KİTAPLARA İMAN 2
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Kitaplara imanı hep beraber anlamaya çalışıyorduk. Sadece; “ben Allah’ın kitabına iman ettim” demekle imanın olamayacağını, mutlaka her bir ayete tek tek iman etmemiz gerektiğini ve iman ettiğimiz ayetleri ahlaka dönüştürmemiz gerektiğini anlatmıştık.
Kitaplara iman derken sadece Allah’ın indirmiş olduğu kitaplara değil, bir de kâinat kitabına iman etmek gerekir. Kâinat kitabına iman edebilmek için de kâinat kitabını okumak lazımdır. Bir, kâinat kitabı vardır; bütün varlık, bütün kâinat Allah’ın kitabıdır, ayetleridir. Bir de kâinatın özü, hakikati, kâinatın kendisinden tecelli ettiği varlık olan Hz. insan kitabı vardır; yani insanın kendisi de Allah’ın kitabıdır ve insanın o kitabı okuması gerekir. Bir de Allah’ın indirdiği, inzal ettiği kitap vardır. Allah’ın indirdiği kitap ise kâinat ve insan kitabını tefsir eder, anlatır.
Bütün varlık, Allah’ın zatının ve sıfatlarının tecellisi olduğu için Allah bütün varlıkta kendi güzelliğini anlatır ve gösterir. Ona halife olan insan okusun ve anlasın diye onu anlatıp gösterir. Eğer insan, kâinat kitabını okumazsa Allah’ın inzal ettiği kitaptan bir şey anlayamaz.
Kur’an bir sevap kitabı ya da sadece bir takım emirler ve nehiyler kitabı değildir. Allah Kur’an’da kendini, kâinatı ve varlığı anlatır. Allah’ın kitabında anlatmadığı hiçbir şey yoktur. Onun için bütün varlık Allah’ın ayetleridir. Bunu kim söylüyor? -Allah söylüyor.
Ayeti kerimede; “muhakkak ki göklerde ve yerde mü’minler için ayetler vardır”336 buyurur.
Yerde, gökte ve ikisi arasında her ne varsa içindekilerin hepsi Allah’ın ayetleridir. Eğer ayet ise o halde onları okumak gerekir. Aynı zamanda ayet demek bir şeye işaret eden delil demektir; yani Allah işaret eder.
Peki, yerler ve gökler neyi işaret eder?
Allah’ı, Allah’ın güzelliğini, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını ve kudretini işaret eder. Eğer biz Allah’ın işaret ettiğini görmez, sadece o ayeti okuyup geçersek onu anlamamış oluruz. Anlamış olmak için Allah neye işaret ediyorsa onu okuyup anlamak gerekir.
Ayet aynı zamanda mucize demektir. Mucize demek ise insanı aciz bırakan olağanüstü şey; yani Allah’tan başka hiç kimsenin yapamayacağı şey demektir. Bütün varlık mucizedir, Allah’ın ayetleridir. Onun için Allah hepsine ayet der.
Allah bir ayeti kerimede; “ondan başka ilah yoktur”337 buyurur. O zaman bütün varlık; “Lâ ilâhe illallah” der. Eğer bütün varlık üzerinden “lâ ilâhe illallah” demezsek varlığı, kendimizi bir ayet gibi, bir kitap gibi okumuş olmayız. Allah’ın indirdiğini, tefsir ettiği varlığı, insanı, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını okumuş ve anlamış olmayız.
Allah neye ayet demiştir?
Ay’a, Güneş’e, yıldızlara, ekilen bütün mahsulâta, otlara, zeytine, zeytin ağaçlarına, zeytinlik bahçelerine, hurma bahçelerine, üzüm bağlarına, nar bahçelerine; yani meyvelerin her türlüsüne, rızık olarak verdiği her şeye ayet demiştir. Yağmura, bütün sulara ve bütün hayvanlara da ayet demiştir. Hatta bir kısım hayvan türlerinin ismini de verip; ata, eşeğe, katıra, deveye ve her türlü bineğe, ayetlerin indiği zamanda bilmediğiniz ama Allah’ın sizin için yaratacak olduğu daha nice bineklere; yani arabaya, gemiye, uçağa da ayet demiştir. Denizlere, denizdeki balıklara, bütün varlıkların her çeşidine, dağlara, ırmaklara, yollara, geceye, gündüze, her şeyin çift olmasına, gemilerin denizde yüzüşüne, havada uçan bütün kuşlara, uçan bütün mahlûklara ayet demiştir.
Allah, eşler için de ayeti kerimede; “Allah’ın onları birbirine sevdirmeleri, birbirlerine merhamet ettirmeleri Allah’ın ayetlerindendir”338 demiştir. “Sizin dillerinizin ve renklerinizin farklı farklı olması Allah’ın ayetlerindendir”339 buyurmuştur. Yıldırımlar, şimşekler, bulutlar, rüzgârlar ayettir. Rızkın daralıp genişlemesi, uyumak bunların her biri bir ayettir; yani ayet olmayan hiçbir şey yoktur. Allah; “muhakkak ki göklerde ve yerde mü’minler için ayetler vardır”340 buyurmuştur. Allah aslında her şeyi ayet olarak okumamızı emreder. Kâinat ayetlerini okuyup Allah’ın kudretini, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını ordan görmemizi ister.
Allah neden; “ayetleri oku, bütün bunları gör” diye bize emreder, onları ayet olarak görmezsek ne olur?
Bütün varlığı ayet olarak görmezsek hayvandan bir farkımız kalmaz. Hayvan da yer, içer, yatar ve gezer. Allah; insanı kendisini tanısın, anlasın, Allah’ın güzelliğini kendi üzerinde görsün, Allah’ın kendisine verdiği kıymeti, değeri anlasın, bilsin ve bütün varlık üzerinden kendisini tanısın diye ayetleri okumaya davet eder.
Onun için ne buyuruyordu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “benim sermayem marifetullah, kazancım muhabbetullah, dinimin aslı da akıldır.”341
Marifetullah; Allah’ı tanımak demektir. Sermaye budur, sermaye; Allah’ı tanımaktır. İnsan bu sermayeyi kullandıkça; yani ayetleri okudukça kazanır. Peki, insanın kazancı nedir? -Elbette ki muhabbetullahtır. Kul, her varlık üzerinden ayetleri okudukça Allah’a olan marifeti dolayısıyla muhabbeti artar. Kısacası kul bütün varlık üzerinden Allah’a âşık olur. Onun için ne buyuruyordu Hz. Ali (r.a.) Efendimiz; “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber ve ondan sonra rabbimi görmemiş olayım.” Bu söz Hz. Ali’nin, varlığı Allah’ın ayeti olarak okuduğunu gösterir.
Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’in; “ondan önce, onunla beraber ve ondan sonra” demesi ne demektir?
Ondan önce demek; o şey yokken de Allah var idi demektir. Onunla beraber demek; Allah onu yaratmış, onu varlıkta tutuyor demektir. Ondan sonra demek ise; o olmasa da orda tecelli eden yine Allah’tır, demektir. Kişi böyle bir bakış ile neye bakarsa baksın ondan önce, onunla beraber, ondan sonra rabbinin tecellisini ve kudretini görür. O varlık üzerinde mutlaka Allah’ın bir ismini müşahede eder ve görür. Her anda her şeyde hem de bütün varlıkla beraber; “Allah” der. Eğer insan böyle bir bakış ile bakmazsa kâinat kitabını okumamış, kendisini de Allah’ın kitabı olarak okumamış olur.
Allah ayeti kerimede; “onlara afakta ve enfuste ayetlerimizi göstereceğiz”342 buyurur. Afak; dış taraf, enfus ise; nefsinizde, içinizde demektir. Yani ayet; hem içinizde hem dışınızda ayetlerimizi size göstereceğiz manasına gelir. Peki Allah, ayetlerini kime gösterecek? -Elbette ki okuyanlara gösterecek. Biri gözünü kapatmışsa onu okuyamaz, eğer okuyacaksa Allah ona hem onun içindekini hem de dışındakini, hem maddi ayetleri, hem de manevi ayetleri gösterir; çünkü her şey bir ayettir. Zahiri olarak gördüğümüz her şey, manevi olarak aklımıza, hayalimize ve gönlümüze gelen her şey bir ayettir. Bütün olaylar, bütün meseleler; yani hayat baştan sona ayettir.
Kitap, ayetlerden meydana gelmiştir. Eğer Allah, kitabını göndermiş, ayetini indirmiş ve Allah’ın yarattığı her bir şey ayetse bu, okunsun ve anlaşılsın diyedir. Okunmayan kitap, kitap olmaz. Onun için okunmayan ayet de ayet olmaz.
Ayet demek bir de mucize demektir dedik. Allah, kitabında “mucize” kelimesini kullanmamış, mucizeye “ayet” demiştir. Mucize; insanı aciz bırakan şey demekti. İnsanın gücü bir şeye yetmiyorsa o zaman insan aciz kalmış demektir. İnsanın her şey karşısında acziyetini anlaması gerekir. Mucize olarak onu görüp acziyetini anlaması, rabbinin kudretini, azametini anlaması gerekir; yani acziyetinin ona; “sen benim yüceler yücesi rabbimsin, ben de senin aciz kulunum” dedirtmesi gerekir. Acziyetinin her hal, her durum, her bakış karşısında bunu mutlaka kula söyletmesi gerekir. Eğer söyletiyorsa o halde kul, ayetleri okuyor demektir. Kul; “sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum” deyince ne olur? -Allah’a teslim olur; yani Müslüman olur, hem de rabbine her konuda teslim olur; çünkü artık acziyetini anlamış ve tatmıştır.
Ayet aynı zamanda işaret eden, delil olan şey demekti. Her şey Allah’ı işaret eder. Her şey Allah’ın güzelliğinin, El Esmau’l Husna’sının delilidir, işaretidir; yani ayetidir. Eğer varlık böyle okunursa, insan kendini böyle okursa Allah’tan başka bir şey göremez, Allah’tan başka bir şey bilmez, bilemez. Herhangi bir şey ki Allah’tan bağımsız olarak görülür, anlaşılır ve düşünülürse o şirk olur. Böyle bir bakış; “orda Allah yoktur” manasına gelir ki böyle bakanlar oradakileri Allah’a şirk koşmuş olur.
Onun için mü’min her an Allah ile beraberdir, nerde olursa olsun Allah’ın huzurunda, Allah’ın mülkünde olduğunu unutmayandır. Her anda bir ayetle, bir kitapla karşı karşıya olduğunu unutmayıp onu okuyandır. O ayeti okuyup marifetini ve muhabbetini arttırandır.
Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’yı öğrenmeye, anlamaya çalışırken Allah’ın isimlerinin ne olduğunu, kulda nasıl tecelli ettiğini hep beraber anlamaya çalışmıştık. Bir de insanda özel olarak, bütün mahlûkattan ayrı olarak Allah’ın zat tecellisi vardır ki; bu yüzden bütün varlık onun emrine amade kılınmış, melekler ve cinler ona secde ettirilmiştir. Peki, bir insan neyle meleklerin secde ettiği varlık haline gelir? -Tabi ki imanıyla, âbdiyetiyle, Allah’a halife oluşuyla, Allah’ın onda tecelli etmesiyle meleklerin secde ettiği varlık haline gelir.
Bütün insanlarda Allah’ın isimleri tecelli etmiştir. İnsan ise bu isimlerin bir kısmını örtmüştür.
İnsan bu isimleri örterse ne olur?
Tersi meydana gelir; yani merhameti olmayınca zalim olur, kerim olmayınca cimri olur, halim ve hoş görülü olmayınca da kaba ve sert biri olur. İnsan, Allah’ın güzelliğini kaybettikçe çirkinleşir. Allah’ın güzelliği, isimleri tecelli ettikçe de insan, Allah’ın güzelliğiyle güzelleşir. Bunun özünde, hakikatinde; yani Allah’ın zatında ne vardır? Allah’ın zatında her ne varsa Allah’ın kuluna olan zati tecellisinde de o vardır.
Peki, Allah’ın zati tecellisinde ne vardır?
Allah’ın zati tecellisinde aşk vardır. “Allah” ismi, Allah’ın zat ismidir. “Allah” isminin 18 farklı manası vardır. Allah ismi; her yönüyle sevmek, muhabbet, aşk ve aşkla yanmak demektir. O zaman zati tecelli derken aşkı anlamamız gerekir. Eğer birinde aşk varsa Allah’ın zati tecellisi onun üzerinde görünmüş ve açığa çıkmış demektir. Açığa çıkmayan şey yok mesabesindedir; yani biri hazinesini toprağa gömmüş, ondan istifade etmiyorsa o hazine o kişiye ait değildir ve o kişiye de fayda vermez.
Onun için insanın hakikati aşktan ve sevmekten ibarettir. İnsan neyi severse onun peşinden koşar; yani sevgisini hangi tarafa yöneltirse sevgisi oraya gider. Dünyaya yöneltirse dünyaya, herhangi birine yöneltirse o yönelttiği kişiye, ahirete, cennete yöneltirse cennete ve Allah’a yöneltirse de Allah’a; yani sahibine gider.
Onun için insan sevdiği kadarıyla büyüktür. İnsanın kıymeti, değeri, şerefi sevdiğine göre ölçülür. Eğer biri dünyayı seviyorsa kıymeti, değeri, şerefi dünyalık kadardır. Bir mevkiyi seviyorsa değeri, şerefi, kıymeti o makam kadardır; ama eğer Allah’ı seviyorsa işte ona paha biçilmez, kıymet değer biçilmez, herhangi bir ölçüyle de onun şerefi ölçülmez; çünkü şerefini, kıymetini değerini Allah’tan alır.
Sevmek demek, iman demek, aşk demek; Allah’ın zati tecellisi demektir.
Bu, sadece bir görmek değildir; bu, hakkel yakîn olarak yaşanması gereken bir aşktır ve bu aşkın tadılması gerekir. Buna aynı zamanda “iman” denir. İnsan, Allah’ı sevdiğini ne kadar tattıysa o kadar gerçek manada varlık olmuştur; çünkü bütün varlıklar fani, Allah ise bakidir. Eğer insan, Allah’ı sever, Allah’ın zati tecellisi o insanda tecelli ederse o kişi Allah ile beka bulmuş olur, Allah’ın sevgisi, aşkı, muhabbetiyle hakiki varlığını bulmuş olur. İnsan bunun dışında neyi severse sevsin, neyin peşinde koşarsa koşsun o sevip peşinden koştuğu şey fanidir. Sevdiği o şey onu diriltmez ve o kişi ölü mesabesindedir.
İnsanı dirilten, diri tutan tek şey imandır, kulun Allah’a olan sevgisi, aşkı, muhabbetidir. Dolayısıyla Allah’ın, kulunu sevmesidir. Kul, Allah’ı ne kadar seviyorsa Allah’ın sevgisine de o kadar layık olur; yani Allah da onu öyle sever. Kulun öyle bir iman etmesi, öyle bir Allah’a âşık olması lazım ki; her zerresi aşkla dolsun, her zerresi aşk olsun. Kulun her zerresi aşk olunca ne olur? -Allah’ın zati tecellisi onda tecelli eder.
Allah’ın bir de isimlerinin tecellisi vardır. Bütün isimlerin tecellisi insana bu sevgiyi getirir, getirmelidir. Getirmiyorsa o ismin tecellisi insanda yoktur demektir.
Allah seriu’l hisaptır; hesabı anında görendir. Kişi, Allah’ın bir ismiyle kullara, varlığa ve mahlûkata muamele ettiğinde o yaptığı muameleden dolayı Allah o isim üzerinden onu sever. Kul, o isim üzerinden imanı; yani aşkı ve muhabbeti kazanır. Allah’ın isimleri zatından ayrı değildir, ayrılmaz. O isim kulun üzerinde arttıkça kul o isimle beraber güzel olur. Kulun o isimden alacağı şey nedir? -Aşktır, muhabbettir, zati tecellidir. Allah’ın kula tecelli ettiği isimleri kul kullandıkça bunu kazanır, eğer kullanmazsa bunu asla kazanamaz.
Onun için Allah ayeti kerimede kaybedenler için; “imanlarından bir fayda görmeyenler”343 buyurur; yani imanlarından istifade etmeyenler, buyurur. Böyle olanlar merhametli olmayı sever; ama merhamet etmez, onu kullanmaz. Cömert olmayı, kerim olmayı sever; ama ikram etmez. Halim olmayı, tevazu sahibi olmayı sever; ama tevazu göstermez. Yanlışı affetmeyi, mağfiret etmeyi sever; ama affetmez, cezalandırır ya da uyarıp, ikaz ederek hata yapanın hatasını kusurunu onun yüzüne vurur. Böyleleri imanından istifade etmemiş, Allah’ın verdiği o güzelliği yerinde kullanmamış, kullanamamıştır. Dolayısıyla da manevi olarak kaybetmiştir. Böyleleri imanlarını kullanmadığı için onların imanının olması da bir işe yaramaz.
Allah’ın kuldaki zati tecellisi aşktır.
Kul bu aşkı, Allah’ın hem afaktaki hem enfusteki hem zahiri hem batıni ayetlerini okuyarak kazanır. Okudukça, anladıkça sever ve severek kazanır. Öyle ki Allah’tan başka bir şey göremez hale gelir. O, nereye dönerse dönsün, neye bakarsa baksın göreceği güzellik Allah’a aittir. O, neyi severse sevsin, onun sevgisi Allah’a gider. Kendisi de buna dâhildir. Kendine bakınca kendisini de göremez. Kendisindeki bütün güzelliğin Allah’a ait olduğunu bilir, anlar ve bunu tadar.
Eğer insan; kâinat kitabını, insan kitabını okumazsa marifeti ve muhabbeti artmaz. Hele bir de onu yanlış okursa şirkten şirke yuvarlanır. Kendini veya herhangi bir şeyi Allah’tan bağımsız olarak gördüğünde şirke boğulur. Bununla ilgili ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım. Öyle ki Allah’ın ayetlerini okuyup, Allah neye “ayet” diyor onu anlayalım.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Se nurîhim âyâtinâ fîl âfâkı: “Onlara ayetlerimizi afakta göstereceğiz.” Dışarıda, varlıkta, bütün kâinatta, görebildiği her şeyde ayetlerimizi göstereceğiz. Ve fî enfusihim: “Nefislerinde de (ayetlerimizi göstereceğiz).” Yani her bir insan için hem afakta hem enfuste her ne varsa ayettir. İnsan bunu okuyamazsa da biz ona göstereceğiz, buyurdu Allah. Biri anlamak istemese de Allah zorla gösterir. Allah, ayetlerini neden böyle gösterir? Hattâ yetebeyyene lehum ennehul hakk: “Ta ki onun hak olduğu ona beyan olsun diye.” Onların hak olduğu onun tarafından anlaşılsın diye.
Hak demek; gerçek demek, insanın üzerinde Allah’ın bir muradının olduğunu anlamak, bunu tatmak, bunu görmek demektir. Allah; “göğü, yeri ve ikisi arasındakileri batıl (boş) olarak yaratmadık”344 buyurur. Allah her neyi yaratmışsa onu hak ile yaratmıştır. Hak ile yaratmıştır ve hakkı gösterir. Afakta ve enfuste ayetlerimizi ona göstereceğiz ki; ona maddenin de, mananın da hak olduğu anlaşılsın, beyan olsun, apaçık bir şekilde önüne serilsin. E ve lem yekfi bi rabbike ennehu alâ kulli şey’in şehîd:345 “Rabbinin her şey üzerinde şahit olması sana kafi değil midir (yetmez mi)?” Rabbinin sana bunu söylemesi senin bunu anlaman için yeterli değil midir? dedi Allah.
Ve fî halkıkum: “Sizin yaratılışınızda” Ve mâ yebussu min dâbbetin âyâtun: “Ve (Allah’ın) yeryüzünde yaydığı bütün canlılarda birer ayet vardır.” Li kavmin yûkınûn:346 “Anlamak isteyen bir kavim için (ayetler vardır).” Yalnız, bunu ancak anlamak isterse anlayabilir.
Ve sahhara lekum mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ardı cemîan minhu: “(Allah) Göklerde, yerde (ve ikisinin arasında onlarda) her ne varsa hepsini size musahhar kılmış, (emrinize amade kılmıştır).” İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yetefekkerûn:347 “Muhakkak ki bunda tefekkür eden kavim için (kimseler için, insanlar için) ayetler vardır.” Bunlar, okumak isteyenler için Allah’ın ayetleridir.
Ve keeyyin min âyetin fîs semâvâti vel ardı yemurrûne aleyhâ ve hum anhâ mu’ridûn:348 “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki onlar onun üzerinden sırtını çevirip (okumadan görüp bakarlar da) geçer giderler.”
Halakallâhus semâvâti vel arda bil hakk: “Allah gökleri ve yerleri hak ile yaratmıştır.” Yani Allah, gökleri ve yeri bir muradı olduğundan dolayı yaratmıştır. İnsan, onların üzerinde hakkı, Allah’ın güzelliğini, kudretini görsün, Allah’ın kendisine verdiği kıymeti değeri anlasın diye Allah gökleri ve yeri yaratmıştır. İnne fî zâlike le âyeten lil mu’minîn:349 “İşte bunlar, mü’minler için elbette ayettir.” Yerlerde ve göklerde bunun hak olduğunu görenler için ayetler vardır ve mü’minler bu ayetleri okur.
İnne fî halkıs semâvâti vel ard: “Muhakkak ki göklerin ve yerin yaratılışında.” Vahtilâfil leyli ven nehâr: “Gece ile gündüzün peş peşe gelişinde.” Vel fulkilletî tecrî fîl bahri bimâ yenfeun nâs: “Gemilerin, insanların istifade etmesi için denizin üzerinde yüzmesinde.” Ve mâ enzelallâhu mines semâi min mâ’: “Allah’ın gökten indirdiği suda” Fe ahyâ bihil arda ba’de mevtihâ: “Yeryüzünün ölümünden sonra (Allah’ın gökten suyu indirip) onu diriltmesinde.” Ve besse fîhâ min kulli dâbbeh: “Her türlü canlıyı orada (yeryüzünde) yaymasında.” Ve tasrîfir riyâh: “Rüzgârı estirmesinde.” Ves sehâbil musahhari beynes semâi vel ard: “Bulutları rüzgâr ile yerle gök arasında evirip çevirmesinde.” Le âyâtin li kavmin ya’kılûn:350 “Aklını kullanan kavim için (bunlarda) ayetler vardır.” Bunların her biri, aklını kullananlar için birer ayettir.
Kişi, aklını kullanmadan, anlamaya ve düşünmeye çalışmadan ayetleri okuyamaz. Bunların her biri aklını kullananlar için bir ayettir, dedi Allah. Onun için önce meleklere imanı anladık; yani aklımızı kullanmayı anladık nitekim akıl kullanılmadan iman edilmez.
Ve lillâhi mulkus semâvâti vel ard: “Yerlerin ve göklerin mülkiyeti Allah’a aittir.” Vallâhu alâ kulli şey’in kadîr:351 “Allah her şeye kadirdir.” İnne fî halkıs semâvâti vel ardı vahtilâfil leyli ven nehâr: “Muhakkak ki (Allah’ın) yeri ve göğü yaratmasında, gece ve gündüzün peş peşe gelmesinde.” Le âyâtin li ulîl elbâb:352 “Gönül sahipleri için (bunlarda) elbette ayetler vardır.” Bu ayetler, okunması ve anlaşılması gereken ayetlerdir. Allah’ın kudretinin ve güzelliğinin görülmesi gereken ayetlerdir.
E lem yerev ilât tayri musahharâtin fî cevvis semâi: “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş olarak kuşları görmüyorlar mı?” Mâ yumsikuhunne illâllâh: “Onları, Allah’tan başkası tutmuyor.” Onlar kendi kendine havada durmuyor, uçmuyorlar. Onları havada tutan Allah’tır. İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yu’minûn:353 “İman eden bir kavim için bunlarda ayetler vardır.” Kuşları da okumak gerekir. Kuşların, Allah’ın kudretiyle havada durduğunu bir ayet gibi okumak gerekir.
Ve cealnâs semâe sakfen mahfûzâ: “Gökyüzünü korunmuş bir tavan kıldık.” Ve hum an âyâtihâ mu’ridûn:354 “Bunlar onun (Allah’ın) ayetleridir. Onlar ise (bu ayetlerden) yüz çeviriyorlar.”
Yuhricul hayye minel meyyiti ve yuhricul meyyite minel hayy: “Ölüden diriyi çıkaran ve diriden de ölüyü çıkaran odur.” Ve yuhyil arda ba’de mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra dirilten (odur).” Yağmuru indirir, onu yeşertir, diriltir. Ve kezâlike tuhracûn:355 “İşte (siz de ölümünüzden sonra) böyle çıkarılacaksınız (diriltileceksiniz).”
Ve min âyâtihî: “(Bu) Onun ayetlerindendir.” Okumanız gereken ayetlerdendir. En halakakum min turâbin: “(O) Sizi topraktan yarattı.” Bu da bir ayet ve bunu da okumanız gerekir. Summe izâ entum beşerun tenteşirûn:356 “Sonra (Allah) sizi (yeryüzünde) beşer olarak yaydı.”
Ve min âyâtihî: “(Bu da) onun (Allah’ın) ayetlerindendir.” En halaka lekum min enfusikum ezvâcen: “Birbirinizden zevceler yaratması (onun ayetlerindendir).” Sizi çiftler kılması, eşler yapması onun ayetlerindendir. Li teskunû ileyhâ: “Birbirinizle sükûn bulasınız diye.” Sekinete eresiniz, huzuru bulasınız diye. Ve ceale beynekum meveddeten ve rahmeh: Sizin aranıza, (eşler arasına) meveddeti (sevgiyi) ve rahmeti koyan odur.” Ve bu, Allah’ın ayetlerindendir. İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yetefekkerûn:357 İşte bunlar, tefekkür eden, (düşünen) bir kavim için (Allah’ın) ayetleridir”
Ve min âyâtihî: “(Bu da) onun ayetlerindendir.” Halkus semâvâti vel ard: “Gökleri ve yeri yaratması.” Vahtilâfu elsinetikum: “Dillerinizin farklı farklı olması.” Ve elvânikum: “Ve renklerinizin (farklı farklı olması).” İnne fî zâlike le âyâtin lil âlimîn:358 “Bilenler için, (anlayanlar için) bunlar Allah’ın ayetleridir.”
Ve min âyâtihî: “(Bu da) onun ayetlerindendir.” Menâmukum bil leyli: “Gece uyumanız.” Ven nehâri vebtigâukum min fadlihi: “Ve gündüzün onun fazlından aramanız.” Yani çalışıp kazanmak için gündüzü aydınlık kılması. İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yesmeûn:359 “İşiten bir kavim için bunlar (Allah’ın) ayetleridir.”
Ve min âyâtihî yurîkumul berka havfen ve tamaa: “Korku ve ümitle şimşeği size göstermesi onun ayetlerindendir.” Ve yunezzilu mines semâi mâen: “Gökten su indirmesi” Fe yuhyî bihil arda ba’de mevtihâ: “Onu (yeryüzünü) ölümünden sonra diriltmesi” İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin ya’kılûn:360 “Aklını kullanan bir kavim için bunlar, Allah’ın ayetleridir”
Ve min âyâtihil leylu ven nehâr: “Gece ile gündüz onun (Allah’ın) ayetlerindendir.” Veş şemsu vel kamer: “Güneş ve Ay da” Allah’ın ayetlerindendir. Lâ tescudû liş şemsi ve lâ lil kamer: “Güneşe de, Ay’a da secde etmeyin.” Vescudû lillâhillezî halakahunne: “(Eğer secde edecekseniz) onları da yaratan Allah’a secde edin.” Allah sizi de yaratandır, onları da yaratandır. İn kuntum iyyâhu ta’budûn:361 “Eğer âbd olacaksanız ona âbd olun.”
İnne fîs semâvâti vel ardı le âyâtin lil mu’minîn:362 “Gökler de ve yerde olanlar mü’minler için ayettir.” Hem de bu ayetler, okunması ve anlaşılması gereken, üzerinde tefekkür edilmesi gereken, Allah’ın güzelliğinin müşahede edilmesi gereken ayetlerdir.
Ve âyetun lehumul ardul meytetu ahyeynâhâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra diriltmemiz onlar için bir ayettir.” Ve ahracnâ minhâ habben: “Oradan taneler çıkardık” Fe minhu ye’kulûn:363 “Böylece ondan yerler.” Bunlar, Allah’ın ayetlerindendir.
Ve cealnâ fîhâ cennâtin min nahîlin ve a’nâbin: “Orda hurma ve üzüm bahçeleri kıldık.” Ve feccernâ fîhâ minel uyûn:364 “Orada pınarlar fışkırttık.” Li ye’kulû min semerihî: “Onların meyvelerinden yesinler diye.” Ve mâ âmilethu eydîhim: “Bir de kendi elleriyle yaptıklarından.” Ekip biçtiklerinden yesinler diye. E fe lâ yeşkurûn:365 “Siz şükretmeyecek misiniz?”
Subhânellezî halakal ezvâce kullehâ: “Her şeyi çift çift yaratan Allah subhandır.” Allah, her türlü noksanlıktan münezzehtir. Mimmâ tunbitul ard: “Yerin bitirmiş olduklarından.” Ve min enfusihim: “Bir de kendi nefislerinden.” Ve mimmâ lâ ya’lemûn:366 “Ve daha bilmedikleri şeylerden (her şeyi çift çift yaratan Allah’tır).” Ve âyetun lehumul leylu, neslehu minhun nehâr: “Gece de kendileri için bir ayettir. Gündüzü ondan sıyırıp çıkarırız.” Fe izâ hum muzlimûn:367 “(Gündüzü geceden sıyırıp çıkardığımızda) Karanlığa bürünürler.” Bunların hepsi Allah’ın ayetlerindendir.
Veş şemsu tecrî li mustekarrin lehâ: “Güneş de Allah’ın kendisi için takdir ettiği yörüngesinde akıp gider.” Zâlike takdîrul azîzil alîm:368 “Bu aziz ve âlim olan (Allah’ın) takdiriyledir.” Güneş, Allah’ın koyduğu sınırı geçmez ve o sınırda akıp gider. Vel kamera kaddernâhu menâzile: “Ay’ a da bir yörünge takdir ettik.” Bir yörünge çizdik. Hattâ âdekel urcûnil kadîm:369 “Ta ki (Güneş’in gölgesine girer) eğilmiş eski bir hurma dalı gibi kalıncaya kadar.” Lâş şemsu yenbegî lehâ en tudrikel kamer: “Güneş de Ay’a yetişmez, (Ay da Güneş’e yetişmez);” yani her biri, Allah’ın emriyle kendisine çizilen sınırda hareket eder. Ve lâl leylu sâbikun nehâr: “Gece de gündüzü geçmez (gündüz de geceyi geçmez).” Ve kullun fî felekin yesbehûn:370 “Her biri kendi yörüngesinde yüzüp gitmektedir.”
Ve âyetun lehum ennâ hamelnâ zurriyyetehum fîl fulkil meşhûn:371 “Onların zürriyetlerini dolu gemide (Nuh’un gemisinde) taşımamız (Allah’ın) ayetlerindendir.” Ve halaknâ lehum min mislihî:372 “Bir de (geminin dışında) onun benzerini yaratmamız da (ayetlerimizdendir).” Ve mâ te’tîhim min âyetin min âyâti rabbihim: “Onlara rabbinin ayetlerinden bir ayet gelmeye görsün” İllâ kânû anhâ mu’ridîn:373 “Ondan hemen yüz çevirirler.” Yani Allah’ın ayetlerini okumazlar, kafalarına göre bakıp, anlarlar.
Vel hayl: “Atları.” Vel biğâl: “Katırları.” Vel hamîr: “Eşekleri.” Li terkebûhâ: “Binmeniz için.” Ve zîneten: “Süs olsun diye.” Ve yahluku mâ lâ ta’lemûn:374 “Bir de daha bilmediğiniz, (bilemeyeceğiniz nice binekler var ki Allah) onları yaratmaktadır.” Huvellezî enzele mines semâi mâen: “Odur göklerden suyu indiren.” Lekum minhu şarâbun: “Siz ondan, (sudan) içersiniz.” Ve minhu şecerun: “Ağaçlar da onunla (beraber yeşerir).” Fîhi tusîmûn:375 “Bir de hayvanlarınızı orda otlatmaktasınız.”
Yunbitu lekum bihiz zer’a: “(Allah o suyla) Sizin için ekinleri yeşertmiştir.” Vez zeytûn: “Zeytinleri.” Ven nahîl: “Hurmalıkları.” Vel a’nâb: “Üzüm bağları.” E min kullis semerât: “Her türlü meyve bahçeleri.” İnne fî zâlike le âyeten: “İşte bunların her biri (Allah’ın) ayetleridir.” Li kavmin yetefekkerûn:376 “Tefekkür eden, (düşünen) bir kavim için.” Tefekkür etmeyenler Allah’ın ayetlerini okuyamaz.
Ve sehhara lekumul leyle ven nehâr: “(Allah), Geceyi ve gündüzü sizin emrinize vermiştir.” Veş şemse vel kamer: “Güneş’i ve Ay’ı (sizin emrinize vermiştir).” Ven nucûmu musahharâtun bi emrih: “Bir de yıldızları (Allah onları) sizin emrinize vermek için kendi emrine almıştır.” Allah bu ayette yıldızlar ve gezegenler için başka bir şey söylemiş; “o da kendi emrine hazırdır, kendi emrindedir, sizin emrinize vermek için” buyurmuştur. Ne zaman emrimize vereceğini o bilir. İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin ya’kılûn:377 “Aklını kullanan bir kavim için bunlar (Allah’ın) ayetleridir.”
Ve mâ zerae lekum fîl ardı muhtelifen elvânuhu: “(Allah’ın) Yerde sizin için üretip bitirdiği şeylerin renkleri farklı farklıdır.” İnne fî zâlike le âyeten li kavmin yezzekkerûn:378 “Zikreden, (hatırlayan, düşünen) bir kavim için bunlar, (Allah’ın) ayetleridir.”
Vallâhu enzele mines semâi mâen: “Allah’ın gökten su indirmesi.” Fe ahyâ bihil arda ba’de mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra diriltmesi.” İnne fî zâlike le âyeten li kavmin yesmeûn:379 “(Allah’ın ayetlerini) dinleyen bir kavim için bunlar (Allah’ın) ayetleridir.”
E ve lem yerav ennellâhe yebsutur rızka li men yeşâu ve yakdir: “Onlar görmüyorlar mı ki; Allah, dilediği kimse için rızkı daraltır ve (dilediği kimse için) genişletir.” İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yu’minûn:380 “İman eden bir kavim için bunlar (Allah’ın) ayetleridir.” Bu, bir de manevi bir ayettir. Bu ayet ile tefekkür ederek Allah’ın kudretini, rezzaklığını görmek gerekir. Rızık daralınca da genişleyince de bu daralma ve genişlemeyi bir ayet gibi okumak gerekir. Eğer böyle bir bakış ile bakılmazsa ayet okunmuş ve anlaşılmış olmaz.
Allâhu yeteveffel enfuse hîne mevtihâ: “Allah, eceli gelenlerin ruhlarını alır.” Velletî lem temut fî menâmihâ: “Eceli gelmeyenlerinkini de uykularında (ruhlarını alır).” Fe yumsikulletî kadâ aleyhâl mevte: “Ölümüne hükmedilenleri (vakti gelenleri) alıkoyar.” Ve yursilul uhrâ: “Gerisini geri iade eder.” İlâ ecelin musemmâ: “(Kendisi için) Takdir edilmiş ecel vakti gelinceye kadar.” İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yetefekkerûn:381 “Tefekkür eden (düşünen) bir kavim için bunlar (Allah’ın) ayetleridir.” Allah’ın uykuda ruhları alması, vakti gelenleri alıkoyup, gelmeyenleri tekrar iade etmesi Allah’ın ayetleridir.
Ve lekad teraknâhâ âyeten fe hel min muddekir:382 “Gerçek şu ki biz bunu bir ayet olarak bıraktık, (öğüt alıp) düşünen var mıdır?” Allah; “öğüt alıp düşünen var mıdır” diye soruyor.
Fe erselnâ aleyhimut tûfân: “Biz onların üzerine tufan gönderdik.” Vel cerâde vel kummele ved dafâdia ved dem: “(Bu tufan); çekirgeler, haşereler, kurbağalar ve kandır.” Allah, ayrı ayrı olarak Firavun kavminin üzerine felaketler indirmiştir. Bunlardan bir tanesi de Nil Nehri’nin kan olarak akmasıdır. Âyâtin mufassalâtin: “Bunlar, (Allah’ın) açıkladığı, (gösterdiği) ayetlerdir.” Demek ki; Allah’ın, kuluna ya da bir kavme musibetler indirmesi de ayetmiş.
Allah’ın, bir kuluna yahut bir kavme musibet indirmesi neyin ayetidir ve neyi işaret eder?
Allah’ın kudretini, mülkün sahibinin sadece Allah olduğunu işaret eder. Eğer Allah’a iman edilmezse gazabın geleceğine işaret eder ki bu ayetin de böyle okunması gerekir. Festekberû ve kânû kavmen mucrimîn:383 “(Bu ayetleri gördükleri halde) Onlar kibirlendiler; çünkü onlar cürüm işlemiş, (suçlu) bir kavim idiler.” Onlar ayeti okuyup, anlamak istemediler ve kibirlendiler.
Fentekamnâ minhum: “Biz de onlardan intikam aldık.” Allah onlara yaptıklarının cezalarını çektirmek ve mülkün sahibi olduğunu göstermek için onları rezil rüsva edip aşağı indirerek intikam almıştır. Neden? -Kibirlendikleri için, rablerini kabul etmedikleri için. “İntikam aldık” demek bu demektir. Fe agraknâhum fîl yemi: “Biz de onları (suda) boğduk.” Biennehum kezzebû bi âyâtinâ: “Onlar (bizim) ayetlerimizi yalanladıklarından dolayı (bunu yaptık).” Allah’ın ayetlerini nasıl yalanlamışlardır? -Musibet ayetlerini okumadıkları için; “bu musibetler Allah’tan değildir” demişlerdir. Ve kânû anhâ gâfilîn:384 “Onlar gafil bir kavimdi.”
Fe cealnâ âliyehâ sâfilehâ ve emternâ aleyhim hıcâraten min siccîl: “Biz (onların yurtlarını), altlarını üstüne çevirdik. Üzerlerine de pişirilmiş çamurdan taş yağdırdık.” İnne fî zâlike le âyâtin lil mutevessimîn: “Bunda derin kavrayışa sahip olanlar için ayetler vardır.” Allah’ın taş yağdırması da Allah’ın ayetlerindendir. Ve innehâ le bi sebîlin mukîm: “Muhakkak ki onlar, (Allah’ın gazap ettiği o şehirler) yol üstünde durmaktadırlar. İnne fî zâlike le âyeten lil mu’minîn:385 “Gerçekten bunda mü’minler için ayetler vardır.” Mü’minlerin, o helak olmuş kavmin şehirlerini ve beldelerini gördüklerinde bir ayet gibi okumaları gerekir; çünkü bunda mü’minler için ayetler, ibretler vardır, buyurdu Allah.
Kâle îsâbnu meryemellâhumme rabbenâ: “Meryem oğlu İsa dedi ki: Allah’ım, rabbimiz!” Enzil aleynâ mâideten mines semâi: “Bize gökten bir sofra indir.” Tekûnu lenâ îden li evvelinâ ve âhirinâ: “Geçmişlerimiz ve gelecek olanlarımız için bir bayram olsun.” Ve âyeten minke: “Bir de ayet olsun, (mucize olsun).” Görüldüğü gibi Allah mucizeye de ayet diyor. Verzuknâ: “Bizi rızıklandır.” Ve ente hayrur râzikîn:386 “Sen rızık verenlerin tek hayırlısısın.”
Ve yâ kavmi hâzihî nâkatullâhi lekum âyeten:387 “(Salih, kavmine dedi ki:) Ey kavmim! Allah’ın bu devesi sizin için bir ayettir.” Allah, Hz. Salih (a.s.)’ın kavmine mucize olarak kayadan bir deve çıkarmıştır. Hz. Salih (a.s.) o kavme; “bu deve sizin için bir ayettir ve bunu bir ayet olarak, Allah’ın bir mucizesi olarak okuyup görmeniz lazım” buyurur.
Fe elkâ asâhu fe izâ hiye su’bânun mubîn: “(Musa, elindeki) Asayı atınca o, apaçık bir ejderha oldu.” Ve neze’a yedehu fe izâ hiye beydâu lin nâzırîn:388 “Elini de (koynundan) çıkardı, bakanlar için bembeyaz (nur saçan bir şey) oldu.” Bu da Allah’ın ayetlerindendir; yani mucizedir.
Fe enceynâhu ve ashâbes sefîneh: “Biz onu ve gemi ashabını (gemiye binenleri) kurtardık.” Allah, Hz. Nuh (a.s.) ve onunla beraber olan arkadaşlarını kurtardık, buyurur. Ve cealnâhâ âyeten lil âlemîn:389 “Bütün âlemler için, (bütün insanlar için) onu ayet kıldık.” Demek ki Allah’ın, bir kuluna yardım etmesi de ayetmiş, onu da ayet olarak okumak gerekiyormuş.
Fe tilke buyûtuhum hâviyeten bimâ zalemû: “Zulmettiklerinden dolayı evlerinin yıkılmış (enkaza dönmüş) olmaları.” İnne fî zâlike le âyeten li kavmin ya’lemûn:390 “Bilmek isteyen bir kavim için bunlar, (Allah’ın) ayetleridir.”
Allah, bir de ayetlerini yalanlayanları uyarıp ikaz eder.
Hattâ izâ câû: “Ne zaman ki (bize) geldiler.” Kul, dünyadayken hayatını yaşar ve nihayetinde vakti geldiğinde Allah’a gider. Kâle e kezzebtum bi âyâtî: “(Allah) buyurur: Bizim ayetlerimizi yalan mı saydın?” Yani; “ayetlerimi neden yalanladın” diye onlara soracağım, diyor Allah. Ve lem tuhîtû bihâ ilmen: “Siz onu (ayetlerimi) iyice ihata edip kavramadan (anlamadan, okumadan neden yalanladınız?)” Em mâzâ kuntum ta’melûn:391 “(Eğer bu böyle değilse) Yaptığınız şey nedir?” Yoksa yaptığın neydi? Ayetlerimi dinlemeden, anlamadan, düşünmeden ve tefekkür etmeden yalan ve yok saydın; yani beni, kudretimi görmezden geldin. Allah; “yoksa yaptığın neydi?” diye soruyor.
Ve men azlemu mimmen zukkire bi âyâti rabbihî: “Rabbinin ayetleri ona hatırlatıldığında ondan daha zalim kim vardır ki.” Summe a’rada anhâ: “Onun ayetlerinden yüz çevirir (okumadan çekip gider).” İnnâ minel mucrimîne muntekimûn:392 “Muhakkak ki biz mücrimlerden, (cürüm işleyenlerden) intikam alırız.” Yani Allah ona yaptığının cezasını, suçunun cezasını tattırır. Kişi, Allah’ın ayetlerini okumadığı için bu cezayı tadar. Kişi, okumayınca da onu başka türlü; yani tersten okur.
İnnemâ yu’minu bi âyâtina: “O kimseler ancak ayetlerimize iman ederler ki.” Ellezîne izâ zukkirû bihâ: “Onlara (Allah’ın ayetleri) hatırlatıldığında, (okunduğunda).” Harrû succeden: “Hemen yüz üstü secdeye kapanırlar.” Ve sebbehû bi hamdi rabbihim: “Rablerini hamd ile tesbih ederler.” Ve hum lâ yestekbirûn:393 “Onlar kibirlenmezler.” Allah’ın ayetlerine karşı kibirlenmezler.
Kul yâ ibâdiyellezîne esrefû alâ enfusihim: “De ki (onlara:) Ey nefislerini harcayan, (israf eden) kullarım!” Nefislerini, hayatlarını yanlış yerde harcayan kullarım! Lâ taknetû min rahmetillâh: “Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin!” İnnallâhe yagfiruz zunûbe cemîâ: “Allah bütün günahları mağfiret eder.” Hiç olmamış gibi siler. İnnehu huvel gafûrur rahîm:394 “Çünkü o, ğafur ve rahimdir.” Yani Allah, şimdiye kadar okumadıysan okumaya başla, buyurur.
Ve enîbû ilâ rabbikum: “Rabbinize dönün.” Ve eslimû lehu: “Ona teslim olun.” Min kabli en ye’tiyekumul azâb: “Size azap gelmeden önce.” Ona teslim olun, ona dönün. Summe lâ tunsarûn:395 “Sonra yardım da göremezsiniz.” Eğer insan, Allah’a dönmez ve teslim olmazsa sonra yardım da göremez.
Vettebiû ahsene mâ unzile ileykum min rabbikum: “Size rabbinizden inzal olan en güzele, (Allah’ın vahyine) tabi olun.” Min kabli en ye’tiyekumul azâbu bagteten: “Size azap ansızın gelmezden önce.” Ve entum lâ teş’urûn:396 “Siz farkında olmazsınız.” Allah; “sonra ölüm size farkında olmadan gelir de kaybedersiniz ve pişman olursunuz” dedi.
En tekûle nefsun yâ hasratâ alâ mâ ferrattu fî cenbillâhi ve in kuntu le mines sâhirîn:397 “(O gün Allah’ın huzurunda) Yaptığım yanlışlardan dolayı bana yazıklar olsun! Doğrusu ben alay edenlerden oldum, (işi hafife aldım, ciddiye almadım, dememeniz için Allah’a dönün, Allah’a teslim olun).” Eğer kul, bu dünyada Allah’a teslim olup gerekeni yapmazsa Kıyamet günü böyle söyler.
Ev tekûle lev ennallâhe hedânî le kuntu minel muttakîn:398 “Ya da şöyle söyler: Eğer Allah bana hidayeti vermiş olsaydı ben mutlaka muttakilerden olurdum.” Allah Kıyamet günü böyle söylemeyelim diye şimdiden bizi uyarır. Allah bize bu dünyada hidayete erme imkânı vermiştir. Kula düşen; hidayeti aramak, muttakilerle beraber olmaktır. Eğer böyle yapmazsak ebediyen kaybederiz.
Ev tekûle hîne terâl azâb: “Ya da azabı gördüğünüz zaman.” Lev enne lî kerraten fe ekûne minel muhsinîn:399 “Ne olurdu, bir daha bana (böyle bir imkân verilse de) bu sefer muhsinlerden, (güzel yapanlardan) olsaydım, demeyesiniz diye (Allah’a dönün ve teslim olun).” Yoksa böyle söylersiniz, dedi Allah. Belâ: “Hayır (bilakis).” Kad câetke âyâtî: “Sana ayetlerim gelmişti.” Fe kezzebte bihâ vestekberte ve kunte minel kâfirîn:400 “Sen onları yalan saydın, kibirlendin ve sen kâfirlerden oldun.” İnsan, Allah’ın ayetlerini yalanlar, ayetlere karşı kibirlenirse kâfirlerden, kaybedenlerden olur.
Ve yevmel kıyâmeti terâllezîne kezebû alâllâh: “Kıyamet günü, Allah’a yalan yere iftira atanları görürsün ki.” Vucûhuhum musveddetun, e leyse fî cehenneme mesven lil mutekebbirîn:401 “Yüzleri kapkara olmuş, (kapkara kesilmiş olarak onları görürsün). Kibirlenenlere, (Allah’ın ayetlerini okumayanlara, dinlemeyenlere) cehennemde yer mi yok!” Ve yuneccîllâhullezînettekav bi mefâzetihim:402 “Ve Allah takva sahiplerini kurtuluşa erdirir.”
SADAKALLAHUL AZİM
Dışarı çıkıp insanlara; Allah’ın insanı neden yarattığını, kulu üzerindeki, insan üzerindeki muradının ne olduğunu soralım. Acaba kaç kişi bunu bilir?
Eğer insan bunu bilmiyorsa hiçbir şey bilmiyor demektir. Allah’ın onun üzerindeki muradı da hiçbir zaman gerçekleşmez. Allah, insanı kendisine âbd olsun diye yaratmıştır; yani insan, Allah’ı sevsin, âşık olsun, gönlünü kaptırıp Allah’ın peşinden koşsun diye yaratılmıştır. Bu koşma, manevi bir koşmadır; yani gönül koşmasıdır.
İnsan her bir varlığı ayet gibi okurken aslında Allah’a koşar. Bu okuyuşla Allah’ı biraz daha tanır ve Allah’a bir adım daha yaklaşır. Kulun her ayeti okuyuşunda marifeti, Allah’a karşı bilgisi dolayısıyla muhabbeti artar. Muhabbeti bir daha arttığından dolayı da Allah’a bir adım daha yaklaşır. Bu yaklaşma, manevi bir yaklaşmadır. Hâşâ! İki şeyin birbirine yaklaşması gibi değildir!
Allah zamandan ve mekândan münezzehtir. Allah seninle beraberdir; sana senden daha yakın, hatta şah damarından daha yakındır.403 Ne yöne dönersen dön, Allah’ın vechi ordadır.404 Eğer kâinat ayetini, insan ayetini okursan ordadır. Eğer okumazsan Allah’ı nerde bulacaksın! Bu, hayali bir şey değildir!
Allah’a uzak olan insandır. O, Allah’ı unutunca, gafil olunca Allah’tan uzaklaşır. İnsan, Allah’ı unutmayıp zikredince, onunla beraber olunca, onun yaratmış olduğu bütün varlığı ayet olarak okuyunca, her bir varlığı, Allah’ın El Esmau’l Husna’sının tecellisi olarak görünce, Allah’tan başka bir şey görmez, Allah’tan başka bir şeyi sevmez, sevemez; çünkü insan ancak güzelliği, güzeli sever.
Peki, neden sever?
İki türlü sevmek vardır; bir, güzelliği Allah’tan bağımsız olarak görüp sevmek vardır. Bir de güzelliği ona vereni sevmek vardır. O güzel olan kimden almıştır güzelliğini? -Elbette ki Allah’tan almıştır. İnsandaki güzellik toprak güzelliği değildir, bir kere bunu böyle bilmemiz lazım. Toprağın şeklini güzel yaparsın güzelliğine aldanırsın; ama içindeki güzel değilse bir süre sonra ondan tiksinirsin.
Bunu nerden anlamamız gerekir?
Bakıyoruz; iki kişi birbirine âşık olup birbirleri için ölümü göze alıyor ve evleniyorlar. İki ay sonra da birbirleri için; “ben onu görmek istemiyorum, onun bulunduğu yerde bulunmak istemiyorum” diyorlar. Neden böyle oldu? -Çamura aldandılar, çamurun şekline aldandılar ve içini göremediler; yani bardağın dışını süslü görünce içini göremediler de ondan. Hâlbuki onun içinde zehir varmış, şeytan varmış; yani onun içinde Allah’ın güzelliği yokmuş.
Onun içinde Allah’ın güzelliği olsaydı ne olurdu?
Olsaydı Allah’ın güzelliğine âşık olurlardı; yani Allah’ın onda tecelli ettiği isimlerine âşık olurlardı. Zahiri güzellik, yanıltır ve o, geçicidir. Sonra karşımızdakinin içini görünce ona tahammül edemeyiz. Onun için bir güzelliğe bakarken onu yaratana, ona tecelli edene, o güzelliği ona verene bakmamız gerekir.
Güzele bakmak sevaptır, derler. Güzele bakmak sevap değildir, güzelliği verene bakmak sevaptır. Güzelliği vereni görmek, güzelliği vereni sevmek sevaptır. Güzele bakmak sevap değil bilakis küfürdür, şirktir, yanlıştır. İnsan böyle bir bakışla bakarsa onun bir körden farkı olmaz. Bu bakış, bakış değildir. Allah’tan bağımsız nasıl bakılabilir, nasıl görülebilir! Eğer insan böyle bakarsa rezil olur, eşini bile seçemez, eşini seçmekten aciz kalır.
Ne buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz: “Bir kadınla ya da erkekle, ya zahiri olarak güzel olduğu için evlenilir, ya malından mülkünden dolayı evlenilir, ya onun soyundan sopundan dolayı evlenilir, ya da ahlakından dolayı evlenilir. Siz sonuncusunu seçin (ahlakı güzel olanı seçin).”405
Allah’ın güzelliği üzerinde görüneni seçin, dedi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Bizlere yolu gösteriyor, kişinin evlenirken neye dikkat etmesi gerektiğini öğretiyor.
Bütün güzellikler, El Esmau’l Husna’nın güzellikleri aynı zamanda zati tecelliye aynadır. Bütün varlık Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir. Bütün varlık Allah’ın ayetleridir, Allah’ın isimlerinin tecellisini, güzelliğini gösterir.
Allah nasip ederse bir daha ki sefere onu izah etmeye çalışacağız. Bütün varlık Allah’ın isimlerini nasıl gösterir, bakınca hangi ismi müşahede etmemiz gerekir ya da hangi isimleri görmemiz gerekir, onu izah etmeye çalışacağız. Zati tecelli onun üzerinde nasıl görünür, hep beraber onu anlamaya çalışacağız. Öyle ki neye bakarsak bakalım, bir ayet gibi okuyalım. Neye bakarsak bakalım, ondan önce, onunla beraber, ondan sonra, rabbimizin güzelliğini onun üzerinde görelim; görelim ve sevelim.
Allah ayeti kerimede; “onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını arttırırlar”406 buyurur. İşte Allah’ın afaktaki ayetleri, varlık ayetleri, kâinat ayetleri hepsi bunun içindir. İnsanın, varlık ayetini her okuyuşunda imanının; yani Allah’a olan sevgisinin artması gerekir. Gerisi, hayal kurmaktır. İman hayal değildir, sevmek hayal değildir, Hz. insan olmak hayal değildir. Yeter ki kul, varlık ayetlerini okusun, anlasın, gereğini yapmak istesin.
Evet, o güzellikten Allah’a nasıl gidilir, Allah nasıl sevilir, hep beraber bunu anlayacağız. Bütün Esmau’l Husna’dan zati tecelli nasıl görünür, bir de bunu beraber anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah hepimizi kâinat kitabını ayet ayet okuyanlardan eylesin. Ayetleri görmezden gelenlerden, ayetlere sırt çevirenlerden, Allah’ın ayetlerini yalan sayanlardan, “ayetleri okumadım, anlamadım, bilemedim” diyenlerden eylemesin. Kâmil manada kâinat kitabını okuyanlardan, her bir ayet, her bir varlık üzerinden Allah’ın El Esmau’l Husna’sını görüp Allah’ı sevenlerden eylesin. El Esmau’l Husna’nın nuruna gark olanlardan, “ne yana dönersen dön rabbinin vechi ordadır” sırrına mazhar olanlardan eylesin. Eşyanın hakikatini olduğu gibi görenlerden, eşyanın hakikatinin sırrına erenlerden, bütün varlıkta Allah’ın güzelliğini görenlerden eylesin. Kendi gönlünden, nefsinden, afakta ve enfuste Allah’ın güzelliğini, ayetlerini okuyanlardan eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
