1.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber rabbimizi onun kendini tanıttığı gibi; isimlerinden, sıfatlarından, vahyinden tanımak için yeni bir sohbete başlıyoruz. Yeni sohbetimizin ismi “Subhânallah” sohbetleridir. Bu sohbetlerimizde tesbihi, tahmidi (hamdı), tekbiri (Allah u ekberi) ve hepsinin toplamı olan lâ ilâhe illallahı; yani tevhidi anlamaya çalışacağız inşallah.
Tesbih nasıl yapılır ve rabbini kimler tesbih eder ya da rabbini kimler tesbih etmez? Hamd nasıl yapılır ve kimler rabbine hamd eder ya da kimler rabbine hamd etmez? Allah “rabbini tekbir et”2 diye emretmiştir. Peki, tekbir nasıl yapılır, kimler rabbini tekbir eder ya da kimler rabbini tekbir etmez? Hepsinin toplamında tevhit vardır, vahdet vardır. Öyleyse hayatımızı tevhitte durarak nasıl yaşayabiliriz? İşte, bu soruların cevabını “Subhânallah” sohbetleri boyunca öğrenmeye, anlamaya çalışacağız inşallah.
“Subhânallah” sohbetlerimizde hep beraber önce tesbihi anlamaya çalışacağız; çünkü Allah’ı tesbih edersek Allah’ın hayatımız üzerindeki takdirini, emrini, hükmünü de tesbih eder, yaşadığımız her olay karşısında “rabbim ne yaparsa yapsın her işinde subhândır, eksiksizdir, hatasızdır, kusursuzdur. Rabbimin bütün işi kemalat üzeredir, kamildir, mükemmeldir, dengededir ne bir eksik ne de bir fazladır” deriz.
Rabbimizi hayatımız üzerinden böyle tesbih edersek karşılaştığımız hiçbir imtihana itiraz edemeyiz; çünkü rabbimizin bize olan her muamelesinin saf hayır, saf rahmet olduğuna iman etmiş, rabbimizden emin olmuş oluruz. Böyle olunca da rabbimizin muamelesi karşısında asla fikir beyan etmeyiz ve rabbimiz nasıl yapmamızı emretmişse sadece öyle yapmaya çalışırız.
İsterseniz sohbetlerimize giriş yapmak için tesbihi, tahmidi, tekbiri ve tevhidi kısaca anlamaya çalışalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Tesbih “subhânallah” demektir. Fe sebbih bi hamdi rabbike vestagfirh:3 “Rabbini hamd ederek onu tesbih et ve ondan mağfiret dile.” Rabbini hamd ile tesbih et ve tesbih edemediğin, hamd edemediğin her hâline istiğfar et.
Subhânehu ve teâlâ ammâ yasifûn:4 “O, Subhân’dır (her türlü noksanlıktan münezzehtir) ve onların vasıflandırmalarından çok yücedir.” Allah onların vasıflandırmalarından beridir, münezzehtir, subhândır, yücedir. Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:5 “Allah Subhân’dır, (onların) şirk koştuklarından (ve her türlü noksanlıktan münezzeh olandır).” Allah onların şirk koşmalarından münezzehtir, beridir.
Allah’ın isimleri farklı, sıfatları farklıdır. Subhân, Allah’ın isimlerinden, El Esmâu’l Husnâ’sından değildir, sıfatlarından bir tanesidir.
Peki, isimle sıfat arasındaki fark nedir?
Sıfat, bütün isimleri birden kapsar. Örnek vermek gerekirse; Allah subhândır; ama her bir ismiyle subhândır. Aynı şekilde Allah El Hâmid’dir; ama her bir ismiyle hamiddir ve hamda layıktır. Allah El Kebîr’dir, Ekber’dir. Her bir ismiyle tekbir edilendir. Allah sadece bir ismiyle değil her bir ismiyle tek büyük olandır. Bununla beraber Allah’ın isimlerinin tecellisinde bir sınır vardır; ama sıfatlar bütün isimleri içine aldığı için her bir isimde tecelli ederler; yani Allah birine Rahîm ismiyle tecelli ettiğinde subhân olarak tecelli eder. Onun rahmeti hiçbir insanın ya da varlığın rahmetine benzemez. Aynı şekilde Hâmid olarak tecelli eder ve bu rahmet tecellisi övgüye layık olacak şekilde olur.
Evet, tesbih “subhânallah” demektir, dedik. “Subhânallâhi ve’l-hâmdu lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber” zikri tesbihin tamamıdır. Bu zikir “subhânallah, elhamdulillah, lâ ilâhe illallah, Allah u ekber” tesbihidir ve bunların her biri Allah’ın sıfatlarıdır. Zaten tesbih namazı kıldığımızda dört rekâtta toplam üç yüz defa bu tesbihi okuyarak rabbimizi tesbih etmiş, tahmid etmiş, tevhid etmiş, tekbir etmiş oluruz.
Tesbihi, tahmidi ve tekbiri yaptığımızda üçünün toplamı olarak rabbimizi tevhid ederiz. Böyle olunca gerçek manada “lâ ilâhe illallah” diyebiliriz.
Tesbihi, tahmidi, tekbiri ve tevhidi kendi hayatımız üzerinden anlayınca Allah’ın bizden nasıl tesbih etmemizi istediğini de anlamış oluruz.
Nasıl?
İnsanın, hayatı yaşarken bir gayesi vardır. Herkes gayesi uğruna bir şeylerin peşinden koşar, çaba, gayret sarf eder. Konuşurken gayesini konuşur, düşünürken gayesini düşünür, hayal eder, onun için projeler gerçekleştirir. Amacı, gayesi olmayan hiçbir insan yoktur. Her ne kadar herkesin kendine göre bir amacı olsa da Allah amaç olarak âbd olmayı beyan etmiş ve insana “ben seni sadece bana âbd olman için yaratmışım. Senin dünya hayatındaki tek gayen bana âbd olmandır”6 buyurmuştur.
Eğer Allah bizim için gaye olarak âbd olmayı takdir etmişse bu durumda âbd olmayı doğru anlamamız gerekir; çünkü doğru anlamazsak bu defa peşinden koştuğumuz şey neyse ona âbd oluruz. İnsan neyi severse imanı odur ve neye iman etmişse âbdliyetliğini ona yapar. Bu yüzden insan ancak sevdiği şeyi tesbih eder, över, tekbir eder, bir tek büyük olarak onu kabul eder. Bunun neticesinde ise devamlı sevdiği şeyin büyüklüğünü anlatır.
Dediğim gibi; herkesin bir amacı, davası vardır. Kiminin amacı, davası ebedi hayatıdır, Allah’ın rızasıdır; kiminin dünyadır. Kiminin de kendine göre farklı putları vardır ve onları kendine dava edinir.
Birinin davası ebedi hayatı ve Allah’ın rızası değilse, onun davası bâtıl bir davadır; ama buna rağmen o da kendi davasını tesbih eder; yani davasında hiçbir eksiğin, kusurun bulunmadığını söyler. Davasına hamd eder, davasını över. Davasını tekbir eder; insanlara kendi davasını tek büyük olarak takdim eder. Davasını tevhid eder ve “tek dava budur” der. Bunları yapınca davasını tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid etmiş olur, dolayısıyla ister farkında olsun ister olmasın davasını Allah’ın önüne koymuş olur.
İnsan, davasını Allah’ı sever gibi sever, Allah’ı tesbih eder gibi tesbih ederse Allah’a değil davasına âbd olmuş ve davasını put edinmiştir. Bu sadece dava için geçerli değildir. Biri herhangi bir şey ya da bir başkası için “bu noksansızdır, eksiksizdir, kusursuzdur, en büyüktür” dediğinde Allah’ı tesbih, tahmid, tekbir eder gibi onu tesbih etmiş, tahmid etmiş, tekbir etmiş; yani ona âbd olmuş olur.
Bu duruma düşmemek için gerçek manada tesbihi, tahmidi (hamdı), tekbiri nasıl yapacağımızı ve hepsinin toplamında rabbimizi nasıl tevhid edip “lâ ilâhe illallah” diyeceğimizi rabbimizin bize anlattığı, öğrettiği gibi anlamaya, öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Genel olarak baktığımızda ümmetin düştüğü çukur, dünyayla ilgili olan çukurdur. Ümmetin tekbir ettiği şey genel olarak dünyalıktır. Örnek vermek gerekirse; “para her şeydir, insanın şerefidir, namusudur, haysiyetidir, huzurudur, mutluluğudur, saadetidir” derler. Hatta bununla da kalmaz, “parayla ahiretini bile kazanırsın” derler. Böyle söyleyenler dünyalığa tapmıştır. Putları dünya olmuş, para olmuş, mal, mülk, servet olmuş, mevki, makam ya da nefislerinin arzuları, istekleri olmuştur. Dünyaya taptıkları için de onu tesbih eder, över, tevhid eder, tekbir ederler. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “ben ümmetimin benden sonra puta tapacağına ihtimal vermiyorum (putu karşılarına dikip ona secde edeceklerine ihtimal vermiyorum) ama dünyaya tapmalarından endişe ediyorum”7 buyurmuştur.
Baktığımızda genel olarak insanlar dünyaya taparlar. Pek az insan dünyaya tapmaktan kurtulur. Birçoğu cehaletinden dolayı dünyanın peşinden giderken bazısı da dünyanın fani olduğunu ve rızkı Allah’ın takdir ettiğini anladığı hâlde nefsine güç yetiremez, Allah’a güvenip tevekkül edemez. Bu nedenle dünyaya, dünyalığa tapar; ama sebep ne olursa olsun dünyayı Allah’ın önüne koymuş ve onu put edinmiştir.
İnsan, Allah’ı tercih etmek yerine başka bir şeyi tercih ediyorsa o tercih ettiği şeyi kendisi için büyük görmüş ve onu tekbir etmiş demektir. Büyük görmeseydi onu Allah’ın yerine tercih edemezdi. Bu yüzden kim kendisi için neyi tercih ediyorsa onu büyük görmüş ve ona “olmazsa olmaz” demiştir. Onu büyük gördüğü için de ona hamd eder, onu tesbih eder ve onu alıp Allah’ın önüne koyar.
Her birimiz kendimize baktığımızda Allah’ı mı yoksa başka şeyleri mi tercih ettiğimizi anlarız. Allah’ı mı yoksa başka şeyleri mi tesbih ettiğimizi anlamanın çok kolay bir yolu vardır. Kendimize dönüp bakalım; gün içerisinde en çok Allah’ı mı yoksa başka şeyleri mi anlatıyor, övüyoruz? Kısacası hayatımızı neyin uğruna yaşıyoruz? Hayatımızı neyin uğruna harcıyorsak ve gönlümüz genel olarak neyle meşgulse bilelim ki Allah’ı değil onu tercih etmişiz, tesbihimizi de ona yapıyoruz demektir.
Tesbih, tahmid, tekbir ve tevhidin hepsi bir bütündür ve her biri rabbimizin vasıfları, sıfatlarıdır. Biz de Subhânallah sohbetlerimizde bunların hepsini anlamaya çalışacağız ki Allah’tan başka şeyleri tesbih etmeyelim, övmeyelim, tekbir ve tevhid etmeyelim.
Allah’ı subhân olarak kabul etmezsek subhânlığı Allah’tan alıp yaratılmış bir varlığa verir, onu ilâh edinir ya da onu Allah’ın subhânlığına ortak ederiz. Allah’ın subhânlığına başka bir varlığı ortak etmek ne demektir?
Ümmet olarak düştüğümüz bir hatadan örnek vereyim. Mesela “Allah subhândır; ama peygamberler de subhândır. Hepsinin ismet sıfatı vardır ve hiçbiri hata yapmaz. Peygamberlerin hepsi hatasız, kusursuz, eksiksizdir” dediğimizde peygamberleri Allah’ın subhânlığına ortak etmiş oluruz. Hâşâ! Peygamberler hiç subhân olur mu! Elbette ki peygamberlerin hepsi Hz. İnsandır, Allah’ın isimlerinin üzerlerinde kâmil manada tecelli ettiği, Allah’ın yeryüzündeki halifesi, sevdiği, razı olduğu kullardır; ama onlar da Allah’ın yarattığı kuldur, beşerdir ve hataya, yanlışa düşmüşlerdir. Onun için asla subhân olmazlar, Allah’ın ortağı olmazlar! Yaratılmış biri hiç subhân olur mu! Hâl böyleyken bazıları sırf peygamberi örnek almamak için onu beşer olmaktan çıkarır ve “onda ismet sıfatı (hatadan münezzeh olma, hata yapmayan sıfatı) vardır” der. Böylece farkında olsun ya da olmasın peygambere “subhân” der.
Allah’ın beyan ettiği üzere hepimiz peygamberlerin eksikleri, yanlışları olduğunu ve Allah’ın onlara “burada şöyle yanlış yaptın, şu yanlışını düzelt” buyurduğunu biliyoruz. Âyetlere baktığımızda Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e de “neden öyle yaptın, bir daha yapma”8 demiştir. Allah, peygamberin yanlışını vahyinde haber verip düzelttiği hâlde bazıları peygamberi öyle bir över ki bu övgüsüyle ona “subhân” der ve ona hamd eder. Bunu da sevgisinden dolayı yaptığını zanneder; ama bu tavrıyla peygamberi Allah’a şirk koşar.
Oysaki sizin övmeniz gereken sadece Allah değil miydi! Madem öyle sadece Allah’ı övün. Peygamberi de rablerine olan kulluklarından dolayı âbd olarak översiniz. Zaten Allah onları övmüş, siz onları övseniz ne olur, övmeseniz ne olur; ama madem peygamberleri öveceksiniz bari Allah’ın övdüğü gibi övün. Yoksa peygamberi övgüde aşırı giderseniz onları Allah’ın övdüğünden daha fazla övmüş olursunuz ki o zaman da sınırı aşarsınız.
Müşrikler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hakkında ne diyorlardı?
Ve kâlû len nu’mine leke hattâ tefcure lenâ minel ardı yenbûâ: “(Müşrikler) Dediler ki: Bize yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla iman etmeyiz! Ev tekûne leke cennetun min nahîlin ve inebin fe tufeccirel enhâre hılâlehâ tefcîrâ: “Veya senin hurmalardan ve üzümlerden (oluşan) bir bahçen olmalı da onların arasından gürül gürül nehirler akıtmalısın!” Ev tuskıtas semâe kemâ zeamte aleynâ kisefen ev te’tiye billâhi vel melâiketi kabîlâ: “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça yağdırmalısın veya Allah’ı ve melekleri karşımıza getirmelisin (ki onları görelim).” Ev yekûne leke beytun min zuhrufin ev terkâ fîs semâ: “Yahut da altından bir evin olmalı ya da göğe çıkmalısın!” Ve len nu’mine li rukıyyike hattâ tunezzile aleynâ kitâben nakreuh: “Bize (oradan) okuyacağımız bir kitap indirmediğin sürece (göğe) çıktığına da asla iman etmeyiz.” Allah da onlara cevap verir. Kul subhâne rabbî hel kuntu illâ beşeren resûlâ:9 “De ki: Rabbim Subhân’dır (her türlü noksanlıktan münezzehtir). Ben (size) resul olarak gönderilen bir beşerden başka bir şey miyim (ki bu söyledikleriniz bende olsun)?”
Yani “benim rabbim subhândır. Bu işleri yapacak olan sadece odur. Diğer türlü ben de sizin gibi bir beşerim, gücüm hiçbir şeye yetmez. Güç, kuvvet sahibi olan bir tek Allah’tır. O nasıl dilerse öyle yapar. Ben yalnızca Allah’ın resulüyüm ve rabbim bana neyi vahyetmişse onu anlatırım. Allah dilemedikçe ne göğe çıkmaya ne bir kitap indirmeye ne evimin altından olmasına ne de başka bir şeye gücüm yeter. Siz benden bunları istemekle bana subhânlığı vermiş oluyorsunuz. Hâşâ! Subhân olan benim rabbimdir. Ben subhân değilim! Eksiksiz, kusursuz değilim. Ben beşer bir resulüm” de, buyurdu. Bizim de Allah’ın beyanı üzere peygamberleri Allah’ın övdüğü gibi övmemiz lazım ki sonra hiç farkında olmadan peygamberlere “subhân” demeyelim ve onları Allah’ın subhânlığına ortak etmeyelim.
Peygamberlere nasıl subhân dendiğini anladık. Allah’ın Subhân sıfatına peygamberleri ortak edenlerin yanında bir de kendine “subhân” diyenler vardır. Onlar da kendilerini eksiksiz görenlerdir. “Ben yanlış yapmam, eksik yapmam. Hep doğru yaparım, güzel yaparım” diyenler kendilerine “subhân” derler. Kendilerini subhân olarak gördükleri için birileri onlara “siz şurada yanlış yapıyorsunuz” dediklerinde hemen onlara kızarlar.
İnsan her ne olursa olsun beşer olduğunu ve hataya, yanlışa düşebileceğini unutmamalıdır. Sahabelerin hayatına baktığımızda hepsi “belki bana bir şey söyler de söylediği söz bana fayda verir” diye birbirlerini gördüklerinde “bana biraz nasihat et” derlerdi; çünkü devamlı manevi olarak kazanma, öğrenme, anlama derdindelerdi. Sahabeler birbirine karşı bu hâldeyken baktığımızda biz birbirimize nasihat edemiyoruz. Aksine biri bize “dur sana bir şey anlatayım” derse hemen ona kızıyor “sen benden daha mı iyi biliyorsun” diyoruz. Bunun sebebi; öğrenmek, anlamak gibi bir derdimizin olmayışıdır. Anlamak yerine anlatmayı dert edinmişiz. Onun için kimseyi konuşturmuyor, devamlı “durun, ben konuşayım” diyoruz. Hâlbuki konuşunca değil dinleyince kazanırız. Kazanmak için konuşmak yerine önce dinlememiz gerekir.
Hiçbir zaman unutmamamız lazım ki subhân olan; eksiksiz, kusursuz, noksansız olan Allah’tır. Allah’ın bütün işleri de bütün isimlerinin tecellisi de subhândır. El Hamîd’dir, övülmeye layıktır. El Kebîr’dir, Mutekebbir’dir, ekberdir; tekbir edilmeye layıktır. Allah’ın istisnasız bütün isimleri, tecellileri, işleri böyledir. İnsan da hayatı yaşarken ya Allah’ı tesbih eder, Allah’a hamd eder, onu tekbir eder, tevhid eder ya da kendini tesbih eder, över, kendisinin eksiksiz olduğunu, büyüklüğe layık olduğunu söyler.
Biri eksiksiz olduğunu, büyüklüğe layık olduğunu düşünürse, isterse dağ başında yaşasın yine de kendini tekbir etmiş olur. Hatta insanı da geçtik, kendini herhangi bir varlıktan bile daha çok övgüye layık görürse yine nefsini tekbir etmiş, övmüş, nefsine hamd etmiş olur.
Kendini mükemmel, eksiksiz, noksansız görenler kendilerine hamd ederler. Kendilerine derken kastettiğimiz gönülleri değil nefisleridir. Böyleleri nefisten ibaret olmuştur. Yoksa gönül ehli olmuş bir kul zaten Allah ile beraber olduğu için her halükârda rabbini över, baktığı her yerde rabbinin tecellisine şehadet ettiği için de sadece rabbini tesbih eder, rabbini tekbir eder. Hiçbir şekilde nefsini övmez, tesbih etmez, tekbir etmez.
Evet, Allah namaza da “tesbih” demiş ve “güneşin doğuşundan önce de batışından önce de rabbini hamd ile tesbih et”10 buyurmuştur. Zaten her namaz kılışımızda rükûda subhânerabbiye’l azîm: “Âzim olan rabbim subhândır” diyerek “azîm olan rabbinin ismini tesbih et” emrini yerine getirir, secde de ise subhânerabbiye’l e’âla: “E’âla olan rabbim subhândır” diyerek “e’âla olan (tek yüce olan) rabbinin ismini tesbih et” emrini yerine getiririz.
Allah bize her namazda tesbih ettiriyorsa bizim de hayatı yaşarken rabbimizi mi yoksa nefsimizi mi tesbih ettiğimize bakmamız şarttır. Şayet biri bize öğretmek, yardım etmek, destek olmak için bir şey söylediğinde onun söylediklerini reddediyor “sen bana bir şey anlatamazsın. Benim bir eksiğim, yanlışım yoktur. Sen bana yol gösteremezsin. Ben ne yapacağımı biliyorum. Benim söylediklerim doğrudur” diyorsak bu durumda rabbimizi değil nefsimizi tesbih ediyoruzdur.
Oysaki Allah bize “senin rabbin e’âladır, azîmdir. Rabbini her bir ismiyle tesbihte bulun. Onun her bir ismi e’âladır, yücedir. Her bir ismi azîmdir, en kâmil manada azamet sahibidir. Sen de azametli olan, e’âla olan rabbinin ismini tesbih et” buyurmuştu. Öyleyse rabbimizi tesbih etmemiz gerekmez mi!
Şayet Allah’ı tesbih edersek kendi nefsimizi tesbih etmeye fırsat bulamayız. Rabbimizi översek kendimizi övmeyi bırakır, ne yana dönersek dönelim rabbimizin vechinin orada olduğuna iman ederiz. Böylelikle yalnızca rabbimizi tesbih eder, tekbir eder, tahmid eder, tevhid ederiz.
Allah bizi her durumda sadece rabbini tesbih eden kullarından eylesin inşallah.
Evet, rabbimizi nasıl tesbih edeceğimizi, rabbimizi mi yoksa nefsimizi mi tesbih ettiğimizi nasıl anlayacağımızı öğrenmeye çalıştık. Şimdi de rabbimizi nasıl tekbir edeceğimizi kısaca anlamaya çalışalım inşallah.
Rabbimizi tekbir etmek; rabbimizin büyüklüğünü, azametini, subhânlığını, övgüye layık olduğunu kabul etmektir.
Bir kul, Allah’ın subhânlığına, ekberliğine, hamidliğine iman ederse her anda ya Allah’ı tesbih eder ya tevhid eder ya tekbir eder ya da tahmid eder. Çünkü biri baktığı her şeyde rabbinin subhânlığına, hamidliğine, ekberliğine şehadet ederse artık başka bir varlığı Allah’ın önüne koyup tesbih edemez, onu hamd edip tekbir edemez.
Genel olarak baktığımızda insanlar sadece birilerini ya da başka şeyleri değil, kendini de tekbir eder ve kendini büyük görür. Hâlbuki insan kendi zayıflığına, küçüklüğüne, yaratılışına bakmadan Allah’ın huzurunda kendini nasıl tekbir edebilir, nasıl büyük görebilir! Biri kendini büyük görüyorsa ister farkında olsun ister olmasın Allah’a “evet, sen ekbersin; ama ben de biraz ekberim” demiş olur. Zaten böyle söyleyen biri mutlaka “evet, sen subhânsın; ama benim de subhânlığım var. Sen hamidsin, övgüye layıksın; ama ben de övgüye layığım” der. Böyle söylemesinin sebebi; Allah’ı tesbihe, tahmide, tekbire, tevhide iman etmemesidir.
Öven de övgüye layık olan da bir tek Allah’tır. Biz kendimizi büyük görmeyelim, kendimizi övmeyelim, bırakalım Allah bizi övsün. Biz istediğimiz kadar kendimizi övelim, bütün insanlar istediği kadar bizi övsün eğer Allah bizi övmediyse övgüye layık bir tarafımız yoktur.
Övgüye layık olmanın tek bir yolu vardır; o da Allah’ın vahyine, emrine uymaktır. Allah âyet-i kerimede fezkurûnî ezkurkum:11 “Öyle ise siz Beni zikredin (her anda Benim hesabımı yapın) ki Ben de sizi zikredeyim (sizin hesabınızı yapıp size rahmetimle muamele edeyim)” buyurmuştur. Biz rabbimizi ne kadar översek övgüye o kadar layık oluruz. Ne kadar “rabbim subhândır” dersek Allah da o kadar gönlümüzü temizler ve gönlümüze isimleriyle, rahmetiyle, muhabbetiyle tecelli eder. Biz onu ne kadar tekbir edersek Allah da bizi kendi yüceliğiyle o kadar yüceltir. Her şey ondandır. Bu yüzden ancak Allah’a âbd olduğumuz kadar değer, kıymet kazanırız. Diğer türlü kendi kendimize hayal kurmuş oluruz.
Mevkisinden, makamından, malından, mülkünden dolayı kendini büyük zannedenler, övgüye layık görenler, tesbih edenler, hatasız, kusursuz, noksansız görenler bilsinler ki ahirete gittiklerinde her şeylerini dünyada bırakırlar, Allah da onlara “kendinizi büyük zannettiniz. Kendinizce değerliydiniz, şerefliydiniz öyle mi! Hani nerede şerefiniz, nerede övgüye layık oluşunuz! ‘Rabbimiz bizi övsün’ demediniz, şerefinizi benden almadınız. Benimle değil başka şeylerle övündünüz, insanlar da sizi onlarla övdü. Şimdi hepsini dünyada bıraktınız değil mi” buyurur.
Aslında dünyalık mal, mevki, makam için övünmenin ne kadar geçici olduğunu etrafımızda görürüz. Mesela; biri bir mevkiye, makama gelince insanlar makamından dolayı o kişiyi överler; ama aynı kişi makamını kaybedince bu defa insanlar onu övmeyi bırakır, hatta ona sanki daha önce onu hiç övmemiş gibi muamele ederler; çünkü makamını kaybettiği için o kişi artık insanların gözünde övgüye layık değildir! İşte, bu bir hadisat âyetidir!
Bu hadisat âyetinden ne anlamamız lazım?
Kul şerefini ya Allah’tan alır, Allah’ın övgüsüne, sevgisine, yakınlığına layık olur ya da şerefini başka şeylerle aldığını zanneder sonra da zamanı gelince her şeyini bırakır, böylelikle insanlığını, şerefini, Allah’ın kendisine verdiği kıymeti, değeri kaybetmiş, rezil rüsva olmuş bir şekilde huzura gider. Karşılaştığımız bütün olaylar bizim için bu şekilde birer âyettir.
İnsanın hayattayken değerini dünyadan aldığını zannetmesinin sebebi; hayatını yaşarken rabbini tesbih etmemesi, tekbir etmemesi, rabbine hamd etmemesi, onu tevhid etmemesidir; yani rabbini tesbih etmek yerine başka şeyleri tesbih etmesidir, hamd etmesidir.
İnsanın büyük olarak gördükleri sadece mevki, makam sahipleri ya da başka insanlar değildir. Öyleleri var ki cinleri de büyük olarak görür ve onları tekbir eder. Bununla ilgili olarak Allah âyet-i kerimede “(kâfirler) bir de cinleri Allah’a şirk koştular”12 buyurur.
Kâfirler, cinleri Allah’a nasıl şirk koşarlar?
Cinler sanki gaybı biliyormuş ya da sanki insanlara yardım edebiliyormuş gibi onlardan medet beklerler. Aynı zamanda sanki cinlerin insan üzerinde bir gücü, etkisi varmış gibi “falancaya cinler musallat olmuş” veya “cinler insanlara zarar verebilir” derler. Böyle düşünmek cinleri Allah’a ortak koşmaktır. Allah cinlere böyle bir izin vermemiştir. İnsan, şeytanı davet etmedikçe şeytanın insan üzerinde hiçbir etkisi olmaz.
Şeytan, cinlerin iblise tabi olanlarıdır. Nasıl ki cinlerden iblise tabi olanlar varsa insanlardan da iblise tabi olanlar ve şeytanın verdiği vesveseye uyup onun peşinden gidenler vardır. Bu nedenle Allah “cinlerden ve insanlardan olan şeytanlardan Allah’a sığının”13 buyurmuştur.
Şeytanın işi sadece vesvese vermektir, bundan başka hiçbir gücü yoktur. Şeytan, vesvesesiyle insanı küfre, şirke, günaha, yanlışa, nankörlüğe, isyana, itiraza davet eder. İnsanlardan bunu yapan varsa o kişi de şeytanın arkadaşı olmuştur, dolayısıyla Allah onun için de “şeytan” demiştir.
Nasıl ki birilerinde bir güç, kuvvet gördüğümüzde onu Allah’a şirk koşmuş oluyorsak cinlerde de bir güç, kuvvet gördüğümüzde, onlardan korktuğumuzda ya da cinlerden bir fayda, yardım, şifa beklediğimizde onları da Allah’a şirk koşmuş oluruz. Bu yüzden Allah, kâfirlerin cinleri Allah’a şirk koştuğunu buyururken devamında “hâlbuki onları (da Allah) yarattı ve (hatta o kâfirler, hakkında) hiçbir bilgileri olmaksızın Allah’a oğullar ve kızlar (isnat edip) uydurdular.” Yani ağızlarına geleni söylediler, buyurmuştur. Hiçbir bilgileri olmadan böyle şeyleri uydurup Allah’a yakıştırdılar. Hâlbuki Allah’ın beyan ettiği üzere cinler de yaratılmış mahlûklardır ve hepsi de bizim gibi kuldur. İnsanların zannettiği gibi hiçbir güçleri yoktur.
Âyet devam ediyor. Subhânehu: “(Hâşâ!) O, subhândır (her türlü noksanlıktan münezzehtir).” Allah kendisine “subhân” diyor. Ve teâlâ ammâ yasifûn:14 “Ve onların vasıflandırmalarından çok yücedir.” Allah böyle ortaklardan münezzehtir. Cinlerden ya da insanlardan birinin onun emri ve ilmi dışında bir şey yapmasından münezzehtir. Hiç kimse Allah’ın gücünün, kudretinin, mülkünün, emrinin dışına çıkamaz. Allah kime hangi yetkiyi, imkânı vermişse o kişi onunla sadece imkânı dahilinde kulluğunu yapar. Bunun dışında elinden hiçbir şey gelmez.
Allah subhândır, yüceler yücesidir. Onların vasıflandırmalarından münezzehtir. Allah kendisine nefsin, cinlerin veya başkalarının ortak koşulmasından münezzehtir. Cinleri, insanları ya da başka şeyleri Allah’a ortak koşanlar subhânallahu teala: “Allah subhândır, yüceler yücesidir” diyememiştir.
Okuyacağımız bu âyette ise Allah cennete gidenlerin hâlini beyan eder. Da´vâhum fîhâ subhânekellâhumme ve tehiyyetuhum fîhâ selâm: “Onların oradaki duaları, ‘Allah’ım, sen subhânsın (her türlü noksanlıktan münezzehsin)’ (demeleridir) ve oradaki (birbirlerine) temennileri ‘selam’dır.” Cennetlikler orada birbirlerine selam verir, birbirleri için selamet dilerler. Ve âhıru da´vâhum enil hamdulillâhi rabbil âlemin:15 “Onların dualarının sonu da ‘hamd (övme ve övülme), âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur’ (demeleridir).” Cennetliklerin övgüleri, birbirlerine muameleleri selamdır. Dualarının sonu da el hamdulillâhi rabbil âlemin’dir.
Bu âyetlerden ne anlamamız lazım?
Biri cenneti kazandıysa rabbini tesbih ettiği, “subhânallah, subhâne rabbi” ve “elhamdulillâh” dediği için kazanmış demektir. O zaman dünyadayken subhânekellâhumme: “Allah’ım sen subhânsın” demez, “elhamdulillah, âlemlerin rabbi övgüye layıktır” demez, yarattığı her varlık üzerinden Allah’a hamd etmezsek cennette yerimiz olmaz. Övgüye layık olan yere, selam yurduna gidemeyiz; çünkü dünyadayken Allah’a hamd etmemiz gerekir ki ahirette de Allah’a hamd edebilelim.
Allah âyet-i kerimede “Allah’ı unutan ve bu yüzden (Allah’ın da) onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın! İşte onlar fâsıkların ta kendileridir”16 buyurmuştur. Allah’ı unutmuş olanlar gibi olmayın. Kim Allah’ı unutursa, biz de onlara onları unuttururuz. İnsan, Allah’ı unutunca kendini unutmuş olur.
Bir kul, rabbini bilmiyor, tanımıyorsa, hayatı yaşarken rabbini tesbih etmiyor, hamd etmiyor, tekbir etmiyor, tevhid etmiyorsa rabbini unutmuştur dolayısıyla Allah da ona onu unutturur.
İnsanın kendini unutması nasıldır?
İnsan, kim olduğunu, nerede olduğunu, ne yapması gerektiğini ve Allah’a yeryüzünde halife olduğunu bilmiyorsa halifeliğini unutmuştur, dolayısıyla kendini de rabbini de unutmuş olur. Kendini unuttuğu için Allah’ı tesbih etmez, onun yerine nefsini ya da birilerini tesbih eder, över, hamd eder. Hatta övmeyi kendine ait görür, “ben kimi översem övgüye o layıktır, kimi de övmezsem o övgüye layık değildir. Ben birine cennetlik dersem o kişi cennetliktir, birine cehennemliktir dersem o kişi cehennemliktir” der. Yani övgüyü, hamdı kendisi yapar; çünkü kendini rabbinin yerine koymuştur, dolayısıyla işi onun adına yaptığını zanneder.
Bu hâl cemaatlerin düştüğü tuzaktır. Baktığımızda cemaatler “bizim cemaatimizden başka kimse kurtulamaz, bizim cemaatimiz cennete gider. Gerisi yanlış yoldadır, övgüye layık değildir, doğru yapmıyor” derler. Neden? -Hamdı kendilerine layık görmüşler de ondan. Bunu da ilimleriyle, hatta kendilerine göre âyetlerle yaparlar; ama nefislerini Allah’a şirk koşmuşlardır. Allah da onların şirk koşmasından beridir, subhândır. İşte, Allah bize “onlar gibi olmayın” buyuruyor.
Âyet devam ediyor. “Ateş ehli, cennet ehli ile bir olmaz. Cennet ehli gerçek kurtuluşa (ve saadete) erenlerdir. Eğer biz, bu Kur’ân’ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah’ın haşyetinden (vahyinin azamet ve büyüklüğünden bir de Allah’a olan saygı ve edebinden dolayı) başını eğerek paramparça olmuş görürdün. İşte biz, bu misalleri insanlara, umulur ki tefekkür ederler (enine boyuna düşünürler) diye anlatıyoruz.”17
Allah’ın âyetleri bir dağa indiğinde dağ edebinden, haşyetinden paramparça oluyorsa; ama Allah’ın âyetleri bizim gönlümüze inince bizde hiçbir etki bırakmıyorsa kalbimiz taşlaşmış demektir. Elbette ki insan her an aynı hâlde olmaz; ama bir âyeti dinlerken ya da okurken “rabbim bunu bana söylüyor” diye dinlediğimizde, okuduğumuzda nefsimiz paramparça olmasa da en azından başımız secdeye kapanmalı, susmalı ve nefsimiz itiraz etmemelidir.
Nefsimiz Allah’ın vahyine itiraz edebiliyor, âyetler onun üzerinde hiçbir etki göstermiyorsa kulluğu nefsimize yapıyoruz demektir. O yüzden de nefsimiz Allah’ın vahyine karşı “ben tertemizim. Ben subhânım, övgüye layığım, her şeyi biliyorum, bunlara ihtiyacım yok, hatta ben bundan fazlasını biliyorum” der.
Ne zaman bir âyet okunsa, ağızdan bir nûr çıkar ve bu nûr, âyeti okuyan kulu kaplar sonra da onun gönlüne iner. Allah âyetleriyle ilgili olarak mü’minlere, Allah’ın âyetleri okunduğunda imanları, aşkları, muhabbetleri artar,18 buyurmuş, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de “Allah’ın, kullarına üstünlüğü neyse Allah’ın vahyinin (kelamının) kulların kelamına üstünlüğü odur” demiştir. Konuşan Allah’tır. Öyleyse kim ne söylerse söylesin Allah’ın kelamı dışında başka bir kelama bakılmaz. Biri sadece Allah’ın kelamını beyan ediyorsa veya üzerinde Allah’ın âyetleri tecelli etmişse onu dinleyebiliriz; çünkü hâliyle, söylediğiyle bize Allah’ın âyetini beyan etmiş, öğretmiştir, dolayısıyla bütün değerini, şerefini Allah’ın vahyinden almıştır.
Evet, rabbini tesbih edenler şerefini Allah’ı tesbih etmelerinden alırlar. Rabbine hamd edenler rabbinin övgüsüne layık olurlar. Rabbini tekbir edenler yücelmelerini tekbirlerinden, El Ekber olan Allah’ın kendilerini yüceltmesinden alırlar.
Her şeyin karşılığını Allah verir. Biz Allah’a nasıl muamelede bulunursak, alacağımız karşılık da odur. Onun için herkese kendi elleriyle yaptığının, kendi sa’yının, koşmasının, çabasının, gayretinin karşılığı vardır.19 Hiç kimse bunun dışında bir şey kazanamaz!
Kendimize bakalım “acaba rabbimizi tesbih ediyor, tahmid ediyor, tekbir ediyor, tevhid ediyor muyuz?”
İnsan nerede olursa olsun mutlaka bir şeyleri seviyor, övüyor, büyük biliyor, kıymetli, değerli görüyordur. Bu yüzden insan zaten istese de tesbihin, tahmidin, tekbirin dışında olamaz, hiçbir zaman bu hâlden kurtulamaz.
Nasıl?
İnsan hayatı yaşarken ya rabbini tesbih eder ya da kendini, başkalarını tesbih eder. Ya rabbini över, rabbi için çaba, gâyet sarf eder ya da kendini, başkalarını, başka şeyleri över. Ya rabbini tekbir eder, büyükler ya da başkalarını büyük bilir, onlardan korkar, endişe eder, haşyet duyar. Büyük bildiği, korktuğu şey cinler de olabilir, şeytanlar da olabilir, insanlar da olabilir ya da bir mevki, makam da olabilir, hiç fark etmez mutlaka birilerini büyük olarak görür.
Tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid baştan sona imandır, Allah’ı tanımaktır, marifetullahtır.
Her birimiz kendimize bakalım; rabbimizi tesbih ederken sadece tesbihi elimize alıp “subhânallah, subhânallah” diyor sonra da “ben rabbimi tesbih ettim” mi diyoruz? “Elhamdulillah, elhamdulillah” diyor sonra da “ben Allah’a hamd ettim” mi diyoruz? “Allah u ekber, Allah u ekber” diyor sonra da “ben rabbi mi tekbir ettim” mi diyoruz? “Lâ ilâhe illallah, lâ ilâhe illallah” diyor sonra da “ben rabbimi tevhid ettim” mi diyoruz? Ya da hayatımızı yaşarken karşılaştığımız olaylarda rabbimizi hesaba çekip “bu niye böyledir, şu niye şöyledir, böyle değil de şöyle olsaydı daha doğru olurdu” mu diyoruz? Eğer böyle söylüyorsak rabbimizi tesbih etmiyoruz, demektir. O zaman hemen tövbe ve istiğfar edip imanımızı tazelememiz lazım.
Evet, tesbihin, tahmidin, tekbirin ve tevhidin hayatımızı yaşarken gönlümüzde imana dönüşmesi ve rabbimizi gerçekten onun isimleriyle övmemiz, tenzih etmemiz, her türlü eksiklikten, noksanlıktan beri kılmamız gerekir. Şeytan biz rabbimizi tesbih ederken aklımıza, gönlümüze asla vesvese verememelidir.
Dediğim gibi; Allah’tan, âlemlerin rabbinden başkasını övüyorsak rabbimizi övemiyoruz, hamd edemiyoruz demektir. Oysaki “hamd, âlemlerin rabbi olan Allah’a mahsustur.” Fâtiha’da her gün tekrar tekrar bu âyeti okuduğumuz hâlde hâlâ Allah’ın övmediğini övgüye layık görüyorsak rabbimize hamd etmiş olmayız.
Allah kimi nasıl övmüşse bizim de onu öyle övmemiz şarttır. Yoksa Allah’a ters düşeriz.
Peki, Allah, kimi övüyor?
Allah; peygamberi, peygamberlere tabi olanları, sahabeyi, muhaciri, ensarı, velilerini, muttakileri, muhsinleri (güzel yapanları), iman edip salih amel işleyenleri, infak edenleri, sabredenleri, şükredenleri, namusunu, ırzını koruyanları, sadık olanları, sadakatini ispatlamaya çalışıp Allah’a verdiği sözü yerine getirmeye çalışanları, Allah yolunda malıyla, canıyla cihad edenleri, insanlara hidâyet olanları, Hakk’a, sabra, şükre davet edenleri övüyor. İşte, övgüye layık olanlar bunlardır. Allah bunları övdüğü için biz de onları övelim. Tersi olanlar ise övgüye layık değildir, dolayısıyla onları övmeyelim.
Allah için yapılan her şey güzeldir ve övülmeye layıktır. İsterse en ufak bir şey olsun hiç fark etmez onu övmemiz lazım. Şayet övmek yerine onu küçümsersek yine Allah’a ters düşmüş oluruz.
Allah için yapılan en küçük şeyin bile ne kadar kıymetli olduğuna dair Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bir örnek vereyim.
Sahabelerle bir savaşa gidilecek, ordunun hazırlanıp yola çıkması gerekir. Bu sırada Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “herkes sefer hazırlığı için elinden geleni yapsın” buyurur. Hz. Ebubekir (r.a.)’ın bin altını vardır ve hepsini getirip infak eder. Hz. Ömer (r.a.) de bin altın getirir; ama onun getirdiği bin altın, servetinin yarısıdır; yani Hz. Ebubekir (r.a.) malının hepsini verirken Hz. Ömer (r.a.) malının yarısını getirmiştir. Durumu olmayan başka bir sahabe de o sırada bir arpa ekmeği ile birkaç tane hurma getirip sefer için toplanılan altınların üstüne koyar.
O anda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz iradesiz olarak başını öne eğer, gözleri kapanır. Herkes sessiz ve suskun bir vaziyettedir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir müddet sonra başını kaldırır ve “Allah bana perdeyi açıp verilen bütün malların hepsini terazinin bir kefesine, bir ekmekle birkaç hurmayı ise terazinin başka bir kefesine koyduğunu gösterdi ve o bir ekmekle birkaç hurma diğer malların hepsinden ağır geldi” buyurur.
Allah’ın işinden sual olunmaz. Sahabelerin her biri malını vermiştir; ama o sahabenin durumu olmadığından sadece o gün çalışıp ne kazanmışsa yarısını çocukları için eve bırakmış, diğer yarısını da sefer için infak etmiştir.
Bir de münafıklar gücü, kuvveti olmadığı hâlde infak eden mü’minlerle dalga geçince Allah âyetini indirmiş ve “sadakalar hususunda, mü’minlerden (imkânları olup onu) gönülden (gelerek çokça) verenleri de güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları da kınayarak onlarla alay eden (münafık)lar var ya, (asıl) Allah onlarla alay etmiştir. Ve onlar için (âhirette) elem verici (iç yakan) bir azap vardır”20 buyurmuştur. Yani alay edin bakalım, asıl alay edilecek kişilerin kimler olduğunu yarın göreceksiniz! Onların infakını kabul eden Allah’tır, size ne oluyor!
Baktığımızda sahabeler bu kadar altın getirmiş, değerli, kıymetli eşya getirmiş; ama başka bir sahabe sadece bir tane ekmek ve birkaç tane hurma getirmiş; ama onun getirdiği hepsinden daha ağır gelmiştir. Demek ki mesele az ya da çok vermek değilmiş! Allah “amelinizden önce niyetleriniz Allah’a ulaşır”21 buyuruyor. Bu yüzden mesele gönüldeki niyettir. Allah kime ne imkân vermişse kulun ona göre çabasını, gayretini sarf etmesidir; yani mesele Allah’ın övmesidir. Gönül itibariyle Allah’ın hesabını yaparak onun rızası için çaba, gayret gösterirsek bilelim ki Allah’ın övgüsüne layık oluruz.
Eğer hayatımızı yaşarken “sen uğruna fedakârlık yapılmaya, her şeyden daha çok sevilmeye, güvenilmeye, tevekkül edilmeye, âbd olunmaya layıksın ya rabbi” dediysek övgüye layığız. Allah da bize “kulum” der. Yoksa sadece tesbihi elimize alıp “işte, şu kadar tesbih çektim, kulluğumu yaptım. Kim şu sayıda tesbih çekerse şu şu nimetleri kazanır ya da duaları kabul olur, cennette ona şöyle nimetler verilir” demek yanlıştır. Yani bu iş böyle basit midir!
Allah bizi kendisine âbd olmamız ve ona yeryüzünde halife olmamız için dünyaya göndermiştir, dolayısıyla elimizden gelen her türlü çabayı gösterip Hz. İnsan olmamız ve Allah’ın övgüsüne, sevgisine, rahmetine layık olmamız lazım. Bunlar da öyle lafla olacak şeyler değildir; çünkü Allah bizden gönlümüzü, canımızı istiyor.
“Muhakkak ki Allah, mü’minlerden canlarını ve mallarını, kendilerine mutlaka (vereceği) cennet karşılığında satın almıştır”22 buyurdu Allah. Hâl böyleyken hiçbir şey yapmadan cenneti, Allah’ın rızasını, yakınlığını, dostluğunu nasıl umabiliriz!
Yaklaşık otuz yıldır anlatıyoruz. Beş yıl, on yıl, yirmi yıl, otuz yıldır bizimle beraber olan kardeşlerimiz var; ama hepiniz biliyorsunuz ki şimdiye kadar bende Allah’ı tesbih etmekten, hamd etmekten, tekbir etmekten, tevhid etmekten başka bir şey duymadınız. Hatta “bütün anlattıklarınızı iki kelimeyle anlatın” deseler “lâ ilâhe illallah” derim. Bütün hayatım boyunca yaptığım tek şey budur; yani rabbimi tesbih etmek, tahmid etmek, tekbir etmek, tevhid etmektir. Aynı şekilde herkesi buna davet etmektir.
İnsanlara bir şey anlatıyorsam onu önce kendim yapıyor, sonra başkasına anlatıyorum. Kendi yapmadığım bir şeyi başkasına nasıl anlatabilirim! Hatta ben zaten onu yapmış olsam bile yine de anlatırken “siz de böyle yapın” demiyorum, tam tersine “haydi beraber yapalım. Haydi, rabbimizi şöyle tesbih edelim, başımıza gelen musibetlerde şöyle sabredelim, rabbimizin ikram ettiği nimetlere şöyle şükredelim, rabbimize şöyle hamd edelim. Her işinde, takdirinde, taksimatında, yaratmasında rabbimizi şöyle övelim, şöyle tekbir edelim ve her kim olursa olsun rabbimizden başka büyük tanımayalım” diyorum.
Neden?
Allah bizden böyle bir kulluk istiyor da ondan. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hayatını yaşarken böyle bir kulluk yapıyordu da ondan. Bana düşen; Allah nasıl yapmamı istiyorsa, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kulluğunu nasıl yapmışsa öyle yapmaktır; çünkü ancak böyle olursa rabbimizi tesbih etmiş, tahmid etmiş, tekbir etmiş, tevhid etmiş oluruz. Yoksa sadece kendi kendimizi kandırmış, buna rağmen âbd olduğumuzu zannetmiş oluruz.
Her şey sadece onun kuludur ve onun kudret deryasında onun emrinin mahkûmudur. Allah insanın gönlüne bakıyor ve kazanması için kuluna imkân verip “haydi, kulum gerekeni yap. Haydi, kulum bana gel, beni tanı. Acziyetini, zayıflığını, faniliğini gör. Benimle beraber ol. Şerefini, kıymetini, değerini, gücünü, kuvvetini benden al” buyuruyor.
İnşallah biz de hayatımızı yaşarken her ne olursa olsun rabbimizi tesbih edecek, rabbimize hamd edecek, rabbimizi tekbir edip tevhid edeceğiz.
Subhânallah sohbetleriyle inşallah hep beraber rabbimizi layıkıyla tesbih etmeye, hamd etmeye, tekbir etmeye, tevhid etmeye çalışacağız. İnşallah bu vesileyle imanımız kemale erer ve sohbetler bizim için Allah’ın sevgisine, yakınlığına, övgüsüne, Er Rafi’ ismiyle tecelli edip bizi refetmesine, yüceltmesine vesile olur.
Allah bizi; başkalarını veya başka şeyleri tesbih edenlerden, övenlerden, tekbir edenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi rabbini tesbih edenlerden eylesin. Allah bizi her anda rabbinin işini, fiilini görenlerden ve bütün varlık üzerinde rabbini övüp her işinin saf hayır, saf rahmet, saf güzellik olduğuna şehadet edenlerden eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
