih ettiğini bana göster” der. Hesap böyle yapılır.

Bütün peygamberler ve peygamberlere iman edip onlarla beraber olanlar imanlarını ispatlamak için malını ve canını Allah yolunda sarf etmiştir. Dünyalarını verip cenneti, varlıklarını verip, rablerinin rızasını almışlardır. Onun için Allah ayet-i kerimede; “Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır, Allah onları razı etmiştir”144 buyurur. Allah’ın, kuluna olan bu razı oluşu kulun muhsin olmasına, güzel olmasına göredir.

Allah’a göre güzellik; insanın Allah’ın rızasını, cenneti kazanmasıdır. Peki, insana göre güzel olan nedir?

Nefsine göre güzel olandır. İnsan ne uğrunda her şeyi yapmayı göze alıyorsa en güzel olarak onu kabul etmiş, dolayısıyla kendisi için güzel olan o şeyi de Allah’ın önüne koymuştur. İnsanın güzel olarak kabul ettiği o şey kendi nefsine göredir, hakikatine göre değildir. Hâlbuki insanın hakikati Allah’ın nefhettiği ruhtur. Onun için eğer insan kendi kendisi olur, kendi hakikatine kavuşursa seveceği, kendisi için her şeyi yapacağı, her türlü sıkıntıyı göze alacağı ve her türlü fedakârlığı yapacağı sadece Allah olur.

Ölmeden önce kendimizi mutlaka hesaba çekmemiz, kontrol etmemiz gerekir. Eğer biri; “ya rabbi, ben seni seviyorum; ama senin için bir şey yapamam” derse Allah böyle bir sevgiyi kabul etmez. Allah kulundan bir şey istiyorsa almak için değil vermek için ister. Allah eğer “dünyayı ver” diyorsa cenneti vermek içindir, “canını ver” diyorsa zatıyla ve sıfatıyla tecelli etmek içindir. Allah yolunda verenler kazanır, vermeyenler ise tercihi kendisi yapıp kaybeder.

Allah ayet-i kerimede mü’minleri tarif ederken; “mü’minler o kimselerdir ki Allah zikredildiğinde kalpleri ürperir, onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını arttırırlar ve onlar bütünüyle Allah’a tevekkül eder, güvenirler”145 buyurur. Allah’ın, mü’minler için, kendisini sevenler için yaptığı tarif budur. Eğer biri kendisini yaratan ve her şeyini borçlu olduğu rabbine âşıksa o halde rabbinin ismi zikredildiğinde kalbi ürperir. Allah’ın ayetleri ona okunduğunda imanını da arttırır; çünkü onun rabbi konuşmuştur onun, imanı, sevgisi, marifeti bu durumda artmaz mı! Kulun marifeti artınca muhabbeti de artar. Biri ona Allah’ın ayetlerini okuduğunda ya da kendisi ayetleri okuduğunda marifeti artar, marifeti de onun muhabbetini arttırır.

Allah; “onlar bütünüyle Allah’a tevekkül ederler” buyurdu. İnsan hiç kendisini seven rabbine tevekkül etmez mi, güvenmez mi! Eğer güvenmiyorsa kendisinde bir sorun vardır. Bu sorun; Allah’ı sevmemesi ve kendi imanından, kendi sevgisinden emin olmadığı için Allah’a güvenmemesidir. Kendi sevgisinden emin olmadığı için Allah’ın kendisini sevdiğinden de emin olmaz; yani emin olmadığı sevgi, Allah’ın kendisine olan sevgisi değil aslında kendisinin Allah’a olan sevgisidir. Onun için Allah’ı sevdiğinden emin olan biri Allah’ın da kendisini sevdiğinden emin olur. Dolayısıyla kendisini seven rabbine her şeyiyle güvenir, bütünüyle tevekkül eder ve her şeyini ona teslim eder. Onun sözünü dinlerken de ona güvenir ve “acaba bu doğru mu yoksa değil mi” demez.

Hep beraber ihsanı; yani güzelliği anlamaya çalışıyorduk. Ben ayetlerle kısaca biraz daha izah edeyim.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Va’budûllâh: “Allah’a âbd olun.” Yani Allah’ı sevin, Allah’a âşık olun. Hayatınız Allah için olsun, hayatınızı yaşarken Allah yolunda yaşayın; çünkü Allah’a âbd olan biri ebedi hayatını kazanır. Ve lâ tuşrikû bihî şey’â:146 “Ona hiçbir şeyi şirk koşmayın.” Allah’a şirk koşmanın ne olduğunu hep beraber anlamaya çalışmıştık; herhangi birini, herhangi bir şeyi Allah’tan daha çok seversek veya herhangi bir sözü Allah’ın sözünden, kelamından daha çok seversek onu Allah’a şirk koşmuş, dolayısıyla ona âbd olmuş, kul olmuş oluruz.

Evet, Allah’a âbd olun ve Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın, buyurdu Allah. Ve bil vâlideyni ihsânâ: “Anaya, babaya ihsan da bulun (güzellikte bulun).” Anaya, babaya karşı güzellik yap, iyilik yap. Neden? -Çünkü öncelik ananızın, babanızındır. Siz küçükken, henüz onlara muhtaçken onlar sizi yedirmiş, içirmiş, size rahmetle muamele etmiştir. Allah ana babaya güzellikte bulunmakla ilgili başka bir ayette; “anası onu güçlükle dokuz ay taşımış ve zorlukla doğurmuştu, onu emzirip büyütmüştü. Onun için ihsanda bulun”147 buyurur. İhsanda bulunun ki; size iyilik edenlere, size karşı güzellik yapmış olanlara nankör olmayasınız; yani güzelliği, iyiliği görmezden gelmeyesiniz. O güzellik zerre kadar bile olsa mutlaka sizin yapmanız gereken şey yine güzellikle ona karşılık vermektir.

Allah ayet-i kerimede; “güzelliğin karşılığı güzellik değil midir?”148 “Kim güzellik yaparsa onun karşılığı güzelliktir. Allah bir de kendinden bir güzellik verir”149 buyurur. Onun için anaya, babaya muamele ederken muameleyi Allah’a göre yapmamız; “ya rabbi! Sen güzellik yap demişsin ya o halde ben de senin istediğin gibi güzellik yaparım” dememiz gerekir. Yalnız bu güzellik, içine her şeyi alır. Yoksa bu güzellik ana, babaya sadece üç, beş kuruş vermek, zahiri olarak onlara ikram edip bakmak değildir. Gerekirse onlar rahat etsin diye onları sırtımızda taşımamız gerekir.

Ve bizil kurbâ: “Akrabaya da (yakın olanlara da güzellik yap).” Vel yetâmâ: “Yetimlere de (güzellik yap).” Allah’ın “ver” dediği ayetler başka, bu ayetler başkadır; okuduğumuz bu ayetler ihsanla ilgili ayetlerdir. Vel mesâkîn: “(Hiçbir şeyi olmayan) Miskinlere de.” Vel câri zil kurbâ: “Yakın komşuya.” Vel câril cunub: “Uzak komşuya.” Ves sâhıbi bil cenb: “Yakın arkadaşa.” Vebnis sebîl: “Yolda kalmışlara.” Dışarıda kalmışlara. Ve mâ meleket eymânukum: “Emrinizde olanlara.” Bunlara güzel davranın güzellik yapın. Allah’ın “güzellik yap” demesinin içine her şey dâhildir. Allah tek kelime ile; “güzel ol, güzellik her yanından saçılsın” buyuruyor. İnnallâhe lâ yuhıbbu men kâne muhtâlen fehûrâ:150 “Muhakkak ki Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez.” Eğer bunu böyle yapmazsan; yani güzel olmaz, güzellik yapmazsan kibirlenmiş, böbürlenmiş, kendini övmüş olursun.

Ve vassaynâl insâne bi vâlideyhi husnâ: “Biz insana, anasına ve babasına güzellik yapmasını tavsiye ettik.” Son söz olarak bunu (tavsiye ettik). Ve in câhedâke li tuşrike bî: “Eğer seninle mücadele edip (Allah’a) şirk koşmanı isterlerse.” Seni buna zorlarlarsa. Mâ leyse leke bihî ilm: “Hem de senin bilmediğin konuda.” Veya onlar bilmeden seni zorlarlarsa. Fe lâ tutı’humâ:151 “İkisine de itaat etme.” Allah söz konusu kendisine şirk koşulmaya gelince ne anaya ne babaya ikisine de itaat etme buyurdu; ama son söz olarak onlara güzellik yapmasını söyledi; yani “ana, baba öyle yapsa, Allah’a şirk koşsa bile onlara güzel davranmaya, güzel yapmaya devam et” dedi Allah.

Ayet devam eder; İleyye merciukum: “Hepinizin dönüşü banadır.” Yani benim huzuruma gelip hesap vereceksiniz. Bu yüzden sen nankör olma, güzelliğini yapmaya devam et. Bu yüzden Allah’ın bu emrini yerine getirip ana, babamıza ihsanda bulunmamız, onların rahat etmeleri için onları dinlememiz lazım; ama ana, babamız bize Allah’a şirk koşmayı tavsiye eder, bizi buna zorlarsa o zaman onların bu isteğine itaat etmememiz lazım. Fe unebbiukum bimâ kuntum ta’melûn:152 “Yaptığınız şeyleri size haber vereceğim.” Huzurumuza geldiğinizde her birinize yaptıklarınızı haber vereceğim.

Fe minen nâsi men yekûlu rabbenâ âtinâ fîd dunyâ ve mâ lehu fîl ahirati min halâk: “İnsanlardan öylesi var ki ‘rabbim bana dünyada ver’ derler. Böylelerinin ahirette nasibi yoktur.” Ve minhum men yekûl: “Onlardan öylesi de var ki şöyle derler.” Rabbenâ âtinâ fîd dunyâ haseneten ve fîl âhirati haseneten ve kınâ azâben nâr:153 “Rabbim bize dünyada güzellik ver, ahirette güzellik ver ve bizi ateş azabından koru.” Yani bize dünyada güzellik ver, seninle, iman ile güzel ahlak ile güzel olalım, derler.

Peki, Allah ile güzel olmazsak ne olur?

Yanarız, dünyada ve ahirette yanar bunun cezasını çekeriz. Allah, mü’minlerin “ahirette bize güzellik ver” dediğini söyledi; yani “dünyadaki güzelliğimiz ile beraber ahirete gittiğimizde de bizi güzelleştir, güzel yere layık et” dediğini söyledi. Ve bir de mü’minler “bizi ateş azabından koru yoksa yanarız” diyorlardı. Demek ki güzel olmayanlar, güzellik kazanamayanlar hem dünyada hem de ahirette yanıyorlarmış.

Allah ayet-i kerimede; Zuyyine lin nâsi hubbuş şehevâti minen nisâi vel benîne vel kanâtîril mukantarati minez zehebi vel fıddati vel haylil musevvemeti vel en’âmi vel hars, zâlike metâul hayâtid dunyâ: “İnsanlara dünya malı, kadınlar, oğullar, yük yük biriktirilmiş altın ve gümüşler, salma atlar, davarlar ve ekinler gibi nefsin şiddetle arzuladığı şeyler süslü ve çekici görünür. Bunların hepsi dünya hayatının geçici menfaatidir” buyurur. Bunlar insana süslü görünür, insanlar onları güzel görür ve kendisine ait olsun ister. Bunların hepsi dünya hayatının geçici menfaatidir. Ayetin sonunda ise Vallâhu indehu husnul meâb:154 “Asıl güzel olan, güzel sonuç Allah katındadır” buyurdu Allah.

Güzellik Allah katındadır, dünyaya ait güzellikler ise kısacık dünya hayatında bir menfaattir, faydalanmadır. O faydalandıklarımız güzel değil, asıl güzellik Allah katındadır. Asıl güzellik; Allah’a iman etmemiz, Allah’ı sevmemiz, Allah ile beraber olmamızdır. Asıl güzellik Allah katında olduğu için asıl güzelliğin ne olduğunu ahirete gittiğimizde hepimiz anlarız.

Ellezîne âmenû ve amilûs sâlihâti tûbâ lehum ve husnu meâb:155 “O iman edip salih amel işleyenlere müjdeler olsun, onlara yurtların en güzeli vardır.” Allah cennete; “yurtların en güzeli” dedi. En güzel yurt, cennettir ve bu yurt iman edip salih amel işleyenlere aittir. Bunu Allah söylüyor.

İllâ men zaleme summe beddele husnen ba’de sûin: “Ancak o kişiler (daha önce yaptıkları) zulümden sonra kötülüklerine karşılık güzellik yapmışsa.” Onlar ki kötülükler, yanlışlar, günahlar yapmışlar, kendilerine, başkalarına zulmetmişler ve o yanlışlardan sonra tövbe etmiş, o çirkinlikleri ve kötülüklerini güzelliğe çevirmişlerse. Fe innî gafûrun rahîm:156 “Muhakkak ki ben (onlar için) ğafur ve rahimim.” Yani onları mağfiret edeceğim, kötülüklerini silip onlara rahmetimle muamele edeceğim.

İnsan yanlış yapmış olabilir, yeter ki tövbe etsin ve yaptığı yanlışların ve kötülüklerin yerine güzellikler yapsın! Böyle yapanlar için “ben ğafur ve rahimim” dedi Allah; yani hiç kimse için geç değildir, yeter ki kul, rabbine dönsün, yanlışları yerine güzellikler yapsın, buyurdu.

Hâzâ zikr: “Bu size bir hatırlatmadır.” Allah bize bunları hatırlatır. Ve inne lil muttekîne le husne meâb:157 “Muhakkak muttakiler için güzel sonuç vardır.” Takva sahipleri için; yani Allah’a karşı sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanlar için güzel sonuç vardır. Allah, muhsinlere hem dünyada hem ahirette güzel bir muamelenin olacağını beyan ediyor.

Bir de Allah ayet-i kerimede Hz. İbrahim (a.s.) için; Ve vehebnâ lehû ishâka ve ya’kûbe kullen hedeynâ ve nûhan hedeynâ min kablu ve min zurriyyetihî dâvude ve suleymâne ve eyyûbe ve yûsufe ve mûsâ ve hârûn: “Biz ona İshak’ı, Yakup’u ihsan ettik ve hepsini hidayete erdirdik. Daha önce Nuh’u da hidayete erdirmiştik. Nuh’un zürriyetinden gelmiş olanlardan Davud’u, Süleyman’ı, Eyyub’u, Yusuf’u, Musa’yı, Harun’u da hidayete erdirmiştik.” Ve kezâlike neczîl muhsinîn:158 “Biz güzel yapanları (güzel olanları) böyle mükâfatlandırırız” buyurur.

Peki, Allah güzel yapan o kulları neyle mükâfatlandırmıştır?

Tabi ki, peygamberlikle mükâfatlandırmıştır. Allah, ezeli ve ebedi ilmine göre kimin güzel yapacağını, o güzellikle güzel olacağını bilir ve muameleyi de ona göre yapar. Allah, ezeli ilminde onların güzel yapacağını bildiği için onlara resul ve nebi olma şerefini bahşetmiştir. Yani Allah bu ikramı onlara, güzel yapmalarından dolayı ikram etmiştir.

Lehum mâ yeşâûne inde rabbihim: “Onlar rablerinden her neyi isterlerse onlar için vardır.” Zâlike cezâul muhsinîn:159 “İşte muhsinlerin mükâfatı böyledir.” Allah’ın muhsinlere yapacağı muamele böyledir. Allah ayette saydığı bütün peygamberlere bir de “muhsin” demiştir. Onun için onlara; “rablerinin katından ne dilerlerse vardır. Muhsinlere yapılacak olan karşılık budur, mükâfat budur” buyurdu Allah.

Evet, ayet devam eder; Li yukeffirallâhu anhum esveellezî amilû: “Allah onların (önceden) işledikleri yanlışları, kötülükleri örtecek.” Ve yecziyehum ecrahum bi ahsenillezî kânû ya’melûn:160 “Onların yapmakta oldukları amellerin en güzeli ile onlara karşılık verecek.”

Allah, Hz. Yusuf (a.s.)’ı anlatır. Ve lemmâ belega eşuddehû: “Ne zaman ki Yusuf buluğa erdi.” Âteynâhu hukmen ve ilmâ: “Biz ona hikmet ve ilim verdik.” Ve kezâlike neczîl muhsinîn:161 “İşte güzel yapanlara (güzel olanlara) bizim muamelemiz böyledir.” Hz. Yusuf (a.s.) daha yeni buluğa erdiği halde Allah ona onun ilmine göre muamele etmiştir; çünkü Allah onun güzel olacağını biliyordu, bir de Hz. Yusuf çocukken bile güzel yapıyordu, güzelliği çocukken tercih etmişti, buluğa erdiğinde ise Allah ona hikmet ve ilim verdi. Bu nedenle Allah; “işte biz muhsinlere, güzel olanlara böyle muamele ederiz, onları böyle mükâfatlandırırız” dedi. Allah yine Hz. Yusuf (a.s.) ile ilgili ayet-i kerimede; “biz Yusuf’u oraya (Mısır’a) yerleştirdik, onu orada hüküm sahibi yaptık. Biz rahmetimizi hak edenlere nasip ederiz. İşte biz güzel yapanların ecrini böyle zayi etmeyiz”162 buyurdu.

Bu da Hz. Yusuf (a.s.)’ın, kendi kardeşlerine söylediği sözdür; İnnehu men yettekı ve yasbir: “Kim (Allah’a karşı) muttaki olur ve sabrederse.” Fe innellâhe lâ yudî’u ecrel muhsinîn:163 “Muhakkak ki Allah muhsinlerin (güzel yapanların) ecrini zayi etmez.” Yani “Allah bana bu ikramı yapmışsa güzel yaptığım, Allah’a karşı sorumluluğumu kabul edip sabrettiğim içindir” dedi.

Ve lemmâ belega eşuddehu vestevâ: “Ne zaman ki (Musa) buluğa erip, aklı tam olarak bir anlayışa sahip olunca.” Âteynâhu hukmen ve ilmâ: “Ona hüküm ve ilim verdik.” Ve kezâlike neczîl muhsinîn: “İşte biz güzel yapanların (güzel olanların) ecrini böyle mükâfatlandırırız.” Demek ki peygamberlik gökten gelmiyormuş; Allah o kavim içinde güzel yapanları seçip onlara ikram ediyormuş.

Bu hitap da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hanımlarınadır; Ve in kuntunne turidnallâhe ve resûlehu ved dâral âhırah: “Eğer siz Allah’ı, resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız.” Fe innallâhe eadde lil muhsinâti minkunne ecran azîmâ:164 “Allah, sizin içinizden güzel yapanlar için büyük bir ecir hazırlamıştır.”

Vettebiû ahsen: “En güzeline tabi olun.” Peki, o en güzel olan nedir? Mâ unzile ileykum min rabbikum: “Rabbinizden size indirilmiş olandır.” Min kabli en ye’tiyekumul azâbu bagteten ve entum lâ teş’urûn:165 “Haberiniz olmadan ansızın gelecek olan azap size gelmeden önce (en güzeline tabi olun).” Öldüğümüzde artık iş bitmiştir. Bu yüzden Allah; “o gün gelmeden önce rabbinizin size indirdiği o en güzele tabi olun” dedi.

En tekûle nefsun: “(Kıyamet günü geldiğinde) Kişi diyecek ki.” Yâ hasratâ alâ: “Bana yazıklar olsun!” Mâ ferrattu fî cenbillâh: “Allah’a karşı taşkınlık yaptığımdan dolayı.” Ve in kuntu le mines sâhirîn: “Gerçekten ben Allah’ın ayetlerini alaya almışım.” Ev tekûl: “Ya da şöyle diyecek.” Lev ennallâhe hedânî: “Eğer Allah bana hidayet etmiş olsaydı.” Eğer ben, Allah’ın hidayeti ile hidayete ermiş olsaydım, rabbimi dinlemiş olsaydım. Le kuntu minel muttakîn:166 “Muttakilerden olurdum.” Rabbimi ciddiye alırdım.

Ev tekûle hîne terâl azâb: “Ya da azabı gördüğü vakit.” Lev enne lî kerraten: “Keşke, benim için bir daha (dünyaya) dönüş olsaydı!” Fe ekûne minel muhsinîn: “O zaman ben muhsinlerden olurdum.” Kişi o günkü pişmanlığından dolayı; “dünyaya dönseydim güzel olanlardan, güzel yapanlardan olurdum” diyecek. Allah cevap verir; Belâ: “Hayır (bilakis).” Kad câetke âyâtî: “Sana ayetlerim gelmişti.” Fe kezzebte bihâ: “Sen onları yalanladın.” Benim ayetlerimi ciddiye almayıp yalanladın. Vestekberte: “Sen kibirlendin (büyüklendin).” Benim Allah’ın ayetlerine ihtiyacım yok, anlamasam da olur dedin ve sözümü ciddiye almadın. Ve kunte minel kâfirîn:167 “(Bunu yaparak) Kâfirlerden oldun.”

Ve yevmel kıyâmeti terâllezîne kezebû alâllâhi vucûhuhum musveddeh:168 “Kıyamet günü, Allah’a yalan isnat etmiş olanların yüzlerini kapkara (simsiyah kesilmiş) olarak görürsün.” Allah’a yalan isnat edenler bu isnadı nasıl yapar? -Öyle bir ayet olmadığı halde Allah böyle söylemiş derler, dolayısıyla böyle yaparak Allah’a yalan isnat ederler. Mesela; “şu haramdır” derler; ama Allah onu haram etmemiştir ya da “şu helaldir” derler; hâlbuki Allah tam tersini söylemiştir. Allah’a yalan isnat edenler kendilerine göre din üretip; “Allah bunu böyle istiyor, Allah’a göre doğru budur” derler. İşte böyle söyleyenler Allah’a yalan isnat edenlerdir. Allah bunlar için; “o gün onların yüzünün simsiyah, kapkara kesildiğini görürsün” buyurdu. E leyse fî cehenneme mesven lil mutekebbirîn:169 “(Ayetlerimize karşı) Kibirlenmiş olanlara cehennemde yer mi yok!”

Ve yuneccîllâhullezînettekav bi mefâzetihim: “Allah, o takva sahiplerini selamete erdirmek için kurtarır.” Lâ yemessuhumus sûu: “Onlara bir fenalık dokunmaz.” Ve lâ hum yahzenûn:170 “Onlar mahzun da olmazlar.”

İnnel muttekîne fî cennâtin ve uyûn: “Muhakkak ki muttakiler (Allah’a karşı sorumluluğunu bilip, kabul edenler) cennette pınar başlarındadırlar.” Âhizîne mâ âtâhum rabbuhum: “Rablerinin kendilerine verdiği şeyi almış olarak.” Rablerinin ikramını almış olarak cennette pınar başlarındadırlar. İnnehum kânû kable zâlike muhsinîn:171 “Çünkü onlar bundan önce (dünya hayatındayken) Muhsin olanlardandı.” Dünya hayatındayken güzel yapıp güzel olanlardandı.

Allah muttaki olanların nasıl güzel yaptığını beyan eder;

Kânû kalîlen minel leyli mâ yehceûn: “Onlar geceleyin az uyurlardı.” Demek ki muttaki olanlar geceleyin kalkıp ibadet ediyormuş. Ve bil eshârihum yestağfirûn: “Seher vaktinde de istiğfar ederlerdi.” Ve fî emvâlihim hakkun lis sâili vel mahrum:172 “Bir de onların mallarında isteyenler ve mahrum olanlar için bir pay vardı.” Onlar kendi malından hem isteyenlere (ihtiyaç sahiplerine) hem de mahrum kalmış olanlara pay ayırıp, ikram ederlerdi.

Allah başka bir ayette; “mü’minlere kendi canlarını peygamberden önce tutmak yaraşmaz”173 buyurur. Onun için mü’minlerin Allah’ın resulü ile beraber olurken çektiği her sıkıntıya mutlaka bir karşılık vardır. Kul, peygamberiyle beraber her ne sıkıntı çekmiş olursa olsun mutlaka Allah onun karşılığını verir.

İnnallâhe lâ yudîu ecrel muhsinîn:174 “Allah güzel yapanların ecrini zayi etmez.” Yani muhsin olanlar, güzel olanlar zerre kadar bir güzellik yapmış olsa bile Allah onların ecrini zayi etmez.

SADAKALLAHUL AZİM

Hep beraber üç sohbettir ihsanı, muhsini, hüsnü, güzelliği anlamaya çalıştık. Allah’ın “güzel, güzellik” deyince; yani “ihsan, hüsn, muhsin” deyince ne demek istediğini hep beraber ayetlerle anlamaya çalıştık. Eğer anlamışsak biliriz ki Allah bizden güzel olmamızı ve güzellik yapmamızı ister. Bu güzelliğin hem Allah’a karşı âbd olarak, ibadet olarak olması hem de insanlara karşı ihsan ederek olması gerekir.

Allah ayet-i kerimede güzel yapanlar, muhsinler, mü’minler, muttakiler için; “gece az uyur, kalkıp ibadet ederler. Seher vakti de istiğfar ederler”175 buyurur; yani böyle yaparsak rabbimiz ile baş başa olur ve bir âbd olarak güzel yapmış oluruz.

Bir de bu güzelliği insanlara ikram etmemiz gerekir. Allah’a göre güzel olanlar güzelliği insanlara nasıl ikram ederler? -Kendi mallarında isteyenlere ve mahrum olanlara pay ayırıp infak eder, ikram eder, ihsan ederler. Yoksullara, fakirlere, yolda kalmışlara, anaya, babaya da ikram ederler. Yalnız anaya, babaya özel olarak ihsan etmek gerekir. Tabi, ihsan sadece vermek değildir, aynı zamanda güzel bir söz, tatlı bir dil ve birinin sıkıntısını gidermek de ihsandır.

İnsan, muhsin olarak, güzel olarak yaratılmıştır; yani ahsen-i takvim üzere yaratılmıştır.176 Dolayısıyla insan güzelliğin ne olduğunu bilir. Mesela insanların, kendisine güzel muamelede bulunmasını ister, kötü muamelede bulunmasını da istemez. O zaman insan, gönül itibari ile muhsini, ihsanı, hüsnü, güzelliği biliyor demektir; zaten bunu bilmeyen hiç kimse de yoktur. Aynı şekilde insanın başkalarına da muamele ederken güzel bir muamelede bulunması gerekir.

Bununla ilgili Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “biri kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe mü’min olmaz”177 buyurur. Yani kendin için neyi istiyorsan kardeşin için de onu istemen gerekir. Eğer istemiyorsan mü’min değilsin, demektir. Eğer istiyorsan ona göre de muamele yapman gerekir; yani sen düştüğünde biri seni tutsun kaldırsın istiyorsan, o zaman senin de öyle yapman gerekir. Bir yanlış yaptığında karşındaki seni affetsin istiyorsan, senin de biri yanlış yaptığında yanlışını affetmen gerekir. Birine iyilik yaptığında, güzellik yaptığında karşındaki sana teşekkür etsin istiyorsan, senin de biri sana iyilik yaptığında ona teşekkür etmen gerekir. Bu her konuda böyledir.

Sen her güzellik yaptığında Allah’ın bir ismi sende tecelli eder; yani sende Allah’ın güzelliği, El Esmau’l Husna’dan bir ismi tecelli eder. Her yaptığına karşılık Allah sana güzellik verir, bir de kendinden güzellik verir. Kötülük yaptığında ise kendi güzelliğinin üstünü örtmüş, o güzelliği lekelemiş olursun. Bu durumda bir daha güzellik yapman gerekir. Allah bu yüzden ayet-i kerimede; “o kötülük yapmış, yanlış yapmış olanlar onun yerine güzellik yapınca, onu güzellik ile silince Allah onları mağfiret eder, rahmeti ile onlara muamele eder”178 buyurur. Allah böyle yapanların günahını ve yanlışını sildiğini söyledi. O zaman bize düşen; güzelliklerimizi çoğaltmaya çalışmak, bir yanlış yaptığımızda da onu bir güzellik ile hemen silmektir.

Allah başka bir ayet-i kerimede; “güzelliğin karşılığı güzelliktir”179 buyurur. Yani güzel yapanlar güzel olur ve güzel yere; yani cennete layık olur. Allah, dünyadaki hiçbir şeye “güzel” dememiş sadece cennete “güzel” demiştir; ama dünyadaki mal, mülk Allah yolunda sarf edilirse onunla cennet satın alınmış olduğundan o zaman o harcanan dünya malı da güzel olmuş olur.

Bununla ilgili Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bir örnek anlatayım;

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir kurban keser ve akşam eve geldiğinde Hz. Aişe (r.a.) annemize;

-Kurbandan bir şey kaldı mı, diye sorar.

Hz. Aişe (r.a.) annemiz;

-“Evet, ya Resulullah!” deyip bir parça et getirir ve “bunu ayırdım, gerisini dağıttım, bu da bize kaldı” der.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

-Yanlış söyledin, bu bize kalmadı, o dağıttığın bize kaldı. Bunu yiyeceğiz; ama o dağıttığın ahirette bizimdir180 buyurur. Evet, ebedi olan o dağıtılan kurban etidir ve Allah yolunda verdiklerimiz bizim olur, vermediğimiz bizim olmaz.

Bu, hayatımız için de böyledir. Hayatımızı ebedileştirmemiz gerekir. Allah yolunda hayatımızı sarf edersek ebedi hayatımızı kazanırız. Hayatımızı Allah yolunda sarf etmek; güzel yapmak demektir. Yaptığımız güzellikler güzel yere, cennete gider; çünkü amellerimiz ya cennete ya da cehenneme gider. Yaptığımız güzellikler cennette bizim için nimet olur, kötülükler de cehennemde bizim için azap olur. Bu yüzden hayatımızı cennete gönderip göndermediğimize; yani hayatı yaşarken işlediklerimizi, amellerimizi cennete mi yoksa cehenneme mi gönderdiğimize bakmamız gerekir.

Allah hepimizi güzel yapanlardan, muhsinlerden, ihsan edenlerden eylesin! Allah bizi hüsn sahibi, güzellik sahibi olanlardan, güzelliğini Allah’tan alanlardan, Allah’ın güzelliği ile, El Esmau’l Husna ile güzel olanlardan eylesin! Her anda Allah’ın huzurundaymış gibi bir hayatı yaşayanlardan, bir an bile rabbinin huzurundan gafil olmayanlardan eylesin! Rabbimiz bizi gaflette koymasın, gaflette olanlardan eylemesin! Her an rabbinin huzurunda olduğunu tadanlardan eylesin! Hayatını rabbinin huzurunda yaşayıp, Kıyamet günü Allah’ın huzuruna çıktığında mahcup olmayanlardan eylesin, yüzü aydınlık olanlardan, başı dik olanlardan eylesin! Yüzü kara olanlardan eylemesin. Allah hepimizi; “sen benim rabbimsin ben de senin kulunum” diyenlerden, diyebilenlerden eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Ali İmrân /148, 134, Bakara /195, Maide /13 ↩
  2. Nisa /121 ↩
  3. Ra’d /28 ↩
  4. Kaf /22 ↩
  5. Kıyâmet /12 ↩
  6. Kehf /48 ↩
  7. Araf /180 ↩
  8. Bakara /165 ↩
  9. Buhârî, Muhtasarı Tecrid-i Sarih Terc, I,31  ↩
  10. Kehf /29 ↩
  11. Alak /1 ↩
  12. Suyuti, Camius Sagir 6/49, Hadîs No: 8386 ↩
  13. Beyyine /8, Tevbe /100, Mâide /119 ↩
  14. Enfâl /2 ↩
  15. Nisa /36 ↩
  16. Ahkâf /15 ↩
  17. Rahmân /60 ↩
  18. Şura /23 ↩
  19. Nisa /36 ↩
  20. Ankebût /8 ↩
  21. Ankebût /8 ↩
  22. Bakara /200-201 ↩
  23. Âli İmran/14 ↩
  24. Ra’d /29 ↩
  25. Neml /11 ↩
  26. Sa’d /49 ↩
  27. En’âm /84 ↩
  28. Zumer /34 ↩
  29. Zumer /35 ↩
  30. Yûsuf /22 ↩
  31. Yûsuf /56 ↩
  32. Yûsuf /90 ↩
  33. Ahzâb /29 ↩
  34. Zumer /55 ↩
  35. Zumer /56-57 ↩
  36. Zumer /58-59 ↩
  37. Zumer /60 ↩
  38. Zumer /60 ↩
  39. Zumer /61 ↩
  40. Zâriyât /15-16 ↩
  41. Zâriyât /17-19 ↩
  42. Tevbe /120 ↩
  43. Hûd /115 ↩
  44. Zâriyât /17-18 ↩
  45. Tin /4 ↩
  46. Buhârî, İmân 7; Müslim, İmân 71, 72; Tirmizî, Kıyâme 59; Nesâî, İmân, 19, 33 ↩
  47. Neml /11 ↩
  48. Rahmân /60 ↩
  49. Tirmizî, Sıfatü'l-Kıyâme 35 ↩