close

22.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Kur’ân ve insanın beraberliğini, yakınlığını, hatta bir oluşunu anlamaya çalışıyorduk.

Allah, insana rûhundan nefhetmiştir.857 Allah, rûhla ilgili olarak âyet-i kerimelerde “sana rûh hakkında soruyorlar. De ki: Rûh, Rabbimin emrindendir ve size ancak (onun hakkında) pek az bir ilim verilmiştir.”858 Kur’ân için de “(resulüm!) işte böylece sana da emrimizden bir Rûh (olan bu Kur’ân’ı) vahyettik”859 buyurmuştur.

Kur’ân, rabbimizin emrindendir. Allah, bize rûhundan nefhetmiş, Kur’ân’la da bize emrinden bir rûh indirmiştir. Böyle olunca insan ve Kur’ân aynı şey olmuş olur.

İnsan, rabbini dinleyince, kendini, rabbini tanıyınca, rabbinin yeryüzündeki halifesi olduğunu anlayınca rabbinin kelimesi olduğunu anlar, tadar. Aynı şekilde Allah’ın kendisine rûhundan nefhettiğini de tadar. Yalnız, bunun için mutlaka manevi bir yolculuk gerekir ki bu yolculuk da sırât-ı mustakîmde rabbimize varmak için yaptığımız yolculuktur, vuslat yolculuğudur.

“Şüphesiz benim Rabbim sırât-ı mustakîm (dosdoğru bir yol) üzeredir (kendisine âbd olanı da dosdoğru yola iletir).”860 Sırât-ı mustakîmde yürüyenler mutlaka rablerine varırlar. Allah âyet-i kerimede “dileyen, Rabbine varan bir yol tutar”861 buyurmuştur. Rabbimize varacağımız yol yalnızca sırât-ı mustakîmdir. Allah, bir de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için “sen sırât-ı mustakîm üzeresin”862 buyurmuştur. Sırât-ı mustakîmde olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Bu yüzden biz de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olursak sırât-ı mustakîmde oluruz.

Kul her şeyi rabbinden; Kur’ân’dan ve canlı Kur’ân olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den öğrenmelidir; çünkü Allah, bize “senden onun gibi, sırât-ı mustakîm üzere rabbine yürüyen, koşan biri olmanı ve onunki gibi bir kulluk, âbdiyet, âşıklık yapmanı istiyorum” demiş, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i önümüze örnek olarak, imam olarak, önder olarak, rehber olarak koymuştur.

Herkes hayatı yaşarken kendine kimi önder, rehber, imam olarak aldığına; kime tabi olduğuna, kimi sevdiğine ve kimin gibi olmak istediğine bakmalıdır. İnsan, kimi kendine örnek alıyor, kim gibi olmak istiyorsa en fazla onun gibi olabilir. Eğer örnek olarak aldığı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olmazsa bu durumda sırât-ı mustakîmde yürüyemez, dolayısıyla kaybeder.

Önceki sohbetimizde hep beraber sabrı ve şükrü anlamaya çalışmıştık. Mesele; hayatı yaşarken sabreden ve şükreden bir kul olmaktır. Sabırla şükür imanın iki yarısıdır. İkisi bir kulda olunca kul iki kanatlı bir kuş gibi, rabbine uçar; ama biri olmadı mı uçamaz ve toprağa gömülür; çünkü tek kanatlı kuş uçamaz. Rabbimize varabilmek için hem sabır hem de şükür sahibi olmamız gerekir ki ikisi de imanın gereğidir.

Mülkün malikinin Allah olduğuna iman edince, her nimeti, ikramı rabbimizden bilir ve şükreden bir kul oluruz. Bununla beraber rabbimize iman etmişsek o hâlde her imtihanı rabbimizden biliriz, aynı zamanda imtihanın peşinden mutlaka ikramın geleceğini biliriz, dolayısıyla rabbimizin her söylediğini kabul eder ve sabreden bir kul oluruz.

Sabır da şükür de bize nimeti kazandırır. Mesele; gönül meselesidir, nimeti de musibeti de; ikramları da imtihanları da rabbimizden bilmek, rabbimizi mülkün maliki ve sahibimiz olarak kabul etmek, hayatta hiçbir tesadüfün olmadığını ve Allah’ın her şeyde bir muradının olduğunu, her şeyi bir hikmetle, hak ile yarattığını unutmamaktır.

Allah âyet-i kerimede “Hasîb (mahlûkata muamele ederken onun kazanması için her şeyi bir hesapla yapan ve her şeyin hesabını soran) olarak Allah yeter.” 863 Yani Allah her şeyi bir hesapla yapandır, buyurmuştur. Hiçbir şey tesadüfen olmaz. Allah her şeyi mutlaka bir hesapla yapar.

Nasıl?

Allah, kulu manevi olarak kazansın diye kulunun hesabını yapar ve kul nasıl kazanabiliyorsa kuluna öyle muamelede bulunur. Bu da kul için saf rahmet ve saf hayırdır.

Evet, sabrı ve şükrü kısaca anlamaya çalışmıştık. Şimdi de hep beraber duanın ne olduğunu öğrenmeye, anlamaya çalışalım inşallah.

İnsanın bütün gücü gönlündeki imanı, duası ve tercihidir. İnsan neyi tercih ederse onu sever, neyi severse onu tercih eder, kazanabileceği de sadece o olur. Bir de insan kimlerin kazandığını kazanmak istiyorsa gönlü onlarla beraber olur, onları sever, onların peşinden gider. Böyle olunca da kazanabileceği şey en fazla onların kazandığı olur.

İnsan istese de istemese de hayat böyledir; çünkü Allah herkesin hakkını teslim edendir. Biri şeytanla beraber olacak, sonra da “ben peygamberlerin gittiği yere gitmek istiyorum” diyecek, hiç böyle bir şey olabilir mi! Şeytanla beraber olanın peygamberlerin gittiği yere gitmesi zulümdür. Diğer bir ifadeyle Allah’ın Kıyamet günü şeytanı takip edenleri şeytanla beraber etmemesi onlara zulüm olur; çünkü şeytanla beraber etmezse onlara haklarını teslim etmemiş olur. Kul neyi hak etmişse; yani duası neyse Allah, kuluna onu verir, ikram eder. Duasından başka bir şeyi kuluna ikram etmez.

Allah, insan için bir tercih yapmış ve bu tercihin ne olduğunu Kur’ân’da kuluna haber verip “seni yeryüzünde halife kılmışım, melekleri sana secde ettirmişim, sana rûhumdan nefhetmiş, seni velim olarak takdir etmiş, her şeyi senin hizmetine vermişim. Sen benim sırrımsın. Öyleyse manevi yolculuğunu yap ve hakikatine ermeye çalış. Ben sana mutlaka yardım eder, senin için gerekeni yaparım; ama beni tercih etmezsen tercih ettiğin şey her ne ise en fazla o olursun. Kişi sevdiğinin dini üzeredir, kiminle olursan onun dininden olur ve onun taptığına tapmış olursun” buyurmuştur. Allah’ın, kulu için yaptığı tercih budur. Bunları açık ve net söylüyorum ki anlaşılmayan hiçbir şey kalmasın, sonra sorumlu duruma düşmeyelim.

İnsanın bu hayatta sadece duası vardır, duasından başka bir gücü yoktur. Allah da kulunun duasına göre tecelli eder, yaratır. El Mucîb olan; dualara cevap veren, icabet eden Allah’tır. İnsan kimden her neyi istiyorsa onu da verecek olan Allah’tır. Ondan başka hiç kimse dualara icabet edemez.

Allah, manevi olarak kulunun her türlü duasını kabul eder. Biri Allah’a dost olmak istiyorsa, Allah onun duasını kabul eder ve onu kendine dost olarak, veli olarak seçer. Ya da “ben cennete varayım yeter” derse Allah ona cenneti verir. “Ben cehennemden kurtulayım yeter” derse, Allah onun duasını yine kabul eder. “Hesabım kolay olsun yeter” derse, Allah onun hesabını kolay kılar. Yeter ki kul dualarına karşılık tövbe ve istiğfar edip elinden geleni yapsın.

Aynısı tam tersi için de geçerlidir. Biri bu kadar güzellik içinde insan olmayı değil de hayvan olmayı tercih eder ve “ben insan olmayı istemiyorum, hayvan olmak istiyorum” derse, Allah da “tercih senindir” buyurur ve onun duasını reddetmez; çünkü Allah, dualara cevap verendir.

Herkes kendisi için mutlaka hayrı ister. Allah da kuluna ya kulun istediği hayrı verir ya hemen vermez daha sonra verir ya da daha güzelini verir. Kul her ne kadar kendisi için hayrı istemiş olsa bile, aslında kendisi için neyin hayır neyin şer olduğunu bilemez. Bunu bilen bir tek Allah’tır. Birçok şey vardır ki, kul onu daha önce şiddetle istemiş, hatta onun için günlerce dua edip yalvarmıştır; ama geriye dönüp baktığında, duası kabul olmamışsa “ya rabbi! İyi ki bu duamı kabul etmedin” demiştir. Çünkü kul, ilk başta istediği şeyin kendisi için hayır olduğunu düşünüyordu; ama zaman geçince aslında onun hayır olmadığını, şer olduğunu anladı. Belki de zahiri olarak bütün dualarımız böyledir.

Evet, herkes sadece hayrı istediği için Allah kulunun duasını kabul edip ona istediğini verse de duasını kabul etmeyip başka bir şey vermiş olsa da netice de yine kuluna hayırlısını vermiş ve onun duasını kabul etmiş olur.

Rabbimiz bize nasıl dua etmemiz gerektiğini öğrettiyse bizim de rabbimizin öğrettiği gibi dua etmemiz şarttır. Allah nasıl dua edeceğimizi Kur’ân’da apaçık bir şekilde beyan etmiş, bize öğretmiştir. Bu Kur’ân aynı zamanda bizim dua kitabımızdır.

İnsan bütünüyle duadan ibarettir, duadan başka bir gücü yoktur. Her ne kadar işi kendisinin yaptığını zannetse de hakikat öyle değildir. İnsan, bir tek dua etmiştir, Allah da onun duasını kabul edip istediği şeyi onun için yaratmıştır; çünkü yaratan bir tek odur.

“O, hanginizin daha güzel amel edeceğini imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır.”864 Allah bize “sana verdiğim sıfatlarımla, isimlerimle güzel yap, tabi tutulduğun imtihanlarda sana öğrettiğim gibi yap” buyuruyor.

Nasıl?

Allah, insana El Kadîr isminden bir parça vermiştir. İnsanın kudreti de görmesi de işitmesi de üzerindeki diğer isimler de Allah’ın takdirinin içindedir; çünkü Allah dilemezse kul göremez, işitemez, anlayamaz, takdir edemez. Allah, bu şekilde isimlerini kuluna ikram etmiş sonra da ona takdir etme hakkını vermiştir. Kul isterse bu isimlerle rabbinin yakınlığını, sevgisini kazanır. İsterse de rabbinin kendisi için takdir ettiklerini değil, her neyi isterse onu tercih eder.

Allah, kulu için sadece hayrı, hidâyeti, cenneti, kendisine yeryüzünde halife olmayı, güzelliği takdir etmiş ve onu güzelliğe davet etmiştir. Biri rabbinin kendisi için takdir ettiklerini takdir etmezse bunlardan mahrum kalır, dolayısıyla kaybeder.

Allah, kuluna “ben takdirimi senin cüz’i takdirin için kullanacak ve sen nasıl istersen öyle yapacağım” demiştir. Çünkü insan, Allah’ın halifesidir. Bu yüzden Allah’ın takdiri kulun takdirine tabidir; yani kul bir duada bulunur, Allah da onun duasını kabul eder; ama insan, rabbinin emrini unutup kendini Allah’tan bağımsız bir varlık olarak görünce, bu defa şeytan ona “sen benden bağımsız bir varlık değilsin” der ve onu kendine bağlayıp yolu gösterir.

Şeytan, Hz. Âdem (a.s.)’a vesvese verince, Hz. Âdem (a.s.), rabbine verdiği sözü unuttu ve rabbine asi oldu.”865 Allah, şeytanın bu tuzağını Hz. Âdem (a.s.) Babamız üzerinden bize öğretiyor. Hz. Âdem (a.s.), rabbinin emrini unuttuğu için asi oldu. Her âyet bize emirdir, o hâlde rabbimize asi olmamak için her âyeti mutlaka öğrenip anlamaya çalışmamız, iman edip ahlaka dönüştürmemiz gerekir. Öyle ki rabbimizin bize olan emrini unutmayalım ve rabbimize asi olmayalım.

Kur’ân’da iki yüzden fazla dua âyeti vardır. Allah bu âyetlerin hepsinde nasıl dua etmemiz gerektiğini bize öğretir. Bir de peygamberlerin yaptığı dualar vardır ki bu duaları da yine Allah onlara öğretmiştir. Aynı şekilde salih kulların ya da iman etmiş kavimlerin yaptığı dualar vardır. Bunların da yanında rabbimizin “istiğfar edin, tesbih edin, hamd edin” diye emrettiği ve nasıl zikretmemiz gerektiğini bize öğrettiği âyetler vardır. Bize düşen; rabbimizin kitabını okuyup nasıl dua etmemiz, zikretmemiz gerektiğini öğrenmek ve hayatı yaşarken rabbimizin emrettiği gibi dua etmektir.

Dua etmek; rabbimizi bir şey yapmaya davet etmektir. Örnek vermek gerekirse; “rabbim bana ikram et” dediğimizde “ya rabbi! Ben kendim için onu hayır olarak görüyorum. Sen de onu benim için takdir et, yarat” demiş ve rabbimizi bize ikram etmeye davet etmiş oluruz.

“(Resulüm!) Kullarım sana Benden sorar(lar)sa (söyle onlara), ‘muhakkak ki Ben Karîb (ismimle herkese ve her şeye çok yakın)ım. Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet ederim. O hâlde (onlar da) Benim (kulluk davetime) icabet etsinler ve Bana iman etsinler ki rüşdlerine (manevi olarak kemâlâtlarına) ersinler.”866 Bana iman edin ki rüştünüze, kemale eresiniz.

Biz dua ederek rabbimizi davet ediyoruz. Rabbimiz de bizi kendisine iman etmeye davet ediyor. Nasıl ki bizim kendimiz için duamız varsa, rabbimizin de bizim için yaptığı takdiri, daveti vardır ve onun davetine mutlaka icabet etmemiz gerekir.

Kur’ân baştan sona davettir, bizim davet kitabımız, dua kitabımızdır. Mesele; dua etmek değildir. Dua etmek yola çıkmamız için sadece bir başlangıçtır. Manevi yolu yürüyünce artık susmamız gerektiğini de öğrenmemiz lazım. Rabbimiz hiçbir şeyi eksik bırakmamıştır. Bu yüzden asıl duayı, daveti bize yapan rabbimizdir. Rabbimizin bize yaptığı davet de ona iman etmemiz ve hayatı rabbimizin istediği, razı olduğu şekilde yaşamamızdır. Böyle yapınca rabbimizin davetine icabet etmiş oluruz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde “dua, ibadetin özüdür, beynidir, iliğidir”867 buyurur. Dua ibadetin hakikatidir ve bütün ibadetler duadır; çünkü dua ederken rabbimizin emrettiği, sevdiği şeyleri yaparız.

İbadet olarak, âbdiyet olarak, kulluk olarak her şeyi rabbimizden isteriz. Hz. Mûsâ (a.s.)’ın “ya rabbi! Bana indireceğin her hayra muhtacım”868 buyurduğu gibi biz de her şeyi rabbimizden istiyoruz; çünkü biz de rabbimizden gelecek her hayra muhtacız; ama duamızın bir edebi olmalıdır. Öyle fikir beyan edip “ille de benim istediğim gibi olsun” değil, “benim istediğim budur ya rabbi! Ama benim tercihim, senin benim hakkımda takdir ettiklerindir. Benim duam budur” dememiz gerekir ki rabbimize iman etmiş ve onun rahmetine, ikramına, ilâhlığına, muhabbetine güvenmiş olalım.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e baktığımızda onun her hâli duaydı. Yatarken dua hâlinde, uyanırken dua hâlinde, yürürken dua hâlinde, her halükârda dua hâlindeydi ve rabbimizle konuşuyordu. Dua ederken de yalnızca “sen benim rabbimsin, ben de senin âbdinim. Benim gücüm hiçbir şeye yetmez. Mülkün maliki, sahibi; meliki, idare edeni sensin. Ben her şeyimi senden istiyorum. Sen takdir etmeden hiçbir şey olmaz. Ben senin huzurunda secdedeyim, duadayım ve senin benim için takdir ettiğini istiyorum” deyip rabbimizden sürekli hayrı istiyordu. Bizim de Resulullah (s.a.v.) Efendimzi’e tabi olup rabbimize böyle dua etmemiz lazım.

İnsan hem kendisi için hem de başkaları için ya dua ya da beddua olur. İnsanlar için hayrı düşünür, hayrı isterse insanlara dua olur, şerri ve kötülüğü, zahiri ya da manevi olarak kaybetmelerini isterse de insanlara beddua olur; ama bunları yaparken aslında insanlara değil, kendine ya dua ya da beddua olmuştur; çünkü Allah âyet-i kerimelerde “Doğrusu insana, çalışmasından başka bir şey yoktur.”869 Herkese kendi elleriyle yaptığının; yani sa’yının, peşinde koşturduğu şeyin karşılığı vardır. “Kim sâlih bir amel işlerse (bu) kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa (o da) kendi aleyhinedir. Senin Rabbin kullar(ın)a asla zulmedici değildir.”870 Yaptığınız iyilik, güzellik lehinize, kötülük aleyhinizedir, buyurmuştur.

Rabbimizin bize ne söylemek istediğini iyice anlamamız gerekir. Eğer herkese kendi elleriyle yaptığının karşılığı varsa bu durumda her ne kadar başkasına yapıyor görünsek de duayı da bedduayı da başkasına değil, kendimize yaparız; çünkü biri için güzel düşünsek, hayrı istesek bu hayra önce biz kavuşuruz. Kendisi için hayrı istediğimiz kişiye ise Allah onu ya verir ya vermez. Bu, rabbimizin bileceği bir şeydir; ama kulları için hayrı istediğimiz için duamız bize geri döner ve Allah bize mutlaka hayır verir.

Aynısı beddua için de geçerlidir. Beddua ettiğimiz kişiye bedduamızın gidip gitmeyeceği rabbimizin bileceği bir şeydir. Karşımızdaki neyi hak etmişse Allah zaten buna göre ona muamele eder; ama bizim bedduamız bize geri gelir ve gönlümüzü harabeye, cehenneme çevirir.

Evet, biz başkalarına dua ya da beddua ettiğimizi zannediyoruz; ama yaptığımız her şeyi kendimize yapıyoruz. O hâlde hayatı yaşarken kendimize dua mı, yoksa beddua mı ettiğimize bakmamız lazım.

“Muhakkak ki Allah ve melekleri, nebîye salât ed(ip dinine yardım ederek onu destekl)erler. Ey iman (ettiğini iddia) edenler! Siz de ona salât ed(ip dine yardım ederek onu destekley)in ve tam bir teslimiyetle (onun örnekliğine) teslim olun!”871

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirip selam verince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hâşâ bizim salavatımızdan şeref mi alıyor! Ya da biz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirdik diye, Allah ona bir ikramda mı bulunacak! Böyle düşünüyorsak rabbimizin bize ne buyurduğunu anlamamış, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i tanımamışız demektir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirmeyi nasıl anlamalıyız?

Salavatı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e değil, kendimize yaparız. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirdiğimizde, rabbimiz onu sevdiği için, onun adına selamı alacak ve bize iade edecektir. Bu durumda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirdiğimizde aslında onun bize selam etmesine vesile olmuş ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in selamını kazanmış oluruz. Allah ve melekleri Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salât ediyor ya, işte Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e salavat getirince hem Allah’ın hem de meleklerin selamını kendimize alırız.

Peki, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e nasıl yardım edebiliriz?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in getirdiği Kur’ân’ı taşıyınca, iman edip amel edince, âyetleri ehlimize ya da birilerine okuyup anlatınca Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yardım etmiş ve onu desteklemiş oluruz. Aynı zamanda Allah’ın emrini de yerine getirmiş, Kur’ân’ı muhacir bırakmamış oluruz.

“Ey iman (ettiğini iddia) edenler! Allah’ın (onun dininin ve resulünün) yardımcıları olun”872 “Ey iman (ettiğini iddia) edenler! Eğer siz Allah’a (ve onun resulüne dinini destekleyerek) yardım ederseniz, (O da) size yardım eder ve ayaklarınızı (sırât-ı mustakîmde) sabit kılar.”873

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yardım edince karşılığında Allah da bize yardım eder. Allah bir kul için “benim yardımcım” buyurursa, bütün âlemlerde bundan daha büyük bir şeref düşünülebilir mi? -Tabii ki düşünülemez. Böyle olunca da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yardım ederken yine kendimize yardım etmiş oluruz.

Evet, kim ne yaparsa yapsın kendine yapar; çünkü muameleyi kime yaparsa yapsın o muameleyi insanın sahibine yapmıştır, sahibi de onun karşılığını mutlaka ona verir. Hatta insan isterse muameleyi karıncaya yapsın, karşılığını yine karıncanın sahibinden alır.

Dediğim gibi: İnsan hayatı boyunca ya dua olur ya beddua olur, ya rahmet olur ya zulüm olur, ya şer olur ya hayır olur, ya iyilik olur ya da kötülük olur. İsterse bunları aklıyla, fikriyle, düşüncesiyle, gönlüyle isterse de diliyle, eliyle, ayağıyla yapsın hiç fark etmez, her hâlükârda insanlar için ya duadır ya da bedduadır.

Burayı iyi anlamamız gerekir. Mesele dua etmek değil; dua olmaktır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bütün âlemler için duadır, rahmettir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den dua beklemek doğru değildir; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de bütün peygamberler de kendileri duadır. Şeytan ise hem insanlar için hem cinler hem de bütün varlık için sadece bedduadır.

Âlemlere rahmet olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bize sadece dua etmez, aynı zamanda dua olur ve bizi dua yapar. Onunla beraber olunca bütün varlığa, mahlûkata dua oluruz, rahmet olur, nimet olur, ikram olur, hidâyet olur, cennet olur, aşk olur, muhabbet oluruz. Böylelikle Allah’a yakın oluruz. İşte bu, dua olmaktır.

Sohbetlerimiz boyunca “Kur’ân ile insan birdir” demiştik. Kur’ân da bizim için dua olur. Eğer Kur’ân’ı okur, iman edip ahlaka dönüştürmeye çalışırsak onunla dua oluruz.

Dua, davettir ve bu davet Allah’adır. Allah’ın güzelliğini üzerimizde gösterince, insanları Allah’ın güzelliğini sevmeye davet etmiş oluruz; çünkü insanlar bizde rahmeti, ikramı, yardımı, affetmeyi, mağfiret etmeyi, sevmeyi görünce üzerimizdeki güzelliği sever. Bu güzellikler Allah’ın güzelliği olduğu için Allah’ın güzelliğini üzerimizde göstererek insanları Allah’a davet etmiş oluruz; yani hâlimiz davet olur. Aynı şekilde bu hâlimiz Allah’ın emridir, hükmüdür, âyetleridir ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakıdır. Bu durumda her şey bir oldu. Tevhid, vahdet budur.

Bunlar hayali şeyler değildir. Allah bizi “lâ ilâhe illallah” demeye davet ediyor. Allah ismi bütün manalarıyla yalnızca aşk ve muhabbet demektir. Allah, ilâh; aşk demek, muhabbet demek, sevmek, âşıklık demektir. Uğruna akıl kaybedilircesine âşık olunan demektir. Her şey Allah’a davet eder. Üzerimizde rabbimizin güzelliği tecelli edince, Allah’ı sevmiş, Allah için sevmiş ve insanları hâlimizle, tavrımızla, konuşmamızla, bakışımızla, işimizle, amelimizle; Allah’ın davetiyle Allah’a, Allah’ın kelamına davet etmiş oluruz. Böyle olanlar her hâliyle duadadırlar ve Allah’ı davet ederler. Dua etmek başka bir şey, dua olmak başka bir şeydir. Böyle olanlar da dua olmuşlardır.

Biz de kardeşlerimizden dua etmelerini değil, dua olmalarını istiyoruz. Bu da Allah’ın güzelliğini üzerlerinde gösterip insanları Allah’ın güzelliğiyle davet etmekle mümkündür. Bunu görmeyenlerin dervişlikle alakaları yoktur, bunlar gözlerini açıp bakmamış, görmemiştir.

Evet, Kur’ân bizim dua kitabımız, davet kitabımız, hidâyet kitabımızdır. Yalnız, burayı doğru anlayalım. Kur’ân’ın dua kitabı olması, “mezarlığa gidip vefat edenlere Kur’ân okuyalım” ya da “şu âyetleri okuyalım rızkımız açılsın, şu sûreleri okuyalım duamız kabul olsun” demek değildir. Bu, Allah’ın kitabını Allah’ın sevmediği şekilde anlamaya çalışıp kendimize başka bir din üretmektir. Kur’ân bizim Allah’ın güzelliğinde, El Esmâu’l Husnâ’sında kaybolacağımız, fena ve beka bulacağımız, bize manevi yolculuk yaptıracak, yolu gösterecek, rabbimize yürütecek ve bize nûr olacak, hidâyet olacak kitabımızdır.

Kur’ân’dan daha güzel bir kitap bilen varsa veya Allah’tan daha güzel anlatanı, davet edeni, duayı öğreteni bilen varsa gidip ona sarılsın! Bütün mü’minler, Müslümanlar, “ben iman ettim” diyenler için Allah’tan daha güzel öğreten, anlatan yoktur. Artık herkes kendi tercihini yapar. Kur’ân’ı kabul edenler Allah’ın nûruyla aydınlanır, etmeyenler ise kendilerini Allah’ın nûrundan mahrum bırakır.

“Muhakkak ki bu (Kur’ân), sana ve kavmine bir zikir (bir öğüt, hatırlatma ve büyük bir şeref)tir. Yakında (hepiniz ondan) hesaba çekileceksiniz.”874 Seni ve sana iman edenleri Kıyamet günü bu kitaptan sorumlu tutacağız.

Hepimiz Kur’ân’dan sorumluyuz. Bu yüzden alimmiş, şeyhmiş, veliymiş, cemaatmiş, hiç kimseyi Kur’ân’ın önüne koymamamız gerekir. Böylelerine “Allah’tan korkun ve Allah’a karşı edepli olun” diyoruz.

Tabii ki insan, Kur’ân’ı parça parça okuyabilir ve öğrendiklerini, anladıklarını başkalarına da öğretebilir; ama asla “bu anlattıklarım sırât-ı mustakîmdir, din budur” diyemez.

Deryanın ortasında dağılan geminin bir tahtasına yapışmış, kurtulmaya çalışıyorsun, inşallah kurtulursun. Ama yapıştığın bu tahtaya “gemi” diyemezsin. Seninle beraber iki kişi daha o tahta parçasına sarılırsa hepiniz batarsınız. Tahta seni yukarıda tutar; ama seni kurtarmaz. Dinin bir parçasına sarıldın diye onu dinin bütünü zannetme!

Manevi yolculuk, vuslat bir tek Kur’ân ile yapılır. Fenayı da bekayı da Kur’ân’la bulabilirsin. Allah sana kitabıyla böyle bir ikram yapmıştır. Hâl böyleyken hidâyeti başka yerlerde ararsan kendine zulmetmiş, rabbine en büyük saygısızlığı yapmış olursun. Kur’ân, Allah’ın ipidir, bir de Allah’ın insanlardan olan ipi vardır.875 Kur’ân ve canlı Kur’ân… Allah’ın insanlardan ipiyle beraber Kur’ân’a sarılınca manevi yolculuğunu yapar, rabbine varırsın. Diğer türlü Kur’ân’ın bir parçasına sarılarak vuslat yolculuğu yapamazsın.

İnşallah hep beraber Kur’ân’a sarılacak ve insanlar için âyet âyet dua olacağız. Unutmamamız lazım ki her bir âyet bize rabbimizin davetidir. Bu yüzden Kur’ân bizim dua kitabımız, davet kitabımızdır.

“Siz(in içiniz)den (her zaman) hayra davet eden, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar felaha (kurtuluş ve saadete) erenlerdir.”876

İçinizden Allah’ın emrettiği gibi bir topluluk, cemaat bulunsun ve o cemaat mutlaka vardır. Asıl kurtuluşa, saadete erenler de onlardır. Onun için “ben sadece kendimi kurtarayım” demekle kurtuluş olmaz. Kim Allah’ın beyan ettiği bu topluluğa ne kadar yakın olursa o kadar kurtuluşa ve saadete erer.

Herkesin bu âlemde bir vazifesi, rabbimizin kendisi üzerinde bir muradı vardır. Her şey yerli yerindedir. Mesele; rabbimizin bizi koyduğu yerde durmaktır. Peki, genel olarak baktığımızda rabbimizin bizi koyduğu yerde durabiliyor muyuz? -Elbette ki duramıyoruz. İşin kötüsü daha nerede durmamız gerektiğini dahi bilmiyoruz. Eğer nerde durmamız gerektiğini anlayamadıysak aklımızı kullanamıyoruz demektir.

Allah herkesin hakkını teslim edendir. Kim neyi hak etmişse Allah ona mutlaka hakkını verir ve kimsenin hakkını zayi etmez. Bir örnek vereyim: Bu mübarek Ramazan ayında, Kadir Gecesi’nin arifesinde olmamıza rağmen yine de dışarıda Allah’ın emrine ters düşen ve edebe aykırı hareketlerde bulunan binlerce insan vardır. Onlar birilerine bir şey yapacaklarını zannederler; ama hakikat öyle değildir. Kim ne yaparsa kendine yapar; çünkü kim ne yapıyorsa kendisi için de aynı muameleyi hak eder.

Bununla beraber biri hiçbir şey yapmasa bile zalimleri destekliyorsa isterse dünyanın öbür ucunda olsun, gönlü onlarla beraber olduğu için o zalimlerin hak ettiğini hak etmiş olur. Öyleyse herkes gönlünün nerede olduğuna, kimlerle beraber olduğuna ve duasının ne olduğuna bakmalıdır. İnsan, gönlünün kimlerle olduğuna bakacak ki zalimleri destekleyip onların kazandığını kazanmasın.

Evet, Allah herkesin hakkını veren, duasına, davetine icabet edendir. Onun için insanın başkalarına yaptıkları aslında kendisine yaptığıdır; ama insan bunu bilmiyor, görmüyor! Görse zaten karşısındakine beddua etmez. Ayrıca insan, başkasına beddua ettiğini, kendisi içinse hayrı istediğini zanneder; ama hakikat öyle değildir. Bu da insanın tevhide erememesinden, kendisinde nasıl bir âlemin olduğunu, düşüncelerinin, fikirlerinin, konuştuklarının, duasının kendisine neler kazandırdığını ya da neyi kaybettirdiğini bilmemesinden dolayıdır.

“Kim sâlih bir amel işlerse (bu) kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa (o da) kendi aleyhinedir.”877 Yani “kim ne yaparsa kendine yapar” buyurdu Allah.

Hayat bir imtihandır, kazanma imkânıdır ve Allah bu hayatta herkesin hakkını teslim edendir. Kimse kendine zulmetmemeli ve yaptığı her şeyin mutlaka farkında olmalıdır. Peygamberler bile en ufak bir hata yaptığında “biz kendimize zulmettik”878 demişlerdir. Çünkü peygamberler bir hata işlediklerinde kendilerine zulmettiklerini ve nereye düştüklerini bilirler.

Baktığımızda hiçbir peygamber “şu şöyle yaptı ondan böyle oldu” deyip bir başkasını suçlamamıştır. Ne Hz. Âdem (a.s.) babamız ne Hz. Nûh (a.s.) ne Hz. Mûsâ (a.s.) ne Hz. Yûnus (a.s.) ne de Hz. Yûsuf (a.s.), mazeret üretip “falanca böyle yaptı” demiştir. Hepsi de “ben kendime zulmettim” deyip suçu, eksiği, yanlışı kendilerine mal etmiştir.

Nefis bütün şiddetiyle kötülüğü emreder ve insanı başka yere davet eder. Allah da kulunu kendine, hayra, güzelliğe davet eder. Tabii ki biri hâlâ işi anlamamış olabilir, dolayısıyla düşebilir; ama insanın rabbine dönmesi ve “ben ne yapıyorum” demesi gerekir. Öyle ki doğru yapabilsin. Şayet kendisi için dua etmek istiyorsa yapması gereken şey; bedduada değil duada olmak, insanlar için rahmet olmak, af ve mağfiret istemek, hidâyet istemek, nimeti ve ikramı istemektir. Kul elinden geldiği kadarıyla böyle yaptığında, rabbimiz de ona “sen benim güzel kulumsun. Sen âleme benimle; rahmetimle, kerimliğimle, affımla, mağfiretimle bakıyorsun. Benim güzelliğim sende tecelli etmiş, sen benim yeryüzündeki halifemsin, güzelliğimin göründüğü aynamsın, gel, yaklaş” buyurur. Böyle bir kul yaklaşmaya layıktır ve mutlaka yaklaşır. Rabbimize bunun dışında bir şeyle yaklaşılmaz. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hadis-i şeriflerinde “din güzel ahlaktır.”879 “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.”880 “Kişi güzel ahlakıyla sabaha kadar ibadet, gündüz oruçlu sevabı alır.”881 “Sizin Allah’a en sevgili olanınız ahlakça en güzel olanınızdır”882 buyurmuştur.

Vuslat yolculuğu, ahlak yolculuğudur. Bu yolculuğu yaparken rabbimize gideriz, rabbimizin güzellikleri, El Esmâu’l Husnâ’sı üzerimizde tecelli eder. Allah âyet-i kerimede “El Esmâu’l Husnâ (en güzel isimler) Allah’ındır. Öyleyse ona o (güzel isimleriy)le dua ed(ip yalvar)ın”883 buyurur. Yani sende benim güzel isimlerim tecelli etsin hem kendin hem de kullarım için güzelliğimi, isimlerimin tecellisini iste.

“En güzel isimler Allah’ındır, Allah’a güzel isimleriyle dua edin, onu bu isimlerle davet edin” buyurdu Allah; yani duayı bütün El Esmâu’l Husnâ ile yapmamız lazım.

Nasıl?

“Ya rabbi! Sen rahmansın, rahimsin” dediğimizde, Allah’ın rahmanlığının, rahimliğinin bizde tecelli etmesini isteriz. Eğer rahmet etmemiz gereken durumlarda rahmet etmiyorsak bu duayı yapınca yalan söylemiş oluruz. Yalan dua da kabul olmaz; ama Allah’ın rahmetini isterken, rahmet etmemiz gereken yerde rahmet edersek o zaman Allah’ın rahmeti bizde tecelli eder, sonra başkaları için rahmet istediğimizde duamız yalan olmaz, biz de doğru dua etmiş oluruz. Biz karşımızdakine rahmeti istediğimiz için rahmet bize de gelir. Sonra Allah dilerse karşımızdaki kişiye rahmetiyle tecelli eder, dilerse de etmez, bunu Allah bilir; ama bizim yaptığımız dua mutlaka bize gelir.

“(Resulüm!) De ki: (Rabbinize) İster Allah diye dua ed(ip yalvar)ın ister Rahmân diye dua ed(ip yalvar)ın. Hangisiyle dua ed(ip yalvar)ırsanız (yalvarın), çünkü El Esmâu’l Husnâ (en güzel isimler) onundur.”884

Allah’ın güzelliğini davet et, Allah ile güzel ol. Güzel olunca bütün insanlara da varlığa da Allah’ın isimleriyle muamele etmiş olursun. Bu, Allah’a yeryüzünde halife olmaktır. Allah’a yakınlık Allah’ın isimlerinin, güzelliğinin tecellisiyle ölçülür; çünkü Allah’ın güzelliği sende tecelli edince, rabbine ayna olmuş ve insanlara dua olmuş olursun. Demek ki dua, El Esmâu’l Husnâ’ylamış, Allah’ın güzelliği, halifesi olmakmış!

Evet, Kur’ân bize dua etmeyi öğretmeye gelmemiştir. Elbette ki nasıl dua etmemiz gerektiğini de Kur’an’dan öğreniriz; ama Kur’ân bizi dua yapmaya ve bize dua olmaya gelmiştir.

Peki, Kur’ân bizi nasıl dua yapar?

Bizi kendi nûruna, hidâyetine, aşka, muhabbete, rabbimizin kendini tanıttığı gibi El Esmâu’l Husnâ’ya büründürünce bizi dua yapmış olur. Biz de böylelikle dua olur, âyet olur, rabbimize halife olur, canlı Kur’ân olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmuş, ona benzemiş ve canlı Kur’ân olmuş oluruz. Böyle olunca da tevhid olur, vahdet olur ve bizde Allah’ın güzelliğinden başka bir şey kalmaz.

Evet, kim ne yaparsa yapsın kendine yapar,885 buyurdu Allah. Onun için zulmedenler kendilerine zulmediyor, yazık ediyorlar. Şeytan onlarla oynuyor, onları peşinden sürükleyip rablerinin emirlerini, vahyini, peygamberini unutturuyor. Onlar da “biz doğru yoldayız, biz haklıyız, güzel yapıyoruz” diyorlar!

Zamanın geldiğinde Allah sana “gel” diyecek ve sen de gidip rabbinin huzurunda hesap vereceksin. Allah seni başkalarıyla meşgul olman için yaratmadı, senin işin insanların ne yaptığına bakmak değildir. Senin rabbine yürüyüp varman gerekir. Rabbin seni en aşağıya indirmiş, sonra “sana verdiğim imtihan imkânlarını birer birer kazanıp bana gel. Sana emrettiğim gibi, sevdiğim, razı olduğum gibi, sana gösterdiğim gibi yap” demiş, önüne bir de örnek olarak peygamber koyup “senden onun gibi bir kulluk yapmanı, onun iman ettiği gibi iman etmeni, onun yaptığı gibi halifelik yapmanı istiyorum. Tercih senindir ya sana emrettiğim gibi yapar kazanırsın ya da iman etmezsin” buyurmuştur.

Hepimiz biliyoruz ki insanların pek azı hariç, çoğu iman etmez! Bu yüzden Allah âyet-i kerimelerde “insanların çoğu iman etmezler.”886 Pek azı müstesna gerisi şeytana, iblise tabi olur. “İnsanların çoğu aklını kullanmaz.”887 Çoğu düşünmez, tefekkür etmez, akletmez, buyurmuştur. Çoğunluk her zaman için böyledir.

Bununla ilgili olarak sahabeden bir kıssa anlatayım.

Bir gün sahabenin biri Mescid-i Nebevi’de namazı bitirdikten sonra “ya rabbi! Beni az olanlardan eyle” diye dua eder. Hz. Ömer (r.a.) da onun bu duasını işitince merak edip duasının bitmesini bekler; çünkü daha önce böyle bir dua işitmemiştir. Sahabe, duasını bitirdikten sonra Hz. Ömer (r.a.) ona, “ya rabbi! Beni azlardan eyle, diye dua ettin. Bu ne demektir” diye sorar. O da “sen duymadın mı, rabbimiz ‘insanların pek azı aklını kullanır, pek azı iman eder’ buyuruyor. İşte, ben de o azlardan olmak istiyorum” der.

Biz de rabbimizin buyurduğu o azlardan olmak istiyoruz. Allah bizi az olanlardan eylesin inşallah.

İnsanın bütün gücü duasıdır ve herkes duasını kendi gönlünde taşır. İnsan, duasının rabbinin razı olduğu bir dua olup olmadığını anlamak için kendi gönlündeki duaya; yani bu âlemde beklediği, istediği şeyin ne olduğuna bakmalıdır.

Hz. Mûsâ (a.s.) zahiri olarak dua ederken “Rabbim! Gerçekten ben, bana indireceğin her hayra muhtacım”888 buyurmuştur. Allah bize Hz. Mûsâ (a.s.) üzerinden nasıl dua etmemiz gerektiğini öğretiyor. Başka bir âyette de Allah “insanlardan öylesi vardır ki, Rabbimiz! Bize (nasibimizi mal ve servet olarak) dünyada ver!’ derler. Böylesinin âhirette hiçbir nasibi yoktur”889 buyurmuştur.

Dünya hayatını tercih edip nasibini dünyada isteyenlerin ahiretten nasibi yoktur. Peki, kimin ahiretten nasibi vardır? Bunun cevabını da Allah veriyor. Ve minhum men yekûlu rabbenâ âtinâ fîd dunyâ haseneten ve fîl âhirati haseneten ve kınâ azâben nâr:890 “Onlardan bir kısmı da, ‘Rabbimiz! Bize (El Esmâu’l Husnâ’n ile tecelli ederek) dünyada da güzellik ver, âhirette de güzellik ver ve bizi (cehennemdeki) ateş azabından koru!’ der.”

Bazı âlimlerimiz âyette geçen “hasene” kelimesini iyilik olarak çevirmişlerdir. Oysaki bu doğru değildir. Hasene kelimesi “güzellik” anlamına gelir. Allah burada bize duayı öğretirken “rabbimiz! Bize dünyada da güzellik ver, ahirette de güzellik ver ve bizi ateş azabından koru” buyuruyor.

Allah bunu rahmetiyle yapar. Dünyadaki güzellik de Allah’ın güzelliğidir. Burada güzel olanlar, rabbinin nurûyla nûrlanmış olanlardır.

“O gün mü’min erkeklerle mü’min kadınları önlerinden ve sağlarından (amellerinin) nûrları aydınlatıp hızla giderken görürsün (onlara şöyle denir), ‘bugün sizin müjdeniz, içinde ebedi kalacağınız, altlarından ırmaklar akan cennetlerdir.’ İşte büyük kurtuluş (ve saadet) budur.”891

Dünyadayken nûrlandıkları için ahirette de önlerinden ve sağlarından nûrları onları aydınlatır; çünkü üzerlerindeki rablerinin güzelliği dünyadayken de üzerlerinde tecelli etmiştir. Onlar hayatı yaşarken güzel yapmışlar, insanlara dua olmuşlar, hayır olmuşlar, rahmet olmuşlar, nimet olmuşlar, ikram olmuşlar, rablerinin güzelliğine, El Esmâu’l Husnâ’sına ayna olmuş, halife olmuşlardı. Onlar dünyada güzel oldukları için ahirette de güzeldirler.

Âyet devam ediyor. “O gün münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere derler ki: ‘Bize bakın da nûrunuzdan (biz de biraz) faydalanalım.’ (Onlara) ‘Arkanıza dönün de bir nûr arayın!’ denilir. Derken onların arasına içinde rahmet, dış tarafında azap bulunan kapılı bir sur çekilir. (O münafıklar) Onlara, ‘biz (dünyada) sizinle beraber değil miydik?’ diye seslenirler. (Mü’minler de) Derler ki: ‘Evet (beraberdiniz), fakat siz kendinize yazık ettiniz, (bizim başımıza her zaman bir musibet ve bela gelmesini) beklediniz, (üstelik siz Allah’ın âyetlerinden de resulünden de sürekli) şüphe ettiniz ve (dünyaya dair) boş temenniler sizi aldattı. Hatta Allah’ın emri (olan ölüm) gelip çatıncaya kadar o aldatıcı (şeytan), sizi Allah(ın affı ve rahmeti) ile aldattı.”892

Mü’minler onlara “evet, dünyadayken bizimle beraberdiniz; ama siz hakikati kabullenemediniz, ‘acaba’ deyip şüpheye düştünüz, onun için münafık oldunuz” derler.

Münafıklar, rablerinin âyetleri karşısında “acaba” derler. Ya da “böyle olmasa da olur” derler. Bir de “ben öyle düşünmüyorum, benim düşüncem farklıdır” derler. Bilmemiz lazım ki Allah’ın âyetleri karşısında böyle söyleyenler münafık olur ve Kur’ân’ın, âyetlerin nûrunu alamaz; çünkü rablerini dinlememişlerdir. Bu nedenle de münafık olmuş ve nûrlarını kaybetmişlerdir.

Okuduğumuz âyette Allah “sonra aralarına içinde rahmet, dışında azap olan bir sur çekilir” buyurmuştu.

Peki, bu şimdi de böyle midir?

Allah’a yemin ederim ki şimdi de aynen böyledir. Zaten bütün feryadımız da bunun içindir. Kulluk, her an yapılması gerekendir. Allah’ın âyetlerinden kaçılmaz. Öyle “ben kendi kendime yaparım” ya da “ben zaten biliyorum” denmez. Ebedi hayat, Allah’ın rızası üç kuruşa satılmaz. Allah’ın verdiği mühleti doğru kullanalım. Yoksa mühletimiz dolduğunda iş işten geçmiş olur.

Şayet Kıyamet günü nûrunu kaybedenlerden olmak istemiyorsak, susup kendi gönül âlemimize dönmemiz, duamıza, hamdımıza, şükrümüze, sabrımıza, rabbimizin huzurunda ne kadar durduğumuza ve hayatımızı rabbimizin huzurunda ne kadar yaşadığımıza bakmamız lazım. Sonra pişmanlığımız bize fayda vermez. Bundan dolayı ısrarla “rabbimize varmamız lazım” diyoruz; çünkü boşa geçirecek bir anımız bile yoktur. Yol imanla, aşkla, Allah’ın ipine sarılarak yürünür. Yolu yürürsek rabbimize varırız, varacağız inşallah.

Evet, hep beraber Kur’ân ve insanı, Kur’ân ile aramızdaki bağın ne olduğunu anlamaya çalıştık.

Allah bizi Kıyamet günü nûrunu kaybedip karanlıkta kalanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi vahyine, kitabına sımsıkı sarılanlardan eylesin. Allah bizi rabbinin istediği, razı olduğu gibi dua edenlerden ve insanlara dua olanlardan eylesin. Allah bizi imanla, aşkla rabbine yürüyenlerden ve rabbine varanlardan eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Hicr /29, Sâd /72 ↩
  2. İsrâ /85 ↩
  3. Şûrâ /52 ↩
  4. Hûd /56 ↩
  5. Nebe 39 ↩
  6. Zuhrûf /43 ↩
  7. Nisâ /6 ↩
  8. Mulk /2 ↩
  9. Tâhâ /115, 120-121 ↩
  10. Bakara /186 ↩
  11. Tirmizî, Daavât 1, Dua 1 ↩
  12. Kasas /24 ↩
  13. Necm /39 ↩
  14. Fussilet /46 ↩
  15. Ahzâb /56 ↩
  16. Saff /14 ↩
  17. Muhammed /7 ↩
  18. Zuhrûf /44 ↩
  19. Âli İmrân /112 ↩
  20. Âli İmrân /104 ↩
  21. Fussilet /46 ↩
  22. Â’râf /23, Kasas /16 ↩
  23. Gazali, İhya, 3/50 ↩
  24. Muvatta, Hüsnü’l-Hulk, 8; Ahmed B. Hanbel 2/381 ↩
  25. Ebû Dâvûd, Edeb 7. Ayrıca bk. Tirmizî, Birr 62 ↩
  26. Ravi: Hz. Enes (r.a.) Ramuz-ul Ehadis Ahmet Ziyauddin Gümüşhanevi ↩
  27. A’râf /180 ↩
  28. İsrâ /110 ↩
  29. Fussilet /46 ↩
  30. Ra’d /1, Hûd /17, Yûsuf /103 ↩
  31. Ankebût /63 ↩
  32. Kasas /24 ↩
  33. Bakara /200 ↩
  34. Bakara /201 ↩
  35. Hadîd /12 ↩
  36. Hadîd /13-14 ↩