close

12.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber rabbimizin ismiyle nasıl okumamız gerektiğini öğrenmeye, anlamaya çalışıyorduk.

Ikra’ bismi rabbikellezî halak:280 “(Zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) Yaratan rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlukatı) oku (anla, idrak et)!” Biz de her şeyi onun ismiyle okumaya, bütün varlıkta, olaylarda, meselelerde onun ismini okumaya çalışıyorduk; çünkü onun ismini okumadan hiçbir şeyi doğru anlamış olmayız.

Manevi hâlimizi de onun ismiyle okumamız gerekir. Bu sohbetimizde manevi hâlimizi, manevi yolculuğu rabbimizin ismiyle nasıl okumamız gerektiğini öğrenmeye, anlamaya çalışacağız inşallah.

Allah ayet-i kerimede “Kıyamet günü nefsini temizlemiş olarak gelenler kurtuluşa (saadete erer).”281 Rabbimiz bizi kendine davet ediyor ve “nefsini tezkiye et, temizlen” buyuruyor. Eğer Kıyamet günü nefsini tezkiye edenler saadete eriyorsa bu durumda nefsini temizlememiş olarak gidenler için kurtuluş yok, saadet yok demektir.

“Ancak selim bir kalp ile gelenler kurtuluşa erer.”282 Selim bir kalp, Allah ile selamete ermiş, Allah’ın selamını almış bir kalp ile gelenler kurtuluşa erer. Selamete ermiş bir kalbin sahibi selamettedir. Aynı şekilde onunla beraber olan herkes onun dilinden, elinden, gönlünden selamettedir, dolayısıyla böyle birinden sadece hayr beklenir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Müslüman; insanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir”283 buyurmuştur. Yani insanlar Müslümanın elinden ve dilinden selamettedir. Mü’min ise insanların kendisinden emin olmasının yanında bir de “insanların elinden ve dilinden fayda beklediği kimsedir”284 buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Yani mü’min, dara, sıkıntıya düşen birinin kendisi hakkında “o bana mutlaka yardım eder” dediği kimsedir. Bu ikisi birbirinden farklıdır. Mü’min; hem Müslüman hem muttaki hem de muhsindir; yani hayatı yaşarken sürekli güzellik yapar.

İnsanlar dıştan bakıldığında birbirine benzerler. Geçen sohbetlerimizde söylemiştim. Allah iki denizi anlatır. Birinin suyu tatlı, diğerinin suyu acıdır. Birini içince nimet olur, gıda olur, susuzluğu, harareti giderir. Öteki ise tuzludur, insanlar ondan içtikçe harareti artar, bu da insanın ölümüne neden olur. Bu iki denizin arasında suyun birbirlerine karışmasını engelleyen bir perde vardır.

İnsanlar da bu şekilde; iman edenler ve iman etmeyenler olarak iki kısımdır. İman edenlerin içi tatlıdır, manevi hâlleri insanlara huzur verir, ondan fayda, ikram, muhabbet, rahmet beklenir. Ötekinin ise içi acıdır, tehlikelidir, ondan da insanın kendini koruması gerekir. Bu yüzden âlimlerimiz “insanlar üç kısımdır. Bir kısmı manevi olarak nimet gibidir, mümkün mertebe onlarla beraber olmak, onlardan istifade etmek lazım. Bir kısmı ilaç gibidir, mecbur kaldıkça onlarla muhatap olmak, beraber olmak lazım. Bir kısmı ise mikrop gibidir. Büyük bir çaba, gayretle onlardan uzak durmak lazım. Öyle ki onların mikropları bize de bulaşmasın” demişlerdir.

Üç kısım insan, zahiri olarak bakılınca aynı gibi görünürler; ama içleri bambaşkadır.

Hiç kimse tek başına bu manevi yolu yürüyüp nefsini tezkiye edemez, nefsinden, benliğinden, bencilliğinden, kibrinden, riyasından, hasedinden, dünyaya tapmaktan, dünyalığa kul olmaktan kurtulup Allah’a kul olamaz. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “size Allah’ın ayetlerini okusun (beyan etsin), kitabı ve hikmeti öğretsin, nefislerinizi tezkiye etsin ve size bilmediklerinizi öğretsin diye bir resul gönderdik”285 buyurmuştur. Demek ki bunların hepsini öğrenebilmek, anlayabilmek için bir muallime ihtiyaç varmış! Yaratan yarattığını bilmez mi,286 buyurdu Allah. Yaratan yarattığını biliyor ve hükmü de ona göre veriyor.

Hâl böyleyken biri çıkıp “hayır, bir muallime gerek yoktur, ben kendi kendime okur, anlar, nefsimi tezkiye eder, bilmediklerimi de öğrenirim” derse ne demiş olur?

“Allah bu işi bilmiyor. Allah yanlış söyledi” demiş olur. Şimdi böyle birinin herhangi bir şey kazanması, hakkı, hakikati öğrenmesi, nefsini tezkiye etmesi, rabbinin ayetlerini anlaması mümkün müdür! Hayır, mümkün değildir; çünkü böyle söyleyen biri rabbine ters düşmüştür, dolayısıyla Kur’an ona kapanmış, yol ona kapanmıştır, aslında yolu o kendi kendine kapatmıştır. Eğer Allah “takva sahibi olun (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunuzu bilip yerine getirmeye çalışın) ve sadıklarla beraber olun”287 buyurduysa bilmemiz lazım ki sadıklarla beraber olunca sadık olma imkânımız olur; çünkü sadakati onlardan öğreniriz. Onlar bizim için örnektir, Allah’ın bize ikramıdır.

Sadıklarla beraber olma imkânımız ne kadar çok varsa o kadar çok kazanma imkânımız vardır. Sadıklarla beraber olma imkânımız ne kadar azsa kazanmamız da o kadar zorlaşır. Bir de eğer Allah bize sadıklarla beraber olma imkânı verdiğinde “ben bana yeterim” dersek o zaman okuduğumuz ilk ayetlerdeki “insan kendini kendine yeterli görüp azar”288 ayetinin muhatabı oluruz. Kendimizi müstağni gördüğümüz için iğvaya, şeytanın tuzağına düşeriz ve haddimizi aşıp kaybederiz.

Rabbimize karşı sonuna kadar tevazu sahibi olmamız, Allah’ın ayetlerini dinlerken “acaba Allah burada ne demek istedi” deyip tefekkür etmemiz, rabbimizin ne dediğini fikir beyan etmeden anlamaya, ona iman etmeye ve Allah’ın vahyine teslim olmaya çalışmamız gerekir. Rabbimizin vahyinin dışında bir fikrimiz varsa onu da temizlememiz lazım. Allah’ın vahyine uymayan her fikir vehimdir, zandır, şeytanın verdiği vesvesedir. Ona asla hak denmez, hakikat denmez. Denirse o her kimin sözü, zannı, kimin verdiği vesvese olursa olsun o söz sahibi Allah’ın yerine konulmuş olur.

Kul ile Allah arasındaki perdelerin kalkabilmesi için bir tek “Allah” demek, “rabbim ne buyurmuşsa o doğrudur, o haktır, o güzeldir” demek yeterlidir. Peki, baktığımızda Müslümanlar, iman edenler böyle söylüyor mu?

Evet, hepsi böyle söylüyor; ama böyle söylemek başka, buna iman etmek başka bir şeydir. Hepimiz görüyoruz, genel olarak herkes böyle söyler; ama bunun gereğini yapmaz, yapamaz. Aksine söylediklerinin tam tersini yapar. Şimdi onlara sadık denir mi? -Hayır. Mü’min denir mi? -Yine hayır. Bunun yerine münafık; yani iki yüzlü, içi başka, dışı başka olan denir. Böylelerinin söyledikleri başka, içleri başka bir şey söyler ve söylediklerine değil içlerindekine uyar, tabi olurlar.

Allah ayetlerinde sıkça “dini yalanlayanlar” buyurur. Örnek; E raeytellezî yukezzibu bid dîn: “(Resulüm! O, herkesin ve her şeyin kendisine verilenlerden hesaba çekileceği) Dini (din gününü) yalanlayan kimseyi gördün mü?” Fe zâlikellezî yedu’ul yetîm: “İşte o, yetimi (ve dayanağını kaybetmiş kimseleri) itip kakar.” Ve lâ yahuddu alâ taâmil miskîn: “Yoksulu (doyurmaz ve) doyurmaya da teşvik etmez.” Fe veylun lil musallîn: “Yazıklar olsun (şu) namaz kılıp ibadet edenlere.” Ellezîne hum an salâtihim sâhûn: “Ki onlar, namazlarından (ve ibadetlerinden) gâfildirler (ona ihtimam göstermezler).” Ellezîne hum yurâûn: Onlar (iman etmediklerinden dolayı ibadetleriyle sadece) gösteriş yaparlar.” Ve yemneûnel mâûn:289 “Bir de onlar, (insanlara yapılan) en ufak bir yardıma (bile) mani olurlar.”

Dini yalanlayanı gördün mü? Onlar namazlarından habersizdir, namazlarında sevhederler. Namaz kılarlar; ama huzurda değillerdir, sadece eğilip kalkarlar. Namazlarından habersizdirler, gösteriş yaparlar, dışarıdan namaz kılar gibi, mü’min gibi, Müslüman gibi görünürler; ama Allah’ın dinini yalanlamışlardır, buyurdu Allah. Evet, dışarıdaki tavırlarıyla Müslüman gibi görünürler; fakat içlerinde yalanlama vardır.

Bir, Allah’ın ayetlerini hem dilleriyle hem de kalpleriyle inkâr edip yalanlayanlar; yani kâfirler, bir de dilleriyle kabul edip kalpleriyle yalanlayan münafıklar vardır. Yalanlamanın daha iyi anlaşılması için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bir örnek vereyim.

Sahabeler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “ya Resulullah! Yalanlama nasıldır? Hiçbirimiz Allah’ın ayetlerini inkâr etmiyoruz, acaba yalanlıyor muyuz, yalanlamıyor muyuz?” diye sorarlar. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de herkesin anlayacağı şekilde bir örnek verir. “Şimdi pazardayız (demek ki o sırada pazardalarmış) desem ki şu dağın arkasında bir ordunun buraya yetişmek üzere olduğunu gördüm. Burayı hemen terk etmezseniz ordu hepinizi öldürür. Bana gerçekten inananlar ne yapar? -Hemen tezgahlarını toplayıp burayı terk ederler. İşte, bunlar mü’mindir, benim sözüme inanıp iman etmişlerdir. Bir kısmı da inkâr edip ‘yalan, böyle bir şey yok!’ der. Bunlar da zaten kâfirdir. Bir kısmı da benim dediklerime ‘doğru söylüyor’ der; ama yerinden kımıldamaz, gereken tedbiri almaz, sadece diliyle benim söylediğimi kabul ederler. İşte, bunlar da yalancıdır, münafıktır.

Allah’ın vahyini açıktan yalanlayan kâfirlerle, gizliden yalanlayan münafıklar aynı konumdadır. Hatta yalanlayan münafıklar kâfirlerden daha tehlikelidir; çünkü insanlar onların dış görünüşlerine, konuşmalarına, tavırlarına baktığında onları mü’min, Müslüman zanneder, onlara güvenir ve mü’min muamelesi yaparlar.

Allah yolu nasıl gösterdiyse önce iman etmek sonra Allah’ın gösterdiği yolda, sırat-el mustakim de yürümek lazım. İnşallah hep beraber yoldayız, yürüyoruz; ama Allah’ın hiçbir ayetini inkâr etmeden, yalanlamadan, Allah’ın ayetlerini anlamaya çalışarak yürümemiz gerekir.

Mesela; Allah “sabah akşam onu tesbih edin.”290 Rabbini tekbir et, tevhid et, rabbine hamd et, şükret.291 Musibetler karşısında sabret.292 Yeryüzünde (gerçekleşen) ve sizin başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki biz onu yaratmadan önce, (o) bir kitapta (Levh-i Mahfuz’da yazılmış) olmasın. Muhakkak ki bu, Allah’a göre kolaydır. (Allah) Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle (nimetlerle) de şımarmayasınız diye (böyle yapar)”293 buyurdu. Yani şımarıklık yapmayasınız, “bunları ben kazandım” demeyesiniz. Bu durumda acaba baktığımızda bu ayetleri yaşayan ne kadar mü’min görebiliriz!

Bütün mü’minler bu ayetleri tasdik eder ve her ayeti kabul ederler; ama ayetlere iman etmemişlerdir. Bilgileri vardır; ama bu bilgileri kendilerinde imana dönüşmemiştir, dolayısıyla amele, ahlaka da dönüşemez.

Vuslat yolcusu rabbine giderken her bir ayete tek tek iman eder. “İşittim ve itaat ettim, rabbim böyle buyurduysa o zaman doğru olan budur” deyip rabbine boyun büker; çünkü o ayete iman edince gönlü hemen ona göre değişir. Şeytan arada bir ona vesvese verse de hemen euzu besmele çekerek, “estağfurullah” der. “Bu nereden gönlüme geldi, hâşâ” der ve şeytandan Allah’a sığınır; çünkü vesveseye uyar, tabi olur, vesveseyi gönlüne alıp onunla meşgul olursa o ayete olan imanını kaybedeceğini bilir.

Vuslat yolcusunda asla tereddüt olmaz. Vuslat yolcusu asla “belki” demez, “acaba” demez. O, Allah’ın her bir ayetine kayıtsız, şartsız iman etmiştir, yolu böyle yürür; çünkü herhangi bir imtihana tabi tutulduğunda Allah’ın ayetlerine iman etmemişse o imtihanı kazanamaz ve orada çakılıkalır.

Ne zamana kadar?

Ta ki iman edinceye ve o engeli aşıncaya kadar. Tabi ki bu sırada o imtihan tekrar tekrar kendisine gelmeye devam eder. Sonra yolu açılır ve yola devam eder. Bu yüzden rabbimiz ne buyurmuşsa istisnasız hepsi için “işittik ve itaat ettik, işittik, iman ettik” diyoruz.

Yol iman yoludur; yani aşk yolu, muhabbet yoludur. Sen rabbini sevince onun sözünü de seversin. Rabbinin sözünü ne kadar seviyorsan rabbini de o kadar seviyorsundur. Yoksa “ben Allah’ı seviyorum” deyip onun vahyini, ayetlerini, kelamını, davetini, emrini, hükmünü sevmiyorsan yalan söylüyorsundur. Senin imanın yoktur. Sen Allah’ı değil kendi nefsini, nefsinin arzularını, isteklerini seviyorsun, bundan dolayı da “âlemlerin rabbi olan Allah benim istediğim gibi yapsın” diyorsun. Böyle söyleyerek de “büyük olan benim, o benim hizmetçimdir” demiş oluyorsun!

Oysaki Allah’a kul olanlar Allah’ın emri, hükmü karşısında mutlaka “işittik ve itaat ettik. İşittik ve teslim olduk. Rabbim en doğrusunu söylemiştir, sadakallâhülazîm. Allah en güzelini, en hayırlısını söylemiştir. Benim için rahmet olan da bana kazandıran da odur” derler. Kul olanlar böyle derler, böyle diyenler iman etmiştir.

Evet, yol aşk yolu, muhabbet yolu; yani iman yoludur, imanı arttırma, kemale erdirme yoludur. Bu yüzden yolculuk aşka yolculuktur. Kul, Allah’ın sevdiği gibi yapmaya çalıştıkça Allah’ın sevgisine layık olur ve aşkı, Allah’ın sevgisini kazanır sonra kazandığı o sevgiyle, aşkla yoluna devam eder.

Sonra aşk kulun bütün gönlünü kaplar ve her zerresine tecelli eder. O artık tıpkı aşktan bir varlık olmuştur. Bu sefer yolculuğu aşkta, Allah’ın tecellisinin içinde yapar, böylelikle Allah’ın tecellisine şahid olur, şehadet eder ve aşka olan yolculuğu devam eder.

Aşka yolculuk, aşkla yolculuk, aşkta yolculuk…

Ramazanın başında “artık huzura çıkma zamanıdır” demiştim. Mübarek ramazan ayında Allah’ın rahmeti tecelli eder ve Allah kat kat ihsan edip ikram eder. Bütün yapmamız gereken; rabbimize iman etmek ve o iman ile, aşk ile rabbimizi istemektir. Rabbimize “seni seviyorum” deyip ona hamd etmek, onun işini beğenmek ve her hâlükârda onu övmektir.

Hamd etmek, övmek demek “sen güzel yapıyorsun, doğru yapıyorsun ya rabbi! Sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum” demektir. Rab ise; terbiye eden demektir, dolayısıyla “sen benim rabbimsin” derken “ben senin terbiyeni kabul ediyorum ya rabbi” demiş oluruz. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Eddebenî rabbi ve ahsene te’dibi:294 “Beni rabbim terbiye etti ne güzel terbiye etti” buyurmuştur. Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i terbiye etmiştir, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de sahabesini terbiye etmiştir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in varisleri de onun ümmetini kıyamete kadar terbiye etmeye devam eder.

Allah’ın terbiyesini kabul etmek; Allah’ın rabliğini kabul etmektir.

Peki, Allah, kulunu nasıl terbiye eder, yetiştirir?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i nasıl yetiştirmişse kullarını da öyle yetiştirir; yani Kur’an ile yetiştirir, edeplendirir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakı Kur’an’dı, dolayısıyla Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Kur’an ile edeplenmişti. Bu durumda bizim de Kuran ile Allah’ın ayetleri ile, vahyi ile edeplenmemiz, onlarla dirilmemiz gerekir.

Allah’ın emrinin, hükmünün olmadığı hiçbir an yoktur. Bu düşünürken de böyledir. Mesela; Allah düşünürken “güzel düşün, hayır düşün. Su-i zanda, başkaları hakkında kötü düşüncede bulunma.295 Rabbinin ayetleri üzerinde, yer, gök, Ay, Güneş, yıldızlar hakkında tefekkür et, rabbinin kudretini tefekkür et.296 Bütün varlığın, rabbini hamd ile tesbih ettiğini,297 hepsini insanın hizmetine verdiğimi tefekkür et.298 Tefekkürün sana nur olsun, marifetullah olsun. Her varlık üzerinden rabbini tanı, rabbinin isimlerini oku, anla” diye bize emretmiştir.

Aynı şekilde konuşurken “kullarıma söyle sözün en güzelini söylesinler, yoksa şeytan aralarını bozar.299 Birine küskün olup dargın olunca önce sen barış. Sen güzel konuş, ona tatlı söz söyle.300 İnsanları hayra, hakka davet et, insanlara rabbinin ayetlerini oku, hikmeti anlat.301 Sakın fayda vermeyen şeyleri konuşma. Bir şey konuşuyorsan o söylediklerinin ya dünyana ya da ahiretine faydası olsun, boş konuşma”302 buyurmuştur.

Bu yüzden de Allah ayet-i kerimede “hiçbir söz yoktur ki ağzınızdan çıktığında melekler onu yazmamış olsun”303 buyurur. Yani ağzımızdan çıkan her kelimeye hesap vardır.

Bizi konuşturan aklımızdır, gönlümüzdür, nefsimizdir. Biz hükmü kime vermişsek o bizi konuşturur. Bu yaptığımız şeyler için de böyledir.

Her anda Allah’ın huzurundayız ve her konuda mutlaka Allah’ın bir emri vardır. Allah, bir şey yaptığımızda bize “güzel yap! Salih amel işle. Ahsen ameller, güzel ameller işle. Faydalı şeyler yap. Hayr ol, rahmet ol, nimet ol, iman ol, hidâyet ol.” Çalışırken “Allah yaptığını güzel yapanları sever.304 Yaptığını güzel yap. Birine bir şey mi yapıyorsun onu kendine yapar gibi yap. Birine bir sadaka mı vereceksin en iyisinden ver. Gözünü kapatarak alamayacağın şeyi sadaka olarak verme; çünkü sen onu Allah’a veriyorsun”305 buyurmuştur. Yani istisnasız her konuda rabbimizin bir emri, bir hükmü vardır. Allah her neyi emretmiş, her neye hükmetmişse onu sevdiği için onu emretmiş ve ona hükmetmiştir.

Allah’ın bir “yap” dedikleri, bir de “yapma” dedikleri vardır. Bir “anlat” dedikleri, bir de “anlatma” dedikleri vardır. Bir “düşün” dedikleri, bir de “düşünme” dedikleri vardır. O zaman Allah’tan bağımsız ne boş bir an ne de boş bir mekân vardır. Her an onun huzurundayız.

Eğer her an onun huzurundaysak o zaman daima onun emirine uymamız gerekir. Mülk onundur, biz de onun kuluysak o hâlde hüküm onundur ve bizim devamlı rabbimizi dinlememiz gerekir. “Bence, bana göre, falancaya göre” dediysek rabbimizi unutmuş oluruz. Elbette ki insan beşerdir, unutur yine hatırlar; ama vuslat yolcuları, rablerine gidenler bunu unutmamalıdır, unuturlarsa olmaz! Bir an unuturlarsa rablerini küstürürler.

Evet, hep beraber yolu yürüyoruz. Gönül hâlimizin nasıl olması gerektiğini söylüyorum. Elbette ki insan bunları düşününce “benim gücüm böyle yapmaya yetmez” diye düşünebilir; ama işin aslı öyle değildir. Ameller niyete göredir, vuslat yolcusu bir kere “ben rabbimi bir an bile unutmayacağım” dediğinde bir beşer olarak unutur; ama Allah ona mutlaka hatırlatır. O da önce biraz hatırlar, sonra günün üçte ikisinde hatırlar, sonra yavaş yavaş bu hatırlama tüm zamana yayılır.

Tabi hiçbir şey birden olmaz. Kul, vuslat yolculuğunu yaparken bu hâl onda yavaş yavaş tamamlanır, sonra bir an bile Allah’ın huzurundan ayrılamaz, her an rabbine nazar eder “rabbim benden ne yapmamı istiyor” deyip rabbinin hesabını yapar. Böyle bir kul aynı zamanda daimî zikir hâlindedir, her daim huzurdadır, daimî salatta ve namazdadır. Allah ayet-i kerimede “onlar namazlarında daimidirler”306 buyurur. İşte, daimî namaz, daimî olarak huzurda olmak budur.

Şimdiye kadar ramazanın yarısı geçti. İnşallah ramazanın ikinci yarısında artık böyle yapmaya çalışırız ve bu çabamız, gayretimiz bizi huzura layık hâle getirir, getirmiştir de inşallah. Allah’ın bizi huzuruna alması ilk defa yaşayacağımız bir şey olduğu için Allah’ın huzuruna varmayı öyle aklımızla, hayalimizle anlamaya çalışmayalım. İnşallah varınca göreceğiz.

Onun huzurunda varlık olmaz. Evet, kul huzurda olduğunu bilir, bütün şiddetiyle bunu tadar; ama kendini tadamaz, kendini hissedemez. Bu ilk adımdır. Kul bundan sonra aynı hâli yaşamaz; çünkü aynı hâli yaşamaya devam ederse yerinde saymış olur. Oysaki onun kendine gelmesi ve yola devam etmesi gerekir.

Peki, kul huzura kabul edildiğinde ne demelidir?

“Rabbim beni huzura kabul etti, huzura layık gördü” demelidir. Yoksa kendisi de zaten huzura layık olmadığını bilir. Herkes kendini bilir. Herkes hatasını da, kusurunu da, eksiğini de, yanlışını da bilir. Huzuruna almayı kula Allah ikram etmiştir. Bu bir ikramdır ve kulda aşka, muhabbete dönüşmelidir. Böyle büyük bir ikrama nail olduğu için rabbini büyük bir aşkla sevmeli, gönlünü açıp rabbinin sevgisi ile doldurmalı, her zaman hamd hâlinde, şükür hâlinde olmalı, tesbih hâlinde olup rabbine boyun bükmeli, dua hâlinde, rabbi ile sohbet hâlinde olmalı, “devamını istiyorum ya rabbi!” demelidir. Yoksa yerinde sayar.

Bundan sonra Allah farklı farklı tecelli eder. Huzura varmak Allah’ın cemalini müşahede değildir, sadece huzura kabul edilmektir. Allah’ın cemalini müşahede bundan sonra gelir. Allah her bir kula farklı, özel bir tecellide bulunur. Bu artık kul ile Allah arasındaki bir durumdur. Orada mürşidi de bulunmaz; yani huzura çıkarken tek başınadır, mürşidinin işi oraya kadardır.

Kardeşlerimizden bir ricamız vardır. Kendilerinden huzura vardıktan sonra mutlaka muhabbet hâlinde olmalarını “rabbim seni istiyorum, tek istediğim sensin, senden başka tarafa dönmüyorum. Her şeyden vazgeçtim, canımdan da vazgeçtim, bir tek sevdiğim sensin, istediğim sensin” demelerini istiyoruz. Yoksa yaşadıkları onları meşgul eder, oyalar.

Aynı şekilde huzura kabul edildikten sonra kendilerine gelmeleri lazım. Tabi ki insanın aklı başından gider; ama ondan sonra mutlaka kendilerine gelmeleri, kendilerine gelip aşk ve muhabbet hâlinde olmaları lazım. Yoksa bir kardeşimiz “ben bu hâli seviyorum, ben böyle kalayım” derse doğru olmaz. Öyle kalırsan yerinde kalırsın, ayrıca bizi de meşgul etmiş olursun. Hiç kimse böyle dememeli, bizi dinlemeye, bizimle yürümeye devam etmelidir. Bizi dinlemeyince bizimle yürümüş olmazsınız.

Bundan böyle herhangi bir kardeşimize “sen huzura çıktın” demem artık. Yolculuğu yaparken, itminanı geçerken de rızaya yaklaşırken de kardeşlerimize durumlarını söyledim; ama bundan sonra benim söylemem gerekmez; çünkü zaten huzura çıkmıştır, bunu bilir, ayrıca benim söylemem gerekmez; ama söylemek gerekirse onlar söyleyebilirler.

Kul olarak her birimiz tek tek Allah’a karşı sorumluyuz. Her birimiz üzerinde Allah’ın bir muradı vardır. Yoksa “biz cemaat olduk, işimiz tamamdır” diye düşünmek doğru değildir. Tabi ki cemaat hâlinde yapmamız gerekenler vardır, yolu beraber yürüyeceğiz; ama kulluk bireyseldir. Sen Allah’ın kulu olacaksın, Allah’ın sevdiği gibi olacaksın, velisi olacaksın, sen hakikatin olacaksın! Yoksa “ben de bu kalabalık içindeyim” demek yetmez. Böyle bir şey yoktur. Bu, kendi kendini kandırmaktır, ne kendimizi ne de birbirimizi kandıralım.

Vuslat yolunda olmak, rabbine dönmüş olmak, rabbine koşarken ölmek elbette ki bizi huzura kabul ettirir ve bize cenneti kazandırır; ama bizim söylediğimiz başka bir şeydir. Biz kardeşlerimize bakarken Allah’a dost görmek istiyoruz, veli görmek, nur saçan kandiller görmek istiyoruz. İnşallah bunu kazanabilecek, anlayabilecek, yapabilecek marifetimiz, ilmimiz, muhabbetimiz, teslimiyetimiz vardır. Zaten bu hâller bize Allah’a dostluğu kazandırır.

Allah bir kulu huzura alırsa o kulun tevazusu artar, alçakgönüllü olur, kimseye kibirlenmez “ben kazandım” diye büyüklenmez; çünkü hepsinin Allah’ın ikramından, rahmetinden, muhabbetinden olduğunu bilir. Bu sefer rabbini bir daha tekrar tekrar sever; çünkü rabbinin güzelliğine şahid olmuştur.

Daha önce söylemiştim; Allah perdeyi aralasa ve insanları manevi olarak görsek herkesin yolda olduğunu görürüz. Herkes imanına, ameline, ihlâsına, samimiyetine, zikrine, fikrine, tefekkürüne, şükrüne, hamdine, tevhidine, tekbirine, secdesine, duasına, feryadına, salih ameline, ahsen ameline göre yolculuk yapar, rabbine yürür. Yolculuk arşa ise görürüz ki kimi yerden birkaç adım yükselmiştir, kimi göğün yarısındadır, kimi birinci katında, kimi ikinci, üçüncü, beşinci katındadır; ama hepsi yoldadır.

Bir de tam tersi olarak esfel-i safiline yolculuk yapanlar vardır. Esfel-i safiline yolculuk yapanlar iman etmeyenler, ters tarafa dönmüş olanlardır. Bunlar hayvan gibi hatta hayvandan daha aşağı oldukları için esfel-i safiline yolculuk yaparlar. Yedi kat cehennem vardır, onlar da küfürlerine, insanları küfre sürüklemelerine, insanlara yaptıkları zulümlere, verdikleri sıkıntılara, çıkardıkları fitnelere göre aşağıya doğru cehennemin katlarına yolculuk yaparlar. Bu yüzden mutlaka herkes yoldadır, bir yolculuk içindedir. Bu yolculuk ölümle sona erer ve hesap başlar.

Evet, hepimiz yolcuyuz, yoldayız. Bize düşen; kendi yolculuğumuzu yaparken bir de hidâyeti arayanlara, rabbine gitmeyi, iman etmeyi, kulluk yapmayı, ibadet etmeyi, rabbini zikretmeyi, tesbih etmeyi, rabbini tanımayı, sırat-el müstakime girmeyi isteyenlere yardım etmek, destek olmaktır.

İnsanlara yaptığımız her yardımı kendimize yapmış oluruz. Bu da rabbimizin rızasını kazanmak için başka bir imkândır. “Kim güzel bir (işe) destek olur (ve o işin olmasına) aracılık ederse onun o işten bir nasibi vardır. Kim de kötü bir (işe) destek olur (ve o işin olmasına) aracılık ederse onun da ondan bir payı vardır”307 buyurdu Allah. Yani birinin bir kötülük yapmasına sebep olduysan onun kazandığı kötülüğü sen de kazanmış olursun; çünkü o kötülüğe sen sebep oldun. Aynı şekilde birinin iyiliği bulmasına, iyilik yapmasına, ibadet etmesine sebep olduysan onun kazandığını sen de kazanırsın; çünkü bu iyiliğe sen sebep oldun. İyilik için de kötülük için de aynı şey geçerlidir. Bu yüzden on kişiye yardım edebilirsen on kat kazanmış olursun. İşte, insanlara yardım etmen senin için bu şekilde bir ikramdır, kazanma imkânıdır.

Biz de her imkânı değerlendirmeye ve tüm mahlukata hayr olmaya, rahmet olmaya, hidâyet olmaya çalışıyor, insanlar rabbini tanısın, rabbine iman etsin diye mü’minliği, Müslümanlığı kendi üzerimizde gösterip sevdirmeye çalışıyoruz.

Asıl davet hâl ile yapılan davettir; çünkü hâl ile yapılan davet, dil ile yapılan davetten çok daha üstündür. Dilinle yüz sefer söylersin, karşıdaki hiçbir şey almayabilir; ama anlattıklarını hâlinle birkaç sefer gösterirsen bir de bakarsın ki karşındakinin hâli değişmiş, karşındaki anlattığını almış, kabul etmiştir; çünkü Allah hidâyetini kulunun üzerinden, gönlünden kullarına ikram eder.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah yalan sözde bereket ihsan etmez” buyurmuştur. Eğer biri anlattığı hâli yaşamıyor sadece diliyle söylüyorsa karşısındakine bir şey veremez. Eğer hem anlattığını yaşıyor hem de söylüyorsa o zaman karşısındakine kazandırır. Zaten yaşıyorsa o zaman hiç söylemese de ona bakanlara kazandırır. Karşısındaki zaten onun hâlinden alır.

Şimdiye kadar sayısını Allah’ın bildiği kadarıyla Allah dostları gelmiş, hepsi yeryüzünü, insanların gönüllerini aydınlatmış ve gitmiştir. Tam tersine firavun gibi, nemrut gibi ebu cehil gibi iblise tabi olanlar da gelmiş, insanların gönüllerini karartmaya çalışmış ve gitmiştir.

Şimdi de yeryüzünde yaşayan kimi insanlar Allah’a davet eder, kimi de Allah’tan başka bir şeye davet eder. Kim insanı Allah’tan başka neye davet ederse etsin, ters tarafa davet etmiş; yani şeytanla iş birliği yapmış, şeytanın hizmetçisi olmuştur. Sana düşen; Allah’a davet etmek, insanları imana, rabbini tanımaya, anlamaya, sevmeye, rabbine itaat etmeye, teslim olmaya, kul olmaya, cennete davet etmektir. Bunun içinde önce senin gönlünün cennet olması lazım ki insanları cennete davet edebilesin. Cehenneme dönmüş bir gönül, insanları ancak cehenneme davet eder. O, diliyle insanları istediği kadar cennete davet etsin, onu dinleyenler sadece cennetten uzaklaşırlar.

Birine bir şey anlatırken niyetimiz yalnızca Allah’ın rızası olmalıdır. Birini hidâyete davet ederken de “ben Allah’ın kuluna rahmet olmak, hidâyet olmak, cennet olmak istiyorum” deyip öyle davet etmeliyiz. Bunun dışında bir hesabımız olursa Allah onu bizden kabul etmez. Bu yüzden Allah peygamberlerini anlatırken “sizden hiçbir ücret istemeyen (bir karşılık beklemeyen, gönderdiğimiz resule tabi olun”308 buyurmuştur. Dolayısıyla Allah’a davet ederken insanlardan hiçbir karşılık beklemiyor, karşılığı sadece rabbimizden bekliyoruz. Rabbimizden de sadece onun yakınlığını, sevgisini, rabbimizin bize “kulum sen güzel yaptın, doğru yaptın” demesini bekliyoruz.

Eğer biri böyle değilse insanları asla davet etmemelidir! Çünkü onun başka bir amacı vardır ve o amacından, isteğinden dolayı Allah’ın dinini kullanıyordur. Allah’ın dinini kullanınca da bu kişi küfre girer.

Evet, davet ederken başka bir amacın varsa konuşma! Ağzını, dilini tut! Sadece Allah’ın rızasını gözetiyorsan konuş, işte o zaman Allah senin üzerinden ikram eder, verir, böylelikle hem sen kazanırsın hem de başkalarına kazandırırsın.

İnsanları hidâyete davet ederken Allah’tan başka hiçbir hesabın olmamalıdır, olursa bu hesap her ne olursa olsun Allah’ın rızasının önüne geçer. Bu yüzden konuşanlar çok dikkatli olmalıdır.

Mesela; görüyoruz televizyonda, internette, sosyal medyada herkes konuşuyor. Bir de konuşurken kendisinden olmayanlara, kendisi gibi düşünmeyenlere, kendisi gibi iman etmeyenlere düşmanlık besleyerek konuşuyor. Sanki Müslüman bir tek odur. Ne kadar edepsizce, ne kadar terbiyesizce bir hareket! Hatta bundan öteye ne kadar imansızca bir hareket! Hiç böyle bir bakış, böyle bir konuşma olur mu!

Öyleleri vardır ki dışarıdan baktığında İslam’la hiçbir alakası yoktur; yani dış görünüşü itibariyle öyle görünür; ama onun gönlünde dağ gibi bir iman vardır. Bakınca “bu, İslam’dan belki bir kelime bile bilmiyor” diye zannedersin; ama onun gönlünde Allah’a karşı öyle bir muhabbet, öyle bir samimiyet vardır ki dış görünüşüyle tam bir Müslüman görünen ibadet ehlinden katbekat daha mü’mindir, daha Müslümandır.

Hiç kimse kimsenin kalbini yarıp içine bakabilir mi? -Hayır. Öyleyse insanın dış görünüşüne bakıp hüküm vermek nasıl doğru olabilir! Allah, kulunun dışına göre hüküm vermez. İçine, gönlüne göre hüküm verir. Bu nedenle edepli olmak lazım. Mü’minleri taşlayan, mü’minlere hakaret eden, mü’minlerin yürüdüğü yolu kabul etmeyen ve “biri ‘lâ ilahe illallah muhammedun resulullah’ diyorsa benim için söz bitmiştir” demeyen birini görürseniz onu asla dinlemeyin, ciddiye almayın; çünkü o haddini aşmıştır. Haddini aştığı içinde Allah’ın kulu hakkında vereceği hükmü o verir. Böyle birinin nefsi nasıl bir ilahlık iddia ediyor ki insanlar hakkında böyle konuşabiliyor!

Elbette ki birinin küfrü açıksa; yani açık bir şekilde “ben Müslüman değilim. Benim İslam’la bir alâkam yok” ya da “ben Kur’an’a düşmanım, onu kabul etmiyorum” diyorsa bu başka bir şeydir. Zaten kendisi bunu söylüyor; ama biri böyle şeyler söylemiyor, üstüne “ben mü’minim, Müslümanım” diyorsa bizim de onu mü’min ve Müslüman olarak kabul etmemiz lazım. Onu eleştirmekten, çekiştirmekten korkmalıyız. Yoksa kardeşimizin etini yemiş, fitne çıkarmış oluruz ve fitne çıkarmak adam öldürmekten daha büyük bir günahtır.309 Bütün savaşlarda zaten bundan dolayı çıkar.

Baktığımızda Müslümanlar birbirlerini öldürür. Hâlbuki iki taraf da Müslümandır; ama buna rağmen birbirlerinin camisini bombalarlar. Böyle Müslümanlık olur mu! Bu işte bir terslik vardır. İki taraftan birinin ya da her iki tarafın imanı yoktur; çünkü diğer taraf da kendisine saldıran tarafa saldırır ki savaş olur.

Oysa ki Allah “mü’minler kardeştir”310 buyurdu. Hani, nerde kardeşlik! Bakın kardeş olamamışız! Niye? -Tabi ki mü’min olamadığımız için!

Evet, biri başkalarını eleştirip çekiştiriyor “din bizde, İslam bizde. Bir tek biz Müslümanız” diyor ve “lâ ilahe illallah Muhammedun resulullah” diyenleri kardeşi olarak kabul etmiyorsa, biz de onun Müslümanlığını kabul etmiyoruz ve onu dinlemiyoruz; çünkü biz gönlümüzü küfürden, insanlar hakkında hüküm vermekten, küfre düşüp şirke düşmekten, mü’min olan birine kâfir demekten ya da onun kâfir olduğunu düşünmekten gönlümüzü korumak zorundayız; zira kâfir olduğunu söylediğimiz kul, Allah’ın mü’min bir kuluysa o zaman Allah’a ters düşmüş ve rabbimizden uzaklaşmış oluruz ve onun hakkında ileri geri konuşursak Allah’ın gazabına uğrarız. Bundan korkmamız lazım.

Mü’min, âlim; Allah’tan haşyet duyandır. Allah ayet-i kerimede “Allah’tan ancak âlimler layıkıyla haşyet duyar”311 buyurmuştur.

Hangi âlimler?

Elbette ki Allah’ı bilenler. Eğer Allah’ı biliyorsan o zaman Allah’tan haşyet duyman, edepli olman, Allah’ın kulları hakkında konuşurken titremen, ürpermen ve kılı kırk yarman lazım. Yoksa Allah’a ters düşersin ve nefsinin ilahlık iddiasından, Allah adına hüküm vermesinden dolayı Allah’ın gazabına uğrarsın.

Farz edelim ki hepimiz kendimizi Allah’ın huzurunda bulduk. Allah’ın kime nasıl muamele yapacağını kim bilebilir? -Hiç kimse, ondan başka hiç kimse bunu bilemez. Madem hiç kimse bunu bilmiyorsa bu durumda şimdi nasıl başkaları hakkında hüküm verebiliriz!

Unutmamamız lazım ki kendisi hakkında “bu hiçbir şeye layık değildir” dediğimiz biri, olur ki Allah için bir şey yapmıştır veya farklı bir hâli vardır, Allah da onu oradan sevmiş, rahmetinin içine almıştır. Kendimiz için de belki öyle bir yanlışımız vardır ki oradan Allah’ın gazabını hak etmişizdir. Bunu kimse bilebilir mi? -Hayır, o yüzden Allah’a karşı, dolayısıyla Allah’ın kullarına karşı edepli olmamız, terbiyeli olmamız lazım. Allah’ın rızasını, yakınlığını, dostluğunu kazanmış olanlar Allah’a karşı edebinden, haşyetinden, muhabbetinden kazanmıştır. Muhabbet, haşyet, edep birdir, aynıdır ve bu imandır.

Kaybedenler de edepli olmadıkları için kaybetmiştir. Allah’a karşı edepsiz, kullarına karşı edepsiz, mahlukata karşı edepsiz oldukları için kaybetmiştir; yani kazananlar edebinden, kaybeden de edepsizliğinden kaybeder.

Mü’min, Müslüman edepsiz olmaz. Allah’a karşı, insana karşı, varlığa, mahlukata karşı edepsiz olmaz. Birinin edebi yoksa bilin ki onun imanı yoktur. Aynı şekilde ne muhabbeti ne de haşyeti vardır.

Örnek vermek gerekirse; biri bize “seni seviyorum ama çocuğunu sevmiyorum. Senin bu çocuğun kötüdür. Şöyle şöyle yaptı, onu hapse at, işkence yap, cehenneme gönder” dese ona ne deriz? -“Sen kimsin! O senin çocuğun değil. Onu büyüten, eğiten, yediren, içiren benim. O benim terbiyemden geçmiş, onun neyi hak ettiğini ben bilmiyorum sen mi biliyorsun” deriz. Çocuğumuza böyle söyleyenlere biz bu cevabı veriyorsak acaba Allah’ın kullarına böyle söyleyenlere Allah ne cevap verir? -Allah onlara “ben seni kulumun başına bekçi olarak mı gönderdim” der. “Senin işin bana kul olmak değil miydi! Niye bana kulluğunu unutuyorsun da ilahlık taslıyorsun, benim adıma kulum hakkında hüküm veriyorsun” buyurur.

İnsanlar birbirlerinde hata görünce, kusur görünce aralarında kin olur, nefret olur, haset olur, düşmanlık olur, kardeşlik olmaz. Eğer biz de mü’minleri kardeşimiz olarak görmezsek mü’minlikten çıkmış oluruz; çünkü Allah “mü’minler kardeştir”312 buyurmuştu. Herkesin kendine bakması lazım. Hiç kimse kimseden sorumlu değildir. Herkes kendinden, Allah’a karşı sorumludur.

İnsan; Allah’ın yeryüzündeki halifesi ve kendi vücut ülkesinin melikidir. Allah vücut ülkesinin, gönül âleminin idaresini insana vermiş “memleketini, gönül âlemini doğru idare et, iyi idare et. Onu düşmanlara teslim etme ve şeytan senin düşmanındır, sakın memleketini ona teslim etme. Orası beytullah olsun, Allah’ın evi olsun” buyurmuştur.

Gönül Rahmân’ın arşıdır, Allah oraya tecelli eder. Bu yüzden senin de dikkat edip gönlünü şeytana teslim etmemen gerekir. Hâl böyleyken kendini unutur, başkalarıyla meşgul olursan gönlünü şeytana teslim etmiş olursun. İnsanlarla uğraşıyorsun ve insanı düşman zannediyorsun, böyle olunca düşman seni arkadan kuşatır sonra bir de bakarsın ki şeytanın malı olmuş, şeytanın kulu olmuşsun. Allah ayet-i kerimede “ey beni Âdem! şeytana kul olmayın! O sizin apaçık düşmanınızdır. Bana âbd olun sırat-el mustakim budur. O daha önce sizden birçok kavmi yoldan çıkarmıştı.”313 Cehenneme göndermişti, sakın sizi de göndermesin, siz de ona uymayın, sizden öncekiler gibi yapmayın. Rabbinize, Allah’a kul olun, buyurmuştur.

Biz de hep beraber Allah’a kul olacak, rabbimize yürüyecek, koşacak ve rabbimize varacağız. Gönlümüzü huzura layık hâle getirecek, huzura kabul edileceğiz inşallah.

Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitaben buyurur. “De ki: İşte bu, benim yolumdur. Ben basiret üzere (görmek üzere) sizi Allah’a davet ediyorum. Ben ve bana tâbi olanlar böyleyiz.” Ben ve bana tâbi olanlar; yani benim varislerim böyledir. “Ve ben müşriklerden değilim.”314 Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e emrediyor. Dolayısıyla böyle bir derdimiz yoksa şirke düşeriz. Aklı, imanı olan herkes zaten genel olarak bu duruma düşüldüğüne şahiddir.

Eğer kendimizi, varlığı, hayatı rabbimizin ismiyle okumadıysak, ona şahid olmadıysak, rahmanlığına, rahimliğine, kerimliğine, rezzaklığına, ğafurluğuna, afuvluğuna, melikliğine, malikliğine şahid değilsek büsbütün körüz demektir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz görmek üzere davet ediyor. Biz de önce bunları göreceğiz, gördükten sonra bir de perdenin arkası vardır. Perdenin arkasını ise sadece bilenler, yaşayanlar ve tadanlar bilir.

Allah’a âşık olanlar gece gündüz feryat eder, gece uyuyamazlar. Allah onları anlatırken “yanları yataklardan uzaklaşır. Onları ya kıyamda ya rükûda görürsün”315 buyurmuştur.

Peki, Allah’a âşık olanlar neden devamlı feryat ederler, rablerinden ne isterler?

Bunun cevabını Allah veriyor. Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir “sabah akşam rabbinin cemalini isteyenlerden sen yüzünü çevirme. Sen de onlarla beraber ol.”316 İşte, onların feryadı sadece budur, onlar sabah akşam sadece rablerini, rablerinin cemalini isterler. Allah vermeyeceği şeyi kuluna niye istettirsin, ona azap olsun diye mi istettirir! Eğer Allah onlara cemalini istettiriyorsa mutlaka verecektir; ama bunu tatmayanlar, bilmeyenler anlamaz.

Allah’ın cemalini müşahede ettirip ettirmemesi sonra gelen bir nimettir. Öncelik Allah’ın cemalini istemektir. Allah “iste” buyurur. Senin de istemen lazım. Yoksa cemalini gösterir mi göstermez mi veya bir sefer mi, bin sefer mi ya da her an mı gösterir, bu yalnız onun bileceği şeydir. Sen sadece onun yolunda ol, onun cemalini isteme davetine icabet et. Sen kendine, kendi âşıklığına bak, maşukunu hesaba çekme! O ne yaptığını ne yapacağını bilir. Ona işini öğretme, “şöyle olsun, böyle olsun” deme. Onun senden istediğini; kulluğunu, âbdliğini ve âşıklığını yap.

Evet, inşallah öğrenmişiz. İnşallah gerekeni de yapıp kazanacağız. Devamlı söylüyorum; kardeşlerimize baktığımızda gökteki yıldızlar görmek istiyoruz. Bugün varız, yarın yokuz. Âlemin; Allah’ın nuruyla, hidâyetiyle, iman ile, aşk ile, muhabbet ile aydınlanması gerekir. Hep beraber aydınlatacağız sonra gelenlere de aydınlattırıp yolu göstereceğiz inşallah. Bu yüzden sadece şu ana göre konuşmuyor, yaptığım hiçbir şeyi şu ana göre yapmıyorum. Ümmet aydınlansın, bizden sonra gelenler de Allah’ın nuruyla, hidâyeti ile aydınlansın, sırat-el mustakimi bulsun, bu yolda rahat yürüsün, rabbine varsın diye anlatıyor, her şeyi bunun için yapıyorum.

Evet, hep beraber manevi hâlimizi, manevi yolculuğu rabbimizin ismiyle nasıl okumamız gerektiğini öğrenmeye, anlamaya çalıştık.

Allah bizi sırat-el mustakimde yürüyüp rabbine varan kullarından eylesin inşallah. Allah bizi gönül ülkesinin hükümranlığını şeytana, nefsine, başkalarına verenlerden eylemesin. Allah bizi gönlü beytullah olan ve sabah akşam rabbinin cemalini isteyen, rabbinden razı olan, rabbinin de kendisinden razı olduğu kullarından eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Alak /1 ↩
  2. Şems /9 ↩
  3. Şuarâ /89 ↩
  4. Buhârî, Îman 4, 5, Rikak 26; Müslim, Îman 64-65 ↩
  5. Tırmızî, İman, 12 ↩
  6. Bakara /151 ↩
  7. Mülk /14 ↩
  8. Tevbe /119 ↩
  9. Alak /6-7 ↩
  10. Mâûn /1-7 ↩
  11. Ahzab /42 ↩
  12. Hicr /98, Bakara /152 ↩
  13. Lokmân /17 ↩
  14. Hadîd /22-23 ↩
  15. Süyûtî, I, 12 ↩
  16. Hucurât /12 ↩
  17. Âli İmrân /191 ↩
  18. İsrâ /44 ↩
  19. Câsiye /13 ↩
  20. İsrâ /53 ↩
  21. Tâhâ /44, İsrâ /23 ↩
  22. Âli İmrân /104 ↩
  23. Kasas /55 ↩
  24. Kaf /17-18 ↩
  25. Âl-i İmran /148 ↩
  26. Bakara /267 ↩
  27. Meâric /23 ↩
  28. Nisâ /85 ↩
  29. Yâsin /21, En`âm /90 ↩
  30. Bakara /217 ↩
  31. Hucurât /10 ↩
  32. Fâtır /28 ↩
  33. Hucurât /10 ↩
  34. Yâsin /60-62 ↩
  35. Yûsuf /108 ↩
  36. Secde /16, Fetih /29 ↩
  37. Kehf /28 ↩