20.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Kur’ân ve insanı anlamaya, daha doğrusu Kur’ân’ın bizim neyimiz olduğunu öğrenmeye çalışıyorduk. Önceki sohbetimizde “Kur’ân, bizim sırrımızı açıklayan kitabımızdır” demiştik. Sırra ereceğimiz yolu bize gösterecek ve bizi hidâyete, rüştümüze erdirecek olan kitap yalnız Kur’ân’dır.
Allah hadis-i kutside “insan benim en büyük sırrımdır (sırrım insanda tecelli etmiştir) ben de onun sırrıyım”786 buyurmuştur. Sır; gizli olan şeydir. İşte, Kur’ân bu gizliliği; yani rabbimizin “sır” dediği hakikatimizi ortaya çıkarma yolunu bize gösterecek, bizi sırrımıza vardıracak ve manevi olarak büyütüp kemale erdirecek kitabımızdır.
Genel itibariyle Kur’ân’dan mahrum kaldığımız için sırrımıza vakıf olamamışız; ama rabbimiz bizi bize haber veriyor ki sırrımızı, hakikatimizi bilelim ve kendimizi tanıyalım.
Peki, Allah, insanı nasıl tanıtmıştır?
Allah âyet-i kerimelerde “ben insana rûhumdan nefhettim, melekleri ona secde ettirdim.787 İnsanı yeryüzünde kendime halife kıldım.788 Her şeyi onun emrine verdim.789 Onu güzelliğimin üzerinde göründüğü ayna olması ve güzelliğime şahid olması için yarattım. İnsan kendi üzerinde benim sırrıma, hakikatine aşina olsun, şehadet etsin. Ben de ona bakınca üzerindeki güzelliğe şahid olayım diye insanı dünyaya gönderdim” buyurmuştur.
Sohbetimiz sırasında her konu hakkındaki bilgileri tek tek beyan etmemiz mümkün değildir. Biz de aslında sadece öğrenmemiz gereken konuların başlıklarını söylüyoruz; yani bir parça da olsa kardeşlerimiz için tefekkür kapısını aralıyor ve onlara “buyrun tefekkür edin ve anlamaya çalışın” diyoruz.
Bu sohbetimizde hep birlikte sabrın ve şükrün önemini, rabbimize nasıl şükredeceğimizi ve musibetler karşısında nasıl sabretmemiz gerektiğini anlamaya çalışacağız inşallah.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz imanı tarif ederken “imanın yarısı sabır, yarısı şükürdür”790 buyurmuştur. Sabrı olmayanın imanının yarısı yoktur, şükrü olmayanın da imanının diğer yarısı yoktur. Allah bizi imana davet ediyor. İman edebilmek için de sabrımızın ve şükrümüzün olması şarttır.
Elbette ki her mü’minin imanı kadarıyla, az da olsa sabrı da şükrü de vardır. Kulun imanı ne zaman kemale ererse kul o zaman kâmil manada sabırlı ve şükreden bir kul olur.
Şükretmek; bize gelen bütün nimetleri, ikramları Allah’tan bilmektir. Sabretmek ise Allah’ın takdirine, taksimatına razı olup boyun bükmek ve tabi tutulduğumuz imtihanlarda feryad etmemek, itiraz etmemektir.
Sabrın da şükrün de dereceleri vardır. Kimin sabrı ve şükrü ne kadar kâmilse manevi olarak derece itibariyle de o kadar yüksektedir; yani rabbine o kadar yakındır. Bu yüzden sabır da şükür de hafife alınacak bir şey değildir. İkisi de gönül meselesidir.
Allah, kulunu manevi olarak büyüsün, rüştüne ersin, kâmil insan olsun, rabbine olan imanını, rabbi için her şeyden vazgeçebileceğini ortaya koyup ispatlasın, her şeyin Allah’a ait olduğuna ve mülkün malikinin, El Mâlik olanın, Mâlikü’l Mülk olanın Allah olduğuna iman etsin diye imtihanlara tabi tutar. Kul da imtihanlar karşısında gerekeni yaparsa manevi olarak kazanır ve kemale erer.
İnsanı üzen, sıkan, daraltan, bunaltan bütün imtihanlar sabrı gerektirir. Eğer kul hayatı yaşarken kendine ait bir şeyi görmezse ne olursa olsun sabreder.
Sabrın çeşitleri vardır. Bir sıkıntılara sabretmek bir de nimetlere, günahlara sabretmek vardır. Hepimiz musibetlere sabretmeyi biliyoruz: Karşılaştığımız musibetlere dayanmaya çalışmak musibetlere sabretmektir.
Günahlara sabretmek nasıldır?
Günahlar bizi kendine çeker; ama günah işlememek için direnip çabamızı, gayretimizi sarf ettiğimizde günahlara sabretmiş oluruz.
Bunlardan başka bir sabır daha vardır ki o da aşka sabırdır. Mecazi aşkta insan sevdiğine kavuşmak için çabasını, gayretini gösterir ve sevdiğine kavuşacağı zamana kadar bekleyerek sabreder ya da sevdiğine kavuşamaz, rabbinin takdirine rıza göstererek sabreder.
Bir de hakiki aşka sabretmek vardır. Kul, hakiki aşkta rabbini, rabbine vasıl olmayı ve aradaki manevi perdelerin açılmasını ister; ama bunun için de tabii ki sabır gerekir.
Her sabır birbirinden farklıdır. Bir üzüntüye, sıkıntıya sabretmek, dayanmak vardır, bir de farklı şekilde sabretmek vardır. Buna da “melal, melul olmak” denir. Melul olmak farklı bir şeydir, diğer sabırlara benzemez; çünkü melul olmak manevi sabırdır. Bu sabrın içinde aşk ve muhabbet vardır. Rabbini istersin; ama Allah sana perdeyi açsa da açmasa da bir muhabbetin vardır, rabbinle yine muhatap olursun. Onun için bu sabır, diğer sabırlara benzemez. Ötekileri sıkıntı verir; ama bu sabır sıkıntı vermez, muhabbet verir; yani muhabbetle karışıktır.
Allah sabırla ilgili olarak âyet-i kerimelerde “Allah sabredenlerle beraberdir.”791 “Allah sabredenleri sever”792 buyurmuştur. Allah’ın bizimle beraber olmasından, bizi sevmesinden daha büyük bir ikram olamaz. İşte, imtihanlar olmazsa sabredemez, dolayısıyla rabbimizin sevgisini, beraberliğini kazanamayız. Bu yüzden musibetleri, sıkıntıları reddetmek demek; Allah’ın ikramlarını, aşkı reddetmek demektir. Hele bir de musibetler karşısında itiraz ediyorsak bu defa Allah’ın ikramını reddetmek şöyle dursun, rabbimize şirk koşmuş oluruz.
“(Resulüm!) Kullarım sana Benden sorar(lar)sa (söyle onlara), muhakkak ki Ben Karîb (ismimle herkese ve her şeye çok yakın)ım. Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet ederim. O hâlde (onlar da) Benim (kulluk davetime) icabet etsinler ve Bana iman etsinler ki rüşdlerine (manevi olarak kemâlâtlarına) ersinler.”793 Eğer rabbimize kavuşmayı istiyorsak bize düşen; isyan etmeden, itiraz etmeden feryadla, gözyaşıyla rabbimizden istemek ve bunları yaparken sabretmektir.
Bu sabırların üzerinde başka bir sabır vardır ki bu bambaşka bir sabırdır. Gelen musibetlere dayanmak, boyun bükmek sabırdır. Bir de aşkla, muhabbetle karışık bir sabır vardır. Bu sabırda kul hem musibetlere dayanır hem de vazgeçmeden rabbini istemeye devam eder. Her ne yaşarsa yaşasın “neden, niçin böyle oldu” demez. Bu sabır razı olma hâlidir. Kul rıza hâlinde her türlü sıkıntıya, musibete, üzüntüye, melul olmaya, sabreder.
Nasıl?
Rıza hâlindeki bir kul, Yunus Emre (r.a.) Hazretleri’nin “hoştur bana senden gelen ya hilat u yahut kefen ya gonca gül yahut diken. Kahrın da hoş, lütfun da hoş” buyurduğu gibi, rabbimiz ona lütfedince şükreder, kahır tecelli edince ise “kahrın da hoş ya rabbi” deyip sabreder. Yani sabrederken bir sıkıntılara dayanmak vardır, bir de sıkıntıyı bile hoş görmek, sevmek vardır ki bunun da adı rızadır. Artık bunun üzerini söylemek doğru değildir.
Manevi yolu yürüdükçe rızanın ne olduğunu anlarız. Ben yine de kısaca bile olsa biraz izah edeyim.
Kul, rıza makamına gelince kendisi için nimet de musibet de bir olur. Bir kul için nimetle musibet bir olmadıkça o kul velâyete layık olmaz; çünkü ikisinin de sahibi birdir. İşte, velayet sahibi bir kul nimeti ya da musibeti görmek yerine onun sahibini görür ve ikisini de hoş karşılar.
Bundan sonrasında ise artık ortada nimeti ve musibeti hoş karşılayacak biri olmaz. Böyle bir kul kendinde rabbinin tecellisinden, güzelliğinden başka bir şey görmez ki yaşadıkları hakkında bir hüküm verip “bu nimettir” ya da “bu musibettir” diyebilsin. O kulun böyle bir bakışı olmaz, olamaz. Zahiri olarak dünyada yaşadığı için elbette ki gelen nimetler ya da musibetler karşısında gerekeni yapar; ama bakış itibariyle ikisini de rabbinin güzelliği olarak görür.
Bu anlattıklarım imanın ilk yarısı olan sabırla ilgiliydi. Bir de imanın diğer yarısı olan rabbimize şükretmek vardır.
Şeytan bizi nereye davet ediyorsa bilelim ki orası bizim için cehennemdir, rabbimizi, insanlığımızı ve güzelliğimizi kaybetmektir. Şeytan da bizi şükürsüzlüğe, rabbimize nankör olmaya davet eder.
“(iblis) Dedi ki: (İnsan secdeye layık olmadığı hâlde Âdem’e secde etmemi emretmekle beni azgınlığa mahkûm ettin) Öyle ise beni azgınlığa mahkûm etmene karşılık ben de onlar(ı azdırmak) için mutlaka Senin (dosdoğru yolun olan) sırât-ı mustakîmin (üzerind)e oturacağım. Sonra mutlaka onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından yaklaş(ıp onları kendime bağlay)acağım ve (Sen) onların çoğunu şükredenlerden bulmayacaksın!”
“(Allah) Buyurdu: (Haydi) Yerilmiş ve kovulmuş olarak oradan çık! Andolsun ki onlardan her kim sana tabi olursa mutlaka sizin hepinizle cehennemi dolduracağım!”794 Gördüğümüz gibi şükür olmadı mı orada şeytana tabi olmak vardır, dolayısıyla cehennem vardır.
Genel itibariyle baktığımızda sabırdan ve şükürden kendimizi ne kadar mahrum bıraktığımızı anlarız. Sabırdan ve şükürden mahrum kalmak kendimizi imandan mahrum etmektir. Mesela; baktığımızda insanların en ufak bir şey olduğunda bile hemen sabırsızlığı ortaya çıkar, yaşadıkları olay karşısında hemen feryad eder, isyan edip itiraz ederler.
Bunları kimseyi suçlamak için söylemiyoruz, genel olarak nasıl bir durumda olduğumuzu bilelim diye en basitinden örnek veriyoruz. Misal; biri trafikte yanlış yapınca insanlarda sabır diye bir şey kalmaz, hemen onunla kavga ederler ve birbirlerine bağırıp çağırırlar. İnsanlar bu şekilde Allah’ı, kendini, kim olduğunu, nerede olduğunu unutmuş hâldedir. Kaldı ki daha en hafifini, en basitini söyledim. Hele bir de ortaya menfaat girince insanlar bambaşka bir hâle bürünürler ve sırf daha fazlasını almak için tıpkı köpeklerin arasına kemik atılmış gibi ondan biraz daha fazla almak için birbirlerini kan revan içinde bırakırlar.
Böyle bir nefsin hâli manevi olarak köpeğin hâlidir, dolayısıyla manevi olarak da sureti köpek olur ve bu da onun üzerinde görünür. İnsanlar onun nefsinin köpekliğini göremeyebilir; ama gök ehli, melekler böyle birine baktığında onu köpek olarak görürler. Her ne kadar zahiri olarak insan suretinde olsa da içindeki dışarıya yansıdığı için köpekliği onun üzerinde görülür.
Elbette ki nefiste sadece köpeğin hâli yoktur. Nefis bütün hayvanları içinde barındırabilecek manevi bir varlıktır. Bu yüzden nefiste başka hayvanların hâli de vardır. Mesela; nefsin domuz gibi, yılan gibi, deve gibi, eşek gibi hâlleri de vardır. Eşek gibi olanlar “ben sadece işime, ticaretime, menfaatime bakarım” derler. Böylelerinin menfaatine dokunmadıkça köpeklikleri ortaya çıkmaz, bir kez menfaatlerine dokunduğumuzda ise hemen köpeklikleri ortaya çıkar ve bize saldırmaya başlarlar.
Eğer rabbimize şükretmezsek şeytanın peşine takılırız. Daha doğrusu şeytan ipini boynumuza takar ve bizi peşinden sürükler. Bunun için de bize her türlü vesveseyi verip “şurada şöyle bir menfaatin var, böyle yaparsan kazanırsın” deyip bize her türlü vaatte bulunur; yani bize Hz. Âdem (a.s.) Babamıza yaptığı vaatleri yaparak “söylediğimi yaparsan ebediyen rahat edersin, huzurlu olursun, saltanat sahibi olursun, kıymetin, değerin, şerefin olur, bununla kazanırsın”795 der ve bizi peşinden sürükler.
Allah âyet-i kerimede “şeytan, insana ‘(Allah’ın âyetlerini ve resulünü) inkâr et’ der”796 buyurur. Şeytan, insanın imanını bütünüyle alıncaya kadar ona bu şekilde hile yapar. İmanını alınca da insana “sen bunların hepsini kendi aklınla, ilminle kazandın” der. Şeytan, insana bu kibri yaptırınca da insan hiç farkında olmadan rabbini inkâr eder; yani rabbinin kerimliğini, ikramını kendine mal eder ve rabbini göremez olur; çünkü şeytan ona “bunların hepsini sen kendin kazandın” demiş ve rabbini inkâr ettirmiştir.
Âyet devam ediyor. “(İnsan) İnkâr edince de, ‘şüphesiz ben senden uzağım; çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım’ der.”797 Şeytan, insana önce inkâr ettirir, insan inkâr edince de şeytan ondan Allah’a sığınır; ama insan kendini hâlâ doğru yolda olan, akıllı olan, işini bilen biri olarak görür; yani kendini kâmil bir köpek olarak, eşek olarak, davar olarak görür.
Allah, peygamberleri anlatırken onları sabırlarıyla, şükürleriyle, Allah’a olan güvenleri ve tevekkülleriyle övmüştür. Peygamberler de zaten hayatları boyunca hiçbir şekilde itiraz etmeden rablerine güvenmiş ve sabredip tevekkül etmişlerdir.
Allah sabır konusunda özellikle Hz. Eyyûb (a.s.)’ı bize anlatır. Peki, bir tek Hz. Eyyûb (a.s.) mı sabırlıydı? -Elbette ki hayır. Bütün peygamberler sabırlıydı; ama Hz. Eyyûb (a.s.)’ın sabrı kâmildi. Allah’ın onu sabır konusunda en öne almasının sebebi; Hz. Eyyûb (a.s.)’ın her şeyini tek tek kaybettiği hâlde hiçbir şekilde rabbine itiraz etmemesinden dolayıdır.
Hz. Eyyûb (a.s.) bu sıkıntıları hak edecek bir şey mi yapmıştı? -Hâşâ! Hz. Eyyûb (a.s.) kıyamete kadar sabırla anılacak bir güzelliğe layıktı ve bunu da yapabilecek vasıftaydı. Bu sıkıntıları çekmesinin sebebi; rabbimize daha yakın olması ve daha kâmil olması içindi. Zaten Allah sonradan her şeyi iki katıyla ona geri vermiştir.798 Allah bunu yaparak bize “bilin ki her şey benim kudretimdedir, hayatınız hakkındaki takdiri yapan benim” buyurur.
Hz. İbrâhîm (a.s.)’ın da hayatı sıkıntılarla geçmiştir. Hz. İbrâhîm (a.s.)’ın yıllarca çocuğu olmamış ve evlat hasreti çekmişti. Sonunda Allah ona doksan yaşında Hz. İsmâîl (a.s.)’ı, yüz on yaşında ise Hz. İshâk (a.s.)’ı ikram etmişti. Hz. İbrâhîm (a.s.), yıllarca evlat özlemi çektiği hâlde, Allah ona “İsmâîl’i kurban et”799 buyurdu ve onu en sevdiğiyle imtihana tabi tuttu. Şöyle bir düşündüğümüzde acaba buna nasıl bir sabır gerekir! Tabii, bu da düşünmekle anlaşılmaz; çünkü böyle bir sabır aklın dışındaki bir şeydir. Bunu ancak âşık olanlar anlayabilir. Sonuçta her ne kadar peygamber olsa da Hz. İbrâhîm (a.s.)’ın beşerî bir tarafı vardı. Acaba çocuğunun kurban edilmesi emrine nasıl sabretmişti! Üstelik onu kendi eliyle kurban etmesi gerekiyordu.
Hz. Yakûb (a.s.) da devamlı sıkıntı çekmiştir. Mesela; otuz küsür sene boyunca evladı olan Hz. Yûsuf (a.s.)’ı beklemiş, ağlamış, sonunda ise gözlerine perde inmiştir; ama yine de hiçbir şekilde itiraz etmemiş, “bana düşen bir sabr-ı cemil ile (güzel bir sabırla) sabretmektir”800 demiştir. Aynen dediği gibi de yapmış ve öyle sabretmiştir. O kadar ki çocuklarına bile “siz ne yaptınız” diye sormamış, bunun yerine “bu ayrılık rabbimin takdiriyse ben boynumu büküyorum ve rabbimin bana Yûsuf’umu geri göndermesini bekliyorum” demiştir.
Hz. Yakûb (a.s.), Hz. Yûsuf (a.s.)’ın ölmediğini ya da öldürülmediğini biliyor; ama ona ne olduğunu bilmiyordu. Allah perdeledi mi bilmesine müsaade etmez. Hz. Yakûb (a.s.)’da Hz. Yûsuf (a.s.)’a ne olduğunu bilmeden yıllarca sabretmiş ve rabbimizin razı olduğu şekilde durmuştur. Bu yüzden peygamberlerin hepsi bizim için sabır örnekleridir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hayatı da sürekli sabretmekle geçmiştir. Baktığımızda müşrikler tarafından her türlü hakareti görmüş, insanlar ona “mecnun” demiş, “deli” demiş, “büyücü” demiş, “sihirbaz” demiş ve küfretmiş, taşlamıştır. O kadar ki kullandıkları bazı kelimeleri kullanmak ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yaptıklarını anlatmak bile edebe aykırı olur. Hatta müşrikler durmamışlar, hicret edince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in peşinden gitmiş ve onu öldürmeye çalışmışlardır; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz her birinde de sabretmiş, güzel yapmıştır.
Sabır sadece tahammül etmek değildir, Allah’ın istediği şekilde gerekeni yapmaktır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de sabrederken kendisine yakışır şekilde sabretmiştir?
Nasıl?
Her defasında elini açıp “ya rabbi! Onlar bilmiyor, sen onlara hidâyet ver, bilselerdi böyle yapmazlardı” buyurmuş ve rabbine boynunu bükmüştür. İnsanlar ona sıkıntı veriyorlar; ama o yine de insanlar için af ve mağfiret diliyor, hidâyet diliyor! İşte, sabır budur, peygamberî sabır böyledir! Bu yüzden peygamberin sabrını anlatırken “bu kadar sıkıntı çekti; ama hepsine dayandı” demek doğru değildir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz zamanında bir kadın, çocuğunu kaybeder ve isyan hâlinde feryad eder. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de ona “sabret” deyip kadını teselli etmeye çalışır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onu teselli etmeye çalıştığında kadının arkası Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e dönüktür, bu yüzden kadın kendisine “sabret” diyenin Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olduğunu görmez. Görmediği için de “ölen çocuk senin çocuğun değil, sabret demek senin için kolaydır” der. Kadın böyle söyleyince, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz oradan ayrılır. Kadın kendine gelince, sahabeler ona “sana sabret diyen kimdi biliyor musun? O, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’di” derler. Kadın bunu duyunca hemen kendini toparlar ve direkt Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in evine gidip “ya Resulullah! Onun siz olduğunuzu bilmiyordum, artık sabrediyorum” der. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de ona “sabır, darbenin geldiği ilk andadır”801 buyurur.
Bize Allah’ın sevgisini, beraberliğini kazandıran ilk andaki sabrımızdır; çünkü imanımız ilk anda ortaya çıkar. Bu yüzden imanın yarısı sabır, yarısı şükürdür. Bir de ilk an geçtikten sonra üzüntümüz zaten durur, dolayısıyla mesele o ilk andaki sabredişimizdir. Allah daha sonra o sabrı, dayanma gücünü zaten bize verir; çünkü Allah, çekemeyeceğimiz yükü bize yüklemez.
Allah bizi musibetin geldiği o ilk anda sabreden kullarından eylesin.
Şimdi de şükrü kısaca anlatmaya çalışalım inşallah.
Şükür iki türlüdür. Biri manevi ikramlara şükretmek, diğeri de zahiri ikramlara şükretmektir.
Manevi şükür; varlığımıza, rabbimizin bize tecelli edip güzelliğiyle yoktan yaratmasına, nûruyla tecelli edip bizi rûhundan yaratmasına ve kendi güzelliğiyle şereflendirmesine şükürdür.
İnsanın manevi şükrünü mutlaka yapıp Allah’ın kendisiyle beraber oluşuna, şah damarından daha yakın oluşuna ve kendisine peygamber gönderip Kur’ân’ı indirmesine şükretmesi gerekir.
“Öyle ise sizden her kim o aya erişirse (Kur’ân’ın o ayda indirilmesine şükretmek için) o (ay)da oruç tutsun!”802 Allah bize “Ramazan ayında Kur’ân’ın indirilmesine şükretmek için oruç tutun” buyuruyor.
Tuttuğumuz oruçlar Kur’ân için şükürdür, teşekkürdür; çünkü Kur’ân bizim her şeyimizdir ve bize bizi gösteren aynamızdır. Her ne olursa olsun öncelikle manevi nimetlere, ikramlara şükretmemiz lazım. Rabbimiz bizi kemale erelim, rabbimize şahid olalım, kendimizi tanıyalım, kendi çabamız, gayretimizle marifetullahı, rabbimizin yakınlığını, dostluğunu hak edip varlık olalım diye bu âleme göndermiştir.
“O, hanginizin daha güzel amel edeceğini imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır.”803 Güzel yapanlar; sabredenler ve şükredenlerdir. Geriye kalan diğer güzellikler sabrın ve şükrün içindedir ve hepsi sabrımızı, şükrümüzü; yani imanımızı tamamlar.
“Senin Rabbin dilediğini yaratır ve (zatına) seçer.”804 Allah, nebîlerini, resullerini, velilerini seçer. Rabbimizin seçtikleri sabredip şükredenler ve âyetlerine gerçek manada iman edenlerdir. “Onların içinden, sabrettikleri zaman emrimizle (insanları) hidâyete erdiren önderler çıkardık; çünkü onlar âyetlerimize kesinkes (görüyormuşçasına) iman ediyorlardı.”805 Allah bunu Yahudiler için söylüyor. Allah, ben-i İsrail’in içinden âyetlerine iman edip sabredenleri önder, imam ve hidâyetçi olarak seçmiştir.
Sabır yoksa bir şey yoktur. Bundan dolayı bütün nebîlerde, resullerde en kâmil manada göreceğimiz şey sabır ve Allah’ın verdiği nimetlere şükürdür ki iman da zaten budur. Sabır ve şükür oldu mu iman tamam olur. Bu da kula Allah’tan gelir; çünkü kul, sabretmiş, şükretmiş ve Allah’ın sevgisini kazanmıştır.
Aynı şekilde kul nimetleri görüp şükredince, iblis, şeytan çıldırır. Şeytan ona istediği kadar nankörlük, şükürsüzlük yaptırmaya çalışsa da çabası bir işe yaramaz ve ona yaklaşamaz; çünkü şeytan, ona her vesvese vermeye çalıştığında, o kul “bütün nimetler bana rabbimin ikramıdır, benim varlığım da rabbimin bana bütünüyle ikramıdır” der. Bir kul böyle söylerse şeytan ona ne yapabilir! Aynı zamanda musibetlere, imtihanlara tabi tutulunca da o kul “rabbim benim sabretmemi istiyor” der ve rabbine itiraz etmez. Yani şeytan kendisine her vesvese vermeye çalıştığında, şeytana “sen kim oluyorsun ki bana isyan ettirmeye, itiraz ettirmeye çalışıyorsun” der.
Unutmamamız lazım ki hiçbir şey göründüğü gibi değildir. Biz gelen musibetlerin kalıcı olduğunu zannederiz. Oysaki her gecenin sonunda mutlaka sabah vardır. Mutlaka güneş doğar ve imtihanlar biter. Hayatı yaşadıkça en büyük sıkıntıların, musibetlerin, en büyük belaların bile geçtiğini görürüz. Geçmeyen hiçbir şey yoktur.
“Allah, bir zorluktan sonra (mutlaka) bir kolaylık verecektir”806 “Muhakkak ki (her) zorlukla beraber bir kolaylık vardır. Mutlaka (her) zorlukla beraber bir kolaylık (daha) vardır.”807 Gördüğümüz gibi; Allah iki defa “her zorlukla beraber bir kolaylık vardır” buyuruyor. Allah mutlaka bizim için hayrı yaratır. Bize düşen; “bakalım rabim ne yapacak” deyip onun işini seyretmektir.
Evet, her zaman için mesele; yaşadığımız musibetlerden ötürü rabbimize isyan etmemek, itiraz etmemek, ona güvenip tevekkül etmek ve rabbimize sığınmaktır. Allah dilemeden ağaçtaki yaprak düşer mi? Ya da onun ilminin dışında bir şey olur mu? -Hâşâ! Elbette ki olmaz. Yere gireni, yerden çıkanı, gökten ineni, göğe çıkanı, yerin dibine kaç tane tohum girdiğini ve kaç tanesinin yeşereceğini bilen Allah’tır. Yeşerten odur. Hâl böyleyken Allah bizim sıkıntımızı bilmez mi! Her şeyi zaten bizim için yaratmıştır ve kazanalım diye bize muamelede bulunur.
Her anda rabbimize güvenip tevekkül etmemiz gerekir ki bu imandır. Rabbimize güvenip tevekkül edersek bunun karşılığı sabır ve şükür olur. Allah Hayy ve Kayyûm isimleriyle tecelli edip bizi zahiri olarak diri tutar, varlıkta tutar. Bizi yürütür ve bize manevi yolu, hidâyeti gösterir. Peygamberi örnek olarak önümüze koyar, kitabımızı da elimize verip “haydi, rabbinin ismiyle oku ve anlat” buyurur. Okuyunca hem sabrı hem de şükrü kazanırız. Allah zaten onu bize vermiştir, biz okudukça Allah da gönlümüzdeki, fıtratımızdaki sabrı ve şükrü açar. Biz de hakikatimize yaklaştıkça sabırlı ve şükreden bir kul oluruz.
Sabredip şükrettikçe “ne kadar güzel yaptın ya rabbi! Senin bütün işlerin eksiksiz ve noksansızdır” deyip rabbimizi över, ona hamd eder, rabbimizi tesbih eder, “senden başka büyük yoktur, tek büyük sensin ya rabbi!” deyip rabbimizi tekbir eder, işin sonunda ise “lâ ilâhe illallah! Senden başka ilâh yoktur. Mâbud yoktur, maşuk yoktur. Seven sensin, sevilmesi gereken sensin. Mülk senindir, mülkün maliki, meliki, sahibi, idare edeni sensin. Ben de senin mülkünüm ve senin idarendenim. Beni sen idare ediyorsun ya rabbi! Sen beni imtihanlara tabi tutuyor, nimetleri, musibetleri veriyor, beni kendine çekiyorsun; çünkü beni seven, yaratan, üzerimde bir muradı olan sensin. Ben sana güveniyor, tevekkül ediyorum” deriz. Sabırla şükür bu şekilde birbirini tamamlar, bunların ikisi birdir.
Rabbimize güvenmezsek çamura batar, kendi feryadımızla, ateşimizle baş başa kalırız. Gönlümüz ateş dolar, ağlar, feryad eder, böylelikle “şu niye şöyle oldu” deriz. Önce bir susalım, seyredelim ve bize muameleyi kimin yaptığına bakalım.
Dediğim gibi: Her gecenin sonunda sabah vardır. Fe inne maâl usri yusrâ: “Muhakkak ki (her) zorlukla beraber bir kolaylık vardır.” İnne maâl usri yusrâ: “Mutlaka (her) zorlukla beraber bir kolaylık (daha) vardır.” Fe izâ ferağte fensab: “O hâlde (bir işi bitirip) boş kaldığın zaman hemen (başka bir işe) koyul!” Ne zaman bir işi bitirdiysen durmak yerine çabanı, gayretini sarf et ve güzel yapmaya çalış. Senin işin sadece çabanı sarf etmektir, sonucu yaratacak olan ise Allah’tır.
Ve ilâ rabbike ferğab:808 “Ve (rızasını, cemâlini isteyerek her anda) Rabbine rağbet et!” Rabbini iste, rabbini tercih et. Ondan başka bir tarafa dönme. Elindeki işin zorluğuna boğulma, rabbine güven, ondan emin ol. Sen bir tek rabbinin rızasını iste, rabbini iste ve rabbin için güzel yap, doğru yap, yanlış yapma.
Evet, bize şükrü de sabrı da öğretecek ve manevi olarak kazandıracak olan Allah’ın kelamıdır. Bu yüzden Kur’ân bizim şükür kitabımız, sabır kitabımızdır. Diğer bir ifadeyle Kur’ân bizi rabbimize götürecek, bize hakikati öğretecek, sırrımıza yaklaştıracak ve kendi sırrımızın, hakikatimizin kapısını bize açacak olan iman kitabımızdır. Ancak sabredince ve şükredince her şeyi Allah’a teslim eder, rabbimize şahid olur, şehadet eder ve rabbimizin işini seyrederiz.
Bu şehadetimizden meydana gelecek olan şey de; rabbimizi tesbih etmek, hamd etmek, tekbir etmek, tevhid etmek, secde etmek ve rabbimize boyun bükerek onun yolunda yürümektir, dolayısıyla insanları suçlamaktan ve bütün şirklerden kurtulmaktır.
İnsanlar bize yanlış yapmış olabilir. Unutmayalım ki herkese kendi elleriyle yaptığının karşılığı vardır.809 Allah zaten yanlış yapanları hesaba çeker ve onlara hakkını verir. Bizim bakmamız gereken yer orası değildir. Biz bir kendimize bir de rabbimize bakmalı ve “acaba ben rabbimin katında neredeyim” demeliyiz.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabelere “gönlünüze bakın, Allah sizin gönlünüzde neredeyse siz de onun katında oradasınız”810 buyurmuştur. Biz de kendi gönlümüze bakalım. Rabbimiz bizim gönlümüzde neredeyse biz de onun katında oradayız. İşte bizim yapmamız gereken şey; insanların bize yaptığı yanlışlarla meşgul olmak yerine rabbimiz için güzel yapıp onun sevgisini, yakınlığını kazanmaya çalışmaktır.
Allâhu lâ ilâhe illâ huvel hayyul kayyûm:811 “Allah, kendisinden başka İlâh olmayandır (mabûd, sevilen ve âbd olunmaya layık tek zattır). (O) Hayy’dır, Kayyûm’dur (diri, her şeyin kendisiyle diri olduğu ve varlığı varlıkta tutandır).” Li menil mulkul yevm, lillâhil vâhidil kahhâr:812 “(Allah onlara) ‘Bugün mülk (hakimiyet ve hükümranlık) kimindir?’ (Diye sorar ve yine Allah buyurur ki: Bugün mülk) Vâhid, Kahhâr (sıfatlarında ve isimlerinde tek olan ve dünyadayken onun sıfatlarına, isimlerine sahip çıkanları bugün kahredecek) olan Allah’ındır.”
Allah nasıl ki Kıyamet günü “bugün mülk kimindir” diye soruyorsa, Kur’ân’ı her okuduğumuzda da yine bize sorar ve bu âyet dünyada tecelli eder.
Peki, Allah bize “mülk kimindir, sen kime aitsin, kimin mülküsün” diye buyuruyorsa, bu soruya nasıl cevap vermemiz lazım?
Lillâhil vâhidil kahhâr: “(Mülk) El Esmâu’l Husna’nın kendisine ait olduğu, isimlerinde bir olan, tek olan, vahid ve kahhar olan Allah’ındır. Ben de Allah’a aidim. Her şeyi rabbime teslim ettim ve ona teslim oldum. Ben her şeyden vazgeçtim. Bendeki bütün El Esmâu’l Husnâ’lar bir tek rabbimindir. Gerisini ise rabbim kahretmiş, hükmü altına almıştır. Ben de Allah’ın hükmündeyim” diye cevap vermemiz lazım.
Evet, âyetleri okurken rabbimizin bize ne söylediğini anlamaya çalışmamız gerekir. Âyetleri tekrar tekrar okuyacağız ki rabbimizin vahyi bizde tecelli etsin, imana, aşka, muhabbete ve teslimiyete dönüşsün. Böylece her musibet, bela ve yokluk karşısında sabredelim. Acaba “rabbimiz nasıl yapacak” deyip her anda rabbimizi seyredelim. Hüküm yalnızca Allah’ındır, o dilemezse hiçbir şey olmaz. Biz de bütün nimetleri, ikramları sadece rabbimizden görelim.
Şükrü doğru anlamamız gerekir. “Ya rabbi şükür!” demekle şükür olmaz. Rabbimize şükretmek için elimizdeki nimet hangi işe yarıyorsa rabbimizin rızasını kazanmak için nimeti orada kullanmamız ve “bu nimet bana değil, rabbime aittir. Rabbim onu bana emanet ederek onunla kazanmamı istiyor” dememiz şarttır.
Rabbimizin bize ikram ettiği nimet ister mal olsun, ister ilim olsun, ister bir mevki, makam olsun hiç fark etmez, Allah bize her ne ikram etmişse onunla rabbimizin kullarına yardım edip kazanalım, insanlığımızı; Allah’ın güzelliğini, rahmetini, ikramını, yardımını üzerimizde gösterelim, birileri bize eksik yapmış, yanlış yapmışsa onları affedip rabbimizin mağfiretini isteyelim diyedir. Eğer böyle şükretmez, nimeti kendimize ait zannedersek Allah’a değil, nefsimize şükretmiş ve nefsimizin hevâsını Allah’a şirk koşmuş oluruz.
Allah âyet-i kerimede “(resulüm! Nefsinin) hevâsını (arzu ve isteklerini) kendisine ilâh edinen kimseyi gördün mü?”813 buyurmuştur.
Bu âyeti nasıl anlamalıyız?
Öyleleri var ki en ufak bir mevkidedir, buna rağmen nefsi ilâhlık taslar. İnsanlara yardım etmek, güzel yapmak, onunla Allah’ın rızasını kazanmaya çalışmak yerine mevkisiyle kibirlenir. Oysaki sen kime karşı kibirleniyorsun! Bu âlemde kibirlenecek bir şeyin mi var!
Hepimiz Allah’ın kuluyuz. Ya Allah’a kul olmayı, âbd olmayı kabul eder, sabır ve şükür sahibi olur, sabrımızla, şükrümüzle imanımızı kemâle erdirip Hz. İnsan oluruz ya da “ben alimim, ben biliyorum, bunlar benim hakkımdır, benim kazandıklarım bir tek benimdir” der, kul olmayı, insan olmayı kabul etmeyiz. Kul olmayı kabul etmezsek yarın neler olacağını hep beraber huzurda görürüz. Sadece Kıyamet günü de görmeyiz. O “ben, bence, bana göre” diyenleri dünyadayken vahid ve kahhar olan Allah kahreder ve onlar için kahır tecelli eder. Onlar da böylelikle nasıl bir yanlış yaptıklarını anlarlar.
Evet, “ben” diyenler için kahır, mü’minler içinse aşk ve muhabbet tecelli eder. Çünkü mü’minler “beni teslim al ya rabbi! Sen vahidsin, bütün güzellikler senindir, sendendir. Ben kendimde senin güzelliğinden başka bir şey görmüyorum, nefsimde de bir şey varsa onu kahret” deyip rabbine teslim olmuştur. Allah kendinden razıdır ve kendi güzelliğini sever. Mü’min “lillâhil vahidil kahhar” dediğinde “bütün güzellikler Allah’a aittir ve Allah sadece kendi güzelliğini sever” demiş olur. Bu yüzden mü’minlere saf aşk, muhabbet ve rıza tecelli eder. “Ben, bence, bana göre” diyenlerden ise Allah verdiği nimeti geri alır.
Bunun sebebi; “ben biliyorum, ben akıllıyım, ben kazandım” demelerinden dolayıdır. Allah, kaybedenleri anlatırken “onlar davarlar gibidir”814 buyurmuştu ya işte böyle biri tövbe edip bu hâlinden dönmezse, Allah ona “sen köpekten daha aşağısın, sen hayvan gibisin. Sen rabbini dinlemiyorsun, sen nankörsün. Bunca nimete böyle mi karşılık veriyor, şükrediyor, teşekkür ediyorsun! Sen insanlığını, rabbini kaybetmişsin!” buyurur ve ona öyle muamele eder.
Bu duruma düşmemek için yapmamız gereken şey; şükreden ve sabreden bir kul olmaktır. Bu manevi bir yolculuktur. Sabır, Allah’ın diğer isimlerini beraberinde getirir. Allah’ın emirlerini yerine getirip her sabrettiğimizde halîmliğimiz, raufluğumuz, rahmetimiz, ikramımız, affımız, mağfiretimiz artar, dolayısıyla rabbimizin nûru, güzelliği üzerimizde tecelli eder.
Aynısı şükür için de geçerlidir. Rabbimize şükrettiğimizde nimetin kıymetini bilmiş oluruz. Allah şükürle ilgili olarak âyet-i kerimede “hatırlayın ki Rabbiniz size, ‘eğer şükrederseniz muhakkak size (olan nimetimi) arttırırım ve eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir’ diye duyurmuştu” buyurur.
Şiddetli azap yalnızca nimeti kaybetmekle ilgili değildir. Şükretmeyince rabbimizden mahrum kalırız; ama şükredince ikram eder ve kerim olur, ekrem olur, vehhab olur, ğaniy olur, hâfi oluruz; yani rabbimizin güzelliği üzerimizde tecelli etmiş olur. Bu durumda asıl nimet rabbimizin güzelliği, El Esmâu’l Husnâ’sının tecelli etmesiymiş! Çünkü Allah’ın isimleri bizde tecelli edince rabbimize ayna olur, halife olur, yakın, dost olur ve rabbimizin güzelliğine şahid olup şehadet ederiz. Bir adım ötesinde ise rabbiyle gören, rabbiyle işiten, rabbiyle tutan, onunla yürüyen, onunla dileyen, onunla seven, onunla rahmet eden, onunla ikram eden bir kul olur ve her anda, her yerde rabbimizin güzelliğini seyrederiz.
Allah’ın güzelliğinin üzerinde tecelli ettiği bir kul manevi olarak ne kadar güzel olursa olsun her zaman için yaratılmış kuldur; ama Allah’ın nefhettiği rûhu, hakikati taşıyan bir kuldur; yani onda hakikat tecelli etmiştir. Böyle bir kul her daim Arş’ta rabbinin huzurundadır.
İnsan isterse alay-ı illiyine çıkar isterse de esfel-i sâfiline, en aşağıya iner. Bu konudaki tercih insanın kendisine aittir. İnsandan başka alay-ı illiyin ile esfel- i safilin arasında tercih hakkı olan başka bir varlık yoktur. Allah, insanı tam iki yol arasına bırakmıştır.815 Bu nedenle insan isterse alay-ı illiyyine, Arş’a yolculuk yapıp rabbine varabilir. İsterse de şeytandan bile daha aşağı olan, şeytanın bile kendisinden Allah’a sığındığı biri olabilir. Böyle olunca da kulluğu kabul etmeyen, Allah’a kul olmak yerine şeytana kul olan, şeytandan daha beter, daha kötü, daha şaşkın biri ortaya çıkar.
Unutmamamız gereken bir şey vardır ki o da rabbimiz bize “senin için imtihan sahnesi olarak yarattığım dünyaya git ve gel” demiştir. Şimdiye kadar gelenlerin hepsi rabbimizin huzurundan gelmiş ve yine rabbimizin huzuruna gitmiştir.
Allah âyet-i kerimede “onlar ki kendilerine bir musibet geldiği zaman, ‘şüphesiz biz (her şeyimizle) Allah’a aidiz ve elbette biz (sonunda) O’na döneceğiz’ derler.”816 Hepiniz ondan geldiniz, dönüşünüz onadır, buyurmuştur. Burada nasıl yaşadıysak, nasıl iman ettiysek, ne olmak istediysek, neyin peşinde koştuysak huzura da öyle gideriz. Tabii bir de Allah’ın, huzurundan reddettikleri ve “onu huzuruma getirmeyin” dedikleri vardır.
İnsan istediği kadar kendini kandırmaya çalışırsa çalışsın aslında nerede olduğunu da hangi yolda olduğunu da kendi gönül hâlini de imanını da bilir. “Bilmiyorum” diye bir şey yoktur. Biri “ben bilmiyorum” derse “Allah beni tuzağa düşürdü” demiş olur ki hâşâ Allah da bundan münezzehtir.
“Gerçekten size Allah’tan bir nûr (olan resulü) ve apaçık bir Kitâb (olan Kur’ân) gelmiştir.”817 “Âyetleri (türlü biçimlerde) tekrar tekrar açıkladık.”818 “Andolsun ki Biz, Kur’ân’ı (üzerinde düşünüp) öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Öğüt alan var mı?”819 Allah bize nasihat edip öğüt veriyor ve tekrar tekrar “öğüt alan var mı” diye soruyor. Yani Allah bizimle konuşuyor. Biz de Allah’ın bize konuşmasından, hitabından başka bir ses duymak istemiyoruz. Biz susacağız, rabbimiz konuşacak! Rabbimiz konuştuysa susup sadece onu dinleyecek ve onun davetine icabet edeceğiz.
Diyelim ki bir kalabalıkta yüzlerce kişi konuşsa, biz kimi dinlemek istersek onu dinler, onun bize söylediklerini anlarız. Gerisini ise yalnızca bir uğultu olarak duyarız. Rabbimizi dinlerken de aynen böyle yapmamız gerekir. Rabbimiz konuştuğunda bir tek onu dinleyelim, geriye kalan bütün sesleri de bir uğultu olarak işitelim. Bununla beraber kendisini yaratan Allah konuşunca yaratılmış bir kul nasıl başka bir şey söyleyebilir! Ya da nasıl rabbinin söyledikleri için “belki doğrudur” diye düşünebilir! Hiç böyle bir şey olabilir mi!
Sen rabbinin vahyine karşılık “belki” diyorsan hakikati bilmiyorsun, rabbini dinlememişsin, kendini anlamamışsın demektir. Âlemlerin rabbi seninle konuşuyor, sen ise başka yerde bilgi arıyor, marifet arıyor, üstelik onunla bir yere varabileceğini düşünüyorsun! Aynı şekilde Allah’ın davetine icabet etmiyor; ama kazanacağını düşünüyorsun! Dünyanı da ahiretini de kaybetmişsin ve bundan haberin bile yoktur! Şeytan senin boynuna ipini geçirmiş, seni peşinden sürüklüyor, sen de rabbinin davetine icabet etmek yerine şeytanın verdiği vesveselerle onun peşinden gidiyorsun. Bir de kendini doğru yolda zannediyorsun!
Allah tercihi kullarına vermiştir. İman da bellidir, küfür de bellidir. Diğer insanların sözleri de kelamı da konuşması da Allah’ın vahyi de bellidir. Diğer insanların; Allah’ın vahyi karşısında akıllarıyla, fikirleriyle “ilim” dedikleri kitapları da belli, Allah’ın hak olan kitabı da bellidir ve önümüzdedir. Dileyen Kur’ân ile, Allah’ın kitabıyla Allah’a varan bir yol tutar.820 Dileyen de kâfir olur, kendini rabbinden perdeler, rabbini yok sayar, kendine başka yollar, başka nimetler arar.821 Tercih tamamen insanındır.
İnşallah Kur’ân ayı olan bu Ramazan ayında Kur’ân’a sımsıkı sarılacak, rabbimizin kitabını okuyup anlamaya, iman edip ahlaka dönüştürmeye çalışacağız ve rabbimizi tercih edeceğiz. Bize “Kur’ân senin neyindir” diye sorulsa, vermemiz gereken cevap; “Kur’ân bizim her şeyimizdir. Bizi dirilten, bize hidâyeti veren, sırât-ı mustakîmi gösteren, bize iman kazandıran, sabretmeyi, şükretmeyi, rabbimizin huzurunda edeple durmayı öğreten; yani bize Allah’a karşı edep kazandıran kitabımızdır” cevabıdır.
Sabrı ve şükrü olmayanın da edebi yoktur. Biri edebini kaybettiyse imanını da kaybetmiştir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “büyüklerine saygı, küçüklerine sevgi göstermeyen bizden değildir”822 buyurmuştur. Kaldı ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunu daha insanlar için söylüyor. Bir de insan, Allah’a karşı saygılı değilse, rabbine hürmet etmiyor, Allah’ın ekberliğini görmüyor, kendi küçüklüğünü bilmiyorsa, aynı şekilde Allah’ı yaratan, kendisini de yaratılan olarak görmüyor, “Allah vahiddir, ehaddır, sameddir” demiyorsa ondan daha saygısız, daha edepsiz, daha hürmetsiz kim vardır! İstediği kadar “ben bilmiyorum, anlamadım” desin hakikat böyledir; çünkü Allah herkese mutlaka bir şekilde doğruyu öğretir.
Evet, hep beraber Kur’ân ve insanı anlamaya, hayat kitabımız Kur’ân’la olan bağımızı öğrenmeye çalıştık.
Allah bizi şükretmeyenlerden ve sabretmeyenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi rabbine hürmet eden, yaratıldığını bilen ve rabbine karşı edep sahibi olan kullarından eylesin. Allah bizi sabredenlerden ve şükredenlerden eylesin. Allah bizi, Allah’a iman edip Allah’ın kitabına sımsıkı sarılanlardan ve her âyeti gönlüne alan kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
