close

10.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber insanı, bütün mahlûkatı, olayları, meseleleri, imtihanları, Allah’ın kaderini, takdirini yaratan rabbimizin ismiyle okumaya ve Allah’ın yarattıkları üzerindeki muradını okuyup anlamaya çalışıyorduk.

Geçen sohbetimizde dostun, düşmanın kim olduğunu okumaya çalıştık. İnşallah bu sohbetimizde de hastalığı rabbimizin ismiyle okumaya çalışacağız.

Okuyanlar âlim olur. Rabbinin, kendinin, varlığın, hayatın, imtihanların âlimi olur. Okumayanlar da Allah’tan cahil kalır. Bir kul, Allah’tan cahil kalmışsa ne kadar bilgisi olursa olsun bu onun hiçbir işine yaramaz ve kendisine bir fayda sağlamaz. Fayda sağlamaz, deyince ahirette kendisine fayda sağlamaz. Yoksa Allah ona zahiri olarak neyi taktir etmişse mutlaka ona kavuşur.

Hastalığı da Allah’ın ismiyle okumamız lazım. Hastalığı rabbimizin ismiyle okuyunca biliriz ki rabbimiz bizi hastalıkla temizlemeyi diler ve nefsimizi tezkiye eder.

Kul kendisine gelen hastalıkla rabbine teslim olur, boyun büker. Hasta olanlar böyle olduğunu bilir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “hastaları ziyaret ettiğinizde onların dualarını alın; çünkü hasta ile Allah arasında perde yoktur” buyurmuştur.

Hasta ile Allah arasında neden perde yoktur?

Çünkü hastalık gelince nefis bir kenara çekilir, boyun büker, dolayısıyla artık “ben, bence” diyemez; çünkü gücünü kaybetmiştir, onun için Allah ile arasındaki perdeler de kalkmıştır, böyle bir kulun duası makbuldür ve hastalığı geçtikten sonra kendini temizlenmiş olarak bulur.

Kul kendisi bütün çabasıyla, gayretiyle temizlenmeye çalışsa bunu beceremez; ama Allah çok kısa bir sürede bir hastalıkla kulunu tertemiz, pırıl pırıl yapar. Tabir-i caizse kirlenmiş biri hamama gidince nasıl pırıl pırıl bir şekilde çıkıyorsa hasta biri de manevi olarak aynen öyle pırıl pırıl olur. Bu her bir kul için, herkes için böyledir. Allah, hastalıkla kulunu kendine çeker.

Her şeyi Allah’ın ismiyle okuyoruz; çünkü bize her ne gelirse gelsin mutlaka ondan gelir. O dilemeden, hiç kimse ne bir nimet kazanabilir ne de kendisine bir musibet gelebilir; yani bir imtihana tabi tutulabilir. İstisnasız her şey onun emriyledir ve her şey o murad ettiği için olur. Yoksa kula kalsa kul kendi nefsiyle tercihini yapar.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah’tan sıhhat ve afiyet isteyin; ama Allah sizi bir hastalıkla imtihana tabi tutunca da imtihanın gereği neyse öyle yapın” buyurmuştur. Hastalık bir misafirdir, gelir, işini yapar sonra vazifesini tamamladığında gider. Hayatta hiç ters bir şey yoktur, her şey yerli yerindedir ve zamanında başımıza gelir.

Bir kul “Allah benden nasıl razı olur, rabbimin rızası nerededir? Nerede olmam, ne yapmam, nasıl yapmam lazım ki rabbim benden razı olsun” diye sorduğunda bilmesi lazım ki tam da Allah’ın rızasının olduğu yerdedir.

Bulunduğun yer rabbinin rızasını kazanabileceğin yerdir; yani bulunduğun yer neresi ise Allah’ın rızası ordadır hem de içinde bulunduğun andadır. Bu her an herkes için böyledir. Yoksa “ben şurada olayım, şu işi yapayım” demek doğru değildir. Hayır! Sen şu anda neredeysen senin için Allah’ın rızası da oradadır. Bulunduğun yere Allah seni koymuştur ve seni kul olarak orada görmek istiyor, ona hamd etmeni, şükretmeni, onu tesbih etmeni, emrettiği, sevdiği gibi yapmanı istiyor. Bu yüzden oradasın. Allah seni yarın başka bir yere koyar, sen de orda olursun.

Allah herkese bir fıtrat vermiş, birtakım meziyetler, özellikler vermiştir. Bu tabi ki Allah’ın isimlerinin ondaki terkibinden kaynaklanır. Bir kulda Allah’ın en öndeki isim hangisi ise ona verdiği meziyet de o en öndeki ismine göredir; yani kul hangi işi güzel yapıyorsa onun için Allah’ın rızası da oradadır, kul orada kemale erer, kulluğunu orada yapar. Tabir-i caizse Allah onu o iş için yaratmıştır.

Allah, kuluna “senin işin burada kazanıp bana gelmektir. Bu işi en güzel şekilde yapman için sana gereken tüm özellikleri vermişim. Bu senin vuslat kapındır, isimlerimin açıldığı kapıdır” buyurur. Yoksa kendine değil de başkalarına bakıp “ben de şunun gibi olmak istiyorum” demen yanlıştır. Böyle yaparak yanlış yere bakmış ve kendini, Allah’ın sana verdiğini, Allah’ın senin üzerindeki muradını unutmuş olursun. En güzel neyi yapabiliyorsan, Allah seni nereye koymuşsa, o anda neredeysen Allah’ın rızası senin orada olmandır, orada Allah’ın razı olduğu gibi yapıp onun rızasını kazanmandır. Hâl böyleyken bulunduğun yerden razı olmazsan Allah senden nasıl razı olsun? -Razı olmaz. Onun için “yok ben de şunun gibi olmak istiyorum” demek yanlıştır.

Evet, zahiri olarak her şeyi isteyebilirsin; ama içinde bulunduğun anda, içinde bulunduğun işte, ortamda, orası her neresi olursa olsun o yerde Allah’ın rızasını gözetmen, çabanı, gayretini sarf etmen, orada sa’y etmen, rabbine, rabbinin rızasına koşman lazım. Başka tarafa bakar “şunu istiyorum, bunu istiyorum, şöyle olsun ya da böyle olsun” dediğinde kendini, Allah’ın sana verdiği meziyeti, özellikleri, üzerindeki muradını unutmuş olursun.

Kim neredeyse olması gereken yer de orasıdır. Bu ne bir eksik ne de bir fazladır. Sen önüne bak, işine bak, kulluğuna bak, rabbinle ol, rabbini zikret, rabbini tesbih et. Allah sana “benimle ol” buyuruyor.

Allah dünya için “dünya da ahiret de Allah’ındır.232 Allah sizin için yeryüzünü döşedi. Gökyüzünü de sizin için bir çatı gibi bina etti, orayı yıldızlarla süsledi. (Allah) Yağmuru yağdırır, yeryüzünü ölümünden sonra diriltir ve orada çeşit çeşit bağlar, bahçeler bitirir.233 O dağlarda sizin için yollar yapmıştır. Denizde yolculuk yapmanız için gemi yapmıştır ve size daha bilemediğiniz (birçok) vasıtalar yaratır”234 buyurmuş, bir de “mü’minler (yeryüzünü) imar eder, bina eder. Kâfirler, müşrikler, zalimler de yeryüzünü ifsad ederler”235 buyurmuştur.

Demek ki mü’minin vazifesi bir de yeryüzünü imar etmek, düzeltmek ve güzelleştirmekmiş! Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “elinizde bir ağaç fidanı olsa kıyametin kopacağını bilseniz bile onu dikin”236 buyurmuştur. Yani kıyametin kopması seni ilgilendirmiyor, sen işini yap, sen güzel yap, sen imar et! İman etmeyenler ise bunun tam tersini yaparlar; yani ifsad eder, bozarlar. Her şeyi bozdukları gibi yaratılışı da bozar, bozmaya çalışırlar.237

Mesele bulunduğumuz yerde güzel yapmaktır. Elimizden geldiği, gücümüzün yettiği kadarıyla Allah’ın emri olduğu için en güzelini, en doğrusunu yapmaya çalışmaktır. Bu özelliği, güzelliği, meziyeti, fıtratı bize Allah vermiştir. Örneğin; baktığımızda herkesin meziyeti farklı farklıdır. Biri bir işi güzel yaparken başka biri farklı bir işi güzel yapar. Biri diğerinin yaptığı işi yapamaz, öteki de onun işini yapamaz. Mesele hangi işi yaptığımız değildir. Mesele işi yaparken o işi güzel yapmamız, o işle kulluğumuzu yapmamız ve rabbimizi bulmamızdır.

Peki, rabbimizi nasıl bulacağız?

Söylemiştim, yol üç adımdır; bilmek, bulmak, olmak. Bilmeden bulunmaz, bulmadan da olunmaz. İşte, yaratan rabbimizin ismiyle okurken biliriz, bilmiş oluruz. Sıra artık bulmaya gelir. Nasıl bulacağız? Ne demişler “aramakla bulunmaz; ama bulanlar arayanlardır.” Neden? -Çünkü bir kul, rabbini arıyor, rabbini bulmak istiyorsa, kendini arıyor, kendini bilmek ve bulmak istiyor, bütün varlıkta rabbine şehadet etmek istiyorsa bu onun duasıdır. Allah da onun duasını kabul eder ve ona buldurur. Allah, kuluna buldurmazsa kul bulamaz.

“O, hanginizin daha güzel amel edeceğini imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır.”238 İşte, mesele; bulunduğumuz yerde, bulunduğumuz işte güzel yapmaktır.

Kulun sadece bir işi yoktur. Mesela; diyelim ki biri bir aile reisidir, onun hem rızkını kazandığı bir işi vardır hem de ailesi vardır. Onun hem çalıştığı insanlara hem de ailesine karşı güzel yapması gerekir. Bir de kendi anne, babası vardır ve onlara da evlatlığını yapması gerekir. Bununla beraber akrabaları vardır, onlara karşı güzel yapmalı, sıla-ı rahim yapıp akrabalarına dikkat etmelidir. Bir de komşuları vardır, komşularına da güzellik yapmalıdır. Kul böyle her konuda “Allah’ın rızası nerededir, Allah benden nasıl razı olur” deyip düşünmeli, konuşmalı, hareket etmelidir.

“Herkese çalışmasının karşılığı vardır.”239 “İman edip salih amel işleyenler kazanır.”240 Bu yüzden kulun hayal kurmaması, elinden geleni yapması; yani çalışması, çaba, gayret sarf etmesi gerekir. Öyle ki kazanabilsin, duası fiili dua olmuş olsun.

Nerede olursak olalım, kiminle muhatap olursak olalım Allah’ın bizim üzerimizde bir muradı vardır. Allah bizi bu ahir zamanda dünyaya göndermiştir. Ahir zaman; gönüllerin en çok karardığı, simsiyah, kapkaranlık olduğu zamandır.

Peki, bu zamandaki gönüller neden kararmıştır?

Allah’ın nuru oraya tecelli etmediği için kararmıştır! Bu zamanda bilgi çoktur, hatta şimdiye kadar bilgiye hiç bu kadar kolay ulaşılmamıştı. Hemen hemen herkes her şeyi bilir. Bilgisayara bir tıklar ve yüzlerce, binlerce kitap önüne gelir. Hangi konuyu merak ederse yüzlerce âlimin fikri, içtihadı hemen önüne gelir; ama mesele bilgi meselesi değildir. İmana dönüşmemiş bir bilgi insan için sadece yüktür. Bilgisi imana dönüşmemiş olanlar da kitap yüklü merkep gibidir.

Bu yüzden baktığımızda öyleleri var ki ilmi vardır; ama imanı yoktur. Konuştuğunda “Allah” der; ama Allah’a iman etmemiştir. Allah rezzaktır der; ama Allah’ın rezzaklığına iman etmemiştir. Allah El Vekîl’dir der; ama Allah’a güvenmez. Allah rahman ve rahimdir der; ama rahmetten nasibini almamıştır ve Allah’ın rahmetine güvenmez; yani kendisinde iman yoktur.

İnsanın Allah’a imanı ne kadarsa meleklere, resullere, Allah’ın kitaplarına, ahirete imanı da o kadardır. Allah’a iman da kendi üzerimizden rabbimize şehadetle mümkündür. Her an rabbimizin huzurunda olduğumuzu bilerek, ona iman ederek, bu imanı tadarak, hayatı rabbimizin huzurunda yaşamakla, rabbimizin her an bir şe’ende olduğuna, bir muamelede olduğuna ve bize muamele ettiğine iman edip rabbimize cevap vererek kazanmakla ve buna şehadet etmekle mümkündür. Ne kadar şehadet; o kadar iman, o kadar hikmet, o kadar marifet, o kadar rıza, o kadar aşk, o kadar muhabbet.

Her şey herkesin kendi elindedir. İnsan kendisi için karar verir, kendisi için hüküm verir. İnsanın kendisi için verdiği karar, hüküm neyse bulabileceği, kazanabileceği de odur. Allah “duanız olmasa Allah size neden değer versin”241 buyurmuştur. İnsanın rabbini bilmek, tanımak, Allah’ın muradını üzerinde gerçekleştirmek, kendini bilmek, kendini bulmak, rabbinin rızasını kazanmak, Allah’ın güzelliği ile güzel olmak, ebedi hayatını kazanmak gibi bir isteği, duası yoksa insanın ne kıymeti ne değeri vardır! Yani “ya rabbi! Ben yiyeyim, içeyim, yatayım, gezeyim; ama bir şey yapmayayım, sen ise bana şunu ver, bunu ver, şunu istiyorum, bunu istiyorum” demek hiç insana yakışır mı! “Bir şey yapmıyorum; ama istiyorum” demek olur mu! Böyle bir istek kendi kendini kandırmaktır, şeytanın insanı kandırmasıdır. Çünkü Allah “herkese kendi eliyle yaptıklarının karşılığı vardır” buyurdu. Bu yüzden elimiz, dilimiz boş kalmasın Allah’ın zikri ile meşgul olsun. Gönlümüz boş kalmasın Allah ile, dua ile, Allah’la sohbetle meşgul olsun.

Biz onu bulmayacağız, o bizi bulacak! O bize, bizi bulduracak, bize kendini bulduracak. Bizim sadece bunun için çabamızı, gayretimizi sarf etmemiz ve rabbimize “ben senin içinim, benim derdim sensin. Derdim; seni bilmek, seni tanımak, huzuruna varmak ve muradının üzerimde gerçekleşmesidir. Bana neyi nasıl okuttuysan, bana nasıl “oku” dediysen öyle okumak, seninle okumak, senin okuttuğunu okumak, “anla” dediğini anlamak istiyorum. Benim bir fikrim, bir ilmim olmasın. Emir senin, takdir senin olsun, sen bana göster, sen bana beni buldur, kendini buldur” dememiz gerekir.

Allah, kuluna kendini buldurmasa hiç kimse onu bulmaya, ona varmaya yol bulamaz. Bize yolu bulduran ve bizi huzura çeken ise Allah için olan imanımızdır, salih amellerimiz, güzel amellerimiz, güzel işlerimizdir, rabbimizi zikrimizdir, tesbihimizdir, hamdımızdır, rabbimiz için gösterdiğimiz çabamız, gayretimizdir, ona koşmamızdır, ondan razı olmamızdır. Bulunduğumuz yerin bizim için en güzel yer, Allah’ın razı olduğu yer olduğunu bilmemiz ve o yerde rabbimizden razı olarak onun rızasını kazanmaya çalışmamızdır.

Yoksa “ben şunu istiyorum, bunu istiyorum, şu şöyle olsun, bu böyle olsun” dediysen hâla kul olamamışsın, hâla Allah’ın muradını anlamamış, rabbinin, yaratan rabbinin ismi ile okumamışsın demektir. Seni, senin işini yaratan, seni oraya gönderen, o işi önüne koyan Allah’tır. Sen ondan razı olmuyor, “ben başka şeyler istiyorum” diyorsun bir de Allah’a “benden razı ol” diyorsun. Hele bir önündekini yap, hele bir elindekini bitir! Hele bir güzel yap, doğru yap! Hele bir rabbim “sen benden ne istiyorsun” de. O zaman Allah’a “benden razı ol” diyebilirsin.

Allah yaptığını güzel yapanları sever.242 O hâlde sen de yaptığını en güzel şekilde, bir ibadet olarak, Allah’ın rızasını kazanmak için yapacaksın. Bu yüzden yaptığın işi “rabbim bana nazar ediyor, bakalım kulum nasıl yapacak, ona verdiğim bu özelliği, kabiliyeti nasıl kullanacak, buyuruyor” diyerek yapmaya çalışacaksın.

Allah, her insana kullanması için bir kabiliyet vermiştir; ama tercihler yanlış olunca insan bu kabiliyetini kullanamaz. Mesela; anne, babalar kendi çocukları için meslek seçerler. Bu yanlıştır. Çocuk “ben şu işi yapmak istiyorum” der; ama anne, baba “yok, sen falan işi yapacaksın; çünkü orada daha çok para kazanırsın” der. Tamam, para kazanır; ama o işi yaparken benliğini kaybeder. Sen böyle yaparak Allah’ın ona verdiği özelliği, kabiliyeti köreltmiş, yok etmiş oldun. Böyle olunca da Allah’ın muradı çocuğunun üzerinde gerçekleşmemiş oldu; çünkü çocuğun, Allah’ın ona verdiği kabiliyetle o işi en güzel şekilde yapmaya çalışırken Allah’ın rızasını kazanacaktı.

Evet, mesele ne iş yaptığın değildir! Dışarıda çöp de toplayabilirsin. Hatta hiç bundan daha güzel bir meslek var mıdır! Çöp topluyor, temizlik yapıyor, yeryüzünü temizliyorsun. Bu büyük bir iştir, gerçekten büyük bir iştir; ama tabi bu da bakış meselesidir. Bir de öyle insanlar var ki temizlik yapan kardeşlerimizi küçümser ve “bunlar çöpçüdür, çöp topluyorlar” der. Böylelerinin gönlü yeryüzündeki bin çöplükten daha kirlidir; çünkü o adam dışarıdaki çöpü temizlerken, içindeki çöpün de nasıl temizleneceğini, zahiri işlerini yaparken manevi işin de nasıl yapılacağını Allah verdiği kabiliyetle ona öğretir. Yoksa çocuklarımızı kendi istediğimiz meslekleri seçmeye zorlamak, onların gönüllerine perde çekmektir.

Bir de hep beraber manevi olarak bir yol yürüyoruz, yolu yürümek lazım. Yol yürünmeden bitmez! Fakat asıl mesele yolda olmaktır. Eğer sen yoldaysan yolun sahibi seni kendine çeker ve seni yolun sonuna vardırır. Daha önce söylemiştim; bu yolda yürürken sen bitersin, sen bitince yol da biter.

Sen nasıl bitersin?

Nefsin temizlenip tezkiye olunca, her şeyin Allah ile olunca, her yerde, her anda rabbine, rabbinin güzelliğine, kudretine, işlerine, isimlerine efâline şehadet edince bitersin. Allah sana zatıyla, sıfatlarıyla, esmasıyla tecelli eder ve sana senden daha yakın olur. Yoksa zahiri bir yol yoktur ki o yolu yürüyesin. Bu yolda sen yolculuğu kendinden yine kendine yaparsın.

Elbette ki sen Allah’ı bulamazsın, o tecelli edince seni sana buldurmuş ve kendini sana tanıtmış olur. Eğer sen kendini, rabbini bilmeden, tanımadan kaybetmiş olarak ölürsen o zaman gerçekten kendi kendine yazık etmiş olursun; fakat yoldaysan rabbini arıyor, rabbini, rabbinin rızasını istiyor ve bunun için çabanı, gayretini sarf ediyorsan kazanırsın. Vefat etsen kazanmış olarak vefat eder, huzura kabul edilir ve “rabbim sana geliyordum, seni istiyordum, benim duam sendin” dersin. Seni yaratan rabbin seni bilmez mi! İşte, bütün mesele budur.

İster yolun başında, ister ortasında, ister sonunda olsun yolda olanların hepsi birbirinden farklı olsa da sonuçta hepsi kurtuluşa ermiştir. Mesele; kulun, gönlünü yoldan ayırmaması; yani rabbinden, rabbinin rızasından ayırmamasıdır. Gönlünü rabbinin rızasından ayırmaması demek her nerede olursa olsun, içinde bulunduğu durum, hâl ne olursa olsun rabbinden razı olması demektir.

Kul ister aç olsun, susuz olsun, ister sıkıntılar içinde olsun, hasta olsun, kendisine musibet, bela gelmiş olsun hiç fark etmez, ona muamele eden Allah’tır. Kula düşen; feryat edip isyan etmeden “biliyorum ya rabbi! Beni imtihana tâbi tutan sensin. Ben senin mü’mininim, ben iman etmişim, beni rızandan ayırma! Ben senin rızanı istiyorum. Sen bu muameleyle benim kazanmamı istiyorsun ya, ben de senin benim için takdir ettiğini istiyorum” deyip boynunu bükmektir. Böyle yapınca kulun gönlüne güneş doğar ve karanlık gider, kul da kazanmış olur. Kul bin sene ibadet etse kazanamayacağı nimeti bu şekilde kazanır.

Bu yüzden biz de hayatı imtihan olarak, kazanma imkânı olarak görüyoruz. İnşallah hepimiz zaten öyleyiz, bunu öğrenmişiz, biliyoruz. Nerede olursak olalım onun huzurunda olduğumuzu ve onun bize muamele ettiğini unutmuyoruz. “Rabbim beni nerede görmek istiyor” diye sorduğumuzda “şimdi, burada görmek istiyor. Rabbim beni burada görmek istiyor ki buradayım; çünkü o dilemeseydi burada olamazdım” diyoruz.

Bir de bunun tam tersini söyleyenler vardır, ameller niyetlere göredir; yani niyetin Allah’ın rızasıysa o zaman Allah’ın razı olduğu yerde olursun. Eğer şeytana, nefsine uydun ve şeytanın peşinden gittiysen o zaman “Allah benim burada olmamı dilemiş” diyemezsin. Sonra kendince hayırlı gördüğün yanlış yollar seçersin ve başına bir şey gelince de feryad edip “Allah bunu bana yaptı” dersin. Hayır, Allah senin orda olmanı istemedi, şeytan senin orada olmanı istedi ve sen Allah’a değil şeytana uydun, ona kul oldun! Onun için bu başına geleni Allah’a mâl edemezsin.

Allah her mü’minin gönlüne vahyeder, dolayısıyla herkes Allah’ın rızasının ve hayrın nerede olduğunu bilir. Mü’minin feraseti, basireti vardır. Allah mü’mine Furkan vermiş, takva elbisesi giydirmiştir. Hâl böyleyken mü’min nasıl hakkı bilmez! Doğruyu da, yanlışı da, hakkı da, bâtılı da, imanı da, küfrü de, Allah’ın rızasını da, gazabını da bilir. Nasıl bilmez! Yok, ben bilmiyorum, deyip aptal numarası yapsa bile Allah’ı kandırabilir mi? -Hâşâ! Sadece kendini kandırır.

Diyelim ki rabbimizi unuttuk ve kendi kendimize kararlar aldık, hüküm verdik, kendi kendimize bir şeyler yapmaya çalıştık o zaman ne kazanırız? -Hiçbir şey! Rabbimizi, rabbimizin rızasını, ebedi hayatımızı kazanmadığımız kesindir; çünkü ameller niyetlere göredir. Hepimiz görüyoruz, dünyaya gelenlerin hepsi imtihana tâbi tutulur, sonra gider. Hayatı yaşarken kimi peygamberler gibi, kimi sahabeler gibi, kimi firavun gibi, kimi Ebu Cehil gibi, kimi Nemrut gibi yaşar. Yaşar derken onların zahiri hâllerini kastetmiyoruz, gönüllerinin hâlini, imanlarını ve düşüncelerini kastediyoruz.

Mademki her gelenin gittiğini görüyoruz o zaman Allah’ın ayet-i kerimede “Müslüman olmadan ölmeyin”243 yani “Allah’a bütünüyle teslim olmadan, rabbinizin huzurunda durmadan, rabbinize şehadet etmeden, hayatı rabbinizin rızasını gözeterek yaşamadan, nefsinizden kurtulmadan, nefsinizi Allah’ın nuruyla, ruhunuzun nuruyla nurlandırmadan, her zerrenizle rabbinizi zikretmeden, tesbih etmeden, hamd etmeden, baktığınız her yerde hem kendinizde, nefsinizde, enfüste, hem de afakta, bütün varlıkta rabbinizin güzelliğine şehadet etmeden, her şeyi rabbinizin ismiyle, rabbinizin ismini okumadan, anlamadan, anlayıp rabbinize teslim olmadan ölmeyin, yoksa bu felaketiniz olur” buyurduğu gibi Müslüman olmadan ölmememiz gerekir.

Allah başka bir ayet-i kerimede “öldüğünüzde varacağınız yer Allah’ın huzurudur.”244 Yani mü’min olmadan huzuruma gelmeyin, buyurdu. Hâl böyleyken herkes birilerine bakıp “ben en azından ibadetimi, kulluğumu biraz yapmaya çalışıyorum, ben onlardan daha iyiyim” diyor. Bu doğru olabilir; ama Allah’ın senden istediği şey bu değildir. Allah seni böyle kullarıyla kıyaslamaz! Seni peygamberleriyle kıyaslar.

Allah ölçüyü koymuştur, senin ölçün peygamberindir, iman ettiğin peygamberlerdir. Onlar hayatı nasıl yaşadılarsa, Allah’a nasıl iman ettiler, teslim oldularsa, peygamberler ve onlarla beraber olanlar mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda nasıl cihad ettiler,245 Allah’a verdikleri sözü nasıl yerine getirip Allah yolunda öldülerse, öbürleri de; yani Allah’a verdiği sözde sadık olanlar da sırasını bekliyorsa;246 yani Allah yolunda ölmeye hazırlarsa senin de öyle olman lazım.

Allah yolunda ölmek deyince sadece zahiri olarak ölmeyi anlamayalım. Zahiri olarak ölünce hayat biter. Oysaki senin Allah’ın sana verdiği hayatı onun yolunda sürekli kurban etmen gerekir. Allah “de ki: Hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi olan Allah içindir”247 buyurdu ya işte senin de hayatının ve ölümünün Allah için olması lazım.

Hangi yolda yürüyorsan orada ölürsün. Allah da “rabbinin huzurunda yaşa ve rabbinin yolunda öl! Ona koşarken öl, onun huzurunda öl! Hayatın ve ölümün âlemlerin rabbi olan Allah için olsun” buyurdu.

Kul böyle olunca Allah bunun karşılığında ona ne verir?

Kendi güzelliğini verir. Kulunun istediği, bildiği her şeyi verir. Bir de bilmediklerini, gözlerin görmediği, kulakların işitmediği, kalplerin fehmetmediğini verir. Allah cenneti anlatırken “(cennette) ne yana dönersen dön bitmez, tükenmez bir saltanat.248 Hepsinin üzerinde ise Allah’ın rızası vardır”249 buyuruyor ya işte, Allah kullarına bunları ikram eder.

Bir kere Allah’ın rızasını iyi anlamamız gerekir. Eğer dünyadayken Allah’ın rızasını anlamadıysak oraya gittiğimizde de Allah’ın rızasını kazanmış olmayız. Hayatı yaşarken biz rabbimizden, bize olan muamelesinden razı olmazsak o da bizden razı olmaz. Eğer Allah bizden razı olursa bu rızasını bize tattırır ve “kulum, ben senden razı oldum” der. Bunu bir hitap olarak söylemez, bizden razı olduğunu gönlümüze tattırır.

Bizim de rabbimizin bizden razı olduğunu tatmamız “böyle yaptım, rabbim benden razı oldu. Yaptığım şey yarım yamalak oldu, eksik oldu; ama biliyorum ki rabbim bu hâlimden, işimden tavrımdan, yaptığımdan, sözümden, çabamdan, gayretimden razı oldu” diyebilmemiz lazım. İsterse binde bir olsun Allah o yaptığımızı tamamlar; çünkü Allah, kulunun gücünü bilir.

Manevi olarak da “ben yaptım, ben yaparım, ben akıllıyım, ben bilgiliyim” demeyelim. Her şeyi bilen, ikram eden Allah’tır. Allah rahmetinden, kerimliğinden, sevdiğinden, ikram etmeyi dilediğinden ve bunun için yarattığından dolayı kuluna ikram eder; ama bir kul ille de kaçar, ille de isyan eder, itiraz eder, rabbini, kulluğunu ciddiye almaz, bundan yüz çevirirse kaybeder, tercih kulundur.

Peki, çoğunluk kaybediyor mu?

Maalesef kaybediyor. Yeryüzünde yaşayan insanlara “sen mü’min misin, Müslüman mısın” diye sorulsa, onda biri ancak “evet Müslümanım” der. Onda dokuzu ise “hayır, Müslüman değilim” der. Bu zaman için durum böyledir. Ben onda biri dedim; ama aslında onda biri değil daha azı Müslümandır. Bu durumda insanların onda dokuzu bir kere peşinen kaybetmiştir. Onda dokuzu kâfirdir, müşriktir, inkârcıdır, kendi kendine zulmeden, zalimdir.

O “Müslümanım” diyen onda birlik kesimi de ona bölsek bu defa onda dokuzluk kısmı iki yüzlü, münafık çıkar. Sadece ismi Müslümandır; ama Allah’ı, Allah’ın emrini, hükmünü, işini, takdirini, taksimatını kabul etmez. Sadece “ben Allah’a inanıyorum” der. Zahmet etmeseydin! Sanki inanarak Allah’a bir ikramda bulunmuş, Allah inanılmaya muhtaçmış gibi “ben Allah’a inanıyorum” diyor! Sen Allah’a bir ikramda bulunamazsın, Allah sana ikram ediyor. Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitaben öyle buyurmuştu “(resulüm! Onlar bir de Müslüman olup Allah’a) Teslim olmalarını senin başına kakıyorlar. De ki: Müslümanlığınızı benim başıma kakmayın. Eğer (rabbine âbd olacağına dair verdiği söze) sadık olanlardansanız, aksine sizi imana (ulaştırıp hidâyete) erdirdiği için Allah size minnet eder (sizden kulluk bekler).”250

Evet, rabbimizin ismiyle kendimizi okurken aynı zamanda rabbimizin muradını, takdirini, tecellisini, muamelesini, bize olan rahmetini, muhabbetini, kerimliğini, hidâyetini, bizi temizlemesini, kendisine çekmesini, rabliğini, bizi terbiye etmesini okuyoruz. Allah’ı, onun tecellisini, isimlerini, güzelliğini, okumadığımız bir anımız olmamalıdır. Rabbimizin güzelliğini okumadığımız bir anımız varsa orada bir sorun vardır, ya nefis devreye girmiştir, şeytanla iş birliği yapmış ve şeytan bize vesvese vermiştir ya da şeytan birileriyle yine devreye girmiş ve onlar üzerinden bizi meşgul etmiştir.

Evet, ramazan ayı rahmet ayıdır, biz de rahmetin içindeyiz. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz recep ve şaban ayında dua ederken “ya rabbi! Bizi ramazana ulaştır”251 diye dua ederdi. Sadece ramazana ulaşmak ve ramazanın içinde olmak bile büyük bir rahmettir. Kullar bir şey yapmasa da ramazan ayında hepsi rahmetin içindedir, dolayısıyla rahmeti kana kana içmeli ve birbirine ikram etmelidir.

Ramazan ayında Allah’ın rahmeti tecelli etmiştir. Bununla beraber diğer zamanlarda Allah iyiliğe, güzelliğe bire on verirken bu ayda bire bin, bire yüz bin, bire otuz bin verir. Yani “biraz kıpırda” buyurur. Aynı şekilde ramazan ayının her gecesi Kadir Gecesi’nin nuru ile nurlanmıştır. Allah bize de “bu gecelerde nurlanın” buyuruyor.

Kadir Gecesi’nde ilk inen ayet Ikra’ bismi rabbikellezî halak:252 “Yaratan rabbinin ismiyle oku” ayetidir. Biz de yaratan rabbimizin ismiyle okuyoruz ki gönlümüzün kadri yüce olsun, Kadir Gecesi ile şereflenmiş olsun, bizim Kadir Gecemiz olsun.

Gönül, Rahman’ın arşıdır ve Allah oraya tecelli eder. Bize de düşen; gönlümüze tecelli eden rabbimize dönmektir, Onun bizden ne istediğini gönlümüze bakarak anlamaya çalışmaktır. Allah kimine “güzel yap” der, kimine “rabbini zikret, tesbih et” kimine “secde et” kimine “tefekkür et” kimine “iyilik yap” kimine “ikramda bulun” kimine “sabırlı ol, kızma” kimine de “sus, ağzını kapat, kendine zarar verme” der. Ama herkese bir şey söyler. Gönlümüze bakıp onu dinleyince rabbimizin bize ne söylediğini çok net bir şekilde anlarız; ama dinlemeyince, bakmayınca o zaman kör ve sağır olur, kalbimiz taş gibi olur, hatta kalbimiz taştan daha katı olur.

Allah ile aramızdaki perdeleri biz aralayıp kaldıracağız ki Allah ile aramızda perde olmasın; çünkü Allah ile aramıza biz perde koyduk, yoksa o bize şah damarımızdan daha yakındır.253 Bu perdeleri de dünyaya ve elde edemediğimiz şeylerin hayaline dalarak, hayal kurarak koymuşuz.

Dünyanın kendisi dahi ahiret âleminden bakınca bir hayaldir. Dünyaya gelip gidenlere “dünya nasıl bir yerdi” diye sorsak “hayal gibi geldi, geçti, sanki biraz uyuduk geldik ya da sanki hiç uykudan uyanmadık” derler. Kazanmış birine sorsak o da bize “rabbim beni orada imtihana tabi tuttu, ben orada rabbimin huzurunda durdum, rabbimin bana olan tecellisine, yakınlığına, bana şah damarımdan daha yakın olduğuna şahid oldum ve döndüğüm her yerde rabbimin vechine şehadet ettim” der. “Peki, dünyada başka ne vardı” diye sorsak “bundan başka bir şey yoktu, sadece imtihanlar vardı” der. Öteki ise “dünyada ne vardı” sorusuna “toprak vardı, çamur vardı, ev vardı, iş vardı, nefsin arzuları, istekleri vardı, ben de onların peşinden koştum” der.

Dünyada elbette bunlar vardır; ama mesele senin bunları görmen, sevmen, bunların peşinden koşman değil her anda rabbini görmen, rabbinin huzurunda olduğunu bilmen ve buna iman etmendir. Biz de her anda rabbimizin huzurunda olduğumuzu biliyor, hayatı öyle yaşıyoruz inşallah. Derdimiz de sadece rabbimizin rızasını kazanmaktır ve rabbimizin rızasını kazanmak için önce bizim her anda ondan razı olmamız gerektiğini unutmuyoruz inşallah.

Bu yüzden ne diyoruz? -“Öncelikle ben rabbimden razı olmalıyım. Bulunduğum yerde, yaptığım işte, muhatap olduğum insanlara muamele ederken benim önce rabbimden razı olmam lazım; çünkü yaşadıklarımın hepsi benim için birer imtihandır.

Allah iman edenler için firavunun hanımını örnek gösterir. Firavunun hanımı mü’min bir kuldur. Firavun ona dininden dönsün diye saraylar va’d eder; ama o bunları reddeder ve “rabbim ben firavunun köşkünü istemiyorum. Ben ondan da onun amelinden de uzağım. Sen bana cennette bir köşk yap”254 der ve ölümü göze alır. Zaten firavun da onu şehid eder.

Yani mü’minsen, nerede olursan ol ve etrafında kim olursa olsun kazanırsın. Kimse kimsenin imanına müdahâle edemez, kimse kimseyi küfre, isyana, şirke zorlayamaz.

Aynı şekilde Allah iman etmeyenler için iki peygamberin Hz. Nuh (a.s.) ile Hz. Lut (a.s.)’ın hanımını örnek gösterir ve “(ikisi de) iki salih kulumuzun nikahındaydılar”255 buyurur.

Peki, hanımları nasıl kaybetti?

Her ikisi de Allah’a ve Allah’ın peygamberine isyan etti, itiraz etti ve nankörlük yaptı. İkisi de iman etmedi ve küfürlerini kalplerinde sakladı, sonunda da cehennemlik oldular. Peygamber hanımı oldukları hâlde kaybettiler. Allah bize bu ayette “iş senin gönlünde bitiyor” buyuruyor. Bu yüzden hiç kimse kaybedince bir başkasını suçlayamaz! Kimse şeytanı da suçlayamaz. Kıyamet günü şeytan da kendini savunur. Allah ayet-i kerimede şeytanın kendini nasıl savunacağını da beyan eder.

“Nihâyet (onların hesapları görülüp) işleri bitirilince şeytan (onlara) der ki: Muhakkak, Allah size hak olanı (ayetleri ve resulleriyle, hakikati) va’d etti, ben de size (hoşunuza giden şeyleri) va’d ettim; ama sözümden caydım. Bununla beraber zaten benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Ben sadece sizi (apaçık ortada olan hakikati inkâra) davet ettim, siz de hemen benim davetime icabet ettiniz. O hâlde beni kınamayın, kendinizi kınayın. (Bugün artık) Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz! Kuşkusuz ben, daha önce sizin, beni (Allah’a) ortak koşmanızı da kabul etmemiştim. Şüphesiz (bugün) zalimlere elem verici (iç yakan) bir azap vardır.”256

Şeytan bile böylelerinin kulluğunu reddedip “bana bile kul olamazsın. Rabbine karşı nankör olan senin gibi birinden kulluk beklenir mi, muhabbet beklenir mi, sevgi beklenir mi, seni reddediyorum. Senin üzerinde bir saltanatım, bir gücüm, bir etkim yoktur. Ben sadece davet ettim. Sen de hemen üstüne atladın. Şimdi beni suçlama, nefsini, kendini suçla, beni kınama, kendini kına. Bugün ne sen beni kurtarabilirsin ne de ben seni kurtarabilirim” diyor!

Evet, biz de kimseyi suçlamıyoruz, her şey yerli yerindedir. Herkes bizim için bir imtihandır. Bize düşen; sadece rabbimizin rızasını gözetmek, bulunduğumuz yerde rabbimize itiraz etmeden, feryat etmeden, hiç kimseyi suçlamadan rabbimizin rızasını kazanmamız gerektiğini bilmektir. Büyük bir sıkıntı geldiğinde ise “demek ki temizlenmem, kurtulmam gereken büyük bir yanlışım var, ondan rabbim bana bu büyük sıkıntıyı verdi” demektir.

En büyük sıkıntıları peygamberler yaşamıştı. Biz de onlara tabi olanlar değil miyiz? -Evet, onlara tabi olanlarız. Bu durumda onlara gelen sıkıntılar bize de geldiğinde onu kabul etmeliyiz.

Neden sıkıntıların en büyüğü peygamberlere gelmiştir?

Çünkü onların her şeyden; nefislerinden, akıllarından, iradelerinden, tercihlerinden, varlıklarından kurtulmaları gerekir. Yoksa o makama varamazlar. Onun için peygamberlerin hepsi büyük sıkıntılar yaşamıştır. Öyle ki kimisine kavimleri her türlü işkenceyi yapmış ve onları şehid etmiştir.

Bu yüzden bir sıkıntı yaşadığımızda öyle itiraz etmek, isyan etmek, feryad etmek “niye bu böyle oldu” deyip karşımızdakini suçlamak eğer mü’min olduğumuzu iddia ediyorsak bize yakışmaz. İsyan etmek, feryad etmek ve birilerini suçlamak yerine “rabbim bana bu muameleyi yapıyorsa mutlaka bir sebebi vardır, ben boynumu bükerim. Rabbim beni temizlesin, nefsimi tezkiye etsin, beni nefsimden, şeytandan, insanlardan, dünyadan kurtarsın. Sadece ona kul olayım, âbd olayım, velim Allah olsun, rabbim Allah olsun” dememiz lazım. Yoksa isyan edip feryad ederek Allah’ı unutup insanlarla meşgul olursak farkında olmadan Allah’ın işlerini, kudretini, imtihanları insanlara mâl etmiş, böylelikle insanları Allah’a şirk koşmuş oluruz.

Böyle bir duruma düşmemek için Allah’ın ayet-i kerimede “o, hanginizin daha güzel amel edeceğini imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır” buyurduğu gibi biz de hayatı yaşarken güzel yapmalıyız. Hangi salih ameli işlersek işleyelim Allah’ın rızasını gözetmeliyiz.

Güzel yapmak gibi bir derdi olmayanlar güzellikten nasibini alamazlar. İnsan zaten Allah’ın güzelliği ile güzeldir, Allah insana ruhundan nefhetmiştir. Yoksa sen kendini bulmasan, kendinde rabbinin tecellisine şehadet etmesen bir hayale kapılmış, hayale dost olmuş, hayale kulluk yapmış; yani nefis hayaline kulluk yapmış, ibadet etmiş olursun.

Bir insanın yüz bin sene ömrü olsa ve hepsi nimet içinde geçse o kişi hiçbir sıkıntı yaşamasa, yüz bin sene sonra kendisine “vaktin geldi, haydi gel” dense o ne kazanmıştır? -Hiçbir şey kazanamamıştır. Birinin hayatı yaşarken imtihanları ne kadar ağır geçmişse ve o da çabasını, gayretini ne kadar sarf etmiş, Allah’ın rızasını gözetmiş, rabbim benden razı olsun diye sabretmiş, şükretmiş, sıkıntılara tahammül etmişse, kendisine yapılan kötülükleri affetmişse, mağfiret etmişse, insanlara rahmet etmiş, ikram etmişse o kadar kazanmıştır. Böyle biri büyük insan, Hz. İnsan, nefsine taviz vermeyen, her anda “rabbim ne der” diyen insandır.

Allah, mü’minleri anlatırken “onlar varlıkta ve darlıkta infak ederler (ikram ederler). Kızdıklarında da öfkelerini (kızgınlıklarını) yutarlar”257 buyurur. Varlıkta infak etmeyi anladık, onlar bir de darlıkta infak ederler; çünkü onlar Allah’ın hesabını yapar ve nefislerine taviz vermezler. Bir sıkıntı yaşadıklarında da kızgınlıklarını yutarlar ve nefislerine göre davranmazlar.

Hepimiz Müslüman bir memlekette yaşıyoruz. Genel olarak baktığımızda görüyoruz ki biri trafikte hafif bir yanlış yaptığında öteki hemen el kol hareketi yapıyor. Neden bunu yapıyorsun, sana ne oluyor! Sen dağdan mı geldin, sen insan değil misin, karşındakine bakarken canavar mı görüyorsun, senin karşındaki Hz. İnsandır, Allah’ın kuludur, sen hiç yanlış yapmıyor musun, hiç dalgın olmuyor musun! Küçük bir yanlışın, dalgınlığın karşılığı böyle mi olmalıdır! Allah senden bunu mu istiyor, böyle mi yap buyuruyor! Senin rabbin yok mu!

Böyle yapanlar bir de kendilerini haklı görürler, “yol hakkı” derler. Hak bu değildir, hak Allah’tır. Allah senden neyi istiyorsa hak olan odur, yoksa hak nefsin istediği değildir! Sen nefsinin istediğini yapıyorsun!

Trafiği sadece örnek verdim, her konuda bu böyledir. Kulun, hakkın huzurunda olduğunu unutmaması, haklı olmak için de hakkın emrini yerine getirmesi gerekir. Allah nasıl yapılmasından razıysa kul olan öyle yapar.

Bir de manevi olarak hakkın sadece kendinde olduğunu görenler vardır. Böyleleri Allah’a giden yola sahip çıkarlar. Allah yolunda yürüyenleri tanımadan, bilmeden onlara saldırır ve “bunlar şöyle kötüdür, biz şöyle iyiyiz, en doğru yol bizim yolumuzdur” derler. Hâlbuki başkalarına niye saldırıyorsun! Kimse senin yolunu senden almamış, sen kendi yolunu yürü, neden başka yoldakilere karışıyorsun! Veya biri manevi olarak hiçbir yol yürümese bile yolun kenarında durmuşsa ona laf atma hakkına sahip misin! Ona yardım etmek istiyorsan en güzel söz neyse onu söyleyecek ve rabbinin yoluna hikmetle davet edeceksin! Yoksa köpek gibi havlamayacaksın! İşte, Allah’tan, haktan, insanlıktan mahrum kalan kişinin hâli böyledir, bir de kendini bir şey zanneder. Evet, bir şey olduğu doğrudur, dilini çıkarıp solumasından insanlara havlamasından dolayı köpek olmuştur. Allah’ın güzelliği, rahmeti, muhabbeti, insanlar için nimet, ikram, af ve mağfiret olamamıştır. Böyle biri insanlığını kaybetmiştir.

Hayat baştan sona bir yolculuktur. Kiminle neyle muhatap olursak olalım, hangi işte olursak olalım bir yol yürüyoruz; yani rabbimize yürüyoruz. Yaşadığımız her şey bizim için rabbimize yürüme imkânıdır, dolayısıyla neyle karşılaşırsak karşılaşalım doğru yapmamız, rabbimizi unutmamamız, rabbimizin bütün varlıktaki tecellisini rabbimizin ismiyle okumamız ve rabbimizin üzerimizde tecelli eden güzelliğine şahid olup şehadet etmemiz lazım ve onun güzelliğini onun bize nefhettiği ruha teslim etmemiz lazım. Yoksa nefis canavarına teslim etmiş oluruz.

Evet, hayatı, imtihanı onun ismi ile okuyor, onun ismine okuyoruz. Her anda imtihanda olduğumuzu ve her anda rabbimizin rızasını kazanma imkânımız olduğunu okuyoruz. Bir an bile bunun dışında değildir. İster tek başımıza olalım, ister başkaları ile beraber olalım, ister bir işte, ister bir yolda olalım, ister yatarken, ister kalkarken, ister yemek yerken, bir şey içerken olsun ya da nefes alırken olsun hiç fark etmez her anda onunlayız. Her anımızda onun rızasını kazanma imkânı “rabbim ben senden razıyım. Sen güzel yapıyorsun. İmtihanlar bize ağır gelebilir, sıkıntı duyabiliriz; ama güzel yaptığından eminiz, buna iman etmişiz” deme imkânımız vardır.

İnşallah hep beraber böyle olacağız. Rabbimiz bizden razı olsun ki bize “ey itminana ermiş nefis! Sen rabbinden, rabbin de senden razı olmuş olarak rabbine dön, gir kullarımın arasına, gir cennetime”258 desin. Allah önce davet edip “rabbine dön, rabbine rücu et” buyuruyor. İrciî ilâ rabbiki râdıyeten mardıyyeh: “Sen ondan razı, o da senden razı (ve onun tecellisine mazhar olarak) dön rabbine (ve sana nefhedilen ruh ol).” Madem ki huzura gidiyoruz, her anda her yerde bizim ondan razı olmamız lazım ki o da bizden razı olsun ve bize “kulum” desin, “gir kullarımın arasına, gir cennetime” desin.

Allah bizi; kendini, varlığı, hayatı doğru okuyanlardan eylesin inşallah. Allah bizi nefsine ya da başkalarına göre yaşayanlardan eylemesin. Allah bizi “ey itminana ermiş nefis! Sen rabbinden rabbin de senden razı olmuş olarak rabbine dön, gir kullarımın arasına, gir cennetime” buyurduğu kullarından eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Necm /25 ↩
  2. Bakara /22 ↩
  3. Enbiyâ /31, Nahl /8 ↩
  4. Hûd /61, Bakara 205 ↩
  5. Buharî, el-Edebül-Müfred s. 168, Heysemî, a.g.e. 4,, 63. Münâvî, Feyzul-Kadîr 3, 30. ↩
  6. Nisâ /119 ↩
  7. Mülk /2 ↩
  8. Necm /39 ↩
  9. Tegâbun /9 ↩
  10. Furkân /77 ↩
  11. Âl-i İmran /148 ↩
  12. Âli İmran /102 ↩
  13. Zümer /7, Mü’min /43 ↩
  14. Enfal /72 ↩
  15. Ahzab /23 ↩
  16. En’âm /162 ↩
  17. İnsân /20 ↩
  18. Âli İmran /15, Tevbe /72 ↩
  19. Hucurât /17 ↩
  20. Ahmed B. Hanbel, Müsned, 1/259 ↩
  21. Alak /1 ↩
  22. Kaf /16 ↩
  23. Tahrîm /11 ↩
  24. Tahrîm /10 ↩
  25. İbrâhim /22 ↩
  26. Âli İmran /34 ↩
  27. Fecr /27-30 ↩