3.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber rabbimizin ismiyle okumayı öğrenmeye, anlamaya çalışıyorduk.
Rabbimizin ismiyle neyi okumamız lazım?
Önce rabbimizin tecellisini, isimlerini; yani El Esmau’l Husna’yı okumamız lazım. İnşallah şimdiye kadar bizi dinleyen kardeşlerimiz El Esmau’l Husna’yı anlamış, anlamaya çalışmıştır.
Rabbimizin tecellisini, isimlerini okuduktan sonra insanı; yani kendimizi okumamız gerekir. Kendimizi de rabbimizin isimleriyle; yani El Esmau’l Husna’sıyla okumamız gerekir.
Allah mülkün maliki ve melikidir. Mülkün sahibi olan, mülkünde melik olan ve mülkünü idare eden odur. Kullarını imtihanlara tabi tutan odur. Hayatı yaşarken de rabbimizin efâlini, işlerini okuyoruz. El Efalu’l Husna ve Aşk sohbetlerini yaparken rabbimizin güzel fiillerini nasıl okumamız gerektiğini anlamaya çalıştık. Bu yüzden rabbimizi nasıl tanımamız, isimlerini ve fiillerini nasıl okumamız gerektiğini artık biliyoruz inşallah.
Bu sohbetimizde ise hep beraber insanı okuyacağız.
Peki, insanı rabbimizin ismiyle nasıl okumamız gerekir?
Allah’ı isimlerinden, El Esmau’l Husna’sından nasıl tanıdıysak insanı da aynı şekilde Allah’ın isimlerinden tanımamız, öyle okumamız lazım. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah’ın zatı hakkında tefekkür etmeyin”61 buyurur. Allah da ayet-i kerimede “Artık (onun kendini vasıflandırmadığı şekillerde) Allah’a, (şanına uymayan) benzetmeler yapmaya kalkmayın.”62 Allah’ın zatı hakkında misal verilmez, buyurmuştur. Allah’ın zatı hakkında misal veremezsin; çünkü onu anlaman mümkün değildir.
Allah için durum böyleyse Allah’ın ruhundan nefhettiği insan için de durum budur. Bu yüzden insanı tanıyamazsın, anlayamazsın. Bırak herhangi bir insanı anlamayı daha sen kendini tanımıyorsun.
Allah, insanın gönlüne günde üç yüz atmış defa onu marifet sahibi yapmak için tecelli eder ve her defasında tecellisi farklıdır, böylelikle kendini insana tanıtır ve insanı marifet sahibi yapar. Zaten yaratılışında Allah ona kendi güzelliğinden bir elbise giydirmiş sonra onu ahsen-i takvim üzere yaratmış, sonra da onu en aşağıya, esfel-i safiline indirmiş ve onu perdelemiştir. Yalnız bu güzellik insanın hakikatinde yine de mevcuttur; ama insan kendi hakikatinden habersiz olduğu için onu bilmiyor, bu güzelliği tatmıyor!
Nasıl ki insan âlemlerin rabbini bilmiyorsa Allah’ın ruhundan nefhettiği ruhunu da bilmiyor, anlamıyor. İşte, insan dünyaya Allah’ın kendisine nefhettiği ruhunu bilsin, kendini bilsin, anlasın, tanısın, kendine şahid olsun, kendinde rabbine şahid olsun, şehadet etsin diye gönderilmiştir. Yaratılışın gayesi budur.
Kul kendinde rabbinin isimlerine, güzelliğine şahid olunca üzerinde Allah’ın muradı gerçekleşir. Yoksa kendini topraktan, çamurdan bir insan olarak görürse kendini tanımamış, anlamamış olur. Böyle biri için sadece çamura; yani dünyaya ait arzular, istekler vardır. Bu kişi hâla çamuru aşamamış ve kendi hakikatine doğru yolculuk yapamamıştır. Hâlbuki Allah, bu yolculuğu nasıl yapması gerektiğini peygamber ve kitap göndererek en ince ayrıntısına kadar bütün kullarına anlatmıştır.
Allah ayet-i kerimede buyurur. Er rahmân. Allemel kur’ân. Halakal insân. Allemehul beyân.63 Allah okuduğumuz bu ayetlerde önce “Rahmân” dedi. Şimdi biri bu ayeti okuduğunda ona “zahiri olarak ne anladın” diye sorulsa “işte, Rahman dedi sadece” demesi yeterli olur mu? -Olmaz. Senin bir şey anlaman, bunu bir yere bağlaman gerekir; yani bu ayeti bir sonraki ayetlerle beraber anlaman gerekir.
Nasıl?
Allemel Kur’an: “Kur’an’ı talim etti.” Kime talim etti? Henüz ortada biri yoktur. Hâlakal insân: “İnsanı yarattı.” Dikkat edilirse Allah burada “Rahmân, Kur’an’ı insana talim etti” demedi sadece “insanı yarattı” buyurdu.
O hâlde Allah insanı neyle yaratmıştır?
Kur’an’ı talim ettirerek vahyi ile yaratmış, insanın hamurunu Kur’an ile yoğurmuştur. Bu yüzden Kur’an, insanın her zerresinde mevcuttur. Zaten Kur’an kelime manası itibariyle okunan demektir. Allemehul beyân: “Ona (insana) beyanı talim etti.” Kur’an’ı, Rahmân’ı beyan edip talim etti. Yani insan rahmetten, aşktan, muhabbetten yaratılmış, Kur’an ile yoğrulmuş Allah’ın kelamıdır. Bundan dolayı Allah Hz. İsa (a.s.) için “O, Allah’ın kelimesidir”64 buyurmuştur.
Bir insan, Rahman’a yolculuk yapmadan, Rahman’a varmadan, şahid olmadan, şehadet etmeden, kendinde ve bütün varlıkta Rahman’ı okumadan kemale ermiş olmaz, kâmil insan, veli olmuş, gerçek manada kul olmuş olmaz, âlemlere rahmet olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tâbi olmuş olmaz.
İnsanı okurken Allah’ın öğrettiği gibi rabbimizin ismiyle okumamız gerekir. Yoksa kendi kendimize göre okumuş oluruz.
“İnsan kimdir” sorusuna Allah’a göre cevap vermeyenler hiçbir zaman kendini tanıyamazlar; çünkü Allah’a ters düşmüşlerdir. İnsanın kim olduğuna şahid olmadan, şehadet etmeden sadece bilgiyle insanın kim olduğunu bilmek yetmez. Bilgi; insanın gerekeni yapması, kazanması, gerekeni görmesi, buna şahid olup şehadet etmesi içindir. Yoksa şahid olmadan “ben bunu anladım” diyemezsin, sadece bilginle bunu anlayamazsın!
Zahiri olarak bildin; ama anlaman için yola girip yürümen, kavraman için daha da yürümen gerekir. Ona şahid olup şehadet etmen, tatman için ise yolun en az yarısını geçmen gerekir. Yoksa sadece kendi kendine hayal kurmuş olursun; çünkü başına en ufak bir musibet, bir bela gelince Allah’ı inkâr ediyorsun, ona isyan ediyorsun. Eğer gerçekten anlamış olsaydın böyle olmazdı, gelen musibetten dolayı Allah’a isyan etmez, itiraz etmezdin.
Evet, aslında her neyi anlatırsak anlatalım insanı anlatıyoruz. Kendimizi tanımamız ve insanın kim olduğunun tam olarak anlaşılması için her yönden insanı anlatıyoruz.
Peki, gerçek manadaki bir kul nasıl olmalıdır?
Gerçek manadaki bir kulun her sözü, fikri, düşüncesi Allah olmalıdır. Öyle ki onun her zerresine Allah tecelli etmiş olsun.
Nasıl?
Böyle bir kul dengeyi bozmadan, her hâli ve her sözüyle Allah demelidir. Mesela; kendisine “nereden geldin” diye sorulsa “Allah’tan” demelidir. “Nereye gidiyorsun? Allah’a” “nereye gitmek istiyorsun? Allah’a” “neyi bilmek istiyorsun? Allah’ı” “neyle, kiminle konuşmak istiyorsun? Allah ile” “kimden almak istiyorsun? Allah’tan” “kime vermek istiyorsun? Allah’a” demelidir. Peki, Allah’a verilir mi? -Elbette ki verilir; çünkü Allah ayet-i kerimede “Allah’a güzel bir borç verin”65 buyurmuştur. Demek ki Allah yolunda bir şey verince onu Allah’a veriyormuşsun!
Aynı şekilde gerçek manadaki bir kula kimi, neyi sevmek istiyorsun, diye sorulsa yine “Allah’ı” der. “Kime yakın olmak istiyorsun? Allah’a” “kime kul olmak istiyorsun? Allah’a” “derdin nedir? Allah” “dermanın nedir? Yine Allah” der. İşte, böyle olan kuldur, bu Hz. İnsandır! Zaten vuslat yolunu böyle olmak için yürüyoruz.
Peki, insanın sadece böyle söylemesi yeterli midir?
Elbette ki yeterli değildir. İnsanın bir de buna şehadet etmesi, şahid olması; yani onda Allah’tan başka bir şeyin kalmaması, bakarken Allah’tan başka bir şeyi görmemesi gerekir. Bir şeyi görmemek gerekir derken zahiri olarak bir şeyi görmemeyi kastetmiyoruz. Allah’tan başka bir şeyi görmemek demek; bir şeye bakarken onun sahibini, rabbini görmek, Allah’ın o kula, mahlukata, varlığa olan muamelesini görmek, her anda Allah ile muhatap olduğunu bilip onun huzurunda olduğunu bilmek, ne yana dönerse dönsün rabbinin vechinin, güzelliğinin orda olduğunu bilmek demektir. Bilmek yetmez bunu görmek, buna şahid olup şehadet etmek demektir. Bu, aşktan, muhabbetten sarhoş olmak, mest olmak, hayran olmak, hayret etmektir. Zaten hayret makamı da budur. Hayran bir şekilde hayrette olmaktır. En kâmil manadaki insan kul olmuş zat Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir, peygamberlerdir. Onların hâline baktığımızda da sadece hayranlığı, hayreti görürüz.
Allah; insanları, Hz. İnsan ve sadece görünümü insan gibi olan; ama insanlığını kaybetmiş, hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağı olanlar diye ikiye ayırır. Tabi ki bu tercihi kendileri yapmıştır. Allah ayet-i kerimede “(iman da bellidir, küfür de bellidir) dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun”66 buyurur. Dileyen şükretsin, dileyen nankörlük yapsın. Tercih insanın kendisine aittir.
Allah, Hz. İnsan deyince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olup onun yolunda yürüyerek Hz. İnsan olmayı kazanan, insanlığa layık olanları kast eder. Yoksa insan deyince sadece görüntüsü insan olup içinde bir canavar veya hayvan olan köpek, timsah, eşek, maymun, domuz olanları kast etmez. Bu tür insanlar dış görüntüsü itibariyle insan gibidir; ama nefis olarak hayvan suretine bürünmüştür, manevi hâlleri böyledir. İşte bunlar ters tarafı tercih edenlerdir.
Evet, Allah insanları ikiye ayırır; iman edenler, bir de iman etmeyenler; yani mü’minler ve diğerleri. Diğerleri derken kâfir, müşrik, münafık, fasık ve zalim olanlar. Allah her birinin hâlini Kur’an’da ayrı ayrı olarak açıklamıştır. Allah hepsini insan olmaya; yani kendi kendilerine davet ediyor ve “sana verdiğim şerefi kaybetme! Beni dinle, benimle oku! Seni yaratan rabbinle oku, rabbinin ismiyle oku, rabbinin ismini oku” buyuruyor.
Mü’min, rabbiyle beraber olandır, rabbini unutmayandır. Allah’a yeryüzünde halife olup rabbinin güzelliğini üzerinde gösterendir.
Nasıl ki Allah’ı El Esmau’l Husna’sından tanıdıysak insanı da üzerinde tecelli eden Allah’ın El Esmau’l Husna’sından tanımamız gerekir. Eğer biri Allah’ın Rahmân isminin tecellisiyle bütün mahlûkata, insanlara rahmet ediyorsa onun üzerinde Rahmân tecelli etmiştir. Bununla beraber Rahîm ismiyle mü’minlere özel olarak rahmet ediyorsa, Vedûd ismiyle seviyorsa, Afuvv ismiyle hataları affediyor, özür dileyenin özrünü kabul ediyorsa, kendisine tekrar tekrar, çeşit çeşit hata yapılsa da o yanlışları, hataları Ğafûr ve Ğaffâr isimleriyle affediyorsa, basir olarak Allah’ın nazarıyla nazar ediyor, semi’ olarak Allah ile işitiyorsa, El Hakem, El Hakîm olarak Allah’ın verdiği hükmü veriyorsa o kul Hz. İnsandır!
Allah’ın her bir ismi kulda böyle tecelli etmiştir. Bu durumda insanı Allah’ın esmasından, Allah’ın ona tecelli ettiği isimlerinden tanımamız gerekir. Yoksa “ben onu biliyorum” demek doğru değildir. Onu Allah’ın isimlerinden bileceksin. Bununla beraber onun hakikatini bilemezsin; çünkü daha kendi hakikatini bilmiyorsun. Ne zaman kendi hakikatini bildiysen o zaman zaten bilmediğin bir şey kalmaz. Rabbini bilirsin, insanı bilirsin, böylelikle hakikati de, Allah’ın muradını da bilmiş, anlamış olursun. Bunu sana Allah gösterir yalnız, o sana tanıtır. Bunun için de bir yol yürümen gerekir.
Herkes kendine baktığında Allah’ın isimlerinin kendisinde ne kadar tecelli ettiğini görür. Bir başkasına bakarken de muhatap olduğu kadarıyla Allah’ın isimlerinin onun üzerinde tecelli edip etmediğini de, Allah’a ayna olup olmadığını da görür.
Evet, insanı tanımaya, insanı rabbimizin ismiyle okumaya çalışmamız gerekir; çünkü insan Allah’ın yeryüzündeki halifesidir. “Kendini bilen (nefsini bilen, hakikatini bilen) rabbini bilir”67 buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Kendini tanıyan rabbini tanır; yani rabbini kendinden, kendi üzerindeki tecellisinden tanır. Bu yüzden rabbimizi anladıkça kendimizi de anlamış oluruz. Kendimizi ondan ayrı görmüyoruz; çünkü o bize şah damarımızdan daha yakındır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “Allah kişi ile kalbi arasına tecelli eder.”68 “Allah insanı çepeçevre ihata etmiştir (kuşatmıştır)”69 buyurmuştu. Dolayısıyla kul nerede olursa olsun onun huzurundadır, onunla beraberdir. Emri, hükmü o verir, takdiri o yapmıştır. Allah göklerin ve yerlerin nurudur70 ve sen onun nurunun, tecellisinin, hükmünün içindesin.
Perdeyi aradan kaldırmak lazım. Bunun için de ya arşa çıkmak ya da arşı indirmek gerekir. Rabbimizle aramızdakiler ve nefsimiz aradan kalkınca “gönül, Rahmân’ın arşı olduğu için”71 biz de arşta olmuş oluruz. Artık arş mı aşağı indi yoksa biz mi arşa çıktık burası belli değildir. Belki de ikisi beraberdir; ama hangisi olursa olsun sonuç olarak biz kendimizi arşta görürüz.
Evet, rabbimizi nasıl tanıyacağımızı öğrenmemiz gerekir; çünkü rabbimizi tanırken, kendimizi de tanımış oluruz.
Rabbimiz rahmandır, rahimdir, rahmeti her şeyi ihata etmiştir, rahmeti gazabını geçmiştir ve o rahmeti zatına yazmıştır. Aynı şekilde rabbimiz mülkün maliki, meliki, idare edicisidir. Biz rabbimizin melikliğini, malikliğini seviyoruz. Onun melikliği, malikliği yanında “bir de ben melikim, ben malikim” demiyoruz! O bizim üzerimizde de melik ve maliktir, o bize karşı rahman ve rahimdir. O bizim üzerimizde hâdîdir, insanlara üzerimizden hidâyeti verir, ikram eder. O hâlıktır, hâllaktır, bedi’dir, baridir; yani yaratandır. Tekrar tekrar yaratır, yarattığını yok eder sonra yeni bir yaratılışla onu yeniden yaratır. O, ilk yaratandır, en güzel surette yaratandır.
Bununla beraber o semi’dir, basirdir, işitendir, görendir. El Hakem ve El Hakîm’dir, hükmü verendir, her işi bir hikmetledir. El Veliyy’dir, veduddur, nasirdir, mevladır. Bize dost olandır velimizdir, bizi sevendir, bize yardım edendir, bizim mevlamızdır, bize yakın olandır.
El Hasîb’tir, her işi bir hesapla yapandır. El Kahhâr’dır, El Cebbâr’dır, El Kâhir’dir. Nefsi kahreder, aradan çeker, kuluna muameleyi böyle yapar, bu yüzden kulunu ağır imtihanlara tabi tutup onun nefsini kahreder ve aradan çeker. Ona hem yokluğu hem varlığı yaşatır. Kuluna kendi varlığını tattırır; yani kula Kahhâr ismiyle fenayı ve bekayı ihsan eder.
Allah El Cebbârdır; dilediğini zorla yapandır. Kul dua etmiş; ama gerekeni yapamamışsa, gerekeni yapmaya gücü yetmemişse onun duasını kabul ettiği için gerekeni ona zorla yaptırandır. Ğafûrdur, ğaffârdır, tevvâbtır, afuvvdur. Mağfiret eder, affeder, tekrar tekrar mağfiret eder.
Es Selâm’dır; nihayetinde kulunu selamete çıkarandır, gönlünü cennet yapandır, onu selam yurduna, cennete çekendir, oraya vardırandır, gönlü cennete çevirendir.
El Hakk’tır, hak olarak tecelli etmiştir. Tecelli etmediği ne bir varlık ne de bir an vardır. Onun tecellisi her andadır.
El Hayy’dır; her şey onunla diridir. Bununla beraber El Kayyum’dur. Her şey onunla, onun tecellisiyle varlıkta durur.
El Mu’min’dir; iman verendir. El Muheymin’dir; koruyandır, gözetendir. El Musavvir’dir; en güzel surette yaratandır, her şeyi yerli yerince eksiksiz yaratandır.
El Ğaniyy’dir; hiçbir şeye muhtaç olmayandır. El Fettâh’tır; açandır, kapıları açandır. İnsana fethi ikram edendir. Fetih bir insana ne zaman gelir? -Ne zaman o insan nefsine galip geldi, gönlünün kapısı açıldıysa El Fettâh ismi işte o zaman onun gönlünde tecelli etmiştir.
El Fââl’dır; her şeyi her anda yapandır. Her işin faili kendisidir. Her şeyi bir vesileyle yapar ve kulunu imtihana tabi tutar. El Evvel’dir, El Ahir’dir. Her şeyin evveli odur; ama evveli olmayandır. Her şeyin ahiri odur; ama ahiri olmayandır.
Ez Zâhir’dir; bütün varlıkta tecelli eden odur, bu tecellisini perdeleyen de odur; ama bu perde yine onun kendi nurundandır. Bütün varlık onun nurundan, tecellisinden ibarettir.
El Bâtın’dır; bütün varlığın bir de görünmeyen, batın tarafı vardır. O görünmeyen tarafı da Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir ve Allah, El Alîm’dir; her şeyi, her şeyle bilendir.
Bu saydıklarımın hepsi Allah’ın isimleridir, aynı zamanda kulda tecelli eden isimleridir. Kul bunların hepsini rabbiyle bilir, rabbiyle tadar, rabbiyle yaşar, rabbiyle görür, rabbiyle işitir, rabbiyle anlar ve okur. Bunu okuyamayanlar okuma bilmiyor demektir! Hiç okumamıştır, kara cahil demektir! İstediği kadar âlim olduğunu, ilim öğrendiğini zannetsin o kişi cahildir. Allah’ı bilmeyen, kendini bilmeyen neyi bilir!
Âlim demek Allah’ı bilen demektir. Bu yüzden ilim; Allah’ı bilme, tanıma, rabbinin ismiyle okumadır, dolayısıyla biri rabbinin ismiyle okuyamıyorsa hiçbir şey bilmiyor ve hiçbir şeyi okuyamamıştır. Biri daha kendini doğru okuyamadıysa neyi doğru okuyabilir! Okur; ama Allah’a göre değil kendine göre okur. Kendine göre okuyunca da âlim değil, cahil olur.
Her bir kulda Allah’ın isimleri tecelli etmiş midir?
Evet, her bir kulda Allah’ın isimleri tecelli etmiştir. İnsan da rabbinin ismiyle okuyunca kendini bu isimlerle tanır.
Sen bir insan olarak onun tecellisinden başka bir şey değilsin. İnsan onun tecellisinden, ona ayna olmaktan, isimlerinin, güzelliğinin görünmesinden başka bir şey değildir. Bununla beraber Allah ruhundan ona nefhettiği için insan, bütün varlıktan ayrı olarak, özel olarak bir de Allah’ın zati tecellisini taşır.
Allah Es Samed’dir. Boşluk kabul etmeyen ve bütün varlıkta tecelli edendir. Nereye tecelli etmiştir? -Zatına, zatıyla, zatında tecelli etmiştir. Bizim gördüklerimiz, baş gözüyle Allah’ın görmemizi istediği şeylerdir, bir imtihan gereğidir. Yoksa Allah’a göre onun huzurundan hiç ayrılmamışız; yani Allah’a göre hiçbir değişiklik yoktur. İnsana göre huzurdan ayrılmak, Allah’tan, kendinden perdelenmek vardır. İnsana göre zaman vardır, mekân vardır. Yoksa Allah’a göre zaman ve mekân da yoktur. Allah’a göre hepsi aynı andır, bir andır.
Evet, rabbimizi anladıkça, tanıdıkça onun ismiyle okudukça, kendimizi, insanı anlamış oluruz. Burada dikkat edilmesi gereken bir durum vardır. İnsanı tanımış, anlamış oluruz derken Hz. İnsanı tanımış oluruz, yoksa beşerî değil! Beşer zaten çamurdandır, nefsin ne istediği zaten bellidir. Bunu bilmeyen kimse yoktur, herkes bunu bilir; ama insanın bilmesi gereken bunlar değildir. İnsanın bilmesi gereken; Allah’tır, kendisine tecelli eden rabbidir. O tecelli edince geriye bir şey kalmaz.
Allah’a yakın olmak öyle kolay, basit bir şey değildir. Kendinden, nefsinden, çamurdan, çamurun arzularından, isteklerinden vazgeçmedikçe rabbine varamaz, onun ismiyle okuyamazsın! Bu yüzden karanlıkta kalmışız. Aydınlanmamız, zulümattan, karanlıktan kurtulmamız için de Allah’ın ilk emri olan “oku” emrini yerine getirip okumamız lazım.
Dediğim gibi; Allah’ın ilk emri “oku” ise hesaba çekileceğimiz ilk hesap da “rabbinin ismi ile okudun mu, rabbinin ismini, isimlerini okudun mu, rabbinin nazarıyla nazar ettin mi, rabbinin ‘gör, anla’ dediğini anladın mı, gördün mü! Rabbin sana ‘bana şahid ol’ dedi. Peki, şahid oldun mu” hesabıdır.
Bunu anladığımızda Allah’ın insana nasıl bir şeref verdiğini anlamış oluruz. Allah, insanı kendisiyle şereflendirmiş, ruhundan nefhedip şereflendirmiş, halifeliği ile şereflendirmiş, yerde, gökte ikisi arasında ne varsa hepsini emrine vermekle şereflendirmiştir. Hiç bundan büyük şeref olur mu, bundan büyük şeref düşünülebilir mi! Bu nasıl bir şereftir! Hâl böyleyken insan bir avuç toprağa, üç beş kuruşa, nefsinin arzularına, isteklerine tamah ediyor; yani köpeğin kemiği tercih etmesi gibi kemiğe tamah ediyor!
Dünyaya tamah etmekle ilgili bir kıssa anlatayım.
Zatın biri dervişleri ile bir yere giderken yolun kenarında köpekler birbirleriyle oynarlar, birbirlerinin üzerine atlar, yuvarlanırlar. Dervişin biri bunu görünce mürşidine “efendim! Bu köpekler ne güzel birbiriyle oynuyorlar, birbirlerini seviyorlar. Keşke insanlar da böyle olsaydı” der. Bunun üzerine o zat “aralarına bir kemik at da gör bakalım ne oluyor” der. Aralarına bir kemik atılınca köpeklerin hepsi kemiğe saldırır ve birbirlerini kan revan içinde bırakırlar.
İnsanın nefsi de böyledir! Dünya kemiğine saldırıp birbirlerini kan revan içinde bırakırlar! Bütün savaşların, düşmanlıkların, kinlerin, nefretlerin, hasetlerin hepsi bundan dolayı değil midir!
Nefis, köpekten daha aşağıdır. Dünya kemiğine tenezzül eden, kemiği isteyen köpeğin yeri de neresidir? -Cehennemdir. Sadece dünyayı isteyenin değil gıybet edenin, birbirini eleştirip çekiştirenin yeri de cehennemdir. Köpekleşmiş nefis gıybet ederken kardeşinin etini yiyor,72 öyle değil mi! Kardeşinin etini yiyen köpekleşmiş bir nefsin yeri de neresi olur? -Tabi ki cehennem olur. Böyle biri rabbinin güzelliğini hiç taşımıyordur. Eğer rabbinin güzelliğini taşımış olsaydı etrafına rahmet ederdi, ikram ederdi, yardım ederdi, severdi, Allah için yedirir, içirir, bunu yaparken de “seni Allah rızası için yediriyorum, içiriyorum ve senden bir teşekkür bile beklemiyorum” derdi. İnsanlara hidâyet, aşk, muhabbet olurdu, cennet olurdu; ama böyle olmak yerine kardeşinin etini yiyorsa bu köpek değil de nedir!
Aynı şekilde onu dinleyen, onu seven, onunla beraber olan, onu dost edinen; yani onun nefsini dost edinen, onun peşinden giden de onu ilah edinmiştir! Böylelerinin yeri de herhâlde Allah’ın huzuru değildir, Allah’a yakınlık değildir. Böyle birine baktığımızda onun okuma bilmediğini, rabbinin ismiyle okumadığını hemen anlarız. Güya insan bu!
İnsan kelimesinin iki manası vardır. Biri isyan eden manasına gelen nisyan kelimesinden türetilir. Yani isyan eden, itiraz eden manasındadır. Tabi, insanın itirazı da iki türlüdür. Bir Allah’a itiraz etmek, bir de şeytana, zulme, haksızlığa, imansızlığa itiraz etmek. İsyanı ya Allah’adır ya da iblise, şeytana, nefsine, dünyayadır.
İnsan kelimesinin diğer manası ise yakınlık manasına gelen üns kelimesinden türetilir. Yani yakınlık kurabilen, yakın olabilen, sevebilen, sevilebilen, sevgiyi kazanabilen, Allah’a yakın olabilen, kendine, kendi hakikatine yakın olabilen dolayısıyla insanlara yakın olabilen, bütün varlığa mahlukata yakın olabilen demektir. Bunun da tam tersi olabilir. Yani insan, Allah’a yakın olabildiği gibi nefsine, şeytana, cehenneme, zulme, dünyaya, puta, küfre, şirke de yakın olabilir. Artık tercih insanındır, bu iki tercih arasında kendi tercihini kendisi yapar. Ya Allah’a, insana, varlığa yakınlığı tercih eder ya da nefsine, dünyaya, şeytana yakınlığı tercih eder.
Aynı şekilde ya nefsine, şeytana isyan eder, onlara karşı durup gereğini yapar, onlarla savaşır, mücadele edip kazanır ya da tam tersini yapar ve nefsinden yana durup Allah’a isyan eder, itiraz eder. İnsanın hâli böyledir! Ya rabbini dinler, rabbi ile konuşur, rabbinin ismiyle okur, ismini okur ya da nefsini dinler, şeytanı dinler, nefis ile, şeytanla okur, anlar, öyle de konuşur, düşünür, hareket eder, amel işler, bir şeylerin peşinden koşar; ama hangi tarafta durursa dursun tercihi kendisi yapmıştır.
Rabbini tercih edenle, rabbinin ismi ile okuyanla okumayanlar birbirinin tam tersidir. Biri esfel-i safiline yol alır, öteki ise alay-ı iliyine yol alır. Yolculuk sıfır noktasından başlar. Dileyen rabbine dost, veli olmayı, ahireti, rabbinin rızasını, yakınlığını, sevgisini tercih eder. Dileyen de nefsini tercih eder, şeytanın peşinden gider, esfel-i safiline, en aşağıya iner.
Sonuçta herkesin varacağı yer Allah’ın huzurudur ve herkes Allah’ın huzuruna ya yücelmiş ya da aşağılanmış olarak varır. Bunu da kendisi tercih etmiştir.
İnsanın işi çok zordur. Onun yükünden daha ağır bir yük yoktur. İnsan, Hz. İnsan olma yükünü yüklenmiştir, Allah ona ruhundan nefhetmiştir, dolayısıyla insan, meleklerin secde ettiği ilahi tecelliyi, göklerin, yerlerin, dağların taşıyamadığı emaneti taşır. Bu yüzden insanın yükü çok ağırdır.
Eğer gökler, yerler, dağlar onu taşımaya korktuysa, onu taşımaktan titrediyse ve insan onu taşıyorsa acaba o nasıl bir emanettir, nasıl bir yüktür! Hâl böyleyken sen kalkmış ıvır zıvır şeylerle meşgul olup “şu şöyle oldu, bu böyle oldu, şu niye şöyledir, bu niye böyledir, Allah niye böyle yapmıyor, niye şunu vermiyor, niye şunu almıyor, niye şuna ikram etmiyor ya da niye şuna azap etmiyor, şuna niye böyle muamele etti, bana niye böyle muamele etti” diyorsun. Böyle söyleyebiliyorsan sen körsün, sen sağırsın. Sen Allah’ı, rabbini görmüyorsun. Allah’ın tecellisine, kudretine şehadet etmiyorsun, Allah ile hiçbir bağın yoktur, sadece nefsinle berabersindir. İnsanlığını da kaybetmişsindir, bu yüzden sana insan denmez! Hayvan hatta hayvandan daha aşağı,73 denir!
Bir beşer olarak hata yapmak başka bir şeydir. Benim bu söylediklerim imanla, gönülle, küfürle, şirkle, nifakla, münafıklıkla ikiyüzlülükle ilgilidir. Zahiri olarak insan hata yapabilir, yanlışa düşebilir; ama Allah’a itiraz edemez, onu yok sayamaz. “Seni görmedim, bilmiyorum, tanımıyorum, isimlerini kabul etmiyor, sana iman etmiyorum, seni sevmiyorum” diyemez. Onu sevmiyorsan kendini sevmiyorsun; çünkü senin varlığın ondan gayri değildir. O sana tecelli etmiştir; yani sen ondan gelmişsin, yine ona döneceksin. Döneceksin; ama onun tecellisi olarak dönmen, kendini kirlettiysen temizlenmen gerekir. Aynı şekilde nefsinden, şeytandan, dünyadan kurtulup rabbini, ahireti tercih etmen, başka dostlukları, başka sevgileri değil, rabbinin dostluğunu, sevgisini tercih etmiş olman gerekir. Öyle ki insan olasın.
Bundan dolayı insan “Allah” diyebilendir, gönlünde sürekli bir feryat olandır. Bu feryat da bir gün biter.
Ne zaman biter?
Kul, Allah’a vasıl olunca, ayrılık bitince onun feryadı da biter. Bilelim ki buraya feryat etmeye gelmişiz.
Hepimiz acziyetimizi, günahımızı, yanlışımızı, perdelerimizi insan olmayı beceremediğimizi, Allah’ın verdiği şerefi, yüklediği emaneti taşıyamadığımızı, Allah’a verdiğimiz sözü, va’di yerine getiremediğimizi, canlı Kur’an olamadığımızı, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olup âlemlere rahmet olamadığımızı, kendimize rahmet olamadığımızı biliyoruz. Eksiklerimizin olması hiçbir zaman böyle olamayacağız demek değildir! Bize düşen; sadece hedefi belirlemek sonra çabamızı, gayretimizi sarf edip yolu yürümektir, rabbimizi, onun huzurunda olduğumuzu unutmamak ve devamlı onun rızasını, sevgisini, yakınlığını gözetmektir. Rabbimize dönüp “sana geliyorum ya rabbi! Benim tercih ettiğim sensin. Ben seni, senin rızanı tercih ediyorum. Kendimde, hatta bütün varlıkta senden başka bir şey görmek istemiyorum. Ben sana şahid olmak istiyor, gördüğüm her şeyi senin isminle okumak istiyorum. Senin bana ‘gör, anla’ dediğini görüp anlamak istiyorum” demektir. Böyle yaparsak o bize öğretir, anlatır, okutur, bizi âlim eder, bizi arif yapar. Zaten âlim; Allah’ı bilen, arif ise Allah’ı tanıyandır.
Allah bir kula hangi nimeti vermişse ondan hesaba çeker. Bir nimeti bir kula ikramı ettiyse mutlaka bir muradı vardır ve kul o nimetle kazansın diyedir. Allah, kuluna ya celali ile ya cemali ile tecelli eder. Cemali ile tecelli edince nimeti kuluna hemen ikram eder, kulunu sevindirir. Celali ile tecelli edince önce kulunu musibet, sıkıntı, hastalık, yokluk, dedikodu, iftira ile imtihan eder; ama peşinden mutlaka onun ikram ve sevgisi tecelli eder. Yani Allah celali ile tecelli ederek kulunun nefsini tezkiye eder, temizler, başka varlıklardan, başka insanlardan gönül bağını kesip kendine bağlar ve “senin velin benim, seni seven benim, seni isteyen benim. Seni bir tek ben tanıyorum, senin şerefini ben biliyorum” der.
Allah’ın Celal isminin tecellisi kulu bu şekilde başka bağlardan kurtarıp nefsini tezkiye edip onu kendine, rabbine çekmesidir; yani hepsi Allah’ın rahmeti, muhabbeti, sevgisidir. Bir kul, kendisine gelen muamelelerde Allah’ın sevgisinden, rahmetinden başka bir şey görürse onu ilah olarak kabul edememiş demektir. Zaten ilah; seven, sevilen bu yüzden tapılandır. Kul da yaşadığı her olayda Allah’ın sevgisinden, rahmetinden başka bir şey gördüğünde Allah’ı ilah olarak, rahman ve rahim olarak, malik ve melik olarak kabul edememiş; yani iman etmemiş olur. Bu yüzden de isyan eder, feryat eder. Elbette ki hepimizin eksiklikleri vardır. Bu eksiklikleri tamamlamaya çalışırken de birbirimize destek olacağız inşallah.
Evet, artık huzurda durmamız, kendimizi tanımamız ve rabbimizin tecellisini, güzelliğini kendimizde tatmamız lazım. Allah’a yakınlık böyledir, yoksa iki şey arasındaki yakınlık gibi değildir. O, kendi kendine yakındır, kul da kendinde rabbinin tecellisinden başka bir şey görmeyince mukarrebun olur, Allah’a yakın olur.
Hepiniz marifeti biliyorsunuz; çünkü yıllardır marifetullahla ilgili yaptığımız sohbetleri dinliyorsunuz. Gidip âlim denilen, seyda denilen yüz kişiyi getirin ve onlara Allah’ı ne kadar bildiklerini sorun bakalım. Eğer sizin onda biriniz kadar Allah’ı biliyorlarsa onlara âlim denir; ama biliyoruz ki herhangi bir kardeşimiz konuşunca onların ilimleri biter.
Neden?
Çünkü ilim; Allah’ı bilmektir. Yoksa “falan mezhebe göre fetva böyledir, falan mezhebe göre şu yanlıştır, şu doğrudur” demek Allah’ı bilme ilmi değildir. İlmi sadece fetvadan, zahirden ibaret zannedenler birkaç kelime öğrendikten sonra bir de bakarsın ki birbirlerini eleştirirler. Allah ilmi insanlar birbirini eleştirsin “ben alimim, doğru yolda bir tek ben gidiyorum” desin diye mi vermiştir! Böyle bir ilim var mıdır! Bu kimin ilmidir!
Biri başkalarını eleştiriyor, çekiştiriyorsa ilmini zulümde, zalimlikte, şeytanın yolunda kullanıyordur. Eğer ilmini Allah yolunda kullansaydı insanlara rahmet olurdu, hidâyet olurdu, aşk olurdu, muhabbet olurdu. Şeytanın yolunda kullanınca ise kin oluyor, nefret oluyor, haset oluyor. Öyle ki insanlar Müslümanlardan soğuyor. Allah için söyleyin; başkalarını eleştirip çekiştirenler ilimlerini Allah yolunda mı yoksa şeytanın yolunda mı kullanmış oluyor!
Böyle yapanlar bir de “ben âlimim, ben seydayım, ben şeyhim; bunları insanlara doğru yolu göstermek için söylüyorum” diyor. Senin köpekten ne farkın vardır! Sadece insana havlıyorsun! Şeytana yardım ediyor, destek oluyor, şeytanı sevindiriyorsun. Allah’ı sevindirmek bu mudur! Resulünü sevindirmek bu mudur! Sen körsün, rabbinin ismiyle okumuyor, insanı görmüyorsun! Kendine göre insanların bir eksiğini, yanlışını görmüşsün; ondan sonra havlıyorsun! Havlayıp şeytana yardım ediyor, insanı cehenneme göndermeye çalışıyorsun! Sen şeytan olmuşsun haberin yoktur! Sonra da kendine âlim, şeyh, seyda, bilmem ne diyorsun!
Kendine gelmen ve aklını başına alman gerekir. Allah seni kendisine âbd olasın, iman edesin, yeryüzünde halife olasın diye yaratmıştır. Senin imanın bu mudur! Senin Allah’a âbdiyetin, âşıklığın, Allah için sevmen böyle midir! Allah sana “böyle ol” mu, buyurdu. Sende Allah’ın güzelliği, resulünün hâli, ahlakı, tavrı görünmüyor! Sana bakan düşmanlığı, kini, nefreti, hasedi, kibri hatırlar ve insan seninle sadece cehenneme sürüklenir.
İnsanın rabbine karşı edepli olması lazım. Sen Allah adına konuşuyor, Allah adına kulları arasında hüküm veriyorsun. Nefsin ilahlık taslıyor “ilah benim!” diyor. Nefsin Allah’a “sen dur. Sen işi tam beceremiyorsun, işi ben yapacağım” diyor. Yetmez! Nefsinin söylediklerine başka şeyler de ilave edip “bu konuda ayet yok; ama hadis var. Âlimlerimiz böyle içtihat etmişler” diyorsun. Niye Allah bir şeyi eksik mi bıraktı! Allah “sizin için dininizi tamamladım, kemale erdirdim, nimetimi tamamladım”74 buyurmadı mı! Nerde eksik var, sen kendin körsün, okuyamıyorsun sonra da “burası eksik kalmış, dur ilave edeyim” diyorsun! Kime göre ilave edeceksin! Sen daha Allah’ın sana vahyettiğini anlamamışsın. Tabi ki onu kendine, nefsine, şeytana göre, işine geldiği gibi ilave edeceksin!
Derdimiz kimseyi eleştirmek değildir. Derdimiz sadece hakkı, hakikati olduğu gibi ortaya koymaktır ki herkes kendine baksın ve böyle yapıp yapmadığını kontrol etsin, yapıyorsa kendini düzeltsin.
Allah bizi kendisine âbd olalım diye yaratmıştır. Âbdiyet; rabbinin ismi ile okuyunca, rabbini tanıyınca, kendini tanıyınca, rabbinin sana karşı nasıl ekrem olduğunu görünce, buna şahid olunca, rabbinin güzelliğini kendinde tadınca olur. İşte, o zaman kul aradaki perdeyi kaldırır ve kendine tanıdığı hakkı her bir kula tanır. Allah adına asla hüküm veremez, susar. O kul üzerinden Allah konuşur; yani kul konuşurken Allah’ın ayetleriyle konuşur, dinlerken Allah’tan dinler, yürürken Allah’a yürür, artık her hâli Allah iledir. Bunu zahiri olarak anlamayalım. Manevi olarak böyledir. Onun derdi de Allah’tır, dermanı da Allah’tır! O kendinde varlık görmek, fikir beyan etmek istemez. Zaten böyle biri kendinden bir söz söylese Allah onu hemen uyarır, ikaz eder ve “yanlış söyledin, sözü kendinden söyledin, hemen sözünü geri al ve tövbe et” buyurur.
Bembeyaz bir şeye en ufak bir leke değince bile o leke hemen görünür. Böyle bir kulun gönlü de leke kabul etmez; ama gönül simsiyah olmuşsa oraya istediği kadar leke değsin, belli etmez, o gönül bir şey hissetmez. Yanlış yapar, küfre düşer, ters tarafa gider, isyan eder, Allah’tan uzaklaşır, insanlığını kaybeder, rabbini kaybeder; ama yine de hiçbir şey hissetmez. Oturur, kardeşinin etini iştahla yer; ama hiçbir pişmanlık hissetmez, “neden böyle yaptım, yaptığım kötü bir şeydi, şeytana uydum” demez. Etrafına kin, nefret, haset saçar. Gönlü cehennem olmuştur, çevresine ateş saçar; ama hiç farkına bile varmaz. Kendisi cehennem olmuştur ve kendisinde ateşten başka bir şey yoktur. Bu yüzden güzelliğe, Allah’ın güzelliğine ve Allah’ın güzelliğinin tecelli ettiği insanlara düşman olur. Haset eder, nefret eder, düşmanlık yapar, düşmanlığını da açık açık ortaya koyar. Bu yüzden Allah “hasetçinin hasedinden Allah’a sığın”75 buyurmuştur.
İnsan iki türlüdür, dedik; iman edenler ve iman etmeyenler. Ortada, imanla küfür arasında bir çizgi vardır. İman edenler küfürdekilerini imana taraf taşımaya; küfürdekiler de iman edenlere imanlarını kaybettirmeye çalışır. İman etmeyenlerin yardımcısı iblistir, şeytanlardır. İman edenlerin yardımcısı ise Allah’tır, resulleridir, mü’minlerdir, velilerdir. Bu iki taraftan biri mutlaka insanı kazanır. Eğer mü’minler küfürdekilerin çalıştığı, çaba gayret sarf ettikleri kadarıyla çaba, gayret sarf etmezlerse insanları kaybederler. Bir insanın kaybetmesi bile hepsinin kaybetmesi demektir. Onun için bütün çabamızı, gayretimizi insanı kazanmak ve insana kazandırmak için sarf edeceğiz inşallah.
Sadece dünyaya bakıp dünyaya göre hesap yapmak ya da birbirimiz üzerinden hesap yapmak doğru değildir. Eğer birine bakarken dünyaya ait bir hesabımız varsa bu durumda bizde bir sorun var, sıkıntı var demektir. Oysaki insana sadece kazandırma, kazandırıp onunla beraber rabbimizin rızasını, yakınlığını, dostluğunu, nurunu, tecellisini kazanma hesabımızın olması ve birbirimize bakarken sadece böyle görmemiz gerekirdi.
İnşallah böyle görüyoruz. Hayatı yaşarken de hep böyle görmeye devam edeceğiz. Öyle ki gerçek manada insan olmuş ve rabbimizin ismi ile rabbimizin ismini, rabbimizin ismine okumuş olalım. Rabbimizin ismiyle okumayınca şeytanın ismiyle okumuş, şeytanla beraber olmuş ve şeytanın verdiği vesvesenin peşinden gitmiş oluruz. Allah da ölüm vakti gelince “haydi kulum, gel” der. Sonra bir de arkamıza dönüp bakarız ki iflas etmişiz; insanlığımızı, emanetimizi kaybetmiş, emanete ihanet etmiş, rabbimize karşı nankör olmuş, isyankâr olmuş, insanı görememiş, imtihanları, hayatı hiç anlayamamışız. Bu yüzden hayvandan bile daha aşağı duruma düşmüşüz.
Kendimden bir söz söylemekten Allah’a sığınırım. Bu söylediklerimin hepsi ayettir. Zaten Kur’an’ı bilenler, dinleyenler, söylediğim her bir kelimenin, cümlenin hangi ayetin manası, beyanı olduğunu anlarlar.
İnsanı anlatmak, anlamak birkaç kelimeyle olacak şey değildir. İnşallah bu sohbetlerde hem insanı anlamaya hem hayatı, Allah’ın üzerimizdeki ve bu hayattaki muradını anlamaya çalışacak hem de rabbimizi tanımaya çalışacağız. Âlemlerin rabbi yaratmayı ve kendi güzelliğini seyretmeyi, seyrettirmeyi dilemiştir, dolayısıyla seyretmeyenler, onun seyrettirdiğini görmeyenler, bilmeyenler cahildir, kördür!
İnşallah biz rabbimizin ismi ile okuyacak, işitecek, görecek, anlayacak, şahid olup şehadet edeceğiz ve aşka, muhabbete, Allah’ın rahmet tecellisine gark olacağız.
Allah hepinizden razı olsun.
