15.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber rabbimizi tesbih etmeye ve nasıl tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid edeceğimizi anlamaya çalışıyorduk.
Bu âleme rabbimizi tanımaya, anlamaya, rabbimize iman etmeye, vasıl olmaya, yakın olmaya, aynı zamanda kendimizi bilmeye, tanımaya gelmişiz. Bu bir yolculuktur ve hepimiz yoldayız, yolcuyuz. Sadece rabbini isteyenler, rabbine iman edenler, yolu yürümek isteyip yürüyenler rabbine varır, vasıl olur. Bütün yol da yolculuk da budur.
Cehalet karanlıktır. İnsan ya cehaletin karanlığına gömülür ve gönlü kararıp karanlıklar içinde kalır ya da iman eder, imanı kendisinde ahlaka, amele dönüşür, gönlü iman nûru ile, amel nûru ile, Allah’ın zikriyle nûrlanır, rabbini tesbih etmekle, hamd etmekle, tekbir etmekle, tevhid etmekle aydınlanır.
Sadece dileyenler rabbini tevhid eder, tanımaya, anlamaya çalışır. Tanımaya çalışırken de önce baş gözüyle gördükleri üzerinden, aklının anladığı kadarıyla rabbini anlamaya, tanımaya çalışır; yani rabbini El Efâlu’l Husnâ’sından, güzel fiillerinden tanımaya çalışır. Allah’ın efâlleri (fiilleri) isimlerinden, isimleri sıfatlarından, sıfatları da zatından tecelli eder. Bakmaya, görmeye, anlamaya ne kadar çalışırsak o kadar rabbimizin fiillerine, isimlerine, sıfatlarına ve zati tecellisine şahid olup nûrlanma imkânımız olur.
Âyetlere baktığımızda, eğer Allah “rabbini hamd ile tesbih et, tekbir et, tevhid et” buyuruyorsa o zaman bize düşen; rabbimizi tesbih etmek, ona hamd etmek, şükretmek, rabbimizi tekbir etmek ve onun tecellisine, güzelliklerine nazar etmektir.
Dediğim gibi; kul ne kadar görmeye çalışırsa o kadar görme imkânı, ne kadar anlamaya çalışırsa o kadar da anlama imkânı olur; yani kul, rabbinin kudretini, takdirini, emrini, hükmünü, işlerini, yarattıklarını ne kadar görmeye çalışırsa o kadar rabbinin tecellisine, güzelliklerine şahid olur; ama kulun görmek gibi bir derdi yoksa hiçbir zaman göremez. Bunun sonucunda ise karanlıkta kalır ve rabbine karşı cahil olur.
Biri Allah’a karşı cahil olmuşsa, Allah’ı bilmemişse neyi bilebilir! Evet, gördüklerini bilir ve düşündüklerini anlamaya çalışır; ama varlığı Allah’tan bağımsız olarak gördüğü için daha başından her şeyi yanlış görmüş ve yanlış okumuş olur. Zaten kul bu yanlışa düşmesin ve doğru okusun diye ilk inen âyetlerde Allah, İkra’bismi rabbikellezî halak: “(Zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) Yaratan Rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlûkatı) oku (anla, idrak et)!” Halakal insâne min alak: “(O) İnsanı alaktan (zahiren bir kan pıhtısından, manen de alakasından ve sevgisinden) yarattı.” İkra’ ve rabbukel ekrem:249 “Oku (anla, idrak et ki)! Senin Rabbin Ekrem’dir (zatında kerim olan ve kullarına kerim olmayı ikram edendir)” buyurmuştur.
Eğer hayatı, varlığı, insanı, kendimizi, olayları, meseleleri yaratan rabbimizin ismi ile okumazsak, herhangi bir şeyi Allah’a bağlamaz ve Allah’ın ondaki muradını anlamaya çalışmazsak onu yanlış anlamış, yanlış tanımış oluruz.
Hayatta her ne meydana gelirse gelsin mutlaka bir sebeple meydana gelmiştir; ama unutmamamız lazım ki sebebin arkasında sebebin sahibi vardır. Eğer sebebi, sebebin sahibine bağlamadan anladığımızı zannedersek yanılırız; ama sebebi, sebebin sahibine bağlayıp “Allah’ın burada bir muradı vardır” dediğimizde o zaman onu doğru anlamış oluruz.
Bununla beraber Allah’ın muradını ne kadar anlarsak o kadar doğru anlamışız demektir.
Peki, Allah’ın muradını ne kadar anlarız?
Allah’ın muradını, rabbimizi tanıdığımız kadarıyla anlarız. Allah’ı ne kadar tanıyorsak muradını da o kadar anlama imkânımız olur. Aynı şekilde rabbimizi anladıysak onu tesbih ederiz. Tesbih etmeyi ne kadar anlarsak da rabbimize olan marifetimiz, rabbimizi tanıyışımız o kadar artar.
Nefsimize, şeytanın verdiği vesveseye taviz vermeden rabbimizi anlamaya çalışmamız gerekir; çünkü o subhândır, her işi eksiksiz, kusursuz, noksansızdır, en kâmildir ve aklın alamayacağı kadar kemalat üzeredir. “Şüphesiz ki biz her şeyi bir takdir ile yarattık,”250 buyurdu Allah. O her şeyi bir hesapla yapar. İstisnasız her şeyde onun bir hesabı, muradı vardır. İşte, bütün mesele; Allah’ın bu hesabını, muradını anlamaya çalışmaktır; çünkü Allah’ın muradını ne kadar anlayabilirsek o kadar doğru yapma, doğru düşünme, doğru konuşma imkânımız olur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in haber verdiği bir hadis-i kutside Allah “ben ahirette salih kullarım için öyle nimetler hazırladım ki, onları hiçbir göz görmemiş, hiçbir kulak işitmemiş ve hiçbir beşerin kalbi fehmetmemiştir”251 buyurur.
Cennetteki zahiri nimetleri, ikramları dünyadaki nimetler gibi hayal edebiliriz. Gözlerin görmediği nimetler ise Allah’ın cemalidir ve hiç kimse bu nimeti anlayamaz. Allah ne zaman ikram ederse kul bu nimeti o zaman anlar. Bir de kulakların işitmediği nimetler vardır. Onlar da Allah’ın sessiz, harfsiz hitabıdır. Kalplerin fehmetmediği nimet ise onun zatıdır. Kalpler onun zatını nasıl fehmetsin, nasıl anlasın!
Kulun dünyadayken bu nimetlerden nasibini alması gerekir; yani kul mutlaka gönlünün genişliğine, marifetine, çabasına, gayretine, imanına, aşkına, muhabbetine göre Allah’ın tecellisine mazhar olmalıdır. Yoksa cahil kalır.
Cehalet körlüktür. Bir şeyi bilmiyorsan ona karşı körsün demektir. Allah’ın ilk emri okudur. Okumadan, anlamadan, rabbini tanımadan onu tesbih etmen mümkün değildir. Bilmiyorsan, tanımıyorsan nasıl tesbih edecek, nasıl hamd edecek, rabbini nasıl öveceksin! Eğer Allah’ın tecellilerine, fiillerine, yaptıklarına, yaratmasına, takdirine, emrine, hükmüne şahid olup şehadet etmediysen ne üzerinden Allah’ı övecek, tesbih edecek, tekbir edecek, hepsinden öteye nasıl tevhid edecek “lâ ilâhe illallah” diyeceksin!
Evet, cehalet karanlıktır. İlim, marifet, hikmet ise karanlığı aydınlatan nûrdur. Bu nedenle cahil insan hiçbir şey değildir, hiçbir şey olamamıştır.
Bu âleme rabbimizi tanımaya, anlamaya gelmişiz. Hâl böyleyken kendimizi, rabbimizi tanımaya çalışmıyorsak; Allah’tan, kendimizden cahil kaldık, kendimizi kaybettik ve bu âlemde kaybolduk demektir. Oysaki hepimiz rabbimizin hitabı ile karşı karşıya kaldık ve rabbimizin huzurundan ayrılıp geldik. Tabii ki bu ayrılık Allah’a göre değil bize göredir; çünkü o yine bizimle beraberdir. Bu yüzden Allah âyet-i kerimelerde “nerede ol(ur)sanız (olun), O sizinle beraberdir.”252 “Bilin ki şüphesiz Allah, (dünyada kuluna yakınlığını tattırmak ve hakkı gönlüne vahyetmek için) kişi ile kalbi arasına tecelli eder”253 buyurmuştur.
Allah kişi ile kalbi arasına tecelli eder. Bu her birimiz için böyledir. Allah kişi ile kalbi arasında tecelli ediyorsa bu durumda Allah’ın bizimle ve her bir insan ile beraber olduğunu bilip buna iman etmemiz lazım. Onun için her bir insanla muhatap olduğumuzda onun gönlüne tecelli edenle, onun sahibiyle karşı karşıya olduğumuzu bilelim.
Allah, “Âdem’e secde edin”254 emrini verdiğinde, iblis secde etmeyince, Allah ona “iki elimle yarattığıma seni secde etmekten meneden nedir?”255 buyurmuştur. Allah’ın bizimki gibi iki eli mi vardır? - Hâşâ, tabii ki yoktur.
Peki, bu âyeti nasıl anlamalıyız?
Allah’ın iki eli demek biri celâl eli, diğeri de cemâl eli (kudreti) demektir. Allah ikisiyle birden tecelli edip insanı yaratmıştır. Diğer varlıklarda Allah’ın yalnızca cemâl tecellisi vardır. İnsanda ise Allah’ın hem celâl hem de ceâl tecellisi vardı ki bu sadece insana mahsustur.
Bu yüzden Allah, iblise “iki elimle yarattığıma neden secde etmedin” buyurmuştur.
Allah en kâmil manada insana tecelli etmiştir; yani Allah’ın hem celâl hem de cemâl isimleri bir tek insanda vardır. O zaman kul, kendini Allah ile tanımaya çalışmalıdır. Biri kendini Allah ile tanıyamadıysa hiçbir zaman kendini tanıyamaz. Kendini sadece etten, kemikten, nefisten bir varlık zanneder. Böyle olunca da kendine karşı cahil kalır.
Kendini bilmeyen biri neyi bilebilir, kimi bilebilir; ama kendini tanıyan rabbini tanır. Aynı şekilde rabbini kendinde tanıyan rabbini tanır. Kul iman etmişse, bir zerre dahi imanı varsa bilir ki kendisindeki bütün güzel sıfatlar Allah’a aittir. Allah ona Basîr isminden görme vermiş, Semî’ isminden işitme vermiş, Kadîr isminden güç, kuvvet vermiş, Rahmân, Rahîm isimlerinden rahmet vermiş, Vedûd isminden muhabbet vermiş, Kerîm isminden de kerimlik, cömertlik vermiştir. Kısacası kendisindeki her bir isim Allah’a aittir. İnsan bu isimleri çalışıp da mı kazanmıştır? -Tabii ki hayır. Allah ona rûhundan nefhetmiş ve zatıyla, sıfatıyla tecelli edip isimlerini, güzelliklerini ona vermiştir.
Bu yüzden kuldaki tüm güzellikler, El Esmâu’l Husnâ Allah’a aittir.256 Kula düşen; hayatı yaşarken bu güzelliği üzerinde gösterip Allah’ın yeryüzündeki halifesi olmaktır.
Herkes “ben ne kadar halife olmuşum” diye kendine bakmalıdır. Bir kul halife olmak istiyorsa nefsini, benliğini, varlığını aradan çekmelidir. Öyle ki Allah ona tecelli etmiş olsun ve onu kendi kendinden perdelemesin. Allah kişiyle kalbi arasına tecelli ediyor ya, işte kul da o kişiyi; yani benliğini aradan çekmeli ve kendini Allah’a ait görmelidir ki ona şehadet etsin ve cemalini müşahade etsin.
Kulun şehadet etmesi için atması gereken ilk adım kendini, benliğini aradan çekmektir. Bunun için yapması gereken şey de; ilmini Allah’a teslim etmektir; yani “ben bilmem Allah bilir. Allah neyi söylediyse benim için doğru olan, hak olan, güzel olan, rahmet olan, hakikat olan odur. Allah’ın vahyinin dışında kalan her şey şeytanın verdiği vesvesedir, kendi kendime ürettiğim zannımdır, vehmimdir, hakikatte öyle bir şey yoktur ve o sadece karanlıktır” demektir. Bununla beraber aklını da Allah’ın iradesine teslim etmek ve “Allah her neyi diliyorsa mutlaka öyle olmalıdır. Ben Allah’ın huzurunda fikir beyan etmem” demektir.
Zaten emir onun, hüküm onun, takdir onun, irade onundur. Allah her neyi dilemiş, irade etmişse bir tek o olur. İnnemâ emruhû izâ erâde şey’en en yekûle lehu kun fe yekûn:257 “Bir şeyi(n olmasını) dilediği zaman O’nun emri ona sadece ‘Ol’ demektir. O da hemen oluverir.” O dilemeden hiçbir şey olmaz. O zaman Allah’a teslim olalım. Sakın “ben de bir şeyi oldururum” demeyelim. Bizim bir vazifemiz, işimiz vardır; o da hayatımızı yaşarken Allah’ın emrettiği, sevdiği, razı olduğu gibi yapmaya çalışmaktır.
Peki, rabbimizin emrini yerine getirme karşılığında istememiz gereken şey nedir?
İnsanlardan kimisi var ki “ben kulluk yapıyorum, dua ediyorum, namaz kılıyorum, ibadet ediyorum, Allah bana bu dünyada nimet versin, sağlık versin, zenginlik versin, musibet vermesin” der ve bunun için Allah’a duada bulunur, hatta istediği gerçekleşsin diye de bir sürü vesileye sarılır. Böyleleri sadece dünyayı istedikleri için ahiretten nasipleri olmaz; çünkü Allah âyet-i kerimede “insanlardan öylesi vardır ki ‘Rabbimiz! Bize (nasibimizi mal ve servet olarak) dünyada ver!’ derler. Böylesinin âhirette hiçbir nasibi yoktur”258 buyurmuştur.
Böyle birinin yalnızca dünyayı tercih etmesinin sebebi Allah’ı tanımamasıdır. Allah’a iman etmemiş, iman etmediği için de Allah’ın kendisine takdir ettiği ahireti tercih edememiştir. Aynı şekilde cahildir, dünyanın bir imtihan yeri olduğunu anlayamamış ve karanlıkta kalmıştır.
Bir kısım insanlar da ibadetlerini, kulluklarını yapar ve ahireti; cehennemden kurtulmayı, cennete gitmeyi, ebediyen kazanmayı ister, bunun için dünyayı ahirete kurban eder. Rablerinin yoluna girmişlerdir, rablerinin kendileri için tercih ettiğini tercih edip mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihad ederler; ama henüz yolun başındadırlar.
Bir de Allah’ı tanıyıp isteyenler, sevip âşık olanlar vardır. Onlar ahiretten bile geçmişlerdir, yalnızca rablerini isterler; çünkü nefisleri tezkiye olmuş, rûhun nûru ile aydınlanmış, nûrlanmıştır, rûh da yalnızca sahibini, rabbini ister. Böyle olanlar Allah’ın kendilerine emanet olarak yüklediği; göklerin, yerin, dağların yüklenmekten haşyet duyduğu emaneti yüklenmiştir ve bu emanet kendilerinde açığa çıkmıştır. Açığa çıkınca, Allah’ın nefhettiği rûh onların gönüllerine tecelli eder ve nefislerini aydınlatır. Onlar için artık nefsin söz hakkı bitmiştir, bu yüzden herhangi bir şeyi isteyemezler. Bir tek rûhun istediğini isterler, rûh da yalnızca sahibini, geldiği âlemi, rabbinin sohbetini ister. İşte, Hz. İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesi, cehaletten, karanlıktan kurtulmuş, Allah’ın nûruyla nûrlanmış kul budur, ancak böyle biri rabbini tesbih eder, tekbir eder, rabbine hamd eder, rabbini över, tevhid eder ve “lâ ilâhe illallah” der. Allah’tan başka ilâh tanımaz. Nefsinin ilâhlık iddia etmesinden kurtulur. Dünyayı isteyenin ise ilâhı dünyadır, dünya derken aslında yine kendi nefsidir; çünkü dünyada nefsinin arzu ettiklerini yapma imkânı vardır. Bu yüzden dünyayı ilâh edinince aslında nefsini ilâh edinmiş olur.
Allah’ın nefhettiği rûh, kulun gönlüne tecelli etmedikçe, nefis sürekli tesbihine bir şeyler karıştırır. Allah âyet-i kerimede “(resulüm! Nefsinin) Hevâsını (arzu ve isteklerini) kendisine ilâh edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil ol(up onu azaptan kurtar)acaksın?”259 buyurmuştur. Biri nefsinin arzuları, istekleri peşinde koşuyorsa, derdi, hedefi, gayesi nefsinin isteklerini yerine getirmekse o kişi nefsinin kulu olmuştur. Nefis şeytanla iş birliği yapar, şeytanın verdiği vesveseyi dinler ve onun peşinden gider, bu yüzden biri nefsine kul olunca şeytana kul olmuş demektir; ama ahireti tercih etmişse bu durumda arada bir gidip gelir. Bir bakarsın dünyayı tercih eder, bir bakarsın rabbini tercih eder ve iman hâlinde durur. Bir doğru yapar, bir gaflete düşer ve unutur, yanlış yapar. Bu şekilde arada gidip gelir; fakat yolu yürüyüp çabasını, gayretini gösterdikçe nefsi nûrlanır, tezkiye olur, sonunda da nefsinden kurtulur.
Kul nefsinden kurtulursa, nefsi itminan bulur, mutmain olur ve rabbine dönmüş olur. Yâ eyyetuhen nefsul mutmainneh: “Ey (Allah’ın zikri, muhabbeti ve yakınlığıyla mutmain olup) itminana ermiş nefis!” İrciî ilâ rabbiki râdıyeten mardıyyeh: “Sen O’ndan razı, O da senden razı (ve O’nun tecellisine mazhar) olarak dön Rabbin(in huzurun)a!” Fedhulî fî ibâdî: “Ve gir (veli) kullarımın arasına!” Vedhulî cennetî:260 “Gir, (marifetullah) cennetime!”
İrciî ilâ rabbik: “Rabbine rücu et, mirac et, rabbinin huzuruna çık.” Allah bu hitabı itminana ermiş, Allah ile mutmain olmuş, rabbini tercih etmiş olanlara yapıyor; çünkü onların tek istediği, sevdiği Allah’tır. Bütün dertleri Allah’ın rızasıdır.
Allah, bu âyette huzuruna nasıl gelmemiz gerektiğini de beyan etmiştir: Rabbinden razı, rabbin de senden razı olarak… Böyle bir kul, Allah’tan razıdır, dolayısıyla sadece rabbine kavuşmaktan razı olur. Allah’ın onu müjdelerken, “dön rabbinin huzuruna” buyurması onu razı etmek içindir. Kul, rabbini isteyip gerekeni yaptığı için rabbi de onu razı eder ve onu huzuruna alır.
Allah başka bir âyet-i kerimede “(o gün) O’nun (Allah’ın) yanında hiçbir kimseye verilecek bir nimet yoktur. E’Âlâ (yüceliği anlaşılamayacak kadar büyük) olan Rabbinin vechini (cemâlini ve rızasını) isteye(rek gerekeni yapa)n müstesna!”261 Yani Allah’ın cemalini, vechini dileyerek yaptığınız işlerden başka hiçbir işiniz ikrama layık değildir, buyurmuştur. Cennete girmeyi, cehennemden kurtuluşu isteyenlere Allah cenneti verir; ama yaratılışın gayesi bu değildir. Onlar cennete gitseler bile orada rablerinden mahrum kalırlar. Elbette ki kendi marifetlerine, imanlarına göre Allah’ın cemalini müşahede ederler; ama Allah’ın “mukarrebun, Allah’a yakın olanlar, hayırda yarışanlardır”262 buyurduğu mukarrebunlar gibi olmazlar.
Mukarrebun, dünyadayken rabbini tanımış, hamd ile tesbih etmiş ve âlemlerin rabbi olan Allah ne hüküm verirse versin ne yaratırsa yaratsın, nasıl bir takdir yaparsa yapsın, kim için nasıl tecelli ederse etsin her tecellisinde, hükmünde mutlak subhân olduğunu, eksiksiz, kusursuz olduğunu, hamda, övgüye layık olduğunu, tek büyük olduğunu ve büyüklüğün bir tek ona mahsus olduğunu bilmiş, buna iman etmiştir.
Allah, vahyini indirerek bütün kullarına mukarrebun olma imkânını vermiştir. Buna rağmen bir kul, rabbini tanımadıysa, rabbinden cahil kaldıysa kibirlendiği içindir.
Kul ile Allah arasındaki perde nefis perdesidir, nefsin de hâli kibirlenmektir, haset etmektir, riyakârlıktır, münafıklıktır, kızgınlıktır, asabi olmaktır; yani, küfür ve şirk hâlinde olmaktır. Kul ile Allah arasındaki perdeler bunlardır ve bunlar zulmetten perdelerdir. Kul bu perdeleri kaldırmak için tövbe etmeli ve hepsinden kurtulmalıdır.
Bir de kul ile Allah arasında nûrdan perdeler vardır. İbadetler, iyilikler, güzellikler, kulluğa dair her şey nûrdan perdedir. Kulun “bunlar rabbimin bana ikramıdır deyip, o perdeyi de aralaması gerekir. Aralayınca rabbinin tecellisini görür.
Rabbimizin tecellisini göremeyişimizin sebebi nedir?
Tövbe etmeden, istiğfar etmeden, rabbimize dönmeden, kendi kendimize hayal kuruyoruz. Böyle olunca rabbimize, hakikatimize varamıyoruz. Allah âyet-i kerimelerde “bilin ki şüphesiz Allah, (dünyada kuluna yakınlığını tattırmak ve hakkı gönlüne vahyetmek için) kişi ile kalbi arasına tecelli eder.”263 “Andolsun ki insanı Biz yarattık ve nefsinin ona ne vesvese verdiğini biliriz; çünkü Biz ona (hayat veren) şah damarından (ve kendi varlığından) daha yakınız.”264 “O’nun ilmi her şeyi (çepeçevre) kuşatmıştır.”265 “Nereye dönerseniz (dönün) Allah’ın vechi (zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) oradadır”266 buyurmuştur.
Hâl böyleyken neden bu kadar körüz, karanlıktayız ya da rabbimizin tecellisini ne zaman göreceğiz? Ne zaman “ben, bence, bana göre” demekten, Allah’ın huzurunda varlık iddia etmekten kurtulacağız! Her şey zaten ona ait değil midir? Madem öyle ne zaman ona teslim olacağız, ona güveneceğiz! Ondan emin olup iman edeceğiz! Bizi yaratan o değil midir, Hâlık olan, Hallâk olan, El Bedî’ olan, El Bârî, El Musavvir olan o değil midir! Bizi varlıkta tutan, El Kayyûm olan odur, El Kaim olan odur, El Hayy olan odur. El Muhyî olan ve bizi dirilten, diri tutan odur. Bize rızkımızı veren, rezzak olan, kerim olan, ekrem olan, vehhab olan odur. Es Samed olan odur. Hiç kimse onun tecellisinin dışında değildir. Herkesi onun tecellisi kaplamış, ihata etmiştir. Kul bunun şuurunda değilse kördür.
Allah âyet-i kerimelerde “gözler kör olmaz (çünkü gözlerin körlüğü, geçici bir görme yetersizliğidir), fakat (asıl) kör olan, göğüslerdeki kalpler (ve basiretler)dir.”267 “Onların kalpleri vardır (ancak küfürleri sebebiyle) onunla (apaçık ortada olan hakikati idrak edip) fıkhetmezler, onların gözleri vardır (ama) onlarla (hakkı) görmezler, onların kulakları vardır (fakat) onlarla (nasihatleri) işitmezler”268 buyurmuştur.
Neyi fıkhetmiyor, görmüyor, işitmiyorlar?
Elbette ki rablerini… Kul, rabbini işitse, tecellisini görse, buna şahid olsa, anlasa Hz. İnsan olur, Allah’a yeryüzünde halife olur, azim bir ahlak üzere olur, âlemlere rahmet olur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmuş, ayna olmuş, peygamberler gibi olmuş olur. Ama kör ve sağır olunca, kalbi taşlaşınca, nefsin hâlleri ile kirlenince bu defa rabbini kaybetmiş olur. Allah’a halife olmak yerine şeytana halife, nefsine kul olur. Allah’ı temsil etmez, başkalarını temsil eder. Kaldı ki Allah’ın temsil edilmeye ihtiyacı yoktur. Kulun Allah’a âbd olup onu temsil etmeye ihtiyacı vardır. Zaten kul istese de istemese de onda Allah’ın hükmünden başka bir hüküm geçmez; ama o kendi kendine karşı kördür.
Sonuçta bütün işleri yapan ve bütün hükümleri veren Allah’tır. İnsan istese de istemese de Allah her anda onda hükmeder; yani kul istemese de Allah ona Hayy ve Kayyûm ismiyle tecelli eder; tecelli edip onu diriltir, varlıkta tutar. Bu nedenle insanın bütün kötülüğü kendi kendinedir. Yoksa rabbine kaşı kör oldu diye, Allah’ın insandaki hükmü, tecellisi yok olmaz. İnsan, Allah’ın hükmünden, takdirinden, onun huzurundan, mülkünden çıkmış olmaz. Her anda onun hükmünde ve mülkündedir; ama kendi kendine kör olunca kendisi manevi olarak kaybeder.
Evet, bu âleme rabbimizi tanımaya ve Hz. İnsan olmaya gelmişiz. Hepimiz Hz. Âdem (a.s.)’dan beri bir yolculuk yaptık ve bu yolculukta ne yapacağımızla ilgili her şeyi öğrendik. Hiç kimse “ben bilmedim, anlamadım” diyemez. En son ise bir anadan, babadan zahiri olarak dünyaya geldik ve imtihan sırası bize geldi.
Zahiri beden elbisemizi anne, babamızdan aldık; ama öncesinde nûrdan yedi kat elbise giydik. Yedi kat göğü geçip inerken her katta bir elbise giydik ve toplamda yedi kat nûrdan elbise giymiş olduk. Beden elbisemiz bizim son elbisemizdir. Bu beden elbisesinin yarısını annemizden, yarısını babamızdan aldık. İşte, bu yüzden onlarla bir benzerliğimiz vardır; fakat öncesinde bir Hz. İnsan vardır, Allah’ın “ben sizin rabbiniz değil miyim” hitabına mazhar olmuş bir kul vardır.
Hepimiz e lestu birabbikum: “Ben sizin rabbiniz değil miyim” hitabına mazhar olduk ve belâ, şehidnâ: “Evet, (sen bizim rabbimizsin) biz buna şahidiz” dedik. Allah neden böyle yaptığının hikmetini de beyan ediyor. “Kıyamet günü ‘biz bundan habersizdik’ demeyesiniz diye (bunu böyle yaptık). Yahut, ‘daha önceden babalarımız (Allah’a) şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik (bilmeden onların doğru yolda olduğunu zannedip onlara uyduk). Şimdi bâtıl işleyenler yüzünden bizi helâk mı edeceksin?’ demeyesiniz diye (bunu böyle yaptık)”269
Kıyamet günü “biz bundan habersizdik, senin huzurunda olduğumuzu, senin bize hitap ettiğini, cemalini müşahede ettiğimizi bilmiyorduk” demeyesiniz, bir de “bizden öncekiler Allah’a şirk koşuyordu, biz de onlara uyuduk” deyip atalarınızı mazeret göstermeyesiniz diye böyle yaptık, buyurdu Allah. Dolayısıyla “biz gerçeği bilmiyorduk” deme gibi bir şansımız yoktur. Allah bize akıl vermiş, irade vermiş ve tercih hakkı vermiştir. Bu tercihimizi de biz kendimiz yaparız. Bizden öncekiler aklını, gönlünü kullanmamış, kendini Allah’tan perdelemiş, rablerini unutmaya, anlamamaya çalışmış olabilir. Biz onlara uymak zorunda değiliz. Her birimiz tek tek rabbimizle muhatabız.
Evet, her ne olursa olsun hayatımızı yaşarken rabbimizi tesbih etmemiz gerekir. Unutmamamız lazım ki imanımız; tesbihimiz, rabbimize hamd ettiğimiz, rabbimizi tekbir ettiğimiz, tevhid edip “lâ ilâhe illallah” dediğimiz kadardır. Rabbimizi tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid etmek imanın ölçüsüdür.
İman; haşyet, muhabbet, edep ve hayâdan ibarettir. Allah’a yakın olanların hâli muhabbet hâlidir, haşyet hâlidir, edep ve hayâ hâlidir. Bu bütün kullar için ölçüdür, mizandır. Allah âyet-i kerimede “Kitâb’ı ve mizanı (adaleti) hak olarak indiren Allah’tır”270 buyurmuştur. Mizan Kur’ân’dır. Kimin rabbine karşı ne kadar muhabbeti, haşyeti, edebi, hayâsı varsa o kadar imanı vardır. Kimin muhabbeti, haşyeti, edebi, hayâsı ne kadar kâmilse o kadar kâmil insandır, Hz. İnsandır. Bütün bunlar rûha aittir. Kul, rabbine olan imanı kadar hakikatine, Allah’ın yüklediği emanete yaklaşmıştır.
Allah bir hadis-i kutside “yerler, gökler tecellimi alamadı, mü’min kulumun kalbi tecellimi aldı”271 buyurmuştur. Peki, mü’min kulun kalbi neden yerden ve göklerden daha geniştir, büyüktür, azametlidir?
Mü’mini doğru anlamamız gerekir. Allah âyet-i kerimede “Allah, iman edenlerin velisi (dostu ve destekçisi)dir”272 buyurmuştur. Bu yüzden mü’min denince Allah’ın veli kulunu anlamamız gerekir. Bütün yerleri, gökleri mü’min kulun kalbine koysak mü’min bunu hissetmez bile, kalbi işte bu kadar geniştir. Hâl böyleyken insan kendini küçük bir varlık olarak görür. Kendine en büyük zulmü yapıp kendini karanlıkta bırakır ve kendini görmek, kim olduğunu bilmek istemez.
Kendimizi görmezsek, tanımaya çalışmazsak Allah’ın bize verdiği değerin, kıymetin şuuruna varamayız. Allah her anda gönlümüze tecelli eder. Onun bize tecelli etmediği tek bir an bile yoktur. Buna rağmen ondan bu kadar gafil olmamızın bir sebebi vardır: Rabbimizi tanımadığımız, cahil kaldığımız, karanlıkta olduğumuz için rabbimizden gafiliz.
Peki, nasıl aydınlanacağız?
Şimdiye dek Allah’ın sayısını bildiği kadar peygamber gelmiş, Allah dostları gelmiştir. Bize düşen; onların aydınlandığı gibi aydınlanmak ve onların kazandığı gibi kazanmaktır. Yol bellidir, sırât-ı mustakîm bir tanedir, iki tane değildir. Sırât-ı mustakîm, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sahabesi ile yürüdüğü yoldur. Kendi kendimize ürettiğimiz yol değildir. Biz de yolu yürürken yapacağımız her şeyde “acaba Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve sahabesi böyle mi yaptı” deyip kendimize bakacağız ki sırât-ı mustâkimde yürümüş olabilelim.
İnşallah aynen öyle yapacak ve bütün varlık üzerinden rabbimizin isimlerine, güzelliğine, El Esmâu’l Hûsna’sına şahid olacağız. Bütün olaylarda, meselelerde, hadisatta Allah’ın efâline şehadet ettikçe isimlerine şahid olacak, Allah’ın isimlerine şahid oldukça sıfatlarına şahit olacağız. Hepsi Allah’ın zatından tecelli eder, dolayısıyla zatına şahid olmuş olacağız.
Elbette ki bu bir yolculuktur ve durmadan ilerlemeyi gerektirir. Yürümeden bir yere varılmaz. Allah itminana ermiş nefse, irciî ilâ rabbik:273 “Dön Rabbin(in huzurun)a!” Rabbine rücu et; yani “gel” buyurmuştur.
Allah “gel” deyince gidebilirsin, “gel” demeyince gidemezsin. Allah’ın “gel” demesinin bir şartı vardır. “Sen O’ndan razı, O da senden razı (ve O’nun tecellisine mazhar) olarak dön Rabbin(in huzurun)a!” buyurdu Allah. Allah’ın sana “gel” demesi için mutlaka rabbinden razı olman gerekir. Razı olunca “gir cennetime” âyetinde de gördüğümüz gibi Allah seni cennetine alır. Bu cennet marifetullah cennetidir. Sen Allah’tan razı olunca rabbin sana kendini tanıtır, sana seni tanıtır. “Ve gir (veli) kullarımın arasına!”274 Bana âbd olmuş, kul olmuş, âşık olmuşların arasına gir. Sen artık ehlullahtan, Allah’ın velilerindensin.
Daha önceki sohbetimizde kısaca söylemiştim. İbrahim Bin Ethem (r.a.) Hazretleri anlatır.
Bir gece sabaha kadar namaz kıldım ve bütün geceyi feryad edip dua ile geçirdim. Sabaha karşı üstüme bir ağırlık çöktü, kendimden geçer gibi oldum. O sıra Allah bana hitap etti. Buyurdu ki: “Hiç güzel dua etmedin! Şöyle dua etmeliydin: “Allah’ım beni takdirine razı ettir ve beni takdirine razı olanlardan eyle. Bana sabır ver, musibetlere karşı sabrettir ki itiraz etmeyeyim, isyan etmeyeyim, imtihanların senden geldiğini bileyim. Nimetlerine güzelce şükretmem için bana güzel bir şükür ver. Beni afiyette daim kıl. Bana nimetin tamamını ver ve beni muhabbette sabit kadem eyle” demeliydin.
İsterseniz daha iyi anlaşılması için her bir duayı izah edeyim.
Allah’ım beni takdirine razı ettir: Her ne yaşarsak yaşayalım bilelim ki hepsi manevi olarak kazanmamız, büyüyüp Hz. İnsan olmamız için Allah’ın bize takdir ettiği imtihanlardır. Eğer hayatımızdan, karşılaştığımız muamelelerden razıysak Allah’ın bizim için takdirinden razıyız demektir; ama hayatımızdan razı değilsek Allah’ın bizim için takdirinden de razı değiliz demektir.
Takdire rıza göstermek çok zor bir şeydir. Tabi tutulduğu imtihanlarda isyan etmeyen, itiraz etmeyen, yanlış yapmayan, Allah’ın işini beğenmezlik yapmayan kimse yoktur. Her yanlış konuştuğumuzda, birini her eleştirdiğimizde Allah’ı, Allah’ın takdirini eleştirmiş oluruz; ama nefis öyle bir Firavun, öyle bir kâfir, öyle bir müşriktir ve şeytanla, iblisle öyle bir iş birliği yapmıştır ki yaptığı yanlışları bize güzel gösterir ve bize “sen konuşmakta, bunları yapmakta haklısın” der. Sen kime karşı haklısın! Allah sana her şeyi apaçık beyan etmişken hâlâ insanla beraber olan rabbini göremiyorsun! Sen körsün kör! İnsan kendini Allah’tan nasıl bu kadar perdeleyebilir, mahlûkatı gördüğü hâlde hâlıkı, mahlûkatın sahibini nasıl bu kadar görmeyebilir! Biriyle muhatap olduğunda senin muhatabın öncelikle senin rabbindir, sahibindir, dolayısıyla kula yaptığın her muameleyi Allah kendine yapılmış kabul eder. Nasıl haklı olduğunu düşünebilirsin! Allah takdir etmeseydi, bu imtihanı yaşayabilir miydin! O zaman sebebin sahibini gör ve “Allah bu imtihanı bana takdir etti, bana da düşen Allah’ın istediği, razı olduğu gibi yapmaktır” de.
Evet, Allah’ın takdirine razı olmak çok zor bir şeydir. Bu yüzden Allah, İbrahim Bin Ethem (r.a.) Hazretleri’ne “beni takdirine razı ettir, demeliydin, ilk duan bu olmalıydı” buyurmuştur.
Bana sabır ver, musibetlere karşı sabrettir ki itiraz etmeyeyim: Hayat baştan sona sabrı gerektirir. Eğer sabır olmazsa insan, tabi tutulduğu imtihanlarda güzel yapma azmini gösteremez, Allah için çaba, gayret göstermekte daim olamaz. Sabır, insanın her anda Allah ile muhatap olduğunu bilerek gönül itibariyle itiraz etmeden muameleleri karşılamaktır. Kul bu gönül hâlinde olursa, her an Allah ile muhatap olduğunun şuurunda olduğundan aynı zamanda Allah ile beraber olmuş olur; yani sabrı kendisine Allah’ın beraberliğini kazandırmış olur. İşte, sabır bu kadar önemlidir.
Bana güzel bir şükür ver: Bir normal şükür vardır bir de güzel şükretmek vardır; yani sadece nimeti görmek değil, nimetin sahibini görüp şükretmek ve ona teşekkür etmek vardır. Güzel şükür “bu nimeti bana beni rûhundan nefhedip kendi nûrundan yaratan, kendinden varlık veren, güzellik veren, hayat veren, halifelik veren, maşukum olan rabbim vermiş” deyip teşekkür etmektir. Bizim de her zaman güzel bir şükür içinde olmamız ve nimetin sahibini görmemiz gerekir.
Beni afiyette daim kıl: Allah “benden daimî afiyeti iste ki hiçbir şey sana mâni olmasın, perde olmasın ve seni bana âbd olma yolunda meşgul etmesin” buyurdu.
Bana nimetin tamamını ver: Allah, Kur’ân’ı tamamlayınca, âyet-i kerimede “bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’a razı oldum”275 buyurmuştur. Allah bunu Kur’ân için söylüyor. Demek ki nimetin tamamı Kur’ân’mış; yani canlı Kur’ân olmak ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakına bürünmekmiş!
Beni muhabbette sabit kadem eyle: Beni daimî olarak muhabbet hâlinde eyle! Ayağımı muhabbette sabit tut.
İşte dua! Allah, İbrahim Bin Ethem (r.a.) Hazretleri’ne hitap ederek bir kulun Allah’tan ne istemesi gerektiğini ve isteyeceği her şeyi beyan etmiştir.
Bütün mesele rabbimizin takdirinden razı olmaktır. Şayet takdire rıza gösteremiyorsak rabbimizden takdirine razı olmayı istememiz lazım. Sadece kuru bir duayla rızayı istemek olmaz. Rabbimizi tanırsak rabbimizden razı olabiliriz. Rabbimizi tanımazsak onun takdirine rıza gösteremeyiz. Bir imtihan yaşadığımızda nefsimiz hemen isyan eder, itiraz eder. Eğer nefsimiz tabi tutulduğu imtihanlarda isyan ediyor, itiraz ediyorsa bilelim ki rabbimizi tanımamışız. Şayet rabbimizi tanımış olsaydık, rabbimizin bizim için rahman ve rahim olduğunu, kerim olduğunu, vehhab olduğunu, veli olduğunu, mevla olduğunu, kafi olduğunu, kefil olduğunu, hiçbir şeyi eksik bırakmadığını, bizimle beraber olduğunu, her zaman bizim için karib olduğunu (bizimle beraber olduğunu), muheymin olduğunu (bizi her zaman gözettiğini, koruduğunu) bilir, buna iman ederdik. Böyle olunca rabbimize bütünüyle güvenir, tevekkül ederdik.
Peki, rabbimize güveniyor muyuz?
Genel olarak baktığımızda rabbimize güvenmiyoruz! Zaten rabbimize güvenmediğimiz ve her muamelesinin bizim için saf hayır olduğunu anlamadığımız için imtihanlara tabi tutulduğumuzda itiraz ediyor, “bu niye benim başıma geldi” diyoruz. Hatta itiraz ederken ilâhlık iddia ederek, “şöyle olsaydı daha güzel olurdu, daha doğru olurdu” diyerek itiraz ediyoruz.
Allah’ın beraber olmadığı, tecelli etmediği bir varlık yoktur ve Allah’ın her bir kul, her bir varlık üzerinde bir muradı vardır. Sana düşen; “acaba rabbim benden nasıl yapmamı istiyor” deyip Allah’ın senin üzerindeki muradına bakmandır. Yoksa “şu doğru yapıyor, şu yanlış yapıyor, bunlar haklıdır, şunlar haksızdır” demekle bir yere varamazsın. Sen kimsin Allah’ın kulları hakkında hüküm veriyorsun, Allah sana böyle bir vazife mi verdi! Allah âyet-i kerimede ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya´budûn:276 “Ben cinleri ve insanları ancak Bana âbd olsunlar (hiçbir şeyi Bana şirk koşmayarak aşkla, muhabbetle kulluk etsinler) diye yarattım” buyurmadı mı! Hani nerede senin âbdiyetin, âşıklığın! Âbdin kendisine ait bir şeyi olabilir mi, âbdin her şeyi sahibinindir. Senin de sahibin vardır ve her şeyin ona aittir. Madem öyle neden sahibine ait olanlara sahip çıkmaya, ilâhlık iddia etmeye çalışıyorsun! Kim, sana ne zarar verebilir! Allah “ey iman (ettiğini iddia) edenler! Siz kendinizden sorumlusunuz. Siz hidâyete erdiğiniz takdirde dalâlete düşenler size (hiçbir) zarar veremezler”277 buyurmadı mı! Sen hidâyetteysen, iman etmişsen insanların yaptıkları sana hiçbir zarar veremez. O hâlde neden bu kadar bağırıyor, çağırıyor, feryad ediyor, isyan ediyor, sanki kıyamet kopmuş gibi, Allah bir şey yapmıyormuş, bir şeye gücü yetmiyormuş gibi ortalığı velveleye veriyorsun. Senin Allah’a imanın böyle midir! İman bu mudur!
Bir böyle yaptın, iki yaptın, beş yaptın, on yaptın, bin yaptın artık yeter! Artık rabbine dönme vaktin gelmedi mi! Ne zaman Allah’ı kabul edeceksin, ona döneceksin! “Ben, bence, bana göre” demekten kurtulup “Allah” diyeceksin! Ne zaman başka şeyleri görmekten kurtulup rabbini görecek, ona şahid olacaksın! Ne zaman iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:278 “(Rabbimiz!) Yalnız Sana âbd olur (aşkla, muhabbetle senin rızanın ve sevginin peşinden koşar)ız ve yalnız Senden (rızanı, yakınlığını, cemâlini, muhtaç olduğumuz her şeyi ve bunları kazanmak için yardımını) dileriz” diyeceksin!
Evet, Allah bizi kendisine âbd olalım diye yaratmıştır. Rabbimizi tanımadan ona âbd olamayız. Rabbimizi mutlaka tanımamız gerekir. Allah âyet-i kerimede Ve izâ seeleke ibâdî annî fe innî karîb: “(Resulüm!) Kullarım sana Benden sorar(lar)sa (söyle onlara), ‘muhakkak ki Ben Karîb (ismimle herkese ve her şeye çok yakın)ım.” Ucîbu da’veted dâi izâ deâni, fel yestecîbû lî vel yu’minû bî leallehum yerşudûn:279 “Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet ederim. O hâlde (onlar da) Benim (kulluk davetime) icabet etsinler ve Bana iman etsinler ki rüşdlerine (manevi olarak kemâlâtlarına) ersinler” buyurmuştur.
Vel yu’minû: “Bana, benimle iman etsinler!” Kendilerine göre “ben Allah’a iman ettim, Allah’ı seviyorum” diyerek değil, “benimle iman etsinler.”
Allah’a Allah’la iman etmek nasıldır?
Allah’la iman; kendimizi rabbimizden bağımsız bir varlık olarak görmemek, kendimizi ona ait ve onun tecellisinden, El Esmâu’l Husnâ’sından, aşktan ibaret bir varlık olarak görmektir.
Kul, Allah’ın efâlini, tecellisini, fiillerini seyrederken gönlüyle, kalbiyle seyreder. İsimlerin tecellisini seyrederken de yine gönlüyle seyreder. Bir adım ötesinde fuadı ile seyreder ve şahid olup şehadet eder. Sıfatlarını seyrederken de gönlüyle seyreder; ama zatının tecellisini müşahede ederken onu onunla görür, onunla tanır; çünkü onun olduğu yerde varlık olmaz. Yalnız oraya varabilmek için de bu yolu yürümek şarttır.
Kendisine davet eden Allah’tır. Allah âyet-i kerimede “muhakkak ki bu (Kur’ân, mü’minler için ancak) bir zikir (öğüt ve hatırlatma)dır. Artık kim dilerse Rabbine (varan) bir yol tutar”280 buyurmuştur. Herkes tercihini kendisi yapar. Bize düşen; gözümüzü, gönlümüzü rabbimizden ayırmamak ve baktığımız, gördüğümüz her yerde varlığın sahibine şahid olup şehadet etmektir.
Unutmamamız lazım ki her cehalet küfürdür. Küfür; karanlık demek, hakikati örtmek demektir. Hakikat örtülmüşse zaten orası karanlık olur. Bu yüzden cehalet küfürdür. Eğer akıl karanlıkta kalmışsa hakkı, hakikati anlayamaz. Gönül, nefsin karanlığıyla karardıysa hakkı, hakikati anlayamaz ve şahid olup onu kavrayamaz. Onun için biri Allah’tan başka ilâh görüyorsa kördür, karanlıkta kalmıştır.
İnşallah hep beraber Allah’ın nûruyla, vahyiyle, zikriyle aydınlanacak, rabbimizi tesbih etmekle, hamd etmekle tekbir edip tevhid etmekle gönlümüzü nûrlandıracağız. Bizim yapmamız gereken şey: Nerede olursak olalım, rabbimizi tesbih etmek, tahmid etmek, tekbir etmek ve tevhid edip “lâ ilâhe illallah” demektir.
Allah âyet-i kerimede fa’lem ennehu lâ ilâhe illâllâh:281 “(Ey insan!) Bil ki şüphesiz, Allah’tan başka İlâh yoktur.” Bunu iyice bil, iyice anlayıp unutma ki Allah’tan başka ilâh yoktur, buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de hadis-i şerifinde afdalu’z zikri lâ ilâhe illallah: “Zikrin en faziletlisi lâ ilâhe illallâh’tır”282 demiştir. Bu ikisini birlikte düşündüğümüzde “şunu iyice bilin, sakın unutmayın ki zikrin en efdali, faziletlisi lâ ilâhe illallah’tır” manası çıkar.
O yüzden yolun başı da sonu da lâ ilâhe illallah’tır. Yolun başındaki de sonundaki de “lâ ilâhe illallah” der. Ama yolun başındaki “lâ ilâhe illallah” derken, gönlünde yüzlerce put vardır ve onlarla beraber “lâ ilâhe illallah” der. Yolun sonundaki ise gönlündeki bütün putları temizlemiş ve onlardan kurtulmuş olarak “lâ ilâhe illallah” der. Böyle olunca “lâ ilâhe illallah” dediğinde onun için ne kendisinde ne de varlıkta Allah’ın tecellisinden başka bir şey kalır. Her “lâ ilâhe illallah” deyişinde sadece Allah’ın efâllerine, yaratmasına, halıklığına, hallaklığına, rahmanlığına, rahimliğine, rahmetine, kerimliğine, ekremliğine, El Esmâu’l Husnâ’sına ve El Esmâu’l Husnâ’nın tecelli ettiği sıfatlarına; subhânlığına, ekberliğine, hamde layıklığına, hamidliğine, azimliğine, azametine ve kendisinden başka ilâh olmadığına şahid olup şehadet eder.
Evet, hep beraber rabbimizi nasıl tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid etmemiz gerektiğini anlamaya çalıştık.
Allah bizi kelime-i şehadet getirip “eşhedu en lâ ilâhe illallah” derken yalan söyleyenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi rabbinin tecellisine, kudretine, efâline, rahmetine, El Esmâu’l Husnâ’sına şahid olanlardan ve gerçek manada “eşhedu en lâ ilâhe illallah” deyip şehadet edenlerden eylesin. Allah bizi; kendini, varlığı, mahlûkatı, olayları, hadisâtı rabbinin ismiyle okuyarak Allah’ın kudretine takdirine şahid olanlardan eylesin. Allah bizi davetine icabet edenlerden ve her an biraz daha rabbine iman edip rabbine yürüyenlerden, koşanlardan eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
