İHSAN 2
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber ihsanı anlamaya çalışıyorduk. Bir önceki sohbetimizde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in; “ihsan; Allah’ı görüyormuşçasına ona âbd olmandır. Sen, Allah’ı görmüyorsan da Allah’ın seni bildiğini, seni gördüğünü bilmen, onun huzurunda olduğunu tatmandır”98 dediğini söylemiştik.
İhsan kelimesi Arapçada hüsn, ehsen kökünden gelir. Yani ihsan; güzel, güzellik, güzel olmak, ayrıca en güzelin huzurunda olduğunu tatmak demektir. Her Müslümanın, İslam’ı ihsanla birlikte anlaması gerekir; çünkü Allah’ın huzurunda olmak insanı güzelleştirir. Dolayısıyla ihsanı olmayanlar bu güzellikten mahrum kalır.
Kim neyi seviyor, neyin peşinden koşuyor, neyi kazanmak istiyorsa onun kıymeti, değeri ve şerefi de o istediği şeyle ölçülür. Herkesin en sevdiği şey aynı zamanda iman ettiğidir, taptığıdır; çünkü iman sevmek demektir. Bu nedenle insanın kıymeti ve değeri de taptığına göre ölçülür. Bu yüzden herkes neyi sevdiğine, neyin peşinden koştuğuna ve hayatının gayesinin ne olduğuna bakmalıdır. Eğer sevdiği Allah değil de herhangi biri ya da herhangi bir şeyse bu durumda kıymeti, değeri ve şerefi de ona göredir ve kişi o sevdiğini kaybettiğinde değerini ve şerefini de kaybeder. Unutmamak gerekir ki insan öldüğünde her ne olursa olsun Allah’tan başka her şeyi terk etmiş olur.
İnsan, beşerdir; ancak Allah’a iman etmekle, Allah’ı sevmek ve Allah’ın rızasını kazanmak için hayatını yaşamakla Hz. İnsan olur, Allah ile güzel olur. Allah’tan başka güzellik ve güzel yoktur. Bütün güzeller, bütün güzellikler ona aittir. İnsan, güzelliğini Allah’tan alır; ama insan ebedi ve baki olan Allah ile güzelleşmez de fani olan bir şeyle güzel olmaya çalışır, kıymetini, değerini ve şerefini ondan almaya çalışırsa öldüğünde onu bırakır ve onu terk eder.
Her akıl sahibi, öldüğü zaman kazandıklarını dünyada bırakacağını bilir. İster mevki, ister makam, isterse de başka bir güzellik olsun bu böyledir. Dünyayı terk edince onunla beraber her şeyini de kaybetmiş olur. Eğer insanın sevdiği, peşinden koştuğu, kazanmak istediği baki olan Allah değilse, Allah’ın rızası, Allah’ın kendisine nefhettiği ruh değilse öldüğünde onun bedeni toprak olur ve ona ait her şey de yok olur; ama Allah’ın nefhettiği ruh baki kalır.
Allah ayet-i kerimede; “bütün güzellikler Allah’a aittir”99 buyurur. Peki, güzelliklerin Allah’a ait olması ne demektir?
Eğer Allah’a iman etmişsek bunu anlamaya çalışmamız gerekir. Allah, insanı en güzel surette ve en güzel kıvamda yaratmıştır. Demek ki insan güzelmiş. Kulun, Allah’ın rızasını kazanmak için yaptığı her ameli güzeldir; ama imanla beraber olursa güzel olur. Allah iman olmadan kulun işlediği hiç bir ameli güzel ve salih olarak kabul etmez; çünkü bu ameli ona fayda vermez. Başkaları onun amelinden istifade edebilir; ama ameli kendisine fayda vermez. Eğer bir insanın ameli kendisini ve rabbini bulmak için değil de başka bir şey içinse o kazandığı her ne olursa olsun o kişiye bir yarar sağlamaz. Sadece o amelden zahiri olarak nasibini alır; ama insanlığını, Allah’tan aldığı güzelliğini kaybeder.
İnsanların iki tarafı vardır; biri insanın beşeri tarafı, diğeri de manevi tarafıdır. Görünüş itibariyle herkes insan gibi görünür; ama manevi olarak Allah’a göre herkes insan olmayabilir. Beşer, insanın zahiri; yani maddi tarafıdır, dedik. Maddi tarafa hayvanlar ve bitkiler de sahiptir; çünkü onlar da canlıdır. İnsanın zahiri tarafı; yani yemesi, içmesi, arzularının, isteklerinin olması hayvanların da sahip olduğu taraftır; ama insanı insan yapan insanın beşeri tarafı değil, manevi tarafıdır. İnsanın manevi tarafı, Allah’ın Hz. İnsan olarak muhatap aldığı tarafı, Allah’ın kendinden nefhettiği ruh tarafıdır.
Allah’ın, insana bu ruhu nefhetmesinin bir hikmeti vardır ve Allah bunu kullanma tercihini insana bırakmıştır. Allah insanlara; “istersen beşeri tarafını tercih eder, hayvanlar gibi olursun istersen de Allah’tan olan tarafını, meleki tarafını tercih eder, rabbinle beraber olur, Hz. İnsan olur, Allah’a ayna olur, halife olursun” deyip bu tercihi bütünüyle insana bırakmıştır.
Aklını kullanmayıp sadece gördüğüne inanmış olanlar, zahire bakıp Allah’ı kandırdığını zannedenler; “işte zahiri olarak şunu şöyle yapman, bunu böyle yapman lazım, ibadeti şöyle yapman lazım” derler. Böyle yaparlarsa kazanacaklarını zannederler. Oysaki herkes kendini bilir ve kendini bilmeyen hiç kimse yoktur. Yarın Kıyamet gününde herkesin içi dışına çıkar. O gün kişinin içindeki hali her ne ise dışarı çıkacak olan da odur.
Peki, böyle birinin içi dışına çıkınca onda ne görünür?
Böyle biri hayvan olmayı tercih etmiş, nefsine ve bedenine ait arzuları, istekleri tercih etmiştir ve o, hayvan suretinde görünür. Kimi at, kimi eşek, kimi köpek, kimi domuz, kimi yılan ve kimi de horoz gibi görünür. Bu hal sadece kıyamet yerinde değil aynı şekilde burada da aynen geçerlidir.
Bu konuyla ilgili olarak Hz. Hızır (a.s.)’dan bir örnek vereyim;
Zatın biri gece gündüz; “ya rabbi! Bana Hz. Hızır (a.s.)’ı göster” diye dua edip, yana yakıla onu görmeyi ister. Öyle bir an gelir ki Allah onun bu duasını kabul eder ve Hz. Hızır (a.s.)’a;
-Şu kulumu bir ziyaret et, seni görmek istiyormuş, diye buyurur.
Hz. Hızır (a.s.) gidip o adamın kapısını çalar ve adam Hz. Hızır (a.s.)’ı içeri alır. Hz. Hızır (a.s.) oturduktan sonra adama;
-“Ben Hızır’ım, beni görmek istemişsin. Rabbim emredip beni sana gönderdi, söyle ne istiyorsun? Beni bu kadar yana yakıla istediğine göre mutlaka bir şey isteyeceksin, buyur söyle” der.
Bunun üzerine o zat da;
-“Gelip benimle görüşmen bu kadar kolaysa kaç yıldır böyle yana yakıla ağlayıp feryat ediyorum, niye şimdiye kadar gelmedin, gelip o hasretimi, acımı niye dindirmedin” diye sorar.
Buna karşılık Hz. Hızır (a.s.);
-“Sen böyle söylüyorsun; ama bu iş böyle kolay değildir” diye cevap verir ve sarığını, cübbesini çıkarıp adamın önüne koyar, “sen bundan sonra Hızır’sın, ben de burada oturacağım. Şöyle bir dışarıya çıkıp çarşıda, pazarda bir dolaş ve insanlara; ‘ben Hızır’ım, ne istiyorsunuz’ deyip onlara gerekeni yap” der.
Adam “tamam” deyip cübbeyi giyer ve sarığı da başına takar. Sonra çarşıya çıkıp bir pazar yerine gider. Pazara gidince orda hiç insan olmadığını görür. Orda bulunanların kimi manevi olarak köpek gibi, kimi yılan gibi, kimi eşek gibi, kimi de domuz gibidir. Tabi adam bu duruma şaşırır. Dalgın dalgın yürür ve kendi kendine; “bu ne biçim iştir” der. Sonra ileriden nur yüzlü bir zatın geldiğini görür ve ona yaklaşıp;
-“Amca ben Hızır’ım, benden istediğin bir şey var mı” diye sorar.
O amca da ona dönüp;
-“Yok evladım, sizinle işimiz yoktur. Eğer Hızır bize lazım olursa sizin eve uğrarız” diye cevap verir.
Tabi adam evine geri gider ve evdeki zatın gerçekten Hz. Hızır (a.s.) olduğunu o zaman anlar.
Hz. Hızır (a.s.) burada bize neyi öğretir?
Aslında o adama; “bana görün diyorsun; ama benim görünebilmem için muhatabımın insan olması lazım. Allah’ın seni bunca zamandır ağlatması da senin insan olman içindir” der. Onun için insan olmak kolay bir şey değildir. İnsanın, kıssada anlatılan o hayvan halinden, hayvani duygularından, sıfatlarından kurtulması gerekir. Bu her zaman için böyledir.
Mesela daha önce de anlatmıştım; kardeşlerimizden bir tanesi işten eve dönerken Allah ona minibüste perdeyi açıp minibüstekilerin halini göstermişti. O kardeşimiz de; “ben baktım ki hayvanların içindeyim, kendi kendime ne oluyor dedim, o anda aklımı kaybettiğimi zannettim. Baktım şoför de bir hayvan şeklinde görünüyor” demişti. Kardeşimiz minibüste bu hali yaşarken insanları görmüştü; ama ayrıca o insanların üzerinde her birinin nefis haline göre farklı bir hayvanın olduğunu da görmüştü; çünkü o hayvanların gölgesi insanların üzerinde net bir şekilde bellidir. Kardeşimiz daha sonra; “şoföre inmek istediğimi söyleyip o minibüsten indim ve başka bir arabaya bindim; ama yine aynı şekilde kime baksam hayvan suretinde görünüyordu” dedi. Zaten dergâha da kan ter içinde kalmış bir şekilde gelmişti. Elbette ki Allah o perdeyi sürekli açık bırakmaz; çünkü açık bırakırsa hayat yaşanmaz olur.
Bunun gibi bir örneği başka bir kardeşimiz de yaşamıştı. O kardeşimiz de camide namaz kılarken Allah ona perdeyi açmış ve insanların nefis halini ona göstermişti. O kardeşimiz bana gelip dedi ki; “bir baktım ki hayvanların içindeyim; ama içlerinde böyle tek tük insan görünüyor. İmam da dâhil olmak üzere oradakilerin çoğu hayvan suretindeydi. Ben bir şey yapmadım, namazımı kıldım ve çıktım.” Zaten sonra; “acaba namazımı iade etmem gerekiyor mu” diye bana sormuştu ben de; imam da bir hayvan suretindeyse o halde namazı iade etmesi gerektiğini söyledim. Nitekim imamı insan olarak görmüş olsaydı bu durumda iade etmesine gerek yoktu.
Bu örnekleri anlatmamın sebebi nedir?
Hiç kimse kendinden emin olmamalıdır. Herkes insan olmak için, Hz. İnsan olmak için, Allah ile güzel olmak için mutlaka çaba, gayret sarf etmelidir. Allah ayet-i kerimede kendi ayetlerini dinlemeyenler için; “onlar hayvan gibidir hatta hayvandan daha aşağıdır”100 buyurur. Allah bu hali burada perdelemiştir; ama öbür tarafta bu perde açılır. Allah ayet-i kerimede kıyamet için; “kişi o gün anasından, babasından kaçar”101 buyurur. O gün karşısında vahşi bir canavar görürse tabi kaçar! Ana baba evladından, evlat anasından, babasından kaçar; yani birbirlerinin beşer hallerinden kaçarlar. İnsanın beşer tarafı onun hayvani tarafıdır.
İnsanın, beşeri tarafının arzularından, isteklerinden, nefsinden kurtulması için tek bir yol vardır o yol da bir Hz. İnsan ile beraber olmaktır. Ama bu beraberlik öyle kuru kuruya bir beraberlik değildir; kişinin o Hz. İnsana uyması, onunla beraber Hz. İnsan olmaya çalışması gerekir.
Mürşid-i kâmil Allah’ın rızasının ve gazabının nerde olduğunu bilir, bilmek zorundadır. Zaten bilmiyorsa Allah’ın kullarına yardım edemez. Mürşid-i kâmil kendisine tabi olanları her neden sakındırıyorsa orda mutlaka bir tehlike vardır, her neye de davet ediyorsa orda da mutlaka Allah’ın rahmeti vardır.
Mürşid-i kâmil; Allah ile güzel olmuş insan demektir. İhsanı; yani güzel olmayı anlatıyoruz ya işte Mürşid-i kâmil bu güzelliğe, ihsana erişen, Allah’ın huzurunda olduğunu bilen, Allah’ın güzelliğiyle güzelleşen ve Allah’tan aldığı o güzelliği etrafına saçan insandır.
Tam tersi de aynen geçerlidir; yani Mürşid-i kâmil, etrafına güzellik saçtığı gibi küfrüyle kâfir olmuş, şirkiyle müşrik olmuş, nifakıyla münafık olmuş, şeytanın çirkinliğiyle çirkinleşmiş biri de etrafına küfrü, şirki, münafıklığı ve çirkinliği saçar. Kim kiminle beraber olursa ondan istifade eder; yani bir Mürşid-i kâmille beraber olan ondan imanı, güzelliği alır; bir müşrikle beraber olan da ondan şirki, çirkinliği alır. Bu yüzden herkesin kiminle birlikte olduğuna bakması gerekir.
Bunun için Allah; “Allah’ın ipine hep beraber toplu halde tutunun, bölünüp parça parça olmayın”102 buyurur. Yalnız bir Mürşid-i kâmil bulmak gerçekten zor şeydir. Bir insan hayatı boyunca onu arasa yeridir. Hatta geçmişteki zatlar Mürşid-i kâmile tabi olmak konusunda; “bir Mürşid-i kâmil dünyanın öbür ucunda da olsa oraya gitmek herkese farzdır” demişlerdir. Onunla beraber olup Hz. İnsan olmak için Mürşid-i kâmili bulmak gerekir. Yoksa kendi nefsimizle, varlığımızla, beşeri tarafımızla baş başa kalırız ki bu durumda ondan kurtulmamız mümkün olmaz; çünkü Allah’ın bir Âdetullah’ı vardır. Allah her şeyi bir vesileyle yapar ve yaratır ve Allah hiç kimse için de âdetini değiştirmez.
Rivayete göre Kütahya’dan Konya’ya bir cemaat gelir ve Mevlana’ya;
-“Bize bir şeyh lazım, bize gönderseniz de bize Allah’a giden yolu öğretse, biz de onunla beraber bu yolda yürüsek” der.
O arada Mevlana onlara;
-“Elhamdulillah! Buyrun, hangisini seçerseniz seçin hepsi işi yapabilecek konumdadır” der.
Kütahya’dan gelen cemaat birini tercih edince de Mevlana onlara; “tamam, alın gidin, o gerekeni yapar” der. Sonra Mevlana’nın en yakın dervişlerinden olan Hüsamettin Çelebi bir de oğlu Sultan Veled Mevlana’ya gelip;
-“Bizim merak ettiğimiz bir şey var, onlar; ‘bize bir şeyh gönderin’ deyince sizin ‘elhamdülillah’ demenizin sebebi neydi” diye sorarlar.
Mevlana da onlara;
-“Ben bir an için “bize bir derviş gönderin” diyeceklerinden korktum. Elhamdülillah ki şeyh istediler; çünkü dervişi biz bulamıyoruz. Eğer derviş isteseydiler ya benim ya da Hüsamettin’in gitmesi lazımdı. Şeyh ise hepsi şeyh, o yüzden şeyh istemeleri sorun değil” diye cevap verir.
Şeyhler çoktur, şeyhlerle ilgili sorun yoktur; ama derviş olmak çok zor bir şeydir. Derviş olmak; Hz. İnsan olmak, kâmil manada kul olmak, kulluğu sevmek demektir.
Bedevinin biri, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e gelip;
-“Ya Resulullah! Bana kısaca kendini tanıtır mısın? Öyle uzun olmasın, aklımda kalsın ki unutmamayım” der.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunun üzerine;
-“Benim sermayem marifetullah, kazancım muhabbetullah, dinimin aslı da akıldır”103 buyurur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz üç şey söyler; marifetullah, muhabbetullah ve akıl. Sermayem marifetullahtır; yani Allah’ı bilmek, Allah’ı tanımak, Allah ile olmaktır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bunun karşılığında kazancı muhabbetullahtır; yani Allah’ı tanıdıkça Allah’a olan muhabbetinin, imanının artmasıdır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hepimiz için örnektir. Bizim de bu durumda ona uymamız gerekir. O halde asıl sermayemiz demek ki marifetullahtır; yani her şeyi Allah’ın ayeti olarak okuyup, rabbimizin tecellisini, esmasını her şey üzerinden okuyarak marifetimizi arttırmak; çünkü marifetimiz artınca muhabbetimiz artar ve muhabbet kazanırız.
Sonrasında; “dinimin aslı akıldır” dedi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Demek ki bütün bunları yaparken aklı sonuna kadar kullanmak gerekir; yani düşünmek, tefekkür etmek, tefakkuh etmek, akletmek, tedebbür etmek gerekir. Bunların hepsi Kur’an’i beyanlardır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz aklın islamdaki önemiyle ilgili olarak başka bir hadisinde; “aklı olmayanın dini olmaz”104 buyurur. Bu durumda birinin aklı yoksa o kişi sorumlu değildir.
Peki, aklı olup da aklını kullanmayana ne olur?
Allah ayet-i kerimede; “Allah aklını kullanmayan bir topluluğun üzerine pisliği döker.”105 “Canlıların en kötüsü aklını kullanmayan sağır ve dilsiz insanlardır”106 buyurur. Normalde “canlıların en kötüsü hangisidir” diye sorulduğunda insan; “herhalde domuz olabilir” diye düşünür; ama Allah canlıların en kötüsünün aklını kullanmayan insanlar olduğunu söyler.
Kul marifet sahibi oldukça, rabbini tanıdıkça rabbine âşık olur; yani âbd olur. Âbd olmak demek; sevmek, “rabbimi biraz daha tanıyayım” deyip rabbini sevmenin peşinden koşmak demektir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “Allah kendini sevdiklerine tanıtır” buyurur. Kul, rabbini tanımanın peşinden koştukça, o marifeti kullandıkça, varlığa bakarken Allah’ın ayetlerini okumaya ve anlamaya çalıştıkça, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını bütün varlık üzerinde görmeye çalıştıkça, Allah’ın indirdiği ayetleri okuyup onların üzerinde tefekkür ettikçe marifeti, dolayısıyla muhabbeti artar ve muhabbeti ne kadar artarsa Allah’a o kadar da yakın olur. Allah’a yakınlık muhabbetle; yani imanladır. Kulun imanı ne kadar kâmilse Allah’a o kadar yakın olur, o kadar Hz. İnsan olur. Bütün ibadetler de aynı şekilde imanımızı kemale erdirmek içindir.
Allah ile güzelleşmiş en güzel insan ya da insanlar kimlerdir, diye sorulsa vereceğimiz cevap; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve peygamberlerdir, olur. Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için ayet-i kerimede; “sen azim bir ahlak üzeresin”107 buyurur. Allah’ın bu ayette kullandığı kelime Allah’ın Azim ismidir. Bu; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakında Allah’ın azametinin güzelliği tecelli etmiş, her bir isminde de azametle Allah’ın güzelliği tecelli etmiş demektir.
Biz de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ne kadar benzersek o kadar Hz. İnsan oluruz, ahlakımız da o kadar azim olmuş olur; yani azim olan Allah’ın güzelliğinden o kadar güzellik almış oluruz. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in en öndeki sıfatı rahmet oluşudur. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede ona; Rahmeten lil âlemin:108 “Âlemlere rahmet” demiştir. Bu durumda biz de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ne kadar uyarsak etrafımıza da o kadar rahmet oluruz.
Allah başka bir ayet-i kerimede; “de ki: Allah’ı seviyorsanız bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin, günahlarınızı mağfiret etsin”109 buyurur. Allah’ı sevdiğimizi, Allah’a iman ettiğimizi iddia ediyorsak bu durumda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmamız gerekir. Ona ne kadar tabi olur, onu ne kadar örnek alıp onun gibi olmaya, onun gibi yapmaya çalışırsak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e o kadar benzemiş oluruz. Dolayısıyla Allah’ın sevgisine de, sevilmeye de o kadar layık olmuş olur, Allah ile o kadar güzelleşmiş oluruz.
İnsanın güzelliği manevi güzelliktir; yani gönül, ruh güzelliğidir ve o güzellik de Allah’a aittir. Eğer biri sadece insandaki zahiri güzelliğe bakarsa, yani insanın beşeri tarafına bakarsa; insani bir bakışla değil, hayvani bir bakış, beşeri bir bakışla bakmış olur. Aklını kullanan herkes asıl güzelliğin gönül güzelliği olduğunu anlar.
Mesela görüyoruz; iki kişi birbirine âşık olup evleniyor, üç beş ay sonra da birbirlerine tahammül edemez hale geliyorlar. Böyle olmasının sebebi; birbirlerinin zahiri güzelliğine bakmalarından dolayıdır. Evlendiklerinde ise onların içinde olan çirkinlik dışarı çıkar ve onlar birbirlerinin içlerindeki çirkinliği gördüklerinde birbirlerinden nefret etmeye başlarlar ve aralarındaki o sevgi de biter. Artık o zahiri güzellikleri onların manevi tarafını; yani içini örtmez, örtemez.
Mesela aynı şekilde, sana soğuk ve itici gelen biriyle karşılaşırsın; ama onunla üç beş kelime konuştuğunda, ona biraz yakın olduğunda onun içindeki güzelliği görürsün sonra bakarsın ki gerçekten onu sevmeye başlamışsın ve onu sevdikçe de o senin yakının olur, arkadaşın olur; yani biri zahiren ne kadar güzel olursa olsun içinde çirkinlik varsa onu tanıdığın zaman ondan soğuyor aynı şekilde içinde güzellik olan birini tanıdıkça da onu seviyorsun. Demek ki asıl güzellik zahiri değil manevi güzellikmiş.
Herkesin içini, gönlünü, kalbini, sırrını bilen Allah’tır. Allah münafıkları anlatırken; “sen onları konuşmalarından tanırsın”110 buyurur. Dil, gönlün aynası olduğu için insan biriyle konuşunca onun niyetini anlar. İnsanın gönlündeki dilinden dökülünce karşıdaki kişi onu anlar ve tanır.
Bize düşen; şık olalım, temiz olalım, güzel görünelim diye dışımıza, zahirimize gösterdiğimiz o ihtimamı en az onun kadar içimize de göstermektir; çünkü içimize bakan Allah’tır. Bu yüzden insanlar gördüğü için zahirimize gösterdiğimiz önemin daha fazlasını içimizi temizlemeye göstermemiz gerekir.
Muhsin; Allah’ın huzurunda olduğunu bilen, Allah’ın her anda içine, gönlüne, kalbine nazar ettiğini bilen demektir. Muhsin olmak istiyorsan içini rabbin için düzeltmen, temizlemen ve süslemen gerekir. Rabbini seviyorsun ya, iman etmişsin ya, o da seni sevsin istiyorsun ya, gönlünü onun için temizlemen gerekir. Nasıl ki dış görünüşünü sevdiklerin için düzeltiyor, temizliyor, “sevdiğime güzel görüneyim” diyorsan, içini de “rabbime güzel görüneyim” diye temizlemen gerekir. Bu, imanın gereğidir. Eğer imanın gereğiyse bunu böyle yapman gerekir.
Hep beraber ayetlerle İhsanı anlamaya çalışacağız, sonra devam edeceğiz inşallah!
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Tilke âyâtul kitâbil hakîm:111 “Bunlar hâkim olan kitabın ayetleridir.” Hikmet dolu kitabın ayetleridir. Bu ayetler hikmetlidir; yani her ayette Allah’ın bir muradı vardır. Allah, bunun anlaşılmasını istiyor. Bu ayetler kime hidayettir, kimin için rahmettir? Huden ve rahmeten lil muhsinîn:112 “Muhsinler için hidayet ve rahmettir.” Güzel olmak isteyenler için, güzel yapmak isteyenler için hidayet ve rahmettir. Eğer birinin derdi rabbinin güzelliğiyle güzelleşmek olursa bu ayetler onun için hidayet ve rahmet olur. Birinin de böyle bir derdi yoksa herhangi bir kitabı okur gibi bunu okur ve herhangi bir sözü dinler gibi bunu dinlerse onun için hidayet ve rahmet yoktur, dedi Allah.
Allah muhsinlerin kim olduğunu beyan eder; Ellezîne yukîmûnes salâh: “Onlar namazlarını ikame ederler.” Yani Allah’ın huzurunda dik dururlar, Allah’ın rızasını kazanmak için hayatlarını yaşarlar. Ve yu’tûnez zekâh: “Temizlenmek için verirler.” Allah’ın kendilerine ikram ettiklerinden nefislerini temizlemek, mallarını temizlemek, bir de günahlarından temizlenmek için verirler. Ve hum bil âhırati hum yûkinûn:113 “Bunlar ahirete kesinkes inanmış olanlardır.” Nefislerini ikna etmiş olanlardır.
Ulâike alâ huden min rabbihim: “Onlar rablerinden (gelen) hidayet üzeredirler.” Kur’an’ın hidayeti üzeredirler. Ve ulâike humul muflihûn:114 “Kurtuluşa erenler (saadete erenler) bunlardır.” Güzel düşünenler, güzel olmayı isteyenler, Allah ile güzel olmak isteyenler için en güzel söz Allah’ın sözüdür. Bu nedenle Allah ayet-i kerimede; “en güzel söz Allah’ın sözüdür”115 buyurur.
İnne sa’yekum le şettâ:116 “Muhakkak ki sizin çalışmalarınız (çabanız, gayretiniz) farklı farklıdır.” Yani herkesin çabası, gayreti, niyetine, hedefine göredir. Onun için her birinizin çalışması, çabası farklı farklıdır, dedi Allah. Eğer çalışan Allah yolundaysa ve Allah’ın rızasını istiyorsa kendi fıtratına göre Allah’ın rızasını kazanmaya çalışır. Bu çalışma onun Allah’ın rızasını kazanmasına mani değildir. Bu yüzden herkesin çalışması farklı farklı olsun, fıtratına göre olsun; ama hedefi bir olsun, bu çalışmayı Allah’ın rızasını kazanmak için yapsın.
Allah doğru çalışmanın ne olduğunu beyan eder; Fe emmâ men a’tâ vettekâ: “Kim verir ve takva sahibi olursa.” Malından, ilminden, muhabbetinden, zamanından verir, canını verir ve takva sahibi olursa; yani Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edip onu yerine getirmeye çalışırsa. Ve saddeka bil husnâ: “Ve en güzeli tasdik ederse.” Peki, en güzel nedir? -En güzel, Allah’ın kitabı Kur’an’dır. Eğer biri malını verir, takva sahibi olur ve en güzeli de tasdik ederse. Fe se nuyessiruhu lil yusrâ:117 “Biz de onu en kolaya müyesser kılacağız.” En kolaya başarılı kılacağız; yani önünü açıp işini kolaylaştıracağız. Allah onların işini neyle kolaylaştırır? -En güzeli tasdik ettiği, Allah’ın kelamını sevdi için Allah da ona ayetleriyle yolu, hidayeti göstererek rızasının nasıl kazanılacağını öğretir, ona cennetin yolunu açar ve kolaylaştırır.
Ve emmâ men bahıle vestagnâ:118 “Ama kim de cimrilik yapar, kendini ihtiyaçsız (müstağni) görürse.” Böyleleri kendini kime karşı müstağni görür? -Tabi ki, Allah’a karşı kendini müstağni, ihtiyaçsız görür. “Benim Allah’a, en güzele, onun sevgisine ihtiyacım yok, benim onu sevmeme de gerek yok. Dolayısıyla benim bilgim ve öğrendiklerim bana yeterlidir” diyerek kendini Allah’a karşı ihtiyaçsız görür. Bir de cimrilik edip; “benim vermem gerekmiyor” der. Söz de akıllıdır, kendini akıllı zanneder, temiz zanneder, bu yüzden de verip temizlenmeyi istemez, cimrilik yapar ve kendini bundan müstağni görerek “vermesem de olur” diye düşünür.
Ve kezzebe bil husnâ: “En güzeli de yalanlarsa.” Öyle yapanlar en güzeli; yani Allah’ın kelamını yalanlamıştır. Fe se nuyessiruhu lil usrâ: “Biz de onu zor olana müyesser kılacağız.” Allah’ın, kulunu zor olana müyesser kılması ne demektir? -Allah’tan kaçmak, kâfir olmak, müşrik olmak, münafık olmak zor şeydir. Kul, kâfir olmaya, münafık olmaya çalışırken, Allah onun önüne kulu rabbine dönsün diye zorluklar koyar. Bu yüzden hayatı zorluklarla geçer; yani Allah’ın onu zor olana müyesser kılması onun rabbine dönmesi için hayatının zorluklarla geçmesi demektir. Ve mâ yugnî anhu mâluhû izâ teraddâ:119 “O (cehenneme) yuvarlandığında onun (o topladığı) malı ona fayda vermez.” Allah; “güzelliğin karşılığı güzelliktir” buyurur. Bu nedenle güzel yapanlar güzellik bulur, güzel yapanlar güzel olur.
Fe bi eyyi âlâi rabbikumâ tukezzibân: “Siz rabbinizin hangi nimetini yalanlayabilirsiniz?” Hel cezâul ihsâni illâl ihsân:120 “İhsanın karşılığı (güzelliğin karşılığı) güzellik değil midir?” Eğer ihsan, Allah’ı görüyormuşçasına Allah’a âbd olmaksa, güzelliğin, ihsanın karşılığı ihsansa bu durumda Allah da sana rab olarak muamelesini yapar. Sen onunla güzel olmaya çalışırken o da güzelliğinden sana ihsan eder, ikram eder. Çünkü Allah; “güzelliğin karşılığı güzelliktir” buyurur ve Allah va’dinden dönmez. Ne varsa dünyada vardır; çünkü her şey burada kazanılır.
Vallâhu yed’û ilâ dâris selâm: “Allah sizi selam yurduna (cennete) davet eder.” Ve yehdî men yeşâu ilâ sırâtin mustekîm:121 “(Allah) Dilediğini sırat-el mustakime hidayet eder.” Kim, Allah’tan sırat-el mustakimi isterse Allah da onu sırat-el mustakime, cennetin yoluna hidayet eder.
Lillezîne ahsenûl husnâ ve zîyâdeh: “Güzel yapanlar için güzellik vardır, bir de fazlası vardır.” Allah, kulun yaptığı güzelliğin karşılığını ona güzellik olarak verir, bir de onun için bu güzelliğin fazlası vardır, buyurdu. Fazlası, Allah’ın ona kendinden güzellik vermesidir. Ve lâ yerheku vucûhehum katerun ve lâ zilleh: “Onların yüzlerine ne toz bulaşır ne de bir zillet.” Bu hem dünyada hem de ahirette böyledir. Güzel yapanlar ne dünyada ne de ahirette rezil olur; çünkü Allah onlarla beraberdir ve onlar Allah’ın güzelliğiyle güzel olmuşlardır. Allah onlara sadece yaptığı güzelliklerin karşılığını değil bir de kendinden güzellik vermiştir. Ulâike ashâbul cenneti, hum fîhâ hâlidûn:122 “Onlar cennet ehlidirler ve onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Bunlar güzel yapıp, güzel olanlardır.
Vellezîne kesebûs seyyiâti cezâu seyyietin bi mislihâ: “(Kim) Bir kötülük yaparsa onlara da yaptığı kötülüğün misli (aynısı) vardır.” Ona yaptığı kötülüğün fazlası yoktur, aynısı vardır. Ve terhekuhum zilleh: “Onları zillet kaplar.” Mâ lehum minallâhi min âsim: “Hiç kimse onları Allah’tan, (Allah’ın) gazabından kurtaramaz.” Ke ennemâ ugsîyet vucûhuhum kıtaan minel leyli muzlimâ: “Onların yüzlerini kapkara gecenin karanlığı gibi karanlık kaplar.” Neyden dolayı yüzlerini bir karanlık kaplar? -Sıkıntıdan dolayı, cehenneme gideceklerini bildiklerinden dolayı yüzlerini gece karanlığı gibi bir karanlık kaplar. Ulâike ashâbun nâr, hum fîhâ hâlidûn:123 “Onlar ateş ehlidirler ve onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Güzel yapanlar güzel yere, kötü yapanlar kötü yere gider, dedi Allah.
Ve lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır.” Li yecziyellezîne esâû bimâ amilû: “(Allah) Kötülük yapanları yaptıklarından (kötülüklerinden) dolayı cezalandıracak.” Ve yeczîyellezîne ahsenû bil husnâ:124 “Güzel yapanları da güzellikle mükâfatlandıracak.” Kötülük yapanlar yaptıklarıyla cezalandırılır ve onlar şeytan gibi olur. Güzel yapanları da Allah güzellikle mükâfatlandırır, onlar da peygamberleri gibi olur, Allah’ın nuru olur.
Belâ: “Bilakis.” Yani hayır, iş sizin anladığınız, zannettiğiniz, öğrendiğiniz gibi değildir. İşi size ben öğreteyim, diyor Allah. Men esleme vechehu lillâh: “Kim yüzünü Allah’a teslim ederse.” Kendini Allah’a teslim ederse. Ve huve muhsin: “Ve o, muhsin olursa.” Muhsin olma, güzel olma, güzel olmayı isteme şartıyla. Fe lehû ecruhu inde rabbih: “Onun ecri rabbi katındadır.” Yani ecri Allah katındadır, onun mükâfatını Allah verir; ama bir şartla o şart kulun Muhsin olmasıdır. Allah Muhsin olanların ecrini kendi katından verir. O, Allah’ı kendisine rab olarak kabul ettiğinden dolayı rabbi de onu muhsin yapar, güzel yapar. Ve lâ havfun aleyhim ve lâ hum yahzenûn:125 “Onlar için bir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.”
Ve men ehsenu dinen: “Daha güzel din sahibi kimdir?” Mimmen esleme vechehu lillâh: “Kendini Allah’a teslim edenden.” Ve huve muhsinun: “Ve o, muhsin olursa.” Yalnız muhsin olma şartıyla. Vettebea millete ibrâhîme hanîfâ: “Ve Allah’a hiç bir şeyi şirk koşmayan İbrahim’in milletinden olanlardan.” Bunlardan daha güzel din sahibi kim vardır? Vettehazallâhu ibrâhîme halîlâ:126 “Allah, İbrahim’i dost edinmiştir.” Eğer güzel olmak, Allah ile güzelleşmek için Allah’a hiç bir şeyi şirk koşmazsanız, Allah’a teslim olursanız en güzel dine sahip olmuş ve Allah’a dost olmuş olursunuz, dedi Allah.
Ves sâbikûnel evvelûne minel muhâcirîne vel ensâr: “Muhacirlerden ve ensardan sabikunlar, evvelkiler.” Yani yarışanlar, önde gidenler, müsabaka yapanlar. Vellezînettebeûhum bi ihsân: “Bir de güzellikle onlara (onların güzelliğine) tabi olanlar.” Bu hitap sahabeden sonra yaşayan bütün mü’minler için geçerlidir. Yani ayet aynı zamanda; “o muhacir ve ensar gibi güzel yapmaya çalışanlar, güzel yapma yolunda müsabaka yapanlar” manasına gelir. Radıyallâhu anhum ve radû anh:127 “Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan razı olmuştur.”
Demek ki Allah’ın bizden razı olması için ne gerekiyormuş?
Muhacir ve ensardan o yarışanlar, müsabaka yapanlar gibi olmamız gerekiyormuş. Onlar malını, evlatlarını ve her şeyini geride bırakıp, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber Allah için hicret ettiler. Ensar da onları kardeş olarak kabul edip Allah için mallarını ikiye böldü. Allah da güzellikte onlara tabi olanlardan, onlar gibi güzel yapıp yarışanlardan, müsabaka yapanlardan razı oldu, onlar da Allah’tan razı oldular. Aslında ikisi de aynı şeydir; çünkü kul, Allah’tan razı olunca Allah da kulundan razı olur.
Nimet denince onu sadece dünya nimetleri zannediyoruz; oysaki öyle değildir. Allah bir kuluna ister mal, ister sağlık, ister ilim, ister muhabbet vermiş olsun o fark etmez eğer o verdiğiyle kuluna ebedi hayatını kazanma imkânını verip; “haydi kulum kazan” demişse o nimettir. Bu, ebedi hayatını insana kazandıracak olan nimettir.
Asıl nimet, büyük nimet, gerçek nimet, hakiki nimet de budur; ama kendisine sadece bir beşer olarak bakanlar, ruh taraflarını görmeyip sadece hayvani taraflarına bakanlar, bu nimetin farkında olmayıp Allah’ın ikram ettiği bu nimeti göremeyenler ebediyen kaybeder. Bu nimeti görmek lazım; çünkü Allah, kuluna ebedi hayatını, Allah’ın rızasını kazanması için imkân verir. Bu yüzden “Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan razı olmuştur” dedi Allah.
Ve eadde lehum cennâtin tecrî tahtehâl enhâru hâlidîne fîhâ ebedâ: “(Allah) Onlar için altlarından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Zâlikel fevzul azîm:128 “İşte büyük saadet budur.” Büyük saadete erenler bunlardır.
SADAKALLAHULAZİM
İhsanı, muhsin olmayı, husnayı, güzelliği anlamaya çalışıyorduk. Bütün güzellikler Allah’a aittir129 ve kul, Allah ile güzeldir.
Allah ayet-i kerimede; “kim Allah ile güzel olmak isterse Allah bunu ona verir. Kim de Allah’tan yüz çevirir, güzelliği, kıymeti, değeri, şerefi, başka yerde ararsa ona da o istediğini verir. Takdir ettiğimiz kadarıyla ona da ondan veririz”130 buyurur. Allah, ona da ondan veririz derken böyle köpeğe bir kemik atarız gibi bir vermeyle bunu söyler. Başka bir ayette ise; “onlar ebedi olarak hüsrana uğrar, ahireti kaybeder”131 buyurur.
Eğer biri dünyaya ebediymiş gibi bir muamelede bulunur, dünyayı ahiretin tarlası olarak anlamazsa, malından verince kazandığını kabul etmez, anlamazsa bu durumda rabbini tanımamış ve anlamamış olur. Aynı zamanda kendisini tanımamış, ebedi bir varlık olduğunu anlamamış, buna da iman etmemiş olur.
Her ne olursa olsun mutlaka; “ben mü’minim, ben Müslümanım, ben Allah’a iman etmişim” diyen biri için Allah en önde olmalıdır, hem de onun dünyevi hiç bir hesap yapmadan Allah’ı en önde tutması gerekir. Tabi, kişinin bunu anlaması için ona bir önder, bir rehber, bir imam, Allah’ın tabiriyle bir hidayetçi, bir mürşit, bir resul gerekir. Eğer mürşide, hidayetçiye kendimize baktığımız gibi bakarsak bir şey alamayız. Tam tersine kendimizi hasta olarak kabul eder, onun da bizi tedavi edeceğine iman edersek teslim oluruz ve başka hesaplar da yapmayız. Eğer Allah’a giden, vuslata giden yolcu olduğumuzu kabul edersek mutlaka önümüzde yürüyene, bize yolu gösterene uyar, itiraz etmez ve ona; “neden buradan gidiyorsun” diye de hesap sormayız.
Eğer biri, Allah’tan bir yol göstericinin, bir mürşidin gittiği yolu beğenmeyip kendine göre; “böyle olsaydı şöyle güzel olurdu, böyle olması daha doğrudur” diyorsa ona söylenilecek söz; “eğer yolu biliyorsan buyur, sen gel önümüzde yürü. Bizimle beraber yürümeyi ya kabul edersin ya etmezsin, ikisinden biridir. Bizimle yürümeyi kabul ediyorsan bize uy, kabul etmiyorsan kendine başka bir rehber, başka bir hidayetçi, başka bir imam, başka bir mürşit bul” demektir.
Mürşid-i kâmil; rüştüne, kemaline ermiş aynı zamanda insanları rüştüne, kemaline erdiren kul demektir. Eğer sen kemale ermişsen zaten bir mürşide ihtiyacın yoktur. Eğer sıhhat bulmuş, nefsinin bütün kötülüklerinden; yani şirkinden, nifakından, küfründen, kibrinden, gururundan, riyandan, hasedinden, zahiri olarak yanlışlarından kurtulmuşsan senin zaten bir mürşide ihtiyacın olmaz ve bizimle birlikte gelmene de gerek yoktur; ama “ihtiyacım var” diyorsan bu durumda uyman, tabi olman, teslim olman gerekir.
Teslim olmak demek; Allah’a, Kur’an’a teslim olmak, peygambere tabi olmak demektir. Eğer bunu başka türlü anlarsak hiç tabi olmayalım; çünkü başka türlü bir tabiyet yanlış bir tabiyet olur.
Onun için Allah’tan başka bir şeye davet etmiyoruz; Allah’ı sevmeye, Allah’a itaate, resulüne tabi olmaya, Hz. İnsan olmaya, kâmil insan olmaya, Allah’a halife ve ayna olmaya, Allah’ın güzelliği ile güzel olmaya davet ediyoruz. Her zaman söylediğim gibi; “eğer Allah’ın vahyinden başka bir şey söylersem, resulünün söylediğinden veya yaptığından başka bir şey yaparsam kesinlikle buna uymayın ve bunu kabul etmeyin.” Böyle bir durumda uymak zaten akıl kârı değildir, yanlış bir şeydir.
Her birimize düşen; rabbimizin güzelliğini kendimizde bularak kendimizi tanımak, Allah’ın nefhettiği o ruh, o güzellik olmaktır. Biri Allah’ın muhatap aldığı o ruh olunca, Hz. İnsan olunca Allah ona müjdeler verir, ikramlarda bulunur, kendini ona tanıtır. Yaratılışın gayesi de zaten budur.
Her Fatiha okuyuşumuzda İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn derken “yalnız sana âbd oluyor ve yalnız seni istiyoruz” deriz. Peki, Allah’ı nasıl isteriz? -Allah’ı tanımak, bilmek ve Allah’a âbd olmakla Allah’ı isteriz. Âbd olmak; aynı zamanda Allah’ı tanımak, marifetullahı istemek demektir; çünkü Allah kendini sevdiklerine tanıtır. Yani “iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” derken; “seni seviyoruz, seni istiyoruz, seni senden istiyoruz, seninle olmak istiyoruz, senin bizim üzerimizdeki muradın gerçekleşsin istiyoruz” demiş oluruz.
Hep beraber Allah ile aramızdaki engelleri düzeltmeye çalışacağız inşallah! Yanlışımız, günahımız her ne olursa olsun onu Allah ile aramıza koymayacak, onu silip düzeltmeye çalışacağız inşallah! Geçmişi de perdeleyerek; “ben tövbe ettim, istiğfar ettim, rabbim beni affetti, ben de kendimi affettim” deyip artık geriye dönüp bakmayacağız. Rabbimize yakın olmak için, rabbimizle beraber olmak, ona vasıl olmak için çabamızı, gayretimizi sarf edip, onun huzurunda olduğumuzu unutmamaya çalışacağız inşallah!
Eğer çabamızı, gayretimizi sarf edip, Allah’ın huzurunda olduğumuzu unutmazsak rabbimizin bize yakınlığını tattırdığını görürüz. Biz böyle yaparsak Allah bizim gücümüzün yetmediği yerde bize yardım edip, engelleri kaldırır, çukurları düzeltir, eksikleri tamamlatır. Eğer çabamızı, gayretimizi sarf edersek kazandığımızı, kazanacağımızı, görürüz. Onun için en kestirme yoldan kazanmaya çalışmamız gerekir ve hep beraber de kazanacağız inşallah!
Allah hepimizi muhsinlerden eylesin! Kendisiyle, kendisini sevmekle, iman etmekle güzel olanlardan eylesin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
