5.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber rabbimizi nasıl tesbih edeceğimizi anlamaya ve rabbimizi tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid etmeye çalışıyorduk.
Allah âyet-i kerimelerde “yedi gök, yer ve bunların içinde bulunan herkes O’nu tesbih eder. O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur.”64 “(Unutmayın!) Melekler Rabblerini hamd ile tesbih ederler”65 buyurmuştur. Genel olarak âyetlere baktığımızda, Allah bize de “rabbinizi hamd ile tesbih edin” diye emretmiştir.
Tesbih etmek sadece “subhânallah” demek midir? Ya da “subhânallah” deyince rabbimizi tesbih etmiş olur muyuz? -Elbette ki hayır. Dilimizle tesbih etmiş oluruz; ama bu tesbihimiz rabbimizin emrettiği bir tesbih olmaz. Rabbimizi, rabbimizin emrettiği gibi tesbih edebilmemiz için önce ne söylediğimizi bilmemiz gerekir. Tesbih nedir, melekler nasıl tesbih ederler, yerdekiler, göktekiler her şey rabbini nasıl tesbih eder, son olarak insanın nasıl tesbih etmesi gerekir, sorularını anlayınca rabbimizi tesbih etmemiz mümkün olur. Diğer türlü rabbimizi sadece dilimizle tesbih etmiş oluruz.
Daha önce yaptığımız El Esmâu’l Husnâ sohbetlerimizde Allah’ın isimlerini anlamaya çalışırken her bir ismin kulda nasıl tecelli ettiğini ve kulun Allah’a yeryüzünde nasıl halife olduğunu anlamaya çalışmıştık.
Bir kul, rabbinin isimlerini öğrenip her bir isme iman edince ve Allah’ın isimleri onun üzerinde tecelli edince, meleklerin bulunduğu âleme, melekût âlemine geçer. Bundan sonra ise kulda Allah’ın sıfatlarının tecelli etmesi gerekir.
Allah’ın, bütün isimleri kapsayan en öndeki sıfatı subhânallahtır. Allah subhândır ve her bir ismi ile subhândır, noksanlıktan, eksiklikten beridir. İstisnasız her işi, her tecellisi, her muamelesi kemalat üzeredir, kâmildir, mükemmeldir. Tabii, bunu böyle söylemek kolaydır; ama buna iman etmek çok zor bir şeydir; çünkü insan buna iman etmiş olsaydı, yaşadığı hiçbir olayda Allah’a itiraz etmez, “neden böyle oldu, neden Allah falancaya şöyle muamele etti de bana böyle muamele ediyor” demezdi. Her anda Allah ile muhatap olduğunu bilir ve Allah’ın kendisine yaptığı her muamelenin subhânlığından tecelli ettiğini anlardı. Onun için de ne yaşarsa yaşasın fikir beyan edemez, sadece “sen subhânsın ya rabbi” derdi.
Bu yüzden kul, tesbihi eline alarak diliyle “subhânallah, subhânallah” demekle Allah’ı tesbih etmiş olmaz. Tesbih edebilmesi için Allah’ın subhân olduğuna iman etmesi şarttır. Kul, rabbini subhân olarak tanır; yani Allah’ın her işinin eksiksiz, noksansız, kusursuz, kâmil ve mükemmel olduğuna iman ederse işte o zaman Allah kendisine nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun “sen güzel yaptın ya rabbi! Senin bana yaptığın bu muamele benim için hayırdır, gereklidir, lazımdır. Benim kazanabilmem, Hz. İnsan olabilmem, nefsimden kurtulabilmem, ikrama nail olabilmem, sana varabilmem, vasıl olabilmem, sana yakın, dost olabilmem içindir” der.
Allah’ın subhân oluşuna iman edebilmek için öncelikle Allah’ın isimlerini bilmek ve her bir ismine iman etmek gerekir. İnsan, rabbini isimleriyle bilmeden sıfatlarını anlayamaz, sıfatlarını anlamadan da zatına yol bulamaz, dolayısıyla Allah ile arasındaki perdeleri kalkmaz; çünkü rabbini tanımamıştır, bilmemiştir, onu subhân olarak kabul edememiştir, dolayısıyla araya nefis perdesi, benlik perdesi, ilim perdesi, vehim ve zan perdesi girmiştir. Bu perdeleri Allah ile arasına koyan yine kulun kendisidir.
Kulun bunlardan kurtulmak için ilk başta söylemesi gereken şey; “ben hiçbir şey bilmiyorum, rabbim bilir. Rabbim bana neyi öğrettiyse o doğrudur, haktır, güzeldir, hayırdır, benim için rahmettir, nimettir, ikramdır, imandır” sözüdür.
Allah âyet-i kerimede buyurur: “(Resulüm!) Hani Rabbin bir vakit meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım, buyurdu.’ Onlar da, ‘bizler hamdinle Seni tesbih ve Seni takdis edip dururken, orada fesad çıkaracak ve orada kan dökecek birini mi yaratacaksın?’ dediler.”66
Bu, “halife olmaya biz daha layığız; çünkü seni hamd ile tesbih ediyoruz. Seni biliyoruz, tanıyoruz, seni seviyoruz, seni her işinde övüyoruz. Subhân olduğunu; her işinin eksiksiz, kusursuz, noksansız olduğunu biliyoruz, sadece böyle olanlar halife olmaya layıktır” demektir. Allah da onlara cevap olarak “Muhakkak ki Ben, sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurmuştur. Allah böyle söyleyince melekler de hemen tövbe etmiş ve “sen subhânsın (her türlü noksanlıktan münezzehsin ya rabbi)! Senin bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Muhakkak ki sen alîmsin, hakîmsin (her şeyi, herkesi bilen ve her işinde hikmet ve hayır olansın)”67 demiştir.
İşte, Allah’ın bize haber verdiği gibi; insanı yeryüzünde halife kılan, meleklerin secde etmesine layık kılan şey; insanın, rabbini hamd ile tesbih etmesidir. Bu durumda meleklerin bir kula secde edebilmesi için o kulun meleklerden daha üstün bir şekilde hamd ile tesbih etmesi lazım ki melekler ona secde etsin.
Peki, insan, meleklerden nasıl daha üstün bir şekilde hamd ile tesbih edebilir? Sonuçta melekler nûrdan, aşktan, muhabbetten ibaret varlıklardır. Hiçbir şekilde Allah’a itiraz etme güçleri yoktur ve Allah onlara hangi emri vermişse istisnasız hepsini aşkla, muhabbetle yerine getirirler. O hâlde bir beşerin meleklerden daha üstün olabilmesi; yani meleklerin secde ettiği varlık olabilmesi için onlar gibi mi olması gerekir? -Tabi ki hayır.
İsterseniz, insanın meleklerden nasıl daha üstün olduğunu, secdeye layık olduğunu kısaca izah edeyim. Böylelikle herkes bunu yapıp yapamadığına ya da ne kadar yapabildiğine baksın.
Öncelikle meleklerin Allah’a itiraz etme, isyan etme güçleri yoktur. Perdeleri de açık olduğu için hem bulundukları âlemi hem de bizim âlemimizi görürler. Aynı şekilde Allah’ın, insanı tabi tuttuğu imtihanları da görürler. İnsan ise perdenin arkasındadır, bu nedenle melekût âlemini de, Allah’ın verdiği emri de göremez. Böyle olunca Allah’ın muradının ne olduğunu anlayamaz. Bununla beraber bu çamur dünyada, çamur bir bedenin içinde, çamura bulanmış hâldedir ve her şey onu çamura doğru çeker; nefsi çeker, arzuları, istekleri çeker, dünya çeker, şeytan ve şeytana uyan insanlar onu çeker. Allah da insanı bu çamur âlemde imtihanlara tabi tutar.
Bir de nefse, bedene ağır gelen şeyler vardır. Zaten imtihan insana ağır geliyorsa imtihandır, diğer bir ifadeyle imtihan ne kadar ağır geldiyse o kadar imtihan olmuş olur. Yoklukla, hastalıkla, dedikoduyla, iftirayla, musibetle, belayla, kısacası her şeyle Allah onu imtihana tabi tutar. Hatta öyle bir an olur ki insanın tabir-i caizse canı yanar. Canı yandığı hâlde, bu hâli ile “hamd sanadır ya rabbi! Sen övgüye layıksın. Bu muameleyi de bana rahmetinden dolayı, ben kazanayım, manevi olarak büyüyeyim, Hz. İnsan olayım, senden yana tavrımı koyup seni tercih edeyim, hakikatimi tercih edeyim diye yapıyorsun. Sana asla itiraz etmiyorum, isyan etmiyorum, feryad etmiyorum, seni hamd ile tesbih ediyorum” deyince meleklerden daha üstün bir şekilde rabbini hamd ile tesbih etmiş olur. Bu her bir kul için böyledir ve herkes bunu yapıp yapmadığına, yapıyorsa da ne kadar yaptığına bakmalıdır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde buyurur: “Bir kul musibet, bela, hastalık, tehlike anında rabbine sığınır, çabasını, gayretini sarf edip, rabbine itiraz etmeden (isyan etmeden, feryad etmeden) ‘sen benim rabbimsin. Bana ne dilersen yaparsın. Ben senin kulunum ve senin bana yaptığın her muamele senin rahmetindendir, ikramındandır. Sen rahmansın, rahimsin, kerimsin’ derse, Allah, meleklere ‘kuluma bakın, kulum ne yapıyor, kulumu seyredin! Bu hâl içinde bile rabbini tesbih ediyor, hamd ediyor, isyan etmiyor, itiraz etmiyor’ buyurur.”
İşte, insanı meleklerden daha üstün seviyeye çıkaran insanın imtihanlar karşısındaki bu hâlidir. Diğer türlü imtihan gelince itiraz ediyor, isyan ediyor ya da gözlerini kapatıp sebeplerin sahibini değil de sebepleri görüyorsa o insan manevi olarak kördür, sağırdır! Rabbini tesbih etmiyor, hamd etmiyor, hatta farkında olmadan hâli ve tavrıyla rabbine “sen övgüye, hamda, tesbihe layık değilsin. Bana yaptığın bu muamele yanlıştır” diyor ve rabbine isyan ediyor, itiraz ediyor, demektir.
Melekler, aşktan, muhabbetten, nûrdan varlıklar oldukları için itiraz etme güçleri yoktur. Acıkmaz, susamaz, korkmaz, endişe etmezler. Karşı cinsleri olmadığı için ne zahiri aşkı tadarlar ne de bedene ait arzuları, istekleri vardır. Bu yüzden onların tesbih etmesi, hamd etmesi kolaydır. İnsanda ise bunların hepsi mevcuttur ve hepsi aşktan bir parçadır; yani insanı çeken şeylerdir.
İmtihanı doğru anlamamız gerekir. İmtihan, fitne, insanı çeken şeydir ve insan kendisini çeken şeylere yenilir; yani imtihan tamamen aşk imtihanıdır.
Nasıl?
Her şey insanı bir yandan çekerken insan da “benim sevdiğim, tercih ettiğim sensin ya rabbi” deyip kendini rabbine çekerse kul olmuş olur. Bu herhangi bir şey olabilir. Sonuçta insan hayatı yaşarken her türlü imtihanla; musibetle, belayla, açlıkla, hastalıkla, aşk ayrılığıyla karşı karşıya gelir. Her neyi seviyorsa ondan ayrılıkla imtihana tâbi tutulur. Bu insanın eşi, çocuğu, anası, babası, sevdiği biri ya da arkadaşı olabilir hiç fark etmez, hepsinde de yaşadığı aşk imtihanıdır; fakat meleklerin böyle bir imtihanı yoktur. İşte, bütün bu imtihanlar sırasında “benim rabbim sensin, sen övgüye layıksın, güzel yapıyorsun” demek kolay bir şey değildir. Bunu ancak Allah’ın yeryüzündeki halifeliğine layık olan insan yapabilir; çünkü böyle bir kul, rabbine öyle bir iman etmiş, öyle bir güvenmiş, ondan öyle bir emin olmuş ve rabbini öyle bir sevmiştir ki kendini göremeyecek, kendini Allah’ın huzurunda yok sayacak kadar! Bu yüzden “sen ne yaparsan doğrudur, güzeldir ya rabbi! Canım ne kadar acısa da ne kadar üzülsem, sıkılsam, bunalsam, içimden ne kadar feryad etsem de senin yaptığını güzel biliyorum. Sen övgüye, hamda layıksın. Sen subhânsın, tesbih edilmeye layıksın. Yaptığın her şeyde en güzelini yapıyorsun. Her işini eksiksiz, kusursuz ve noksansız bir şekilde yerli yerinde ve zamanında yapıyorsun. Bütün muamelelerin ne bir eksik ne bir fazladır ne bir an önce ne de bir an sonradır” dediğinde rabbini tesbih etmiş ve melekleri geçip onların secde ettiği varlık hâline gelmiş olur. Kul bu şekilde hamd ile tesbih etmeden meleklerin secde ettiği varlık olamaz.
Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sını öğrenince, öğrendiğimiz tüm isimler bize aşkı, muhabbeti, imanı kazandırır; ama iman bir tek aşktan ve muhabbetten ibaret değildir. İman; aşk, muhabbet, haşyet ve edeptir. Bunların hepsi bir aradadır. Allah’ın isimlerini öğrendiğimizde isimler bize aşkı, muhabbeti, beraberinde kısmen de haşyet ve edebi verir; ama Allah’ın sıfatlarını anladığımızda, onlara iman ettiğimizde, melekût âlemini geçip Allah’ın sıfatlarının bulunduğu âleme, ceberût âlemine geldiğimizde; yani Allah’ın sıfatları bize tecelli ettiğinde o zaman muhabbetle beraber haşyet ve edep gelir. İmanımız da ancak o zaman kemale erer ve edepli bir kul oluruz.
Resullullah (s.a.v.) Efendimiz eddebenî rabbî fe ahsene te’dîbî:68 “Beni rabbim terbiye etti, ne güzel terbiye etti” buyurmuştur. İşte edep, Allah’ın edeplendirmesi, kulun Allah’a karşı edepli olması böyledir. İnsan, Allah’ı tesbih etmeyene kadar edebi olmaz, rabbine karşı edebe aykırı şeyler düşünür, edebe aykırı konuşur, edebe aykırı hareket eder ve bundan haberi bile olmaz. “Ben rabbimi seviyorum, rızasını kazanmak için çaba, gayret sarf ediyorum” der; ama bir tarafı hep eksik kalır. Nasıl ki tek kanatlı kuş uçamıyorsa insan da tek kanatla; yani sadece muhabbetle vuslat yolunda gidemez. İnsanın iki kanadının olabilmesi için de hem muhabbetinin hem de haşiyetinin, edebinin olması gerekir. Öyle ki uçup rabbine varabilsin.
Unutmamamız lazım ki Allah hiçbir edepsizi huzura kabul etmez. Biri ki rabbine karşı edepli değilse, edepli düşünmüyorsa huzura nasıl kabul edilir! Dünya hayatını yaşarken de ibadetini yaparken de edepli birinin ibadet yapması başka, edebi olmayan birinin ibadet yapması başkadır. Bu yüzden ibadetler imana göre değer kazanır. İman ne kadar kâmilse kulun ibadeti de Allah katında o kadar kıymetlidir, değerlidir, kâmildir. Bütün işleri de aynı şekilde değerli ve kıymetli olur. Onun için bütün ameller imana göre ölçülür, hesap edilir ve imana göre amellere karşılık verilir.
Rabbimiz bizi biliyor. Hepimiz rabbimizi tesbih etmeye çalışıyoruz. İmtihanlara tabi tutulduğumuzda “sana iman etmişiz ya rabbi! Senin bana yaptığın her muamele benim için mutlak hayırdır” diyoruz, böyle de dememiz gerekir. Bütün imtihanlara karşı bakışımız böyle olmalıdır.
Yaşadığımız bazı şeyler bize çok ters görünebilir, çok acı gelebilir, bize feryad ettirebilir, ayrılık ya da açlık, susuzluk yaşatabilir, hatta içimizi, ciğerimizi dağlayabilir. Her ne olursa olsun hepsini rabbimizden bir muamele olarak görmemiz ve bu muamelenin de bizim için saf hayır olduğunu bilmemiz şarttır. Öyle ki rabbimizin sevdiği, razı olduğu gibi bir kul olabilelim.
Kul İmtihan esnasında belli olur. Biri rabbine iman etmiş, güvenmişse, kendisini rabbinin yarattığını, kendisine rûhundan nefhettiğini, melekleri secde ettirdiğini, yerde, gökte ikisi arasında ne varsa hepsini emrine amade kıldığını anlamış, buna iman etmiş, rabbini El Esmâu’l Husnâ’sından tanımış, rabbinin kendisini nasıl sevdiğini anlamışsa imtihan karşısında itiraz edemez; çünkü bilir ki Allah onun ilâhıdır.
İlâh; seven, sevilen, sevilmeye layık olan demektir. Sevilmeye layık olmasının sebebi; asıl onun sevmesidir. Seven kimse, sevilmeye de layıktır. Allah’ın, kuluna olan sevgisi kulun sevgisiyle kıyas kabul etmez. Hiç kimse Allah’ın, kulunu sevdiği gibi sevemez. Bütün insanların sevgisi bir araya gelse Allah’ın bir kulunu sevmesinin yanında sonsuz bir deryadan bir damla bile değildir; çünkü onun sevgisi hakikidir, ebedidir.
Peki, Allah neden kulunu seviyor?
Yarattığı için seviyor, kendinden varlık verdiği, hayat verdiği için seviyor. Bu nedenle Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, “kâfirler, Allah’ın kendilerini ne kadar çok sevdiğini bilselerdi, kâfir olmaktan (kendilerini perdelemekten ve küfre düşmekten) hayâ ederlerdi (utanırlardı)” buyurmuştur.
Dikkat edersek Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, “kâfir olmaktan korkarlardı” demiyor, bunun yerine “Allah’ın sevgisi karşısında kâfir olmaktan utanırlardı” buyuruyor. Bu bambaşka bir şeydir.
Evet, rabbimizin bizi nasıl sevdiğini anlamaya çalışmamız gerekir. Eğer rabbimizin bize olan sevgisini anlarsak edepli oluruz. Edepli olunca da Allah’ın işlerine itiraz etmeyiz, feryad etmez, isyan etmeyiz, bize olan her muamelesinde onu yalnızca hamd ile tesbih ederiz.
Herkes “acaba ben rabbimi hamd ile tesbih ediyor muyum, etmiyor muyum” diye kendine bakmalıdır.
Bir de unutmamamız lazım ki hepimiz rabbimizi ancak gönlümüz, imanımız, rabbimizi tanıdığımız, marifetimiz kadar hamd edebilir, tesbih edebiliriz; ama yapamadığımızı da bilmemiz gerekir. Allah âyet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitap ederken, fe sebbih bi hamdi rabbike vestağfirh: “Rabbini hamd ederek O’nu tesbih et ve O’ndan mağfiret dile!” İnnehu kâne tevvâbâ:69 “Çünkü O, Tevvâb’tır (tövbeleri, kendisine dönenlerin dönüşünü kabul edendir)” buyurmuştur. Yani hamd ile tesbih etmen yetmez, bir de bu tesbihi layıkıyla yerine getiremediğin için istiğfar etmen gerekir. “Ben rabbimi hamd ile tesbih ettim, rabbimi övdüm, deme. Rabbini hamd ile tesbih edemediğin için rabbine istiğfar et.”
Bu yüzden insan yaratılmış bir kul olarak rabbini ancak ne kadar tanımışsa o kadar tesbih edebilir ve insan, rabbini de ancak kendi gönlü, imanı, marifeti kadar tanıyabilir. Diğer türlü yaratılmış bir varlık kendi yaratanını anlayamaz, böyle bir şey mümkün değildir. Rabbinin subhân olduğunu anla. Aklına, iradene, ilmine sığmayacağını anla. Sen rabbini anlayamaz, tanıyamazsın. Bil ki rabbin subhândır. Sen rabbini överken kendi üzerindeki güzelliğini övüyorsun. Allah sana ne kadar tecelli etmişse, Allah’ın güzelliğini kendi üzerinde ne kadar tattıysan, rabbini ne kadar sevdin, iman ettiysen, ne kadar tanıdıysan, rabbini o kadar tesbih edebilir, övebilir, hamd edebilirsin. Aynı zamanda o kadar da övgüye layık olursun.
Böyle olunca bir mü’min ile melekleri yan yana koysanız hangisi daha güzel tesbih eder, hamd eder? Biri pırıl pırıldır, hiçbir derdi, sorunu, sıkıntısı, imtihanı, kendisini çeken bir şeyi yoktur, diğeri ise her taraftan imtihan yağmuruna tutuluyor! Her anda herkesle ve her şeyle; nefsi ile, şeytanla, dünya ile imtihandadır.
Meleklerde ise böyle bir şey yoktur. Acıkmaz, susamaz, üşümez, hasta olmazlar. Herhangi bir dertleri yoktur. Kimseleri olmadığı için kimseyi dert edinmezler. Evlenmedikleri için çocukları da olmaz. Ne bir şey kaybederler ne de kazanırlar. Elbette ki onlar da devamlı aşk hâlinde rablerini hamd ile tesbih ederler; ama insan bütün bu imtihanlarla beraber “sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum ya rabbi! Ben senin her işini, bana yaptığın her muameleyi seviyor ve seni övüyorum; çünkü ben seni seviyorum, seni biliyorum. Sen beni benden daha iyi bilensin, benim için hayrı, rahmeti, cenneti, yakınlığını, dostluğunu, veliliğini dileyensin. İş bana, nefsime, arzularıma, isteklerime kalsa ben çamuru, nefsin arzularını, isteklerini, dünyayı tercih eder, çamura batarım. Hiçbir sorun, sıkıntı yaşamayayım, hiçbir şeyi kaybetmeyeyim isterim. Tercihim tamamen bu yönde olur; ama sen beni benden daha iyi bilensin. Nasıl kazanacağımı benden daha iyi bilip muameleyi bana öyle yapansın. Benim için rahmet olan, hayr olan sensin. Benim velim sensin. Seni velim olarak kabul ediyorum. Onun için benim adıma hükmü sen ver ya rabbi! Sen benim adıma hangi hükmü veriyorsan ben onu kabul ediyorum; çünkü sana iman ediyorum” der.
İnsanın bunu söyleyebilmesi için rabbini tesbih etmesi, hamd etmesi gerekir. Şayet bunu söyleyemiyorsan ne hamdin ne de tesbihin vardır. İstersen gece gündüz “subhânallah, elhamdulillah, Allah u ekber, lâ ilâhe illallah” de. Gerçek manada ne “subhânallah” diyebilirsin, ne “elhamdulillah” diyebilirsin, ne ne “Allah u ekber” diyebilirsin, ne de “lâ ilâhe illallah” diyebilirsin.
Söz büyüğündür, ekber olan odur. Eğer Allah u ekber diyorsan hiçbir şekilde itiraz etmemen lazım. Onun büyüklüğünü kabul ediyorsan o zaman Allah u ekber derken “sen güzel yapıyorsun ya rabbi! Senin bu işin övgüye layıktır. Sen bana yaptığın muamelelerle beni benden alıyor, aramızdaki perdeleri kaldırıyorsun. Bana ‘senin sahibin benim, mülkün sahibi benim, bana teslim ol, Müslüman ol’ diyorsun. Ben de sana teslim oldum ya rabbi! Huzurunda boynumu büküyorum. Beni tabi tuttuğun imtihanlar bana ağır da gelse, acı da gelse, zor da gelse biliyorum ki benim için hayır olan budur. Benim için hayır olan sadece sensin ya rabbi” demiş oluruz ki işte böyle söyleyince rabbimizi tekbir etmiş, tesbih etmiş oluruz.
Bu yüzden tesbih etmek öyle basit bir şey değildir. Bütün bu imtihanlar sırasında, “sen benim rabbimsin, sen övgüye layıksın, sen güzel yapıyorsun ya rabbi” demek kolay bir şey değildir. Bunu yapabilecek olan bir tek insandır, sadece Allah’ın yeryüzündeki halifeliğine layık olan insan bunu yapabilir; çünkü insan, rabbine öyle bir iman etmiş, güvenmiş ve rabbini öyle bir seviyor ki Allah’ın huzurunda kendini göremeyecek, yok sayacak kadar! Bu nedenle “senin yaptığın her şey doğrudur, güzeldir ya rabbi” diyebiliyor.
Manevi olarak yol yürürken Allah’ın isimlerini öğrenip iman edince Allah perdeleri açar ve birçok şeyi bize gösterir, bizi onlara şahid kılar, şehadet ettirir; ama Allah’ın sıfatlarında durum böyle değildir.
Allah’ın sıfatlarının perdesi aralanınca ne olur?
Allah’ın sıfatları tecelli edince kul sadece haşyet ve edebi alır, huşu ve edep içinde olur. Edebi olmayanın imanı yarım yamalaktır, eksiktir.
Bir kul “subhânallah, elhamdulillah, lâ ilâhe illallah, Allah u ekber” dediğinde bütünüyle edep olmalıdır. Allah’a karşı edep içinde olmalıdır. Allah’a itiraz eden, işini beğenmeyen, “böyle değil de şöyle olsun” diyen, hiç Allah’a karşı edepli olur mu, böyle birinin haşyeti olur mu? -Elbette ki olmaz.
Haşyet ile edep birbiriyle eşit orantılıdır. Allah’ın sıfatları tecelli edince, kul bütünüyle edep olur, edebe bürünür. O zaman gerçek manada huzura çıkmaya hazır olur. Diğer türlü bütünüyle edeplenmeden huzura kabul edilmez. Allah’ın, kuluna perdeyi aralayıp müşahede yaptırması başka bir şey, onu huzura alması başka bir şeydir. Allah sadece edepli olanı huzuruna kabul edip onu muhatap alır.
Bu bir yolculuktur, yolu yürümeden de hiç kimse hedefe varamaz. Biz de hep beraber yolu yürüyoruz. Anlattığımız, öğrettiğimiz her şey yolu yürümek, iman edip rabbimize yaklaşmak içindir. Yaklaştıktan sonra huzura kabul edilmemiz gerekir. Allah’ın esmasına iman ettiğimizde onunla aşk, muhabbet gelir. Allah’ın sıfatlarına iman edince ise haşyet ve edep gelir. Bu yüzden Allah’ın sıfatları tecelli edince haşyet ve edep sahibi oluruz. Önce muhabbete sahip olmuştuk, şimdi ise haşyete ve edebe sahip oluruz.
Dilinle “Allah’ın rahmeti bende tecelli etmiş, ben merhamet sahibiyim” demen yetmez. İsimlerin üzerinde görünüyor olması gerekir; yani merhamete layık olanlara merhamet etmen gerekir. Kerim olduğunu söylüyorsan ikrama layık olanlara ikram etmen gerekir. Muhtaç olanlara ikram edince Allah’ın Kerîm ismi sende tecelli etmiş ve kerim olmuşsun demektir. Merhamete layık olanlara merhamet edince Rahîm ismi sende tecelli etmiş demektir. Bu yüzden “ben hoşgörü sahibiyim, mağfiret ediyorum” demen yetmez. Biri sana yanlış yapacak, sen de onu affedecek, mağfiret edeceksin ki Allah’ın Ğafûr ismi sende tecelli etmiş olsun.
Allah’ın isimleri sende tecelli ettikten sonra bu defa Allah’ın sıfatlarının perdeleri aralanır ve Allah sıfatlarıyla sana tecelli eder.
Peki, Allah’ın sıfatları sende tecelli edince ne olur?
Baştan sona edep olursun. Allah’a karşı edepli bir kul olursun. Allah’a karşı edepli bir kul oldun mu onun vahyine karşı da edepli olursun. Bir de kullarına karşı edepli olman lazım.
Allah insanı yaratırken onu fıtrat itibariyle zaten edep üzere yaratmıştır. Bu nedenle edep zaten onda mevcuttur; ama mesele insanın bu edebi nerede ve nasıl kullandığıdır.
İki türlü edep vardır: Biri insanın nefsi, kendisi için olan edeptir. Diğeri de Allah için olan, Allah’tan gelen hakiki edeptir. Gayrimüslim de utanır, hayâ eder. Bu, Allah’ın ona fıtrat itibari ile verdiği edeptir. Mesela; insanlar arasında yanlış yapmaktan utanır ama bu edebi Allah için değil, kendisi içindir. Kendisi sonradan utanmasın diye yanlış yapmaktan hayâ eder.
Allah’a karşı edep başkadır. Örnek vermek gerekirse; karşısındaki kişi yanlış yapınca o utanmasın diye, yaptığı yanlışı anlamamış gibi yapmak Allah için edeptir. Bu edep insanın nefsi için yaptığı bir şey değildir. Böyle biri karşısındaki kişi utanırsa onunla beraber sırf o utandığı için utanır. Bu yüzden bırakın yanlışından dolayı ona kızmayı, dövmeyi, hakaret etmeyi, haksızlık etmeyi, yanlışını anlamamış gibi yapar ve utanmasın diye o yanlışını yutar. Hatta karşısındaki kişi onun hakkında “yanlış yaptım ama anlamadı, demek ki cahildir, bir şey bilmiyor, onu kandırdım” diyebilir. Allah için edep duyan kul buna bile bakmaz; çünkü bu edebi onun elinde olan bir şey değildir. Bu edebi ona Allah vermiştir. Neye karşılık? -Tabi ki rabbini tesbih etmesine, hamd etmesine, tekbir etmesine, tevhid edip rabbinden başka ilâh olmadığına iman etmesine karşılık vermiştir.
İstisnasız bütün peygamberler böyledir. Misal; hepimiz biliyoruz ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz biriyle tokalaştığında karşısındaki kişi elini bırakmayana kadar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onun elini bırakmazdı. İşte, utandığı için onun elini bırakamıyordu. Eğer “önce ben elimi bırakırsam sanki ondan bıkmışım gibi düşünebilir ya da sanki onu ciddiye almamışım, ondan kurtulmak istiyormuşum gibi bir fikre kapılabilir” diye hesap ediyordu, bu yüzden karşısındaki kişi elini bırakmayana kadar, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onun elini bırakmazdı.
Sahabeler anlatır: Başka ülkeden kalabalık bir heyet gelmişti. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bazı sorular soracaklardı. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le birlikte o heyetle beraber bir yere gidiyorduk. Yoldayken yaşlı bir kadın, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i durdurup ona bazı sorular sordu. Biz de kadın rahat konuşsun diye Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in huzurundan biraz uzaklaştık. Kadın bir soru sordu, iki sordu, beş sordu, soruları devam ediyordu. Hepimiz ayakta güneşin altında bekliyorduk. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, kadını bırakıp gelmedi, sonuna kadar onu dinledi ve ona cevap verdi. Heyettekiler bunu görünce “bu, Allah’ın resulüdür. Allah’ın resulü dışında hiç kimse böyle yapamaz. Biz memleketin ileri gelenleri olarak kalkmış buraya gelmişiz, o ise yaşlı bir kadına cevap veriyor ve onu ciddiye alıyor. Bu kadın için hepimizi güneşin altında ayakta bekletiyor. Fakir bir yaşlı kadını hepimizden daha çok ciddiye alıyor. Bunu yapabilecek bir tek kişi varsa o da Allah’ın resulüdür” deyip daha Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e soru sormadan iman ettiler. İşte, insana karşı edep... İnsanın kim olduğu fark etmez. İster anamız ister babamız ister kardeşimiz ister eşimiz ister çocuğumuz isterse de hiç tanımadığımız biri olsun herkese karşı edepli olmamız gerekir.
Edep, herkesin fıtratında mevcuttur. Allah âyet-i kerimede buyurur: “(Resulüm!) Hani bir zaman da Rabbin, Âdemoğullarının sırtından zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendi nefisleri üzerine şahid tutarak, ‘(Ben) sizin Rabbiniz değil miyim?’ (buyurmuştu. O anda onlar da Allah’ın cemâlini ve kudretini müşahede ederek) ‘Evet! Şahidiz (ki Sen bizim Rabbimizsin)’ demişlerdi. Kıyamet günü ‘biz bundan habersizdik’ demeyesiniz diye (bunu böyle yaptık).”70
Allah, Âdem’in belinden zürriyetini alıp “ben sizin rabbiniz değil miyim?” dediğinde, hepimiz “Bela şehidna: Evet, sen bizim rabbimizsin ve biz buna şahidiz” dedik. Bu şehadette zaten hepimiz o edebi, haşyeti, muhabbeti aldık. Bu yüzden hepimiz edebi de haşyeti de biliyoruz; ama mesele onun açığa çıkmasıdır.
Devamlı söylüyorum: Manevi yolculuğu yaparken kimse kimseye dışarıdan bir şey veremez. Bütün hazine, Allah’ın güzelliği insanda mevcuttur ve bu güzelliğin insan üzerinde açığa çıkması, üzerindeki perdenin kalkması gerekir. Kulun üzerindeki cehalet, nefis, benlik, bencillik perdesi kalkınca o zaman fıtratındaki Allah’ın güzelliği tecelli eder ve Hz. İnsan olan, rabbine iman eden, aşk, muhabbet, haşyet ve edep hâlindeki mü’min ortaya çıkar.
Kendimden bir örnek vereyim: Yaklaşık olarak yedi, sekiz yaşındaydım. Babam köyde imamdı, cami de evimizin önündeydi ve evimizin karşısında bir çeşme vardı. Ben küçük bir sürahiyle babama su getirirdim. Çeşmeye giderken yol üzerinde bazen tavuklar, bazen de bir köpek uyurdu. Ben de onlar ürküp rahatsız olmasınlar uykuları kaçmasın diye düz yoldan gitmez, zikzak çizerek giderdim, babam da beni seyrederdi. Bir seferinde bana “sana bir şey soracağım: Neden çeşmeye düz yoldan gitmiyorsun da bir sağa bir sola gidip yolunu uzatıyorsun” diye sordu. Ben de ona “orada tavuklar var, uyuyorlar ben de geçerken rahatsız olmasınlar diye öyle yapıyorum” dedim. Babam buna çok şaşırmıştı, “ne yani şimdi tavuklar rahatsız olmasınlar diye mi onca yolu zikzak çiziyorsun, yolunu uzatıyorsun” dedi, ben de “evet” dedim. O yaştaki hâlimi hatırlıyorum. Bununla beraber tavuklar rahatsız olunca ben onlardan utanıyordum; ama gerçekten utanıyordum.
Bırakın insandan utanmayı, bir tavuktan, bir köpekten de utanmayı bilmek gerekir; çünkü onlar da Allah’ın kuludur, üstelik hepsi de rabbini hamd ile tesbih eden ve rabbini bilen kuludur. Tabi, bu hayal kurmakla olacak şey değildir. Bu hâli kazanmak için yolu yürümek; yani esmâ âleminden (melekût âleminden) geçip Ceberût âlemine; Allah’ın sıfatlarının, isimlerin tecelli ettiği âleme gelmek gerekir. O âleme gelince kul artık iradesiz olarak hayâ eder; çünkü Allah onu edeplendirir.
Edep olmazsa olmaz olandır. Bütün Mürşid-i kâmillerin bu konuda bir söz birliği vardır: Hepsi de “bu yolda kazananlar edebi ile kazanır, kaybedenler de edebe aykırı düşündükleri, konuştukları, hareket ettikleri için kaybeder” demiştir. Vuslat yolu baştan sona edeptir. Bundan sonrası artık çalışmakla kazanılmaz, tamamen Allah’ın ikramıdır. Aynı şekilde bundan sonrası rabbimize teslim olmaktır, şahit olup şehadet etmektir, rabbimize isyan edip itiraz etmemek ve onun huzurunda fikir beyan etmemektir. Allah âyet-i kerimede “Allah ve resulü bir işe hükmettiği zaman, mü’min olan bir erkek ve mü’min olan bir kadın için o işte kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Her kim de (bu hakkı kendinde görerek) Allah’a ve resulüne isyan ederse şüphesiz ki o, apaçık bir dalâlet ile (sırât-ı mustakîmden) sapmış olur”71 buyurmuştur. Mü’minler, Allah ve resulü bir konuda hüküm verdiğinde gönüllerinde hiçbir ağırlık hissetmeden onu kabul edenlerdir, fikir beyan etmek onlara yaraşmaz.
Peki, Allah ve resulü hüküm vermiş midir?
Evet hem de her konuda, hayatımızın her bir anı için hüküm vermiştir. Her an için bir âyetle, Allah’ın bir emriyle, hükmüyle karşı karşıyayız. Bizim de kendimize dönüp “Allah’ın hükmüne karşı fikir beyan ediyor muyum, etmiyor muyum? İtiraz ediyor muyum, etmiyor muyum? Gönlümde hiçbir ağırlık hissetmeden, Allah ve resulünün hükmünü kabul ediyor muyum, etmiyor muyum” diye bakmamız gerekir. İtiraz etmeyenler imanı, aşkı, muhabbeti, haşyeti, edebi kemale ermiş kâmil mü’mindir. “Benim de fikirlerim, düşüncelerim var. Allah böyle buyurmuş ama şöyle de olabilir, onun yerine şöyle olsaydı daha güzel olurdu” diyorsan imanında sorun vardır. Niye sen Allah’ın ortağı mısın? Allah’ın huzurunda onun hükmü, takdiri, emri karşısında nasıl böyle fikir beyan edebiliyor, kendinde söz hakkı bulabiliyorsun? Sen rabbini tanımamışsın, kendini tanımamışsın. Bu bir kula yakışıyor mu?
Hepimiz ilâhi kudret içinde sadece duamızla hareket etmeye çalışıyoruz. Bütün gücümüz duamızdır. Bunun dışında bir gücümüz, kuvvetimiz yoktur. Bize düşen; rabbimizin vahyine sarılmak, rabbimize teslim olup Müslüman olmak ve rabbini hamd eden, tesbih eden, tekbir eden, tevhid eden “lâ ilâhe illallah” diyen bir kul olmaktır.
Yolun başı da sonu da lâ ilâhe illallah’tır. Yolun başında “lâ ilâhe illallah” diyenle yolun sonunda “lâ ilâhe illallah” diyen farklıdır. Yolun başındaki kendi marifeti, bilgisi, rabbini tanıdığı, Allah’ın kendisini tabi tuttuğu imtihanları anladığı kadarıyla “lâ ilâhe illallah” der; ama yolun sonuna varınca bu defa “lâ ilâhe illallah” deyince farklı bir şey söyler. Yolun sonunda “lâ ilâhe illallah” deyince, kendisinden, varlığından, benliğinden eser kalmaz. “Lâ ilâhe illallah” diyenin Allah’ın nefhettiği rûh olduğunu anlar. Yoksa onun bunu söylemeye bile gücü yoktur. O da bunu söyleyebilecek bir marifete sahip olmadığını bilir.
Kul ancak rabbi ile beraber “lâ ilâhe illallah” deyince, gerçek manada “lâ ilâhe illallah” demiş olur.
Rabbimizi tesbih etmek Allah’ın emridir. Bizim de rabbimizi tesbih etmemiz hem de hamd ile tesbih etmemiz gerekir. Bununla beraber tesbih etmemiz yetmez, bir de hamdimize ve tesbihimize istiğfar etmemiz gerekir. Öyle bir boyun bükmemiz lazım ki “sana layıkıyla hamd edemedim ya rabbi! Seni layıkıyla tesbih edemedim. Seni layıkıyla tekbir edemedim, tevhid edemedim. Sana layıkıyla âbd olamadım. Sana secde edemedim, seni zikredemedim, sana kulluk yapamadım” dememiz gerekir. Bu söz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ve bütün peygamberlerin söylediği sözdür. Bunu söylediğinde peygamberlere benzemiş ve onların yolunda yürümüş olursun. Yoksa “ben âlimim, ben biliyorum. Ben şöyle ibadet yaptım, ben şöyle kulluk yaptım” dersen bütün bunları benliğin ile yapmışsın demektir. Yaptığın ibadetler senin benliğini, bencilliğini büyütmüş, sana kibir vermiş. Sen ibadet değil tam tersine yanlış yapmışsın.
Evet, rabbimizi hamd ile tesbih ediyorduk. Unutmamamız lazım ki rabbimizin bize yaptığı her muamele onun saf rahmetidir, bizim için hayrı dilemesidir, bizi sevmesidir, muradının üzerimizde gerçekleşmesi için bize yaptığı muamelesidir.
Allah’ın bizim üzerimizdeki muradı nedir?
Allah’ın muradı; yeryüzünde ona halife olmamız, veli olmamız, dost olmamız, ona yakın, mukarrebun olmamız, ona halife olup ayna olmamız, Allah’ın güzelliğinin, El Esmâu’l Husnâ’sının üzerimizde tecelli etmesidir. Rabbimiz bize bakarken kendi güzelliğine şehadet etmek istiyor. Bizim de kendi üzerimizde onun güzelliğine şahid olup şehadet etmemizi ve rabbimizin güzelliğini görmemizi istiyor. Bunun için âyet-i kerimede “nereye dönerseniz (dönün) Allah’ın vechi (zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) oradadır”72 buyurdu. Öyleyse bakalım: Ne yana dönersek dönelim, onun güzelliğini görebiliyor muyuz? Şayet göremiyorsak bir sorun vardır. Allah’tan; güzellikten, hayırdan başka bir şey beklemek küfürdür, hakikati örtmektir, âyeti yok saymaktır. Zaten bu duruma düşmeyelim diye rabbimizi hamd ile tesbih ediyoruz.
Bunu asla unutmamamız gerekir ki Allah her tecellisinde, her işinde, her takdirinde, her hükmünde, her taksimatında, yaptığı her muamelede subhândır, hamda (övgüye) layıktır, ekber (tek büyük) olandır ve ondan başka ilâh yoktur. Subhânallahi velhamdulillahi ve lâ ilâhe illallahu vallahu ekber. İşte bu tesbihtir ve hepsi Subhân sıfatının içindedir.
Bir daha söyleyeyim: Subhân isminin, Allah’ın sıfatlarının tecelli etmesi ve kulun, rabbini tesbih etmesi, hamd etmesi, “Allah u ekber” deyip tekbir etmesi, hepsinin toplamında “lâ ilâhe illallah” demesi haşyet ve edepten ibarettir. Bu haşyeti ve edebi kula muhabbet kazandırır, aşk kazandırır, kul da bunun sonucunda aşktan bir varlık olur. Böylelikle kul haşyet ve edeple huzurda başını secdeye koyar, hiçbir şekilde isyan etmez, itiraz etmez, feryat etmez, tam tersine rabbine bütünüyle teslim olur. Sona geldiğinde de “nasıl dilersen bana öyle muamele et ya rabbi” der. Rabbine tamamıyla güvenir. Rabbinden emindir, ona tevekkül eder “Rabbim benim vekilimdir, o benim adıma hangi hükmü verirse ben onu kabul ediyorum” der. Rabbine tevekkül eden, rabbini kendisine vekil edinmiş bir kul böyledir. Kul bu tevekkülde olunca rabbi de onun vekili olur, kefili olur. Artık her konuda Allah onun adına hüküm verir ve verdiği bütün hükümler o kul için mutlak hayırdır, mutlak rahmettir.
Kulun kendi çabasıyla, gayretiyle, kulluğuyla, ibadetiyle, yaptıklarıyla kazanamadığı nimetleri Allah’a güvendiği, Allah’ı güvenilmeye layık görüp tevekkül ettiği için Allah ona ikram eder. Allah âyet-i kerimede “iman edip sâlih ameller işleyenlere gelince, (Allah) onların mükâfatlarını tastamam verecek ve kendi fazlından onlara (lütuf ve ihsanını) arttıracaktır”73 buyuruyor ya, işte Allah ona kendinden güzellik verir, yakınlık verir, muhabbet verir, haşyet verir, edep verir.
Evet, dediğim gibi: Allah zaten kuluna kendinden edep vermiştir. Mesele hayatı yaşarken onun açığa çıkmasıdır, o da ancak manevi yolu yürüyünce açığa çıkar.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah hayâ sahibidir. Hayâ sahiplerini sever. Allah kulundan hayâ eder.” Başka bir hadisinde de “Hayâ sahibi el Hayy olandır” buyurmuştur. Hayâ etmek, Hayy isminin tecellisidir. Sadece diri olanlar, Allah ile diri olanlar hayâ eder, diri olmayanların üzerinde Hayy ismi tecelli etmemiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Allah’ın hayâ etmesiyle ilgili olarak başka bir hadis-i şeriflerinde “bir kul, elini açıp rabbine dua edince, Allah onu boş çevirmekten hayâ eder.”74 “Allah kıyamet günü her topluluğu imamıyla beraber huzura alır. O topluluk cennetlikse, Allah onların içinden bir kulu çıkarıp başka bir yere göndermekten hayâ eder” buyurmuştur. Her ne kadar kendisinin ameli diğerleri gibi olmasa da sırf onlarla beraber olmuş, onlarla beraber oturup kalkmış ve onları sevmiş ya, Allah da onlar gibi yapamamış olsa bile onu cennetlik topluluğun içinden alıp başka bir yere göndermekten hayâ eder.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Allah’ın hayâsıyla ilgili bir de bir kıssa anlatır. Tabii bu sahneyi seyrederek anlatır: Allah, Kıyamet günü saçı, sakalı İslam yolunda ağarmış yaşlı bir kulu huzura alır, sonra ona “kulum sen falan zamanda şu günahı işledin mi?” diye sorar. Kul da işlediği hâlde “hayır ya rabbi! İşlemedim” der. Sonra “falan günahı işledin mi” diye sorar, kul yine “hayır, işlemedim” diye cevap verir. Allah bu defa ona “falan yerde, falan günahı işledin mi” diye sorar. Kul yine “işlemedim ya rabbi!” deyince, Allah bu defa “tamam” der ve meleklere “onu cennette götürün” buyurur. Melekler de “ya rabbi! Ama sen biliyorsun ki bu kul bütün o günahları işlemişti” derler. Allah da bunun üzerine “kulumu huzurumda yalancı çıkarmaktan hayâ ettim. Mademki o ‘ben bunları yapmadım’ dedi. O zaman yapmamış olsun” buyurur. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Allah’ın hayâsını beyan ederken, “Allah buyurdu ki: Saçı, sakalı İslam yolunda beyazlamış birine azap etmekten hayâ ederim”75 demiştir.
Bunları Allah’ın hayâsı, edebi anlaşılsın diye anlattım. Eğer Allah, kulundan utanıyorsa, bu durumda bizim rabbimizden utanmamamız acaba nasıl bir şeydir! Elbette ki insan beşer olarak hataya, kusura, günaha, yanlışa düşer, hiçbir zaman melek olmaz; ama her ne olursa olsun mutlaka edep hâlinde olmalı ve rabbinden hayâ etmelidir. Bazen başını önüne eğmeli ve boyun büküp hayâsından, edebinden başını kaldıramamalı “senden hayâ ediyorum ya rabbi! Ben yanlış yaptım, utanıyorum senden” diyebilmelidir.
Allah’ın hayâsı, edebi bir kula tecelli edince kul da insanları utandırmaktan hayâ eder, bundan utanır. Herkes kendi gönlüne dönüp ne kadar hayâ ettiğine bakmalı ve rabbine karşı nasıl bir edep içerisinde olması gerektiğini, neden meleklerin secde ettiği varlık olduğunu anlamaya çalışıp bütün imtihanlarla beraber edepli olmaya ve haşyet içinde olmaya çalışmalıdır.
İnşallah biz de hep beraber rabbimizin huzurunda boynumuzu bükecek ve rabbimize, rabbimizin kullarına karşı hayâ içinde olacağız. Biz yolu yürürken elimizden gelen çabayı, gayreti gösterirsek Allah bu edebi, hayâyı bize ikram eder inşallah.
Evet, rabbimizi nasıl tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid edeceğimizi anlamaya çalıştık.
Allah bizi edebini, hayâsını kaybedenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi rabbine teslim olan, tevekkül eden kullarından eylesin. Allah bizi tabi tutulduğu her imtihanda sadece rabbinin sevdiği, razı olduğu gibi yapmaya çalışan kullarından eylesin. Allah bizi rabbini hamd ile tesbih eden kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
