VUSLAT YOLCULUĞU 8
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
İşin hakikatini, özünü, sırrını anlatmaya çalışıyorduk. İşin sırrı, hakikati; aşktır. Bu yüzden Vuslat Yolculuğu sohbetlerimizde özellikle “aşktan öteye yol yok, aşktan başka yol yok” hatta “aşktan başka hiçbir şey yok” demiştik.
Aşkı, aşkın sahibinden; yani Allah’tan, Allah’ın isimlerinden öğrenmeye çalışıyorduk. Eğer Allah’ın bütün isimlerinin aşkla tecelli ettiğini anlamazsak Allah’ı tanımamış, anlamamış oluruz. Bütün varlık, Allah’ın isimlerinin, güzelliğinin tecellisidir. Bu durumda bütün varlık onun aşkının, sevgisinin tecellisidir. Yoksa “bence Allah şöyle şöyledir” deyip kendi kendimize bir ilah hayal ederiz ki hayal ettiğimiz o ilah, Allah değil kendi kendimize ürettiğimiz putumuz olmuş olur. Böylelikle Allah’ı onun kendini tanıttığı gibi tanımamış, anlamamış oluruz.
Nasıl ki Allah’ın ayetleri üzerinde tefekkür ettiğimizde imanımız artıyorsa aynı şekilde Allah’ın isimleri üzerinde tefekkür ettiğimizde de Allah’a olan imanımız, muhabbetimiz, aşkımız artar.
Allah’ın isimlerini anlatırken en son Allah’ın Vedud ismine gelmiştik. Vedud; seven, sevilen, sevilmeyi isteyen, saf aşk, saf muhabbet demekti. Allah ğafurul veduddur.154 Allah, kullarını mağfiret eder. Kulu ne kadar yanlış yaparsa yapsın, ne zaman “estağfirullah ya rabbi! Sana sığınıyorum, tövbe ediyor, özür diliyorum” derse Allah onu mağfiret eder; çünkü Allah, kulunu sever, sevdiği için mağfiret eder. İşte ğafurul vedud budur.
Allah, kulunun hatasını, kusurunu, günahını, yanlışını bir anda olmamış gibi siler ve o günahı, şirki, yanlışı hiç yapmamış gibi ona muamele eder. Allah, kulunu sevdiğinden dolayı böyle muamele eder. Kula böyle bir muamele yapması yetmez, bir de mağfiret ederken Allah vedud olduğu için kuluna kendinden muhabbet verir ki bu muhabbetle o yanlışından, günahından uzaklaşma gücünü kendisinde bulsun.
Peki, Allah bu muhabbeti nasıl verir?
Kul, tövbe ve istiğfar edip, Allah’a döndüğünde Allah bunu kuluna verir. Allah; “kulum, seni af ve mağfiret ettim” derse kul bunu kendi gönlünde bütün şiddetiyle tadar. Kul; “rabbim bütün yanlışlarıma rağmen beni affetti, mağfiret etti” dediğinde Allah’ın Vedud ve Ğafur isminin tecellisi onun gönlüne iner. Bu iki isim beraber tecelli eder; çünkü Allah, ayette bu iki ismi beraber söylemiştir. Kul bu durumda kendisini mağfiret ettiğinden dolayı rabbini bir daha sever. Sonra rabbinin kendisini sevdiğinden dolayı mağfiret ettiğini anlar. O da bundan dolayı rabbini bir daha sever. Bu muhabbet, kulun gönlünde böyle dalgalanınca da kul, günahtan uzaklaşma, günahı terk etme gücünü ve kuvvetini kendinde bulur. Hatta bu günahla beraber başka günahlardan da uzaklaşma gücünü kendinde bulur.
Allah veduddur; sever, sevilmeyi ister, sevilmeye layıktır. Belki işin hikmeti, Allah’ın muradı da budur, bunu böyle anlamak gerekir. Sevmek mutlaka ispat ister; çünkü Allah, kuluna sevgisini ispatlar, hem de bütün isimleriyle ispatlar.
Bu ismin peşinden Allah’ın Fââl ismi gelir. Allah fââldır. Fââl; faal durumda olan, sürekli bir iş, sürekli bir şey yapan demektir. Allah ayet-i kerimede; “Allah her an bir şe’endedir, her an bir tecellidedir”155 buyurur. Çünkü Allah her an tecelli edip her anda her şeyi yeniden yaratır.
Kul bu ismi anlamaya çalışırken; “rabbim her anda bana muamelede bulunuyor. Gönlüme, gönül arşıma, benimle kalbim arasına girip tecelli ediyor, vahyediyor. Bununla beraber imtihan nerden, nasıl gelirse gelsin muameleyi bana Allah yapıyor; çünkü Allah fââldir, her anda bir şe’endedir” demelidir.
Kul, Allah’ın fââl olduğunu anlamazsa kendini Allah’tan bağımsız bir varlıkmış gibi zanneder. Böyle bir zanna ve hisse kapılınca da Allah’tan uzaklaşır; ama Allah’ın fââl olduğuna, her anda bir şe’ende, bir işte olduğuna iman ederse her anda Allah ile beraber olur, Allah ile muhatap olur, muhatap olduğunu tadar. Allah ile muhatap olduğunu tadınca da bu tadışı onda imana dönüşür; çünkü tatmadan iman olmaz.
Bilmek iman değildir; bilmek sadece ilimdir. Bu ilim bizde ne zaman ki muhabbete dönüşür ve bunu tadarsak o zaman iman bizde hâsıl olur. İlim muhabbetsiz olursa imana dönüşmez. İlim muhabbete dönüşmeden de bu imanı tadamayız; yani “rabbim bana muamelede bulunuyor” derken, rabbimizin yakınlığını tattığımız için Allah’ın bizi ne kadar çok sevdiğini, bizimle nasıl ilgilendiğini, nasıl böyle muamelede bulunduğunu anlar ve tadarız. İşte bunu anlar ve tadarsak ilim bizde o zaman imana dönüşür. Böylelikle Allah’ın Fââl ismine iman etmiş oluruz.
“Allah her an bir şe’endedir, her anda bir şeyler yapar, bir muamelede bulunur” demek bilgi olur. Bilgi ise iman değildir. Bu yüzden söz konusu iman olunca mutlaka muhabbetin olması ve bu muhabbetin tadılması gerekir. Asıl sorunumuz; iman sorunudur. İmanı; “bilmek, anlamak, inanmak” olarak anladığımız için gerçek manada iman edemiyoruz, dolayısıyla imanı anlayamıyor, Allah’a yakınlığı tadamıyor, Allah ile beraber olamıyoruz. Zaten sorun da buradadır!
Allah fââldır. Her anda bize muamelede bulunmaya devam eder. Allah’ın bize muamele etmediği bir anımız bile yoktur. Allah yaptığı bütün muameleleri isimleriyle yapar. Dolayısıyla Allah’ın bütün muamelesi; muhabbet muamelesi, aşk muamelesidir, Allah kendisine yakıştığı muhabbetiyle kuluna muamele eder.
Bu, bizim anlayamayacağımız bir muhabbettir ya da sadece sonsuz bir deryadan bir damla misali bu muhabbeti anlarız, tadarız, biliriz. Allah, kendisine yakıştığı şekilde sever. Bununla beraber muameleyi de ona göre yapar.
Bir beşer olarak anlaşılsın diye buna aşk diyoruz; yoksa buna aşk demek bile yetersizdir. Bu aşk, beşerin aşkıyla, aşk kelimesi ile anlatılamaz, izah edilemez.
Nereden biliyoruz?
Gördüğümüz için biliyoruz. Görmezsek böyle söyleyebilir miyiz? -Söyleyemeyiz; çünkü görmeden bunu söylemek küfür olur.
Evet, Allah fââldır; kuluna muhabbeti, sevgisi ve aşkıyla muamele eder. Onun her muamelesi; “kulum ben seni seviyorum” demesidir. Bununla beraber “kulum bak ben seni böyle seviyorum, sen de beni seviyor musun” deyip kulundan karşılık ister. Kul, Allah’ın kendisini nasıl sevdiğini anlamazsa buna cevaben “ben de seni seviyorum” diyemez; çünkü bu sevgiyi anlamamış, bilmemiş ya da farklı şekilde anlamıştır. Bu yüzden bilmeden, anlamadan iman olmaz. Bu nedenle Allah’ın ilk emri; İkra’ bismi rabbikellezî halak:156 “Yaratan rabbinin ismini oku (ismiyle oku)” ayetinde buyrulduğu üzere “oku”dur. Oku; seni yaratan rabbinin ismiyle oku, ismine oku! Seni yaratan rabbin!
Bu durumda ne dememiz gerekir?
“Beni yaratan rabbim bana böyle böyle muamelede bulunuyor” deyip rabbimizin ismini okumamız gerekir. Allah’ın isimlerini okumak için rabbimizin bize olan muamelesini, tecellisini okumamız gerekir ki onun ismine ve onun ismini okumuş olalım. Bunun bizde imana dönüşmesi için de; Allah’ın o isimle bize muamele ederken Allah’ın sevgisinin o isimden nasıl tecelli ettiğini görmemiz, buna şahit olup tatmamız gerekir; yoksa iman olmaz.
Bu hal kulda imana dönüşürse o zaman o kul her anda Allah ile muhatap olur. Bununla beraber Allah, kuluna muameleyi yaparken sevgisiyle, muhabbetiyle yapar. Allah kendisine yakışan muhabbetiyle kuluna muamelede bulunur.
Allah’ın, kuluna böyle muhabbetle muamelede bulunmasının sebebi nedir?
Kulu, rabbinin kendisini ne kadar çok sevdiğini anlasın ve bu sevgisine karşılık verip; “ya rabbi! Ben de sana iman ettim, seni seviyorum” diyebilsin diye ona böyle bir muamelede bulunur; ama kul bunu görmezden gelip yok sayarsa ya da başka türlü bakarsa hiçbir zaman rabbini anlayamaz, tanıyamaz. Oysaki yaratılışın gayesi, Allah’ın bizim üzerimizdeki muradı; onu anlamamız, tanımamız, ona iman etmemiz, onu sevmemiz, sevgisini isteyip ona âbd olmamızdır. İşin özü, hakikati budur. Perdenin arkasında durum bundan ibarettir. Bunu böyle bilmemiz gerekir.
Bize düşen; perdenin görünen tarafına değil arkasına bakmaktır. Mesele; perdenin arkasındakini, onun sahibini, o muameleyi yapanı görmektir ki bu, Allah’tır. Allah orada kuluna sevgisiyle, muhabbetiyle muamele eder.
Bunu anlayan bir kulun nasıl bir hal alması gerekir? Allah’ın isimleri kulun üzerinde tecelli edip, kulunu isimleriyle isimlendirince ne olur?
Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için; “o, mü’minlere karşı rauf ve rahimdir”157 buyurur. Hz. İbrahim (a.s.) için “halim”158 Hz. Nuh (a.s.) için ise “şekur”159 buyurur. Allah, kulunu isimleriyle isimlendirir ve kulunun en öndeki ismini söyler. Bu durumda Allah, kuluna nasıl bir muamelede bulunursa kuluna o ismiyle tecelli ettiği için istese de istemese de o kul zaten Allah’ın o ismini üzerinde taşır, öyle olur; yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz mü’minlere, karşı istese de istemese de elinde olmadan rauf ve rahim olarak muamele ederken bunu aşkla, muhabbetle yapardı. Özel olarak; “rahmetle muamele edeyim” demezdi; çünkü kendisi zaten böyleydi ve bu isim onda tecelli etmişti.
İşte, kul böyle olursa bu isimle isimlenmiş olur. Böyle olmazsa bu ismi taklit etmiş olur; ama taklit etse de Allah bu ismiyle yine ona tecelli eder ve o kul bu ismi almaya başlar. Mesela; Allah’ın Kerim ismi birinde tecelli etmişse ikram ederken bundan muhabbet alır. Kerim ismi tecelli etmemişse de ikram edebilir; ama ikram ederken “acaba yapsam mı, yapmasam mı” deyip zorlanır, sıkıntı duyar; çünkü Allah’ın Kerim ismi onda tecelli etmemiştir. İşte ikisi arasındaki fark budur.
Allah ayet-i kerimede; “onlar ruhlarındaki cömertliği arttırmak için ikram ederler”160 buyurur. Kul, Allah için verdikçe onda Allah’ın Kerim ismi, merhamet ettikçe Rahim ismi, affettikçe de Afuvv ismi tecelli eder. Bu bütün isimler için böyledir. Tek kelimeyle; isimlerin üzerimizde faal, çalışır durumda olması gerekir. İsimler üzerimizde tecelli etmezse, faal durumda olmazsa bizim onu bilmemiz bir işimize yaramaz, dolayısıyla bu da bize bir şey kazandırmaz, bu isimler bizde sadece bilgi olarak kalır.
Allah’ın bir ismiyle muamelede bulunursak; yani o isimle faal durumda olursak o isim o zaman meyvesini verir, o isim o zaman bizde tecelli eder. Tecelli edince de Allah’a yakın olur, halife, ayna olmuş oluruz. Ayna olunca da rabbimiz bize baktığında kendi isimlerinin güzelliğini, tecellisini üzerimizde görmüş olur ki işte, halife budur. Allah’ın, kulu üzerindeki muradı budur.
Allah’ın Fââl isminin peşinden Muhit ismi gelir. Muhit; ihata eden, her şeyi ihata etmiş, kaplamış olan demektir. Allah her şeyi ihata etmişse; yani muhitse o halde bu isme iman ettiğimizde kendimizin de Allah’ın ihatası içinde olduğunu, Allah’ın bizi çepeçevre ihata ettiğini anlamış oluruz.
Allah muhittir, her şeyi ihata etmiştir. Allah’ın ihata etmediği hiçbir şey yoktur. Bu ihatası sadece dışardan değil bir de içerdendir. Allah’ın hem içerden hem de dışardan ihata etmediği hiçbir şey yoktur.
Gördüklerimiz bizim gözümüze nasıl görünürse görünsün bir de perdenin arkasında Allah’ın ihatası vardır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “o dilemeden ağaçtaki yaprak düşmez”161 buyurur. Yani o dilemeden hiçbir şey kımıldayamaz, hareket edemez. Allah başka bir ayet-i kerimede de; “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz”162 buyurur.
Evet, Allah bizi hem içerden hem de dışardan ihata etmiş; yani Allah’ın tecellisine gark olmuş durumdayız. Allah’ın tecelli etmediği hiçbir şey ve hiç kimse yoktur; ama perdelendiğimiz için bunu göremiyoruz. Allah; “bak, gör, sana anlatıyorum ki anla ve iman et” diyor. Buna iman edersek bu bize açılır, iman etmesek bize açılmaz. Bu bütün varlık ve tecelliler için böyledir.
Bu tecelli neden iman edince açılır?
İman edince baktığın o şeyi seversin. Sen onu sevince o da seni sever; çünkü sevgi karşılıklıdır. Aslında sevdiğin, Allah’ın tecellisidir. Bu ilk basamaktır. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah kendini sevdiklerine tanıtır” buyurmuştur. Allah kendini sevdiklerine tanıtırken önce isimleriyle tecelli ederek isimlerini ona tanıtır. Biri bir sefer böyle bir tecelliyi müşahede ederse artık neye bakarsa baksın, ister bir taşa, ister bir ağaca, isterse de bir kuşa baksın muhabbete gark olur.
Allah’ın hem içerden hem dışardan bizi ihata ettiğine iman ederken bunu kendi üzerimizden anlamalıyız. Eğer Allah bizi hem içerden hem de dışardan ihata etmişse bu durumda içimiz de dışımız da o demektir.
Allah, isimlerini anlatırken; Huvel evvelu vel âhiru vez zâhiru vel bâtın: “O Allah, evveldir (evveli, başı olmayan), ahirdir (sonu olmayan), zahirdir (görünen, zuhura, açığa çıkmış olan), batındır (görünmeyen, gizli olandır).” Ve huve bi kulli şey’in alîm:163 “O, her şeyi her şey ile bilendir” buyurur.
Her şeyi bilen değil, “Allah her şeyle her şeyi bilendir” ayetini nasıl anlamamız gerekir?
“Bi” harfi Arapça’da beraberliği ifade eder. Bi kulli şey’in alîm kısmındaki “bi” harfi beraberlik manasındadır. Böylelikle ayet; “Allah her şeyle her şeyi bilendir” anlamına gelir. Çünkü Allah muhittir, her şeyi içeriden ve dışarıdan ihata etmiştir. Bu yüzden “Allah’ın isimlerini anlatırken nüzûl sırasına göre anlaşılması gerekir” dedik. Hemen bir önceki isme baktığımızda o isim bir sonraki ismi, daha sonra gelen isimleri izah eder; ama önce bu sırayla gitmemiz gerekir.
Buna başka bir mana verme imkânımız var mıdır?
Yoktur; çünkü zahir, batın, evvel, ahir odur. Her şeyle her şeyi bilen, her şeyi hem içerden hem de dışardan ihata eden odur. Allah bütün bu ihatayla bize yakınlığını gösterir. Allah’ın zahirde ve batında bizi ihata edip tecelli etmesi onun kendisine yakışan muhabbetidir; yani her şeyde Allah’ın muhabbeti, aşkı tecelli eder.
Allah, tecellisine “ben” der; ama Allah herhangi bir şey olmaktan münezzehtir, akıl bunu almaz. Allah “ben” dediyse bu durumda bu, bizim aklımızın almadığı bir şeydir ama böyledir; çünkü Allah böyle söylemiştir.
Allah’ın zatı hakkında misal vermek doğru değildir; çünkü Allah ayet-i kerimede; “misal vermeyin”164 buyurur; ama isimleri için misal verebiliriz. Nitekim Allah’ın isimlerini bilmek, anlamak gerekir. Bu, tecellisi için de böyledir.
Peki, tecelliyi nasıl anlamak gerekir?
Mesela; Güneş’in ışığı vardır. Işık, Güneş’in kendisi değildir; ama Güneş’ten bağımsız da değildir. Bununla beraber ışık, Güneş’e aittir; çünkü ışık, Güneş’le vardır. Allah’ın isimlerinin varlığa tecellisi de böyledir, Allah isimleriyle böyle tecelli eder. Bu yüzden “tecelli bir an durursa bütün varlık yok olur” diyoruz. Güneş’in ışığı bir an durursa her yerin karanlık olacağı gibi tecellinin bir an kesilmesi de varlığı yok eder.
Evet, her ne kadar anlaşılsın diye böyle bir misal versek de yine de bu misal hakikate benzemez. Hakikat bambaşka bir şeydir; çünkü Allah’ın tecellisi öyle bir tecellidir ki zatından bağımsız olmadığı gibi aynı zamanda zatından da ayrı bir varlıktır. Allah ona bir varlık verir, onu da öyle sever; çünkü kul, Allah’a aynadır ve onu gösterir, ondan tecelli eder; yani orada herhangi bir kelimeyi söylemek doğru olmaz, caiz olmaz. Elbette ki her şeyi anlatmak da mümkün değildir. Ancak bu kadar anlatılabilir, anlaşılabilir.
Sonsuz bir deryadan bir damla misali anlamaya çalışacağız ki yolu yürüyebilelim, nasıl düşünmemiz gerektiğini bilip, anlayabilelim ve doğru düşünelim. Düşüncelerimiz bizi yanlışa değil doğruya götürsün.
Düşüncelerimiz, bilgimiz yanlış olursa yanlışa, ters tarafa gider, Allah’a yaklaşmak yerine ibadeti yaparken bile yanlış fikirlerimizden, düşüncelerimizden, anlayışımızdan, Allah adına okumayışımızdan, Allah’ın öğrettiği gibi öğrenmediğimizden dolayı Allah’tan uzaklaşırız.
Allah’ın bütün isimlerini aşk ile anlamak lazım. Bütün isimlerden aşkın tecelli ettiğini anlamamız gerekir ki Allah’ın saf aşk, muhabbet, sevgi, hayr, güzellik, rahmet olduğunu anlayıp tadabilelim ve “Allah” dediğimizde de aşka, muhabbete gark olabilelim. Mesela, Allah ayet-i kerimede; “gerçek mü’minler o kimselerdir ki Allah zikredildiğinde kalpleri titrer. Onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını arttırırlar ve onlar rablerine bütünüyle tevekkül ederler”165 buyurur.
Peki, Allah’ı zikredince kalbimiz titriyor mu?
Titremiyor; ama kardeşlerimiz bizi dinlerse, rabbinin kendini tanıttığı gibi rabbini tanırsa ve her zerresine Allah’ın tecelli ettiğini, Allah’ın hem dışardan hem içerden onu ihata ettiğini, her anda ona, kendisine yakışan muhabbetiyle, sevgisiyle muamelede bulunduğunu anlarsa “Allah” deyince kalbinin, gönlünün titrememesi, ürpermemesi mümkün değildir. Eğer ürpermiyorsa anlamamıştır! Nitekim sırf sohbet olsun diye değil anlayalım diye anlatıyoruz.
Allah’ın Muhit isminden sonra Basir ismi gelir. Allah her isminden kuluna sonsuz bir deryadan bir damla misali ihsan edip ikram etmiştir. Allah’ın Basir ismi de böyledir. Kul da görür; ama kulun görmesi Allah’ın görmesine benzemez. Kul görmekle sadece sonsuz bir deryadan bir damla misali Allah’ın nasıl gördüğünü anlamış olur.
Allah nasıl ki her şeyle her şeyi bilense aynı şekilde her şeyle her şeyi de görendir. Doğrusunu söylemek gerekirse; her şeyi gören diyoruz ama aslında oradan bakıldığında hiçbir şey yoktur; ama Allah böyle dilemiş, böyle yaratmıştır. Tek kelimeyle; varmış gibi yaratmıştır.
Evet, Allah her şeyle her şeyi görür. Peki, bunu nasıl anlamak gerekir?
Allah semî’ul basîrdir.166 “Allah işitendir, görendir.” Allah bu ayetle; “kulum seni, gönlündeki sesini, feryadını işitiyorum. Seni görüyor, neye ihtiyacın olduğunu, derdinin ne olduğunu, neyin peşinden koştuğunu biliyorum, sen rahat ol. Ben seni seviyorum, sana muameleyi de ona göre yapıyorum” der. “Allah semi’ ve basirdir” dediğimizde Allah’ı böyle anlamamız gerekir.
Bu yüzden bizim de; “rabbim beni görüyor, işitiyor, gerisi önemli değildir. O görüyor, işitiyor ya, gönlümün sesini, feryadını duyuyor, gücü her şeye yetiyor ya bu bana yeter. O beni sevendir, yaratıp seven, sevip yaratan rabbimdir. Bu yüzden benim herhangi bir konuda endişe etmem doğru olmaz yoksa ona ve sevgisine güvenmemiş olurum” dememiz gerekir. Böyle dersek ve anlarsak kendimizi rabbimize bırakır, ona tevekkül eder, güvenir, hiçbir şey için de endişe etmeyiz. Elbette ki herhangi bir iş için rabbimize güvendiğimizde bu iş için gereken tedbiri de almalıyız; çünkü tedbir alıp gerekeni yapmak Allah’ın emridir.
Allah her şeyi görendir. Bu yüzden kuluna; “senin endişe etmene gerek yok, sen nazarım altındasın. Mutlaka sen kazanasın diye senin için hayır neyse, rahmet neyse sana o şekilde muamele ederim” buyurur.
Allah’ın Basir ismi kulda da tecelli etmiştir. Bu yüzden kulun da böyle olması gerekir. Kulun da bakarken Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’in; “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber ve ondan sonra rabbimi görmemiş olayım” buyurduğu gibi bakması, böyle olması gerekir.
Allah; “sen de bana bak, çünkü ben sana bakıyorum, seni seviyorum, sen de beni seviyor musun, sevdiğini iddia ediyor musun! Sen de bana bak, başka yere bakma, varlığı parça parça görme, hepsi bana aittir” buyurur.
Buna “kesrette vahdet”; yani çoklukta birliği, çokluğun bir oluşunu, Allah’a ait oluşunu görüp öyle muamele etmek denir. Bu bir görme değil görüp buna iman etme, anlayıp o şekilde sevmedir; yani her varlıkta Allah’ın muamelesini görüp, her varlıkla Allah’ı sevmektir. Yoksa bunu kuru bir bilgi olarak bilirsek sadece hayal etmiş oluruz.
Nasıl ki “kesrette vahdet”, çoklukta birlik varsa bir de “vahdette kesret” vardır; yani Allah ile nazar etmek vardır. Önce kesrette vahdetin olması gerekir ki vahdetten kesrete nazar edip, öyle muamele edebilelim. İkisi bir terazi gibi birbirini dengeler.
Bunun ne olduğunu anlamak gerekmez; bunu bir bilgi olsun diye söyledim. Siz bizimle gelin, bunu göreceksiniz inşallah! Gelmeyene, dinlemeyene, anlamayana, anlamaya çalışmayana, gönlünü açmayana bir şey yok! Böyleleri bir şey alamaz, kazanamaz; çünkü bizim vermemiz ile bir şey değişmez, bunu sizin kazanmanız gerekir. Biri bunu almazsa bizim vermemiz ona bir fayda sağlamaz.
Basir isminin peşinden Allah’ın Âlim ismi gelir. Allah her şeyi bilendir hem de her şey ile her şeyi bilendir. Bununla beraber bir de Allah bildirir. Allah nasıl ki görüyor, gösteriyor ve “haydi kulum sende gör” diyorsa bir de her bir isminin insan üzerinde, kendi üzerimizde nasıl tecelli etmesi gerektiğini bize öğretir, bildirir. Ben özetle anlatıyorum, bu özet bizim için yeterlidir. Arkadaşlar tefekkür ederse bu isimler onların gönüllerinde daha da açılır inşallah.
Allah âlimdir, her şeyi her şey ile bilendir. Bir de kuluna bildiren, bu bilgiyi kuluna her şey ile verendir. Allah’ın, kendisi üzerinden bilgi vermediği hiçbir varlık yoktur. Allah bu yüzden bütün varlığa “ayet” demiştir. Bütün varlık ayettir. Ayet; Allah’ı gösteren, aynı zamanda mucize demektir.
Kur’an’da mucize kelimesi geçmez; çünkü Allah Kur’an-ı Kerim’de mucizeye ayet167 demiştir; yani gördüğümüz her şey; Allah’ı, Allah’ın isimlerini, kudretini, güzelliğini, rahmetini, mağfiretini, kerimliğini, sevgisini, aşkını, muhabbetini gösteren bir ayettir, mucizedir; yani nereden yola çıkarsak çıkalım sonuç hep gelip, Allah’ın aşkını, muhabbetini, sevgisini, güzelliğini gösteren ayetlere dayanır.
Kendimizi tanıyalım, bilelim. Bizi sevmeyeni asla sevemeyiz. Kim bizi ne kadar seviyorsa onu o kadar sevebilme imkânımız vardır; çünkü gönül böyledir. Bu, insanın elinde olan bir şey değildir. İnsan zahiri olarak her ne kadar sevse, sever gibi görünse de bu, gönlün sevgisi değildir. Sevgi gönlün sevgisi olmayınca karşısındaki kişinin onu sevmediğini anladığında oradan uzaklaşır.
Aşk mukaddes bir şeydir. Kutsal diyoruz ya, işte aşk da öyle kutsaldır, mukaddestir; çünkü Allah’ın tecellisidir. Aşk ihaneti, hainliği, ciddiyetsizliği, kendisine farklı bir nazar ile nazar edilmesini asla kabul etmez. Biri onun kıymetini, değerini bilmezse ondan uzaklaşır; çünkü değerini bilmeyenler o aşkı almaya layık değildir, zaten aşk da böyle birine gitmez. Allah’ın bütün isimlerinde, varlıkta, Allah’ın her muamelesinde bu aşkı görmemiz gerekir ki rabbimize âşık olabilelim, onun sevgisine, bu aşka karşılık verebilelim. İşin mutlaka oraya varması gerekir ki sonuca ulaşmış olalım, yoksa sonuca varmış olmayız.
Mesela; “Allah kerimdir, ikram eder” diyorsak; ama neden kerim olduğunu anlamamışsak sonuca gidemedik demektir. Peki, Allah neden kerimdir? -Çünkü seviyor. Sevdiği için kerimdir, ikram eder. Mutlaka bu sonuca varmamız gerekir ki varınca da bu sevgiye bir karşılık verebilelim. Allah bizi seviyorsa istesek de istemesek de onu severiz. Tabi bizde insanlıktan eser kalmışsa!
Bunun tersi olanlar da vardır; bu ayrı, bu çok istisna bir durumdur. Böyle biri fıtratını bütünüyle bozmuş, kaybetmiş biridir. Biri kendisini seveni sevemiyorsa Allah’ın yarattığı fıtratını bozmuştur; yani iyiliği, güzelliği, ikramı, affı, sevilmeyi sevmiyorsa fıtratını bozmuştur. Böyle biri insan olmaktan çıkmıştır. Yoksa istisnasız bütün varlık sever, sevmeyi sever, sevilir, sevilmeyi sever. Bununla beraber varlıklar arasında o aşk, o sevgi sürekli döner. O aşk, sevenle sevilen arasında her zaman semah eder.
Bütün kâinat, varlık, semah eder; ama semah eden aşkın kendisidir ve aşk, bütün varlığın içinde semah eder. Bu semahı bir de kendimize biz yaptırırız. Birini severken ona doğru gideriz, o bizi severken bize doğru gelir. Öteki ötekine doğru gider, o öbürü başkasına, başkası da bir başkasına gider. Evet, böyle tarifi imkânsız bir aşkın semahı vardır. Aslında dönen, semah eden, aşkın kendisidir. Varlık bu aşkın içinde gark olmuş, boğulmuş durumdadır. Varlık ne kadar kendindedir onu da bilemiyoruz. Kim neyi severse sevsin, sevgisi neye olursa olsun, ister farkında olsun, ister olmasın, o aşkı döndürür, o semahı yapar. Aslında sevdiği her ne olursa olsun o güzelliktir ve o güzellik Allah’a aittir.
Varlık ile insan arasında bir fark vardır; varlıkta irade yoktur ama insanda irade vardır. Allah, insandan kendi iradesiyle semah etmesini ve sevdiğini tercih etmesini ister. Aradaki fark budur. Yoksa insan da istese de istemese de bu varlığın semahına iştirak etmiş, o aşka boğulmuş durumdadır; ama bir de ona ait bir irade, bir tercih vardır. İnsana düşen; bu tercihini, iradesini varlığın, bütün kâinatın semahına, aşkına, muhabbetine bırakıp onunla beraber semah ederek aşktan, muhabbetten sarhoş olmak, rabbinin güzelliğinin her varlıkta tecellisini görüp kendini ona bırakmaktır.
Allah’ın Âlim ismini anlatıyorduk.
Allah bilir ve “kulum merak etme, ben seni biliyorum. Ben seni senden daha iyi biliyorum. Sen kendini bilmeden de ben seni biliyordum. Sen daha yaratılmadan, daha anne karnındayken de ben seni biliyordum. Seni yaratmadan, sen daha yaratılmadan da seni biliyordum. Seni biliyorsam endişe etme, gönlünde herhangi bir tereddüt geçirme, rahat ol ve seni ne için yarattığımı da unutma” der.
Bunu bütün peygamberleri gönderdiğimde söyledim, dedi Allah. Bu yüzden; “senden önce de hiçbir resul, nebi yoktur ki onu gönderdiğimizde; Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın, sadece Allah’a âbd olun diye ona vahyetmemiş olalım.”168 Yani “onlara; Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın, herhangi bir şeyi Allah ile kıyaslamayın” dedik, buyurur.
Allah; “Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın. Allah ile beraber başka ilahlar edinmeyin. Allah’ı sever gibi başkalarını sevmeyin” demiştir. Bu birinci anlamdır. Bir adım daha içeri attığımızda alacağımız cevap ise; “Allah’tan başka hiçbir şeyi görmeyin; çünkü yok. Sadece Allah’a âbd olun, Allah’ı sevin, Allah’ın sevgisini kazanmak için rızası peşinde koşun” cevabıdır. Rızası peşinde koşarken de bu koşuşun semah halinde olması gerekir.
Biri neyi severse onun etrafında semah eder, döner. Nasıl dönerse dönsün onu unutmaz. Bir bakıyorsun sevdiğinin yanında, bir bakıyorsun önünde, bir de bakıyorsun arkasında; yani etrafında semah eder. Devamlı sevdiğinin etrafında onun güzelliğine bakar; yani bir sözünün, bir bakışının, bir tebessümünün, yürüyüşünün güzelliğine bakar. Birini sevdiğimizde işte böyle etrafında döner dururuz.
Seven sevdiği etrafında istese de istemese de semah halindedir. Semahı yapacağız; ama Allah “benden başka ilah yok” dediyse bu durumda bizlere; “semahını nereye yapacağını anla” demiştir. Kâbe’ye çağırırken de orada döndürüp; “kulum burası benim evimdir, evimin etrafında dön” der. Tabi bu dönüş temsili, sembolik bir dönüştür.
Her şey temsilidir. Temsili olan her şeyde tecelli eden Allah’tır. Neyin etrafında dönersek dönelim, istesek de istemesek de, bunu bilsek de bilmesek de Allah’ın etrafında, onun tecellisi içinde semah ederiz. Daha doğrusu semah eden aşkın içinde semah ederiz.
Evet, Allah bilendir “sen dön, semahına bak. Aşkın içinde dön, o aşk ile aşk ol. Sende başka bir şey kalmasın, iman ol. Senin yaratılış gayen, senin üzerindeki muradım budur. Benden başka bir şey görmeyesin, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayasın ve sadece bana âbd olasın. Âşıklığını gösteresin, aşk olmak için bu semahı sadece bana yapasın” diyendir.
Allah’ın Âlim isminden sonra Allah’ın El Hâkim ismi gelir. Hâkim; her işi bir hikmetle yapan demektir. “Neden böyle” diye soracak olursak Allah cevap verir; Allah’ın bir muradı vardır. Biraz önce Allah’ın muradını anlattık. Allah “bunu anla” dedi; yani “yaratan bensem benim hakkım var. Benim senin üzerindeki hakkım; beni sevmen, bana iman etmen, bana âşık olman, âbd olman, hiçbir şeyi bana şirk koşmaman, bana güvenmen, benden emin olman, seni sevdiğimi anlayıp kavramış olman, bu sevgide yok olman, bu sevgi, bu aşk olmandır muradım” diyor.
Hâkim olan Allah’ın hikmeti budur. Bunu böyle anlayınca insanın söyleyebileceği, ya da benim içimden geçen tek bir kelime vardır; eyvah! Evet, içimden “eyvah” demek geliyor. Allah’ın muradına bak, bir de bizim halimize, yaptıklarımıza, düşündüklerimize, peşinden koştuklarımıza, fikirlerimize, düşüncelerimize bak! Gel de şimdi “eyvah” deme!
Allah’ın ayet-i kerimede buyurduğu gibi; “o gün kaybedenler; veyl olsun bize! Yazıklar olsun bize! Nasıl böyle yaptık! Acaba geriye bir dönüş var mıdır? Ya rabbi! Bizi geri gönder. Bu sefer iman edip, gerekeni yapacağız. Her şeyi gördük, anladık, diyecekler.” Allah ne buyurur; “bunu anlayacak kadar size bir ömür vermedim mi? Size bunu anlatan resullerimiz gelip anlatmadılar mı, size söylemediler mi.”169 “Biz resul göndermediğimiz kavme azap etmeyiz.”170 Yani; “biz hiç sözümüzden döner miyiz? Size hepsini öğrettik, anlattık; ama işinize gelmedi, tenezzül etmediniz. Allah’ın hakkını ona teslim etmediniz” der Allah. Dedim ya, bu Allah’ın hakkıdır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”171 buyurur.
Herkes kendi hakkını takdir edip; “benim hakkım şudur, şunun şöyle olması gerekir” der. Böyle biri bir de rabbine dönüp; “ya rabbi! Şunu da şöyle yap, ben bunu da böyle istiyorum” der. Bu senin hakkın ve hakkını takdir ettin, güzel takdir ettin; ama kendine göre takdir ettin. Bir de seni yaratan rabbinin hakkını bir takdir et bakayım. O hak sende, Allah o hakkı sana teslim etmiş ki senden onu istiyor. Allah sende olmayan bir şeyi senden istemez; seni senden ister. Bundan dolayı; “Allah bizden canımızı ister” diyoruz.
İşin başı okumaktır. Allah ayet-i kerimede bizden okumamızı istemiş ve “oku”172 demiştir. Oku demek anla demektir. Okumadan anlaşılmaz, anlamadan iman edilmez, iman edilmeden de kurtuluş, saadet olmaz.
Söyledim, perdenin arkasına bakmak gerekir. Perdenin arkasına bakmaya davet ediyoruz. Davet ederken de anlatıp davet ediyoruz. Gönlümüzü açarsak perdenin arkasına bakarız inşallah. Gönlünü açmayana, “ben biliyorum” diyene bir şey yok! Biliyorsan böyle kalırsın.
Allah’ın Hâkim isminden sonra Kâdir ismi gelir. Kâdir; takdir eden, sınır koyan, kader koyan, ölçü koyan demektir. Allah ayet-i kerimede; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”173 buyurur. Kâdir bir de kadri yüce olan, kadri bilinmesi gereken, bununla beraber kadir bir de kıymet bilen manasındadır. Bir kul bir kıymet hak etmişse Allah’ın kıymetinden bir şey eksilmediği gibi kuluna bir kıymet verir ve bu kıymetinde bir ölçüsü vardır. Ölçüsü; yanlışa bire bir, hayra, sevaba, güzelliğe de en az bire ondur. Bire on en az olandır.
Allah, kulunun hakkını, şerefini takdir eder. Bir de ona olan sevgisini takdim eder. Allah “her güzelliğe en az bire on veririm” derken kuluna; “sen hiçbir şey olmasan da ben her güzelliğe en az bire on veririm” der. Allah’ın dünyadaki muamelesi böyle olduğu gibi ahiretteki muamelesi de böyledir.
Bir kâfir, bir gayrimüslim güzellik yaptığında, Allah dünyada o kazansın diye ona en az bire on verir. Bu kişi mü’minse imanının derecesine göre bu artar; yani yüz, iki yüz, üç yüz, dört yüz, beş yüz, yedi yüz, bin, hatta hesapsız verir; yani hesabı belli değildir, hesabı onun imanının ölçüsüne göredir. Allah, kulunun hakkını takdir ederek; “sen sevgiye, iyiliğe, güzelliğe layıksın. Sen bir yapsan bunun kârı bire en az ondur” deyip ona verdiği şerefi teslim eder. Bu herkes için geçerlidir ve bu kulun imanına göre katlanır.
Allah ayette; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler” demekle bize; “sen benim hakkımı takdir et” der. Yani “benim hakkım; senin beni sevmen, benim bu sevgime karşılık vermen, bana hiçbir şeyi şirk koşmayıp bana âbd olmandır. Senden istediğim budur. Senden başka bir şey istemiyorum; çünkü bu benim hakkımdır. Senin de benim Kâdir ismimin tecellisiyle hakkımı takdir etmen, kendine, kendi gönlüne bu sınırı, ölçüyü koyman gerekir. Bana ait olan o gönül arşına başkalarının müdahale etmesine müsaade etmemen gerekir; çünkü orası bana aittir” der.
Galiba sözün bittiği yerdeyiz; aşk, sözün bittiği yerdir. Hakikat anlaşılınca insan aciz kalır, daha doğrusu insan biter. Zaten bitmesi de gerekir. Eğer beni anladıysanız o halde şu anda bulunduğunuz yerde dünya yok, demektir! Eğer anladıysanız şu anda başka âlemde olmanız, Allah’ın tecellisine gark olmuş olmanız gerekir. Böyle değilse, hâlâ zihnen başka yerlerde dolaşabiliyorsanız bu durumda beni anlamadınız demektir.
Daha önce anlatmıştım; nasıl ki cennet, Allah’ın, bize olan sevgisinin tecellisi ise cehennem de Allah’ın, bize olan sevgisine ihanetimizin, hainliğimizin sonucudur; yani kulun, Allah’ın ona olan sevgisine ihanet etmesinin sonucudur.
Ahiretteki cennet ve cehennemi anladık, bir de dünyadaki cennet ve cehennemi anlamamız gerekir. Nasıl ki öbür tarafta cennet ve cehennem varsa dünyada da cennet ve cehennem vardır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “kim bu dünyadaki cennete girerse ahiretteki cenneti unutur” buyurur. Sahabe; ya Resulullah! Bu dünyada cennet mi vardır, diye sorunca Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “evet, buna marifetullah (Allah’ı bilme ve tanıma) cenneti denir” diye cevap verir. Böyle bir cennet vardır. Zaten kulun gönlü marifetullah cenneti; yani Allah’ı bilme ve tanıma cenneti, daha doğrusu Allah’ın kendisini ona tanıtma cennetidir ve gönül böyle olunca biliyorsunuz ki cennette Allah’ın cemalini müşahede etmek de vardır.
Dünyada bir de cehennem vardır. Söylediğim gibi bu cehennem; Allah’ın, kuluna olan sevgisine ihanetin ateşidir. Manevi olarak bakıldığında insanlık, ateş içinde cayır cayır yanan bir haldedir. Buradakiler de buna dâhildir.
Peki, nasıl?
Dünyadan, nefisten, şeytandan dolayı duyduğu her sıkıntı, her elem, her keder, her endişe kendisine bir ateştir; çünkü cehennem, cennetin, Allah’a güvenin, Allah’a âşıklığın tersidir. Dünyada ateş olmayan yer yok gibidir. Bunu böyle bilelim. Biraz önce anlatmaya çalışırken, Allah’ın; “kulum bana güven, seni hem içeriden, hem dışarıdan ihata etmişim. Bak, seni görüyor, biliyorum ve her anda sana muamelede bulunuyorum” dediğini söylemiştim. Bunu unutunca, bu sevgiden, bu yakınlıktan mahrum kalınca, Allah’ın bu sevgisini anlamayınca bunun tersi ahirette değil burada bize ateş olur.
Biliyor ve görüyorsunuz ki ben feryat ederek; “bir şey olmaz, üzülmeyin, sabredin, bu da geçer. Bak, Allah böyle takdir etmiş, Allah zul celali vel ikramdır. Bu musibetin arkasından nimet gelir” diyerek ha bire feryat ediyor, ha bire o ateşten sizi kurtarmaya çalışıyorum.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, sahabeye buyurur; “sizinle benim aramızdaki misal, çölde ateş yakan bir adamın misalidir. Ateş böcekleri de gidip o ateşin içine atlar. Siz de o ateş böcekleri gibi kendinizi ateşe atıyorsunuz. Ben de sizi sürekli o ateşten uzaklaştırmaya çalışıyorum”174 buyurur.
Biz de aynen böyle yapıyor, böyle görüyor, böyle hissediyoruz. Her söylediğimiz mutlaka sizi o ihanet ateşinden uzaklaştırmak içindir; ama siz bunu bilmiyorsunuz. Ben ne kadar feryat edersem edeyim siz; “ama şu şöyle söyledi, bu da böyle yaptı” diyerek “ama” diyorsunuz. Sizin nerede düştüğünüzü, neyden dolayı böyle olduğunuzu biliyoruz, eksikliğinizin imanınızın hangi bölümünde, Allah’ın hangi isminde olduğunu biliyor, görüyor ve orayı doldurmaya çalışıyoruz. Allah’ın o ismi sizde tecelli etsin diye o perdeyi aralamaya çalışırken siz, ha bire orayı kapatıyor, ille de bir şey gösterip; “bak, şu şundan dolayıdır” diyorsunuz. Dikkatli olmak lazım.
Demek ki ateş buradaymış. Bu ateş; aşka, Allah’ın sevgisine, kendisine yakışan o muhabbetine ihanetin ateşidir. Allah’ı, onun sevgisini anlamama, görmeme ateşidir. Ateşi niye bu kadar seviyoruz; yani sıkılmayı, bunalmayı, dertlenmeyi niye bu kadar seviyoruz! Gerçekten bunu merak ediyorum.
Yanacaksak cehennem ateşinde, ihanet ateşinde değil aşkın ateşinde yanalım. Belki yanmayı, yanmamız gerektiğini biliyoruz; ama yanlış yerde yanıyoruz. Evet, yanmamız gerektiğini biliyoruz; ama şeytan bize galip gelmiş. Şeytan ateşten ya, kendi ateşinde bizi de yakıp kendisi gibi şerefsiz yapıyor.
Allah her hâlükârda bizi kendine, kendisini anlamaya, tanımaya, sevmeye, aşka davet eder.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “cennette nimet yoktur, herkes nimetini beraberinde götürür, cehennemde ateş yoktur, herkes ateşini beraberinde götürür” buyurur. Ateş götürmeyelim, ateş yakmayalım. Varsa bir ateş, onu söndürelim. Gönlümüzün ateşini; yani gönlümüzün kinini, nefretini, hasedini, şikâyetini bırakalım, yanlış, çirkin ve kötü görmeyi bırakarak bu ateşi söndürelim.
Allah, cenneti insan için yaratmıştır. Bir insanın; “ben cehenneme gidebilirim” demesi bile Allah’ın hakkını takdir edememektir, onun sevgisini anlamamaktır. Allah işi bize bırakıp; “haydi kulum, tercih senindir. Kendini ister cehennem, ister cennet yap, sen bilirsin” demiştir. Bu yüzden Allah, cehennemi anlatırken; “azâbun azîm, azâbun elîm, azâbun muhîn”175 buyurur. Azabun azim; azim azap, büyük azap demek, azabun elim; iç yakan azap demek, azabun muhin ise; hainlik azabı demektir.
Muhin kelimesi Arapçada “ehene” kelime kökünden gelmektedir; yani hain, hainlik anlamına gelir. Asıl azap, hainlik azabıdır, azabun muhindir. Kulun hainliğine göre bu azap azim olur, büyük olur veya içini yakar. Kul; “nasıl böyle yaptım, Allah’a, Allah’ın sevgisine, yakınlığına, dostluğuna, rahmetine, güzelliğine nasıl böyle ihanet ettim” deyip hainliğine yanar.
Allah bizi kendisine hainlik yapanlardan eylemesin. Allah bizi Allah’ın hakkını takdir edenlerden eylesin. Allah’ın kuluna olan sevgisini, rahmetini, muhabbetini anlayanlardan eylesin. Allah’ın sevgisine karşılık verenlerden eylesin. Allah’a sevgide, muhabbette hiçbir şeyi şirk koşmayanlardan eylesin. Allah bizi Allah’a layıkıyla âbd olanlardan, kul olanlardan, onun sevgisini kazanmak için gerekeni Allah’ın emrettiği gibi yapanlardan eylesin. Allah hepimizi aşkı anlayanlardan, “aşktan öteye yol yok” diyenlerden, aşktan başka yol olmadığını anlayanlardan eylesin. Allah bizi âşıklardan eylesin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
