6.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber rabbimizi nasıl tesbih etmemiz gerektiğini anlamaya ve rabbimizi tesbih etmeye, tahmid etmeye, tekbir etmeye ve tevhid etmeye çalışıyorduk. Bununla beraber rabbimizi tesbih edince ne kazanacağımızı, tesbih etmeyince ne kaybedeceğimizi ve rabbimizi ne kadar tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid ettiğimizi anlamaya çalışıyorduk.
Allah’ın ilk indirdiği tam sûre Fâtiha Sûresi’dir. Allah Fâtiha Sûresi’nde kendine hamd eder ve bize “siz de bana hamd edin” buyurur. El hamdu lillâhi rabbil âlemin:76 “Hamd (övme ve övülme; yarattıklarını rahmetiyle eğiten, büyüten) âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.”
Rabbimize hamd edebilmemiz; yani onu övebilmemiz için rabbimizin bir fiiline şahid olmamız ve şahid olduğumuz o fiilin de övülmeye layık olduğunu bilmemiz şarttır. Öyle ki rabbimizi övebilelim. Rabbimizin fiillerine şahid olduğumuzda azdan çoğu, tabir-i caizse damladan deryayı anlamış; yani o fiil üzerinden rabbimizin her işinin övülmeye layık olduğunu anlamış oluruz. Bunu da “damla böyleyse acaba derya nasıldır” der ve benzetme yoluyla rabbimizin övgüye ne kadar layık olduğunu anlamaya çalışırız. İşte, buna teşbih etmek, benzetme yoluyla rabbimizi anlamaya çalışmak denir.
“Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah’a mahsustur, Allah içindir” derken aslında rabbimizi teşbih ederek anlamaya çalışırız. Bu teşbihi de Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sından yaparız. Allah âyet-i kerimede “El Esmâu’l Husnâ (en güzel isimler) Allah’ındır. Öyleyse ona o (güzel isimleriy)le dua ed(ip yalvar)ın”77 buyurmuştur. Bu yüzden Allah’ı ancak El Esmâu’l Husnâ’sından teşbih ederek anlamaya çalışabiliriz. Başka türlü onu anlamamız mümkün değildir.
Rabbimizi teşbih ederek anlamaya çalışmanın yanında bir de rabbimizi tenzih ederek anlamaya çalışmak vardır. “Elhamdulillah, Allah u ekber, lâ ilâhe illallah” dediğimizde rabbimizi teşbih etmiş oluruz; ama “subhânallah” dediğimizde rabbimizi tenzih ederiz.
Rabbimizi teşbih ve tenzih etmek imanla, rabbimizi anlamakla, tanımakla ilgilidir. Eğer rabbimizi teşbih ve tenzihle beraber anlamaya çalışmazsak hem rabbimizi doğru tanımış olmayız hem de Yahudilere ya da Hristiyanlara benzeriz.
Nasıl?
Yahudiler Allah’ı teşbih etmediler, sadece tenzih ettiler. Tenzih ettikleri için Allah’ı El Esmâu’l Husnâ’sından anlamak istemediler, böyle olunca da Allah’ı tanımadılar. Hatta “kimse Allah’ı anlayamaz, tanıyamaz, bilemez, bulamaz, onun hakkında bir düşünceye sahip olamaz” dediler. O kadar ki bir adım daha ileriye gidip “Allah ulaşılmaz ve anlaşılmazdır, kimse Allah’ı sevemez” dediler. Kendilerine göre Allah’ı tenzih ettiler; ama teşbihleri olmadığı için dengede duramadılar ve rablerini tanıyamadılar.
Hristiyanlar da tam tersini yaptılar. Allah’ı teşbih ettiler; ama tenzih etmediler. Hatta Allah’ı kula benzettiler ve “baba, oğul kutsal rûh” dediler. Böyle olunca Allah’ın yüceliğini, ekberliğini, subhânlığını, hamidliğini anlamadılar, diğer bir ifadeyle Allah’ı El Esmâu’l Husnâ’sından tanımadılar. Allah’ı kendilerine göre teşbih edip yaratılmış bir varlığa benzettiler. Sonuç itibariyle iki taraf da teşbih ve tenzihte dengede duramadığı için kâfir oldu.
Mü’min olabilmek için tenzihi ve teşbihi birlikte yapmak şarttır; yani önce rabbimizi El Esmâu’l Husnâ’sıyla kendi üzerimizden anlamaya çalışacağız sonra da hemen rabbimizi tenzih edeceğiz; çünkü Allah hâşâ anladığımız gibi değildir. O subhândır. Örnek vermek gerekirse; “ben de görüyorum rabbim de görüyor” dediğimizde, kendi görmemiz üzerinden rabbimizin görmesini teşbih eder, rabbimizin de gördüğünü anlarız; ama devamında mutlaka “benim rabbim El Basîr’dir ve onun görmesi benim görmem gibi değildir, mukayese bile kabul etmez. Rabbim her şeyi her şey ile görür. Hatta her şeyin içini de dışını da görür. İnsanın düşüncesini de niyetini de ne yapacağını da ne yapmayacağını da görür ve hiçbir şeyi birbirine karıştırmadan her şeye tek tek şahiddir” dememiz gerekir. Bunu dediğimizde rabbimizi tenzih ederiz.
Aynı şekilde “ben de işitiyorum rabbim de işitiyor” dediğimizde kendi işitmemiz üzerinden Allah’ın işitmesini teşbih eder, anlarız ama; beraberinde hemen “Allah’ın işitmesi benim işitmeme benzemez, o bir anda her şeyi öncesi ve sonrasıyla tek tek birbirine karıştırmadan işitir” dememiz gerekir. İkisini aynı anda düşündüğümüzde rabbimizi hem teşbih hem de tenzih etmiş oluruz ki işte asıl o zaman dengede oluruz.
Bu, Allah’ın bütün isimleri için aynen geçerlidir. Teşbihimizin ve tenzihimizin dengede olmasını istiyorsak rabbimizi kendi üzerimizden anlamaya çalıştıktan sonra “rabbimin sevmesi benim sevmeme benzemez, rabbimin dilemesi benim dilememe benzemez, rabbimin gücü, kudreti benim gücüme benzemez; çünkü ben onun yaratmış olduğu kuluyum. O ise yaratandır” dememiz lazım.
Allah’ı isimlerinden teşbih edip ardından Allah’ın isimlerini anlayınca, her birine iman edince bu defa Allah’ın sıfatları ile her bir ismi için tenzih yapar ve “bu benim anlamamın dışındadır, benim buna sadece iman etmem gerekir; çünkü ben bunu ancak kendi gönlüm kadarıyla, rabbimin bana tecelli ettiği kadarıyla anlarım” deriz.
Böyle yaptığımızda teşbih yoluyla bir damladan, sonsuz bir deryayı anlamaya çalışmış ve anladığımız yerden rabbimizi tenzih etmiş oluruz. Kısacası Allah’ın isimlerinde teşbih ederek rabbimize şahid olup şehadet ederiz. Sonra da “rabbim benim anladığım gibi değildir. O El E’âla’dır; yüceler yücesidir, El Ekber’dir; azamet ve kibriya sahibidir. El Hâmid’dir; her işinde övgüye layıktır. Asla kendisine itiraz edilmeyen, hesap sorulmayan, ‘neden niçin’ deyip huzurunda fikir beyan edilmeyen, ‘bence, bana göre’ demek mümkün olmayandır” deyip Allah’ı tenzih ederiz.
Hiçbir kul herhangi bir konu hakkında Allah’a itiraz etmeyi aklından, gönlünden bile geçiremez. Kul, rabbi ile konuşurken de dua ederken de edepli olmalı ve rabbinin huzurunda rabbini tenzih ederek durmalıdır, dolayısıyla ne söylerse söylesin mutlaka edeple söylemeli, edebe aykırı en ufak bir fikirde ya da sözde bulunmamalıdır.
Tabii ki herkesin durumu farklıdır. Başkalarına bakıp “falanca böyle dua etti, o zaman ben de böyle dua edebilirim” demek doğru değildir. O kul kendi seviyesinden, kendi imanına, marifetine göre dua etmiş, bu nedenle rabbini tenzih edememiş, “subhânallah” diyememiş olabilir. Bize düşen; başkalarına bakmak değil, rabbimizin razı olduğu gibi yapmaya çalışmaktır.
Zaten daha önce yaptığımız Kur’ân’daki Nüzul Sırasına Göre El Esmâu’l Husnâ Sohbetleri’nde rabbimizin isimlerini anlamaya ve her birine iman etmeye çalıştık. Subhânallah Sohbetleri’yle şimdi de Allah’ın sıfatlarını anlamaya çalışıyoruz ki esmâ perdesi aralansın. Biz de Allah’ın sıfatlarına, subhânlığına şahid olup şehadet edelim. Diğer türlü rabbimizi tenzih etmedikçe oradan o manevi kokuyu alamayız.
El Esmâu’l Husnâ’ya iman edip şahid olurken ondan muhabbet alırız; ama Allah’ın sıfatlarına şahid olup iman edince haşyet ve edep alırız, Allah’a karşı edepli oluruz. Allah’ın sıfatlarının tecellisi bize bütünüyle haşyet ve edep verir. Sadece Allah’a karşı değil, Allah’ın yarattıklarına karşı da edepli oluruz; çünkü Allah’ın, her kuluyla beraber olduğunu, tecelli etmediği hiç kimsenin ve hiçbir yerin olmadığını, huzurunda bulunmadığımız tek bir anımızın bile olmadığını, kiminle, neyle muhatap olursak olalım, hangi muamele ile karşı karşıya gelirsek gelelim rabbimiz ile muhatap olduğumuzu biliriz. İşte, o zaman tevhidde, vahdette rabbimiz ile beraber oluruz, “doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz (dönün) Allah’ın vechi (zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) oradadır”78 âyeti üzerimizde tecelli eder ve her anda haşyet ve edeple Allah’ın huzurunda dururuz.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “iman yetmiş küsür şubedir. En kâmili lâ ilahe illallah’tır. En düşük hâli ise insanlar rahatsız olmasın diye yoldaki bir çakıl taşını alıp kenara koymaktır. Edep de imandandır”79 buyurmuştur. Buradaki yetmiş bir sayı değildir, sadece çokluğu ifade etmek için kullanılmıştır.
Kim ne kadar edepliyse imanı da o kadardır, edebi yoksa imanı yarımdır.
Peki, kime karşı edep?
Elbette ki Allah’a, resulüne, Kur’ân’a, insanlara, bütün varlığa, mahlûkata karşı edep… Allah, kuluna zaten edebi vermiştir. Mesele bu edebi açığa çıkarıp kullanmak ve tatmaktır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz başka bir hadis-i şerifinde “Allah bir kula gazap etmeyi dilediğinde (o kul gazabı hakkettiğinde) ona yapacağı ilk muamele ondan edebi, hayâyı almaktır” buyurmuştur. Bir kul hayâsını kaybedince imanını, ebedi hayatını, insanlığını kaybeder. İnsan olmaktan çıkar, bambaşka bir varlık olur.
Buna rağmen baktığımızda biri hayâlı, edepli olunca övülmek bir tarafa, insanlar tarafından kınanır ve ona “bu kadar utangaç olma, biraz açık gözlü ol” denilir. Hatta özellikle kız çocukları farklı şekilde giydirilir ve utanması, hayâsı giderilmeye çalışılır. Bunu insana yaptıran aslında iblistir, şeytandır. İblis, insana bunu yaptırıyor ki insanın utanması, hayâsı, edebi gitsin. Hayâsı giderse zaten geriye bir şeyi kalmaz, imanını da rabbini de insanlığını da kaybeder.
İnsanı hayvandan ayıran özelliklerden bir tanesi hayâ ve edeptir. Bu yüzden biri hayâsını kaybettiyse hayvandan bir farkı kalmaz. Edep o kadar önemlidir ki birinde Allah’ın isimleri tecelli etmiş mi etmemiş mi, o kişi Allah’ın sıfatlarına; subhânlığına, ekberliğine, hamidliğine iman etmiş mi etmemiş mi diye bakıldığında direkt onun edebine bakılır; çünkü iman insanın edebine, hayâsına göredir. Bundan dolayı dergâhların kapısı üzerinde “edep ya hu” yazılır.
Mesela; Mevlevi dergâhlarında küstah kapısı diye bir kapı vardır. Mevlâna, bir derviş iki defa edebe aykırı bir tavırda bulunduğunda onu küstah kapısından dışarıya atar, bir daha da içeri almazdı.
Edep o kadar ince ve o kadar derindir ki insan cehaletinden, Allah’ın sıfatlarını, subhânlığını anlamadığı için birçok defa edebe aykırı hareket edebilir, düşebilir, karşısındakini utandırabilir; ama yolu yürüyüp rabbini anladıkça, rabbini tenzih ettikçe bu tenzihi onun gönlüne, imanına yansır. Böylelikle kul, rabbine karşı edepli ve hayâlı olur.
Edeple ilgili başka bir örnek daha vereyim. Biliyorsunuz velilerden öylesi vardır ki hayatı boyunca ayağını bile uzatmamıştır. Baktığımızda insana tuhaf gelir. Uyurken bile en fazla bir yere yaslanarak uyumaya çalışmışlar ve “ben rabbimin huzurunda ayağımı nasıl uzatırım” demişlerdir. Rablerinin huzurunda olduklarını biliyorlar ve ayaklarını dahi uzatamıyorlar! O velilerin daha önce böyle bir hâli yoktu; ama yolu yürüyünce, rablerinin subhânlığını anlayınca, sıfat perdesi kendilerine açılınca böylesine bir hayâya ve edebe büründüler. Bu onların elindeki bir şey değildir, tamamen iradesizdir. Eğer zahiri olarak ayaklarını bile uzatamıyorlarsa acaba gönül itibariyle nasıl bir hâldedirler! Elbette ki her velinin hâli farklıdır.
Bu edep ancak Allah’ın sıfatlarına iman etmekle ve Allah’ı tesbih etmekle kazanılır. Öyleyse her birimiz “subhânallah diyor muyuz, demiyor muyuz” diye kendimize bakalım. Gönlümüze, hâlimize baktığımızda rabbimizi tesbih edip etmediğimizi ya da ne kadar tesbih ettiğimizi görürüz.
Evet, rabbimizi tesbih edebilmek ve sıfat perdelerini aralayabilmek için hayatı yaşarken “rabbim zatında, sıfatlarında, El Esmâu’l Husnâ’sında, fiillerinde subhândır, dememiz şarttır” dedik. Eğer Allah’ın fiillerinde onun subhânlığına şahid olup şehadet etmezsek yukarı doğru çıkamayız. Bu yüzden ısrarla “rabbimiz kime, nasıl bir takdirde, muamelede bulunursa bulunsun istisnasız her bir isminde subhândır ve kuluna karşı rahmandır, rahimdir, ona rahmetiyle muamele eder. Kerîm’dir, ona ikramda bulunur. Râfi’dir, yaptığı muameleyle kulunu refeder, yüceltir. Hamîd’dir, kulunu övgüye layık hâle getirir ve onu kendine çeker. Karîb’tir, onu mukarrebun yapmayı, Hz. insan yapmayı dilemiştir, karşılaştığımız her bir olaya mutlaka böyle iman etmemiz lazım” diyoruz.
Çünkü kul, rabbinin işlerini böyle anlamazsa “subhânallah” demiş, rabbini tesbih etmiş, dolayısıyla rabbine hamd etmiş, onu tekbir etmiş olmaz. Aynı şekilde sebeplerin sahibi olan rabbine değil de sebeplere bakıp hüküm verirse “lâ ilahe illallah” demiş ve rabbini tevhid etmiş olmaz. Bunların hepsi iman meseledir.
Herkes kendine göre bir yol tutmuştur. Allah âyet-i kerimede “de ki: Herkes kendi mizacına (karakterine) göre amel eder; fakat rabbiniz kimin hidâyet yolunda olduğunu en iyi bilendir”80 buyurmuştur. Kim nasıl şekillenmişse öyle yapmayı doğru zanneder ve yaptığı her şeyi şekillenmesine göre yapar.
Bir kulu Allah şekillendirmişse, o kul da ne yaparsa yapsın bütün işlerini Allah’a göre yapar; ama “biraz Allah’a göre olsun, biraz da falancalara göre olsun” ya da “nefsime göre olsun, eşime, çocuklarıma göre olsun” diyorsa o kişi karmakarışık bir şey olmuştur. Allah ile, Allah’ın vahyi Kur’ân ile, Allah’ın resulü ile şekillenmemiş, dolayısıyla Allah onu inşa etmemiştir. Saf hâle gelip tertemiz olabilmek için mutlaka vuslat yolculuğunda yürümek, nefsimizi temizlemek, marifetullaha sahip olmak; yani rabbimiz kendini nasıl tanıtmışsa rabbimizi öyle tanımak gerekir. Allah da kendini subhân olarak tanıtmıştır.
Subhânallâhi ammâ yasifûn:81 (Dikkat edin!) Allah Subhân’dır, onların vasıflandırmalarından (ve her türlü noksanlıktan münezzehtir). Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:82 “Allah Subhân’dır, (onların) şirk koştuklarından (ve her türlü noksanlıktan münezzeh olandır). Onlar Allah’ı anlamadılar, tanımadılar ve Allah’ın hakkını takdir edemediler.
Kul, Allah’ı hiçbir zaman anlayamaz; ancak Allah kendini tanıtırsa, kuluna öğretirse kul da marifeti kadarıyla rabbini anlayabilir, tanıyabilir. Allah kendini tanıtacak, yakınlığını tattıracak ki kul da rabbini tanıyabilsin.
Kul, Allah kendini ona nasıl tanıtmışsa rabbini öyle tanımalıdır. Şayet, Allah’ın kendini tanıttığı gibi tanımazsa bu defa Allah’ı kendine göre düşünmüş, hayal etmiş olur ki bu düşündüğü, hayal ettiği, zannettiği de sadece ona ait bir put olur, hâşâ Allah olmaz. Bu yüzden gönlümüzde Allah’a karşı nasıl bir düşünce, fikir varsa ona hemen “subhânallah, Allah benim bu düşündüğümden beridir, uzaktır, münezzehtir” dememiz lazım; çünkü insan herhangi bir şeyi anlamaya çalışırken onu ancak kıyas yaparak, teşbih ederek anlar. Hatta görmediğini de daha önce gördüğüyle teşbih ederek anlar; ama âlemlerin rabbi olan, her şeyi yaratan Allah’ı sadece teşbih yaparak anlayamaz. Anlamaya çalışırsa eksik olur ve anladığı hâşâ Allah olmaz. Kul bu konuda dengede olmak için mutlaka teşbihle beraber tenzih de yapmalı ve “subhânallah! Allah benim fikrimden, düşüncemden, aklıma, hayalime gelenden ve zannettiğimden münezzehtir” demelidir.
Rabbimizi sadece teşbih ederek anlayamayacağımızla ilgili bir örnek vereyim. Misal; bir sivrisinek, insanı ne kadar anlayabilir, tanıyabilir? İnsanla ilgili kendine göre bir şey hayal etse ve “herhalde insan böyledir” dese o hayal ettiği insan olabilir mi? -Olamaz. Hâl böyleyken insan her şeyi yaratan, âlemlerin rabbini nasıl “ben anladım, tanıdım” diyebilir! Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “ya rabbi! Ben seni layıkıyla tanıyamadım, anlayamadım (seni layıkıyla tesbih edemedim, hamd edemedim, tekbir edemedim, tevhid edemedim, kulluk yapamadım)” buyurmuştur. İşte, rabbimizi teşbih ve tenzih etmek böyledir.
Evet, teşbih; rabbimizi isimlerinden, efâlinden, kendi üzerimizden anlayıp tanımak ve yakınlığını tadıp aşka, muhabbete gark olmaktır. Tenzih ise rabbimizin anladığımız gibi olmadığına ve subhân olduğuna iman etmektir, dolayısıyla haşyet içinde, edeple Allah’ın huzurunda durup aklımızın kendisini yaratan rabbini ihata edemeyeceğini, Allah kendini ne kadar tanıtırsa rabbimizi ancak o kadar tanıyabileceğimizi anlamaktır.
Biri rabbini böyle teşbih ve tenzih ederse onda nefis diye bir şey kalmaz. Zaten nefsin kalmaması gerekir ki insan tenzih edebilsin yoksa nefsi sürekli “ben, bence, bana göre, ben de varım, benim de dediğim gibi olsun, ben de öyle istiyorum” der ve Allah’ın hükmüne, muamelesine itiraz eder.
Hep beraber bir yol yürüyoruz. Bu yolu yürümemiz imanımızın kemale ermesi içindir. Hz. Hüseyin (r.a.)’ın “bu âlem imanı kazanma ve kazanılan imanı koruma yeridir” buyurduğu gibi rabbimize imanı kâmil manada kazanmamız içindir. Bu âlem tamamıyla imanı, marifetullahı kazanma ve rabbimizi tanıma, şahid olma, şehadet etme âlemidir. Bundan başka bir şey yoktur.
Bunun için yolu yürürken hem rabbimizi teşbih etmemiz hem tenzih etmemiz hem vahdette hem de kesrette olmamız lazım; yani bu çokluk içinde rabbimizin tecellisine, kudretine şahid olmamız, aynı zamanda rabbimizle beraberken bir de bu âleme şahid olmamız lazım.
Dediğim gibi; herkes şekillenmesine göre iş yapar, düşünür, hareket eder. Aynı zamanda herkes birbirini şekillendirmeye çalışır. Anneler, babalar evlatlarını şekillendirir. İnsanlar arkadaşlarını şekillendirir. Herkes nasıl şekillenmişse birbirini de öyle şekillendirir. Bu şekillenme Allah’ın vahyine göre olmazsa insana sadece azap olur, hüsran olur.
Bu hüsrana uğramamak için “rabbimiz ne dediyse bizim için doğru odur, hak odur, güzel olan, hayır olan, rahmet olan odur. Sadece onun söylediği bizim için cennettir, Allah’a yakınlıktır” dememiz gerekir. Böyle dediğimizde rabbimizin şekillendirmesini kabul etmiş oluruz.
Bununla beraber “Resulullah (s.a.v.) Efendimiz nasıl yaptıysa, nasıl düşündüyse, nasıl konuştuysa, Allah’a nasıl iman ettiyse, nasıl teslim olduysa, Allah yolunda nasıl cehdetti, cihad ettiyse doğru olan, hak olan odur. Benim için tek örnek Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir” dediğimizde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in şekillendiği gibi şekillenmiş ve onun bizi şekillendirmesini kabul etmiş oluruz; çünkü o bütünüyle canlı Kur’ân’dır. Diğer türlü bu âlemde vehme ve zanna boğulmuş oluruz.
Bilmemiz lazım ki baş gözüyle gördüğümüz hiçbir şey gerçek değildir. Hepsi hakikatin sadece gölgesidir. Arkasında ise bir hak vardır ki o da Allah’ın tecellisidir, kudretidir, rahmetidir, kullarını davetidir, temizlemesidir. Gördüğümüz her şey zahiri olarak anında bir var bir yok olur ve bu o kadar hızlı bir şekilde olur ki biz varlığı devamlı var olarak görürüz. Oysaki Allah bir yaratır, bir yok eder ve hepsinin arkasında sadece Allah’ın tecellisi vardır.
Bizim şahid olduğumuz şey; en çok kaybedenler kendini en çok akıllı zannedenlerdir. Kendini akıllı zannedenler “ben biliyorum, ben akıllıyım, ben geleceğimi düşünüyorum” derler ve bir günlük dünya hayatının hesabını yaparlar; ama ebedi hayatlarının hesabını yapmazlar. Biri ahiretinin hesabını yapmıyorsa nasıl akıllı olabilir! Böyle biri akıllı değildir, kendini akıllı zanneden biridir.
Şöyle bir düşünelim; şimdiye kadar gelen herkes ahirete gitti mi? -Gitti. Biz de ahirete doğru gidiyor muyuz? -Gidiyoruz. Bunu baş gözümüzle de görüyor muyuz? -Görüyoruz. O zaman dünyayı ahirete tercih etmek akıl kârı olur mu!
Dünyanın fani olduğunu bilmek başka bir şey, buna iman etmek başka bir şeydir. İman, aşk, kulluk, âbdiyet ispat ister. İmtihanlar da zaten kulluğumuzu, imanımızı ispatlamamız içindir; yani bir kul “ben Allah’ı seviyorum, rabbime iman etmişim” dediğinde Allah da ona “madem iman etmişsin haydi imanını ispatla” buyurur.
Nasıl?
Allah, kitabını indirmiş, resulünü göndermiş ve kuluna “işte, senden böyle bir kul olmanı istiyorum. Senin hayatın Kur’ân olsun, vahyim olsun, kelamım olsun. Sen benim kelimem ol, sana nefhettiğim rûh ol, hakikat ol, hakikati yaşa! Sen bu âleme ait değilsin, sen çamur değilsin! Bedenin dünyadaki imtihanı yaşaman için sana yalnızca elbisedir, sen o değilsin. Öldüğünde beden elbiseni toprağa verecek, sen ise huzura geleceksin. Sen benim nefhettiğim rûhsun. Aşktan ibaret bir hakikatsin. El Esmâu’l Husnâ’mın güzelliğini üzerinde taşıyan aşktan bir varlıksın. Bana yakınsın, Hz. İnsansın, muhatap alıp tecelli ettiğim, üzerinde kendi güzelliğimi seyrettiğim aynasın, yeryüzündeki halifemsin” buyurmuştur. İşte, Allah’ın vahyine göre insan budur.
Böyle olmayan biri çamurdur. Aklı çamura göre çalışır, çamura göre düşünür, aklı dünyaya bakar, mevkiye, paraya, insanların kendisi hakkındaki sözlerine bakar ve hayatını öyle yaşar. Onun hayatında Allah yoktur, Allah’a göre yaşamaz. Kendince her şeyi görür, bilir, herkesin hesabını yapar; ama Allah’ın hesabını yapmaz.
Allah’ın hesabını yapsaydı, Allah ile bir derdi olurdu. Derdi bütünüyle Allah olurdu. Hemen yola düşer “benim, rabbime gitmem lazım. Ben onun huzurundan gelmişim ve yine ona dönmem gerekir. Mecburi dönüş vakti gelmeden kendi irademle rabbimin davetine icabet edip huzuruna varmam lazım” derdi ve uykusu kaçar, uyuyamazdı. Sürekli rabbini zikreder, tevhid eder, tesbih eder, feryad eder, rabbini unuttuğu her an için rabbinden af diler, mağfiret diler, rabbinden yardım isterdi. Tabir-i caizse deliler gibi yollara düşerdi. Karşılaştığı her şeyde “rabbim benden ne istiyor” deyip Allah’ın hesabını yapardı. Huzurda olduğunu unutmamaya çalışır, unutursa da unuttuğu her an için “seni unuttum ya rabbi! Beni affet, mağfiret et” deyip tövbe, istiğfar ederdi. Yetmez, Allah’ın hesabını yapmadan düşündüğü, konuştuğu, yaptığı her an için yine tövbe ederdi. Rabbinden ne kadar uzaklaştığını, rabbini ne kadar ciddiye almadığını düşünür, rabbinin huzurunda hâlini itiraf eder ve rabbine mağfiret talebinde bulunurdu; ama Allah’ın hesabını yapmazsa o zaman da nefsinin istediği gibi yaşar, dolayısıyla kaybeder.
Allah âyet-i kerimede “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım”83 buyurmuştur. Allah’ın insanı yaratmasının sebebi; yeryüzünde halife olmasıdır. Allah insanda kendi güzelliğini seyretmeyi dilediği için insanı yaratıp yeryüzünde halife kılmıştır. Bu güzelliğini de insanın gönlünden, gönül âleminden seyreder. Allah, kulunun gönlünde kendini seyrederken, bu defa Allah ona “haydi, sen de kendi gönlünde beni seyret! İşime, kudretime, yaptığıma bak! Sen benim güzelliğimden, tecellimden başka bir şey değilsin, benden ayrı değilsin, kendini benden bağımsız bir varlık olarak görme; ama o pis nefsinle de kendini ben zannetme! Nefsinden, benliğinden, varlığından kurtul! Benimle beraber ol, benim nûrum ol, rahmetim ol, güzelliğim ol, tecellim ol” buyurur.
Kulun bu hâle gelebilmesi için mutlaka rabbini tesbih etmesi gerekir. İnsan ancak tesbih edince rabbine teslim olabilir. “Ben sana teslim oldum ya rabbi! Seni anlayamayacağımı, bilemeyeceğimi, sana kulluk yapamayacağımı anladım. Benim kulluğum, ibadetim bile tövbeye muhtaçtır. İbadetime, ibadet yaptığımı zannetmeme tövbe ediyorum” deyince, rabbini tesbih etmiş olur.
Âlemlerin Rabbi’ne, her an her zerremize tecelli edene nasıl kulluk yapabilir, “ben sana kulluk yaptım, seni zikrettim” diyebiliriz! Tamam, zikrettin; ama marifetin kadar zikrettin. Rabbini ne kadar biliyorduysan o kadar “lâ ilâhe illallah” dedin, “Allah” dedin, “Rahmân” dedin, “Rahim” dedin. Şimdi Allah hâşâ senin zikrettiğin kadar mıdır! Senin zikrin sonsuz bir deryadan bir damla bile değildir.
Bu yüzden yapman gereken şey; “ben rabbimi zikrediyorum, ona kulluk ediyorum” demek değil; rabbini tesbih etmektir. Tesbih edip “sen subhânsın! Ben ise huzurunda yokluğumu bilenim. Sen beni yoktan yaratan, kendinden varlık veren, hayat verensin. Ben ise bana verdiğin güzelliği, varlığı kirletenim. Şimdi subhânlığını ikrar ediyorum ya rabbi! Varlık olmaktan, bir şey bildiğimi zannetmekten, senden başka bir şey bilmekten, kendimden, ‘ben, bence, bana göre’ demekten vazgeçiyorum. Sen subhânsın, zahiri ve manevi varlığımın her zerresi sadece sana aittir. Her şeye tecelli eden sadece sensin, ben ise vehme, hayale, zanna, vesveseye kapılarak kendimi kirlettim. Kendimi, seni, hakikati görmekten mahrum kaldım. Huzurunda durmayı, seninle konuşmayı, sana dua etmeyi, sana hamd etmeyi, seni tesbih etmeyi, tekbir etmeyi beceremedim; ama bildiğim, anladığım kadarıyla seni tesbih ediyor, zikrediyor, tevhid ediyorum. Gönlümün genişliği kadar, senin tecellin kadar sana iman ediyor ve seni seviyorum. İman gönlümde öyle bir tecelli etsin ki bende aşktan başka bir şey kalmasın” demektir.
Böyle diyelim ve gönlümüzü rabbimize açalım, kendimizi rabbimize teslim edelim. Bunu yaptığımızda manevi olarak arşta oluruz, başımız secdede olur, huzurda olur.
Gönül hâlimiz böyle olmazsa vehme, hayale, zanna, işin daha kötüsü kibre kapılır, bir şey bildiğimizi sanır, kendimizi bir şey zannederiz. Zaten kendimizi bir şey zannettiğimiz için bir sürü şey istiyoruz. Her ne kadar rabbimizin bize ikram ettiklerini kendimize ait görsek bile hakikatte hiçbir zaman hiçbir şey bize ait değildir. Bize ait olan tek bir şey vardır; o da Allah’ın tecellisidir! Biz de ya onun aşkıyla, muhabbetiyle, rahmetiyle, zatının tecellisi ile diriliriz ya da bilelim ki bize ait bir şey yoktur!
Evet, hep birlikte rabbimizi nasıl tesbih edeceğimizi anlamaya çalışıyorduk.
Bir kul bütün kâinatla, her bir varlıkla, hatta her bir varlığın her bir zerresiyle bir anda rabbini tesbih etse bile Allah’ı tesbih etmiş olur mu? – Elbette ki olmaz. Sadece sonsuz bir deryada bir damla misali tesbih edebilir ve bu derya sonsuz ve sınırsızdır.
Peki, bir kul bütün varlıkla beraber rabbini tesbih edebilir mi?
Evet, edebilir. Kul, bütün varlıkta bir tek rabbine şehadet edince, ne yana dönerse dönsün rabbinin vechi oradadır, âyeti kendisinde tecelli edince, varlığın hepsiyle bir anda rabbini tesbih edebilir, hamd edebilir, “lâ ilâhe illallah” diyebilir. Hem de hepsiyle beraber bir anda diyebilir; ama bunu söylerken bile yine sonsuz bir deryadan bir damla misali söyleyebilir. Bu hem yer ehli hem de gök ehli için böyledir.
Diğer taraftan bir başkası da tek başına kendi kendine rabbini zikredip tesbih etse sonra da “ben rabbimi zikrettim” dese, yaptığı bu zikir bütün varlıkla beraber rabbini zikredenin yanında deryadan bir damla misali hükmünde olur. Hâl böyleyken kalkıp “ben rabbimi zikrettim, ona hamd ettim, şükrettim, rabbimin hakkını verdim, aslında birçok nimeti hak etmişim; ama Allah bana nimet vermiyor” derse, hiç edebe bundan daha aykırı bir söz olur mu!
Böyle söyleyen var mı? -Evet, var. Biri yaşadığı imtihanlara karşılık “niye şöyle oldu, niye böyle oldu, Allah bana neden şunu vermiyor” dediğinde aslında “ben bu nimetleri hak etmişim; ama Allah bana vermiyor” demiş olur. Sen Allah’ın sana verdiklerinin karşılığını ödedin mi? Şükredebildin mi, hamd edebildin mi? -Yok, yapmadın, o zaman önce şükretmediğin için tövbe, istiğfar et!
Allah subhândır. Dediğim gibi: Bu âlem şehadet âlemidir. Allah’ın efâline, esmâsına şehadet etme âlemidir. Efâl âleminden bir sonraki âlem Esmâu’l Husnâ âlemidir, melekût âlemidir. Melekût âlemi, meleklerin bulunduğu âlemdir; ama insan meleklerin secde ettiği varlıktır. Melekût âleminden sonra bir üstteki âlem ceberut âlemidir. Burası da Allah’ın sıfatlarının tecelli ettiği âlemdir ve hakiki velayet buradadır. Kul ceberût âlemine geldiği zaman hakiki veli olur. Allah’ın sıfatlarını anlayınca, Allah perdeyi ona aralayınca, kul da “subhânallah” deyip rabbini tesbih edince, rabbine karşı haşyet ve edep içinde olunca bir sonraki âleme gelir. Burası da lahût âlemidir; yani Allah’ın zat âlemidir. Bu yüzden oradan tek bir kelime bile konuşulmaz, söz söylenmez; ama buraya gelebilmek için öncelikle sıfatlar âleminde “subhânallah” demek şarttır.
İnşallah hep beraber “subhânallah, elhamdulillah, Allah u ekber” diyecek, hepsinin toplamında ise “lâ ilâhe illallah” diyeceğiz. “Lâ ilâhe illallah” deyince bizde hiçbir varlık kalmayacak. İlâh bir tek Allah’tır, dolayısıyla biz de kalmayacağız.
Rahmete sadece rahmete muhtaç olanlar layık olur. İkrama da ikrama muhtaç olanlar. Affa, mağfirete ise hata, kusur, yanlış işleyip affa muhtaç olanlar layık olur. Kul her şeyiyle, varlığıyla rabbine bütünüyle muhtaçtır. Rabbine muhtaç olmadığı hiçbir anı, hiçbir zerresi yoktur. Bu nedenle insanın, rabbine teslim olmaktan başka çaresi yoktur. Şayet hayatı yaşarken rabbine teslim olmazsa sonra huzura geldiğinde rezil rüsva olur, perişan olur, hüsrana uğramış olur.
Neden?
Kendini rabbinin huzurunda rabbinden ayrı, rabbinden gayrı bir varlık olarak gördüğünden, “ben, bence, bana göre” dediğinden dolayı!
Âyetleri okuduğumuzda, Allah devamlı “bana güven, ben El Vekîl’im, El Kâfi’yim, El Kefîl’im. Sana kefilim; hayatına, rızkına, imanına, her konuda kefilim. Bana güven. Sana peygamber gönderdim, kitap gönderdim, Kur’ân gönderdim, vahyimde sana söylediğim her şeye kefilim” buyuruyor. “Muhakkak ki Allah, vaadinden (asla) dönmez.”84 Bu, Allah’ın hak olan vaadidir. “Sözüne Allah’tan daha Sâdık kim vardır!”85 Mesele; rabbimize güvenmek, tevekkül etmek, onun vaadinin hak olduğuna iman etmektir.
Bu konudaki tercihini herkes kendisi yapar. Kimi dünyayı, kimi mevkiyi, makamı, kimi nefsinin arzularını, isteklerini, kimi ahireti, cenneti, kimi de rabbini tercih eder. Herkesin bir tercihi vardır ve tercih ettiği neyse kavuşabileceği de sadece o olur; ama burada bir fark vardır: Rabbini tercih edenleri rableri de tercih eder, işte aradaki fark budur. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, hadis-i kutsilerde Allah’ın “dünya ehli dünyayı, ukba (ahiret) ehli ahireti ister, sen beni iste.” “Kullarımdan bir kısmı dünyayı, bir kısmı ahireti, bir kısmı da beni istiyor. Onlar beni istiyor, ben de onları istiyorum” buyurduğunu beyan etmiştir.
Dediğim gibi: Bu bir tercih meselesidir, aklını kullanma meselesidir. Sonuçta nasıl olsa dünya bitiyor mu? -Bitiyor. Hiç kimse için, peygamberler için bile dünya ebedi olmuş mudur? -Olmamıştır. Kendini ilah zannedip ilahlık iddia edenler için olmuş mudur ya da dünyada kimse kalmış mıdır? -Hayır, kalmamıştır. Aynı şekilde dünya bize de kalmayacak. Hiçbirimiz Allah’ın bize ne zaman “gel” diyeceğini bilemeyiz. Allah bize bir kere “gel” dedi mi iş biter, hayat biter.
Hepimiz bu hayata bir sefer geliyoruz ya kazanmış olarak ya da kaybetmiş olarak ahirete gideriz. Kazanmak da kaybetmek de gönüldeki imandan ya da küfürden başlar. Dışımız hangi hâlde olursa olsun eğer içimiz, gönlümüz imanla dolu değilse, rabbinin hesabını yapmıyorsa, rabbine karşı haşyet ve edep hâlinde değilse, rabbini özlemiyorsa, ona hasret çekmiyorsa bir sorun vardır. Geldiğimiz âlemi unutmuş olduğumuz gibi hatırlamak da istemiyoruz demektir.
Hepimiz huzurda dururken “ben beni yaratan, bana kendinden varlık veren, hayat veren rabbimin huzurundayım. Onun benim üzerimde bir muradı vardır. Rabbim benim üzerimde kendi güzelliğini görmek istiyor” deyip gönlümüzü rabbimize çevirelim. Öyle ki geldiğimiz âlemi unutmayalım ve ahirete kaybetmiş olarak gitmeyelim.
Allah âyet-i kerimede şehidallâhu ennehû lâ ilâhe illâ hu:86 “Allah şahiddir ki kesinlikle O’ndan başka İlâh yoktur” buyurmuştur. Allah bir kulu üzerinde kendi güzelliğine şahid olursa kulu üzerinde kendi ilâhlığına şahid olur, şehadet eder. Yoksa nefsi ile “ben, bence, bana göre” diyen ve vesveseye boğulandan Allah’ın ilâhlığı, aşkı, muhabbeti tecelli etmez. Böyle bir şey yoktur.
Yolu yürürken küfrümüz, şirkimiz, nefsimiz, hatamız, kusurumuz, yanlışımız ile beraber yürürüz. Allah bizi böyle kabul eder; ama bu, yolu yürürken büyüyelim diyedir. Yolu yürüyüp anladıkça yükümüzü atacak ve nefsimizin şirkinden, küfründen kurtulacağız. Bu yüzden ben “lâ ilâhe illallah dedim, subhânallah dedim, Allah u ekber dedim” demeyelim. İşin hakikatini biraz önce okuduğum âyet-i kerimede izah ettim: Allah, kulu üzerinde kendi ilâhlığına şehadet ediyor. Allah, kuluna tecelli eder. Ne zaman da kul, Allah’ın tecellisiyle “subhânallah, elhamdulillah, Allah u ekber, lâ ilâhe illallah, ben şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur” dediyse; yani bunu Allah’ın tecellisiyle söylediyse o zaman rabbini tesbih etmiş olur.
Tabi, bunu söyleyen kul değildir. Kul edebinden zaten konuşamaz. Öyle bir boyun bükmüş, öyle bir varlık olmaktan vazgeçmiştir ki huzurunda var olmaktan, konuşmaktan, dua etmekten hayâ eder. Bu onun gönül hâlidir. Zahiri olarak elbette ki her türlü konuşur, dua da eder, bu onun zahiri taraftadır. Bunu şehadet âleminde, bu âlemde yapar; ama manevi olarak huzurda durunca o artık biter.
İnşallah hep beraber yolu yürüyüp “subhânallah, benim rabbim subhândır. Akla, düşünceye, hayale gelmekten münezzehtir. O kendine hamd ettiği, kendini övdüğü gibi yüceler yücesidir, övgüye layıktır. O kendini tekbir ettiği gibi e’alâ’dır, azamet sahibidir, yüceler yücesidir, kibriya sahibidir. O kendini tesbih ettiği gibi her türlü eksiklikten, noksanlıktan beridir. Onun her işi, tecellisi kemalat üzeredir, en güzelidir” diyecek ve rabbimizin huzurunda durup “senin huzurunda susuyor, konuşmuyorum” diyeceğiz inşallah.
Hep beraber rabbimizi tesbih edeceğiz. Hiç kimseye “rabbini tesbih et” demiyorum. Tesbihi beraber yapacağız. İnşallah dinleyecek, anlamaya çalışacağız.
Evet, rabbimizi nasıl tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid edeceğimizi anlamaya çalıştık.
Allah bizi nefsinin çamuruna, karanlığına gömülenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi rabbinin huzurunda edeple duranlardan eylesin. Allah bizi sevdiği, razı olduğu gibi yaşayan kullarından eylesin. Allah bizi rabbini hamd ile tesbih edenlerden eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
