MELEKLERE İMAN 1
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber imanı anlamaya çalışıyorduk. Önce Allah’a nasıl iman etmemiz gerektiğini Allah’ın her bir ismiyle tek tek anlamaya çalıştık. Sıra meleklere imana gelmiştir. İnşallah bu sohbette Allah’a imandan sonra, Allah’ın meleklerine nasıl iman etmemiz gerektiğini anlamaya çalışacağız. Bu birkaç sohbet sürebilir yalnız.
Allah ayeti kerimede iman etmemiz gereken hususları anlatırken önce; “Allah’a iman, hemen peşinden meleklere iman, onun peşinden kitaplara iman, ondan sonra da resullerine iman” der.
Allah sıralamayı böyle yaptıysa bunun mutlaka bir hikmeti vardır; yani Allah’a imandan sonra hemen meleklere iman etmemiz gerekir ki imanımız doğru olmuş olsun. Daha doğrusu imanımız olmuş olsun. Onun için Allah ayeti kerimede; Âmener resûlu bimâ unzile ileyhi min rabbihî: “Allah’ın resulü kendisine indirilene iman etti.” Vel mu’minûn: “Mü’minler de (Allah’ın resulünün iman ettiği gibi iman ettiler).” Peki, nasıl iman ettiler? Kullun âmene billâh: (Önce) “Hepsi Allah’a iman ettiler.” Ve melâiketihî: “Ve meleklerine iman ettiler.” Ve kûtubihî: “Ve kitaplarına iman ettiler.” Ve resulih: “Ve resullerine iman ettiler.” Lâ nuferriku beyne ehadin min rusulih:68 “Onlar Allah’ın resulleri arasında fark gözetmezler” buyurur.
Kitapların neden resullerden önce geldiğini buradan anlamak gerekir; çünkü Allah’ın bütün resulleri Allah’ın vahyini taktim etmiştir; yani burada önemli olan, öne geçen Allah’ın vahyinin taktim edilmiş olmasıdır. Resullerin ayrı ayrı olması, farklı farklı memleketlerde dünyaya gelmesi veya orada vahyi tebliğ etmeleri bir şeyi değiştirmez. Hepsi de Allah’ın vahyini tebliğ eder, anlatır. Onun için kitaplara iman, resullere imandan önce gelir. Yoksa bu bütünlük oluşmaz. Her bir kavim; “benim peygamberim” diyebilir. Bu yanlış bir tavır, yanlış bir hareket, yanlış bir iman, yanlış bir düşüncedir.
Allah başka bir ayette; “Size bir resul gönderdik ki size Allah’ın ayetini okuyup açıklasın, hikmeti öğretsin, nefislerinizi tezkiye etsin ve size bilmediklerinizi öğretsin”69 buyurur. Allah’ın Her bir resulü bu konumdadır; Allah’ın ayetlerini okuyup açıklar, hikmeti, Allah’ın muradını öğretir, nefisleri tezkiye eder, temizler, bir de insanlara bilmediklerini öğretir.
Meleklere iman, sıralamaya göre Allah’a imandan hemen sonra gelir. İnşallah bunu hep beraber anlamaya çalışacağız. Allah’ın Hz. Âdem’i yarattığı, ona ruhundan nefhettiği andan itibaren Hz. Âdem hem meleklerle hem de İblisle (şeytanın) muhatap olmuştur. Hem melekler hem de iblis, Hz. Âdem’le imtihana tabi tutulmuştur. Melekler imtihanı kazanmış; ama İblis imtihanı kaybetmiştir. İmtihan kazanma sebebi demektir. Aynı şekilde insan da hem meleklerle hem de iblisle, şeytanlarla imtihan içerisindedir. Bu her bir insan için sürekli böyledir.
Allah, melekleri nurdan, şeytanı da nardan, ateşten yaratmıştır. Eğer insan meleklere iman ederse; yani melekleri severse nurlanır. Onlar gibi nurdan varlık olur; ama şeytanı severse o zaman da şeytanlaşır. İkisi birbirinin zıddıdır. Biri nur, biri nar, biri saf güzellik, öteki saf kötülüktür. Bunun bir sebebi vardır.
Meleklere imanı anlamadan önce mutlaka Allah’ın isimlerini anlamak; yani Allah’a iman gerekir. Allah’a imanı anlamadan, meleklere imanı anlamak da mümkün olmaz. Onun için, Allah sırayı böyle yaptı. Allah’ın bütün isimleri için bu böyledir. Kulda tecelli eden her bir ismin bir gücü; yani bir melekesi vardır. Melekten önce, melekeyi anlamak gerekir.
Meleke, melek, malik, melik ve mülk kelimeleri; gücü, kuvveti temsil eder, güç ve kuvvet manasına gelir. Meleke de güç ve kuvvet demektir. Allah’ın isminin tecelli etmediği bir yerde saf zulüm vardır, karanlık vardır. Yani, Allah’ın rahmetinin tecelli etmediği bir yerde zulüm vardır, Nur isminin tecelli etmediği yerde karanlık vardır, zulmet vardır. Kerim isminin tecelli etmediği bir yerde cimrilik vardır. Bu, Allah’ın her bir ismi için böyledir. Allah’ın isimlerinin tecelli etmediği yerde ters tarafta karanlık ve zulmet vardır. Dolayısıyla İblis, şeytan da karanlık ve zulmeti temsil eder. Melekler de nurdan olan tarafı temsil eder.
Mesela, bir kulda Allah’ın Kerim ismi tecelli ederse ne olur?
Allah’ın Kerim isminin tecelli ettiği bir kulda o isim meleke olur. Meleke, güç ve kuvvet demektir, dedik. Bu kişi de güçlü ve kuvvetli bir şekilde cömert biri, kerim biri olur. İkram ederken zorlanmaz, sevinir, Allah’ın Kerim ismi onda tecelli ettiği için ikramıyla sevinç duyar.
Allah’ın Kerim ismi birinde tecelli etmezse ne olur?
Tam tersi cimri biri olur. Allah ayeti kelimede; “şeytan sizi fakirlikle korkutur”70 buyurur. Şeytan birini fakirlikle korkutursa, o da şeytana uyarsa o kişi cimri olur. Bu, Allah’ın her bir ismi için böyledir; yani biz de ya, Allah’ın isimleri meleke olur, güç ve kuvvet olur. Ya da iblis, şeytan orada meleğin, melekenin, Allah’ın isimlerinin olması gerektiği yerde yerini alır, şeytan orayı istila eder.
Bütün her şeyin bir zıddı vardır. Her şey aynı zamanda zıddıyla tanınır, anlaşılır. Aydınlık, karanlıkla; iman, küfürle; güzellik, çirkinlikle anlaşılır. Melek ile şeytan birbirinin zıttı iki varlıktır, iki zıt tarafı temsil eder. İnsan da bu iki varlığın arasında durur, tercihini kendisi yapar. İsterse melek gibi olur, Allah’ın isimleri onda meleke güç ve kuvvet haline gelir, Allah’ın isimleriyle isimlenir, Allah’ın nuru olur, Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği Hz. insan olur. Eğer insan bu melekeyi almazsa o zaman da şeytan onun gönlünde, aklında, iradesinde, bedeninde, varlığında yerini alır dolayısıyla o da şeytan olur.
Allah, şeytanı anlatırken insanlardan ve cinlerden olan şeytanların olduğunu söyler. Ayeti kerimede; “biz her peygambere insanlardan ve cinlerden olan şeytanları düşman kıldık”71 buyurur. Allah; ister insanlardan, ister cinlerden olsun peygamberlere düşman olanların şeytan olduğunu söyler.
Şeytanların, peygamberlere yaptığı düşmanlık onların şahsına değildir. Allah, vahyini o peygamberle beraber göndermiştir dolayısıyla onlar da düşmanlığı Allah’ın vahyine yapar. Böyle yapanlar ister bunun farkında olsun ister olmasınlar bu böyledir.
Bu sadece kâfirler, ya da peygambere karşı duranlar için değildir. Kim, Allah’ın vahyine, ayetlerine düşmansa; “ben Allah’ın bu ayetini sevmiyorum, bu ayetin gereğini yerine getirmek istemiyorum, ya da bu ayet bana güzel şeyler söylemiyor” diyorsa o kişi ayetlere de, peygambere de düşmandır.
Evet, eğer meleklere iman edersek doğru tarafta, güzel tarafta durmamız gerekir; çünkü iman sevmektir. Meleklere iman; melekleri sevmek, meleklerin melekliğini sevmek, güzelliğini sevmektir. Allah, melekleri anlatırken; “onlar Allah’ın kulu, âbdleridirler. Onlar Allah’a âbd olmaktan bıkmaz, usanmaz çekinmezler, rablerini hamd ile tesbih ederler. Onlar rablerinin emirlerini yerine getirirler”72 buyurur.
Konumuz meleklere iman olduğu için bunu bir seferde anlatıp geçemeyiz. Allah, melekleri her bir ayette nasıl anlatmışsa biz de hep beraber öyle anlamaya çalışacağız inşallah.
Melekleri sevmek demek; onların melek tarafını sevmek; yani onların kulluğunu sevmek demektir. Allah’ı hamd ile tespih etmelerini sevmek, Allah’a ibadette usanmamalarını, bıkkınlık göstermemelerini, insanlar için hayrı istemelerini, insanlara dua ve istiğfar etmelerini, Allah’ın emrini aşkla, muhabbetle yerine getirmelerini sevmek demektir. Bu saydıklarımın hepsi meleklerin özellikleridir. Meleğin vasfı; sevmektir, aşktır, muhabbettir, iyiliktir, güzelliktir, ihsandır. Bununla beraber baştan sona hayırdır sevaptır; yani imandır. Bir de aynı şekilde bunun tersi de söz konusudur ki bunlar da şeytanın vasıflarıdır.
Tersi nedir?
Kibirdir, şirktir, çirkinliktir, şerdir, günahtır, küfürdür, riyadır, hasettir tersi de bunlardır. Biri şeytanın öteki de meleklerin vasfıdır. Ya meleklerin vasfını sever, meleklere iman etmiş olursun ya da şeytanı seversin. Allah ayeti kerimede; “şeytana âbd olmayın”73 tapmayın, kul olmayın buyurur. Bu vasıfları; yani kibri, gururu, riyayı, hasedi, övülmeyi, günahı, şirki, nifakı sevmek şeytana âbd olmak, şeytanlaşmaktır. Onun için Allah ayeti kerimede; Yâ benî âdeme en lâ ta’budûş şeytân, innehu lekum aduvvun mubîn:74 “Ey âdemoğlu! Şeytana âbd olmayın, o sizin apaçık düşmanınızdır” buyurur. Şeytana âbd olmak demek; şeytanı sevmek, şeytana kul olmak demektir. Allah da bize; “şeytanın kulu olmayın” der. Kimin kulu olmamız gerekir? -Elbette ki Allah’ın kulu olmamız gerekir.
Eğer biri bize düşmansa bizim için saf zarardır, saf hüsrandır. Ona uyduğumuzda zarar ederiz. Allah ayetin devamında; Ve eni’budûnî: “Bana âbd olun.” Hâzâ sırâtun mustakîm:75 “Sırat-el mustakim budur.” Ve lekad edalle minkum cibillen kesîran, e fe lem tekûnû ta’kılûn:76 Şeytan, “sizden önce birçok kavmi saptırmıştı, siz hala aklınızı kullanmayacak mısınız (akletmeyecek misiniz)” buyurur. Yani; “hala şeytana uymaya, tapmaya devam mı edeceksiniz?”
Allah başka bir ayeti kerimede; “Allah aklını kullanmayan bir topluluğun (kavmin) üzerine pisliği döker”77 buyurur. Bu pislik, manevi pisliktir, şeytanın pisliğidir. Allah bu pisliği aklını kullanmayan bir topluluğun üzerine döker; çünkü o topluluk birbiriyle beraberdir.
Hiç kimse tek başına değildir. İnsan, ya mü’minlerdendir ya kâfirlerden, ya münafıklardan, ya da hiçbir şeyi kabul etmeyenlerden, nefsine tapanlardandır. İnsanlar topluluk halindedir, Allah bu yüzden pisliği üzerine döktüğü kişileri kavim olarak buyurur.
Allah, şeytanı bize apaçık düşman olarak gösterir. Allah bir de başka bir ayette; “kim meleklere, Cebrail’e, Mikail’e düşman olursa Allah da onun düşmanıdır”78 buyurur. Yani kim güzelliğe, imana, hayra, sevaba düşman olursa o, meleklere düşman olmuştur, Allah da onun düşmanıdır. O, düşmanlığını Allah’a yapmıştır.
Başka kimler onların düşmanıdır?
Allah’ın resulleri, mü’minler de onlara düşmandır. Eğer mü’minse kötülüğe, şerre, kibre, düşmandır. Eğer insan, meleklere iman ederse secde edilmeye layık bir varlık olur, meleklerin secde ettiği varlık olur. Eğer şeytana iman ederse; yani şeytanı sever, şeytanlığı sever, şeytanın vasıflarını; kibri, kibirlenmeyi, riyayı, hasedi, şerri severse o da şeytanlaşır ve şeytan olur.
Melekleri tanımak için ayetleri okurken Allah’ın ne dediğini mutlaka hep beraber anlamaya çalışacağız; çünkü tanımadan olmaz. Ayetleri anlarken, tanırken, iman ederken meleklerden önce, İblisi tanımamız gerekir; çünkü bir kul; “la ilahe” demeden “illallah” diyemez. “La ilahe illallah” demesi için önce kötüyü, yanlışı, şeytanı, şeytanlığı anlayacak ki onu kendinden nehyedebilsin. “Bu, benden uzaktır, kibirlenmek, haset etmek, kötülük benden uzaktır” desin, sonra “illallah” diyebilir. İllallah deyip meleklere iman ederek; “güzelliği, sevmeyi, iman etmeyi, iyiliği, ihsanı, hayrı seviyorum” diyebilir.
Onun için önce; “la ilahe” diyoruz, sonra “illallah” diyoruz. Bunu diyebilmek içinde aklımızı kullanmamız gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “aklı olmayanın imanı olmaz”79 buyurur. Eğer biri aklını kullanmıyorsa onun imanı olmaz; çünkü aklı faal durumda, çalışır durumda değildir. O zaman öncelikle akletmemiz, aklımızı kullanmamız gerekir.
Allah ayeti kerimede; efela te’kilun: “Siz aklınızı kullanmayacak mısınız?” leallekum te’kilun: “(Allah ayetlerini beyan ederken) umulur ki akıl edersiniz (umulur ki akıl ederler)” veya iman etmeyenler için Allah’ın vahyini dinlemeyenler için la ye’kilun buyurur ya da la ye’kilune şey’a buyurur; “onlar hiçbir şeyi akıl etmemişler, akıllarını kullanmamışlar” der.
Aynı şekilde cehennemlikler cehenneme giderken cehennemin kapılarından girdiklerinde oradaki muhafızlar o cehennemliklere sorar; “size Allah’ın bugünü haber veren resulleri gelmedi mi, size Allah’ın vahyini okumadılar mı? Onlar derler ki: Evet, Allah’ın resulleri geldi. Biz onları dinlemedik, onları ciddiye almadık, bununla beraber aklımızı da kullanmadık onları dinleseydik veya aklımızı kullansaydık bugün bu ateşin ehli olmaz, cehenneme girmezdik”80 derler.
Demek ki cehenneme gidenler akıllarını kullanmadıkları için, akıllarını kullanıp Allah’ın vahyini, resullerini dinlemedikleri için cehenneme gidiyormuş. O zaman aklımızı nasıl kullanmamız gerektiğini, aklımızı kullanıp nasıl iman etmemiz gerektiğini hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah, insanı hakikati bulsun, kendi hakikatini bulsun, hakikate ersin ve kendi hakikatine ersin diye yaratmıştır. İnsanın hakikati Allah’ın insana nefhettiği ruhtur. Her insan, Allah’tan bir nur, bir ruh taşır ki onun hakikati odur. Beden, insanın elbisesidir. Her insanın bulması gereken hakikat, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu, hakikatidir. Hiç kimse vehimle, zanla, hayalle, kendindeki hakikati bulamaz, rabbini bulamaz, kendisine tecelli eden rabbinin nurunu bulamaz.
Peki, neyle bulabilir?
Vahiyle bulabilir. Yoksa kendi kendine hayale kapılır, ömrünü bir hayalin peşinde geçirir, sonra da huzura gidince neyi kaybettiğini anlar.
Bulmadığın şey senin değildir. Eğer kendi kendini, Allah’ın sana nefhettiği ruhu bulamazsan kendini bulamadın demektir. Herkes kendini arar ve herkesin kendini bulması gerekir; ama bulmadan önce bilmesi, öğrenmesi, anlaması ondan sonra bulması gerekir. Bulunca ne olur? -Bulunca olur; yani Allah’ın kendisine nefhettiği ruh, Hz. insan olur.
Akıl, beyin demek değildir. Beyin, aklın tecelli ettiği zahiri taraftır. Gören göz değildir. Göz sadece ruhtan dünyaya açılan bir penceredir ve ruhun görüşünün binde biri gözde tecelli eder. Göz sadece dışarıya açılmış bir penceredir.
Mesela; görüyoruz bazılarının gözleri var; ama görmez. Neden? -Ruhlarıyla irtibatları kopmuştur da ondan. Bu irtibat önce beyne gider, beyin de onu kalpten alır. Kalp, o görüşü o görmeyi gönülden, ruhtan alır; çünkü dirilik, ilim, bütün özellikler ruhtadır; yani görüş kabiliyeti ruhtan kalbe, gönle oradan akla, beyne gelir, dışarda da aynı şekilde tecelli eder. Akıl da böyledir.
Akıl manevidir, zahiri değildir; yani beyin, aklın zahiri tarafıdır. Aklın melekeleri; yani gücü, kuvveti vardır. Biri; aklın melekelerini, o gücü, kuvveti anlamadan, bulmadan akıllı olmaz, aklını kullanamaz.
Aklın birinci melekesi idraktır. İdrak etmek, anlama kabiliyetidir. Birinin idrak etmesi için tefekkür edip düşünmesi gerekir. Tefekkür eder, düşünürse idrak edip anlar. Bunların her biri ayrı ayrı, safha safha gelen melekelerdir, güç ve kuvvettir. Bir şey üzerine ne kadar çok tefekkür edersen anlama kabiliyetin de o kadar artar, onu o kadar anlarsın; yani o ne kadar güçlü olursa o kadar melekeye dönüşmüştür. İdrak melekesi de o kadar güçlü demektir.
Aynı şekilde Allah “tefakkuh” der. Tefakkuh; fıkhetmek, derinlemesine düşünmek demektir. Bu da akıldaki ayrı bir melekedir. Bir de “tedebbür” der. Bu da bir şeyin arkasını görmek demektir. Allah ayeti kerimede; “onlar ayetleri tedebbür etmezler mi?”81 Buyurur. Bu; “onlar, ayetlerin arkasındaki manayı anlamazlar mı” demektir.
Senin bunların hepsini, çalıştırman gerekir. Sen onları çalıştırdıkça, onlar güçlenir. Onları çalıştırdıkça bu senin duan olur; “ya rabbi ben bunu anlamak istiyorum” demiş olursun.
Allah ayeti kerimede; “onlar yerlerin ve göklerin yaradılışı üzerinde tefekkür etmezler mi!”82 buyurur. Allah; tefekküre, düşünmeye davet eder. Allah her konuda; “onlar Allah’ın ayetleri üzerinde tefekkür etmezler mi, düşünmezler mi, akıllarını kullanmazlar mı?” buyurur. Eğer, aklımızı kullanmak istiyorsak bu melekelerin hepsinin akıl mertebesinde tecelli etmesi; yani, güçlenmesi gerekir.
Nasıl ki aklın böyle melekeleri varsa, bir de gönlün melekeleri, mertebeleri; yani gücü ve kuvveti vardır. Gönlün melekesi; sevmektir, imandır, aşktır. Bunlar gönlün ve ruhun melekesidir. Bunun peşinden takva gelir; yani kul, Allah’a karşı sorumluluğunu bilir ve yerine getirmeye çalışır.
Ruhun; takva, teslimiyet, kurbiyet; yani Allah’a yakınlık, fena ve beka, bir de ikrah; yani kerih görme, çirkin görme melekeleri vardır. Bu melekelerin hepsi ruha aittir. Akıl, ruhun hizmetçisi, askeri konumundadır; yani ruh, gönül akla hangi komutu verirse o da öyle çalışır.
Meleklere imanı anlamaya çalışıyoruz. Önce melekeye imanı anlamaya çalışmamız lazım. Melekeye imanı anlarsak o bizde güç ve kuvvet olur. Güzelliği seversek o güzellikle ilgili melekemiz, meleğimiz olmuş olur; yani o bölüm melekleşmiş olur. Aklımız, melek gibi çalışan bir akıl, meleki bir akıl olur. Aklımız doğru tarafta güçlenmeyince, melek olmayınca, malik olmayınca ters tarafta yerini alır ve orda çalışır o zaman da şeytani olur, şeytani bir akıl olur. Şeytanın da bir gücü, kuvveti vardır; yani melekeler insanda melekleşmeyince o melekelerin yerini şeytan alır, böylelikle de insan şeytanlaşır.
O şeytani kuvvetler hangileridir?
Birinci derecedeki kuvvet kibirdir. Kibirlenmek, kendini büyük görmektir. Diğerleri riyadır, gösteriştir, nefsi, dünyayı, malı, mevkiyi sevmektir, şehvet, gıybet, haram ve boş şeyleri sevmek de bunların içindedir. Ve bunların hepsi de şeytanlıktır, şeytani kuvvetlerdir ve bunların hiçbiri gerçek değildir, gerçeğin tersindeki zıtlardır.
Mesela; kibrin zıddı tevazudur, boyun bükmedir. Dünyayı, malı, mevkiyi sevmenin tersi Allah’ı sevmek, hakikati sevmek, ahireti sevmektir. Gıybetin tersi insanları yermek değil övmektir. Bu yine sevmek manasına gelir. Haramların tersi haramın yerine hayrı, ibadeti, güzelliği sevmektir. Boş şeylerin tersi, Allah’ın rızasını kazandıran şeyleri sevmektir; yani melekeler ile şeytani haller birbirlerinin tersidir.
İnsan ya meleke tarafını ön tarafa çıkarıp güçlendirir, o onda melek, meleke olur, güç ve kuvvet olur ya da ters tarafı güçlendirir, şeytan olur. Bu tercihi insanın kendisi yapar yalnız.
Burayı mutlaka anlamak gerekir; yani kendimizi anlamamız gerekir.
Bir de günahın gücü ve kuvveti, şeytanlıkları, şeytani gücü vardır. Diyelim ki biri içkiye alıştı ve içkiyi terk edemiyor. Onun içkiyi bırakamaması şeytani bir güç ve kuvvettir. Ondan vazgeçemiyor. Ama bunu insan kendisi yapmıştır. Ters tarafta durarak yanlış yaptığı için bu yanlışı onda güç ve kuvvet olmuştur. Bu yüzden kendini oradan alamaz; çünkü bu onun gücünü aşar.
Aynı şekilde ibadetin de melekeleri vardır. Mesela; namaz kılan birinde namaz meleke haline, güç ve kuvvet haline gelse o adam istese de namazı bırakamaz. Bir vakti kılamayınca huzursuz olur, rahatsız olur, mutlaka o vakti kılması gerekir. Peşinden hemen kaza edip tövbe eder. Fakat namaz birinde meleke haline gelmemişse o kişi gerçekten mü’min, Allah’ı seven biri de olsa namaz kılmakta zorlanır, kılmak ister yine de zorlanır; çünkü namaz onda meleke haline gelmemiş; yani güç ve kuvvet olmamıştır.
Bu, oruç için de böyledir. Öyleleri vardır ki mü’mindir, oruç tutmak ister; ama oruç tutarken zorlanır ya da tutamaz, oruç onda meleke haline gelmediği için tutamaz. Bir de bazıları vardır ki her türlü yanlışı yapar; ama Ramazan ayı geldiğinde yanlışını bırakır, orucunu tutar. Oruç böyle birinde meleke haline gelmiştir. Orucu kendisinde meleke haline gelenin imanı, orucu meleke haline gelmemiş birine göre deryadan bir damla kadar da olsa oruç onda meleke haline geldiği için orucu tutabilir, buna gücü yeter; çünkü o gücü almıştır.
Her bir ibadetin böylesine melekeleri vardır. Eğer bir ibadete devam etmek istiyorsak onun melekesini kesp etmemiz, kazanmamız gerekir. Bu da ona devam etmekle, onu devam ettirmekle, onun hakikatine ermeye çalışmakla mümkün olur. O ibadeti ne kadar çok yapsak o kadar güçlenir, o bizde o kadar meleke haline, güç ve kuvvet haline gelir. Onun için; “eğer biri kırk gün namaz kılsa artık namazı bırakamaz” demişlerdir. Neden kırk gün diye bir sürede bulunmuşlar? -Çünkü kırk günde meleke haline, güç ve kuvvet haline gelir de ondan. Bu her şey için, bütün ibadetler için böyledir.
Allah bize nasıl ki melekleri, meleklere imanı tanıtıyorsa aynı şekilde şeytanı, İblisi de öyle tanıtır; çünkü onun tersinden uzak durmamız; yani “la ilahe” dememiz gerekir ki “illallah” diyebilelim. Mesela İblisle ilgili Allah’ın ne buyurduğunu kısaca birkaç ayetle söyleyeyim.
Allah; İblisin, kendi emrine asi olduğunu onun için Âdem’e secde etmediğini, İblisin, Âdem’e karşı kibirlendiğini buyurdu. Allah’a karşı değil Âdem’e; yani insana karşı kibirlenip büyüklük tasladı; “ben ondan hayırlıyım” dedi. Allah bunları bize; “sakın sen de böyle yapmayasın, bak böyle yaparsan iblis gibi olursun, hiçbir insana karşı kibirlenip; ‘ben ondan hayırlıyım’ deme. Sen kimin hayırlı olduğunu, yarın ne olacağını bilemezsin, tevazunu göster, melekliğini göster, iblis gibi olma, iblis gibi yapma” demek için anlatır.
“Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size fahşayı emreder, tavsiye eder.”83 “Şeytan ancak dostlarını korkutur”84 buyurdu Allah. Yani şeytan seni fakirlikle korkutuyorsa korkma eğer sen şeytandan korkarsan şeytana dost olmuşsun, şeytanı dinliyorsun demektir. “Allah sizi fazlıyla, rahmetiyle müjdeliyor”85 buyurdu. Onun için; “şeytanın korkutmasıyla korkma” diyor Allah.
Başka bir ayette; “şeytanın arkadaşlığı ne kötü arkadaşlıktır”86 buyurdu; çünkü kendisiyle arkadaşlık yapanı cehenneme sürükler. “Şeytan içkiyle, kumarla aranızı bozmak ister. Ona uymayın bu durumda içkiyi, kumarı bırakın”87 dedi. Yani şeytanları dost edinenler kendilerini doğru yolda zannederler, dedi. Şeytana uyanlar, şeytanın da doğru yaptığını zannediyor, kendisinin de doğru yolda olduğunu zannediyor ki şeytana uyup şeytanı dost kabul ediyor.
Evet, şeytan; hakka düşman, insana düşman, Allah’a düşmandır. Yani sen şeytana uyar, şeytan gibi yaparsan sen de Allah’a düşman olursun, hakka, insana düşman olursun.
Demek ki insana düşman olanlar şeytanlaşmış insanlardır. “Şeytan da arkadaşları da cehennemliktir”88 buyurdu. “Şeytanlar kâfirleri tahrik edip kışkırtır”89 dedi. Yani kim şeytanın tahrikine kapılırsa, şeytan onu kışkırtırsa o kâfirdir, dedi Allah.
İnsanın kime uyması gerekir?
Elbette ki peygambere uyması gerekir. “Ya Allah’ın indirdiğine tabi olursunuz ya da şeytana tabi olursunuz, Allah’ın indirdiğine tabi olmayanlar, şeytana tabi olmuştur” buyurdu bir de “Şeytan, aklını kullanmayanları delalete düşürür, hidayete erdikten sonra delalete düşenler şeytana tabi olmuştur” buyurdu. Demek ki hidayetten sonra bir de delalet varmış. Biri işi anladığı, hidayeti gördüğü, bildiği halde bununla beraber ters tarafa gider, doğruyu kabul etmezse şeytana tabi olmuştur dedi Allah. İnşallah bu ayetleri biraz sonra okuyacağız.
“Kim Rahman’ın zikrinden yüz çevirir, Rahman’ın zikrini, ayetlerini görmezden gelirse (Allah’ı zikretmeyi görmezden gelir; yani ‘bu gereksizdir’ derse) Allah onu şeytanına bağlar. O; şeytanın karini, yakını, arkadaşı, uydusu olur, şeytanın etrafında döner dolaşır”90 dedi. Kim Allah’ın zikrinden, vahyinden yüz çevirirse, Allah’ın zikrini, vahyini görmezden gelirse; yani işittiği halde sanki işitmemiş gibi yaparsa o kişi şeytanın yakını olur.
Allah; İblisi, şeytanı bize böyle tanıttı. Yaklaşık yirmi tane ayet mealini söyledim. Bunları daha sonra hep beraber anlayacağız inşallah.
Allah Hz. Âdem’le iblisin kıssasını anlatıp; “İblis secde etmedi” derken buradaki incelikleri anlamak gerekir.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Ve iz kâle rabbuke lil melâiketi: “Allah meleklere buyurdu ki.” İnnî hâlikun beşeren min salsâlin min hamein mesnûn:91 “Ben kuru balçıktan şekil verilmiş çamurdan bir beşer yaratacağım.” Allah, önce beşer dedi. Ruh, insana nefhedilmeden önce insan bir beşerdi. Ruh nefhedilince insan oldu, Hz. İnsan oldu.
Fe izâ sevveytuhu: “Ne zaman ki ben onu tasvir edip onun yaratılışını tamamladım.” Ve nefahtu fîhi min rûhî: “Ona kendi ruhumdan nefhettim.” Fe kaû lehu sâcidîn:92 “Hemen onun için secdeye kapanın” hemen secde edin.
Fe secedel melâiketu kulluhum ecmaûn:93 “Bunun üzerine (Allah ona ruhundan nefhedince) meleklerin hepsi toptan secde etti.” Hiçbiri dışarı da kalmaksızın hepsi, toptan ona secde etti94; ama iblis secde etmedi; çünkü iblis melek değildi, cinlerdendi.95
Allah burada önümüze iki seçenek koyar; bir, secde eden bir de secde etmeyen. Secde etmek demek itaat etmek, sevmek, takdir etmek, övmek demektir. Kimi? -Hz. İnsanı; yani Âdem’i. Ya, nefahtu fîhi min rûhî ayetinin tecelli ettiği kişiyi, Allah’ın güzelliğinin üzerinde göründüğü kişiyi kabul eder, onun gibi olursun ya da ters tarafta durur, itiraz eder kibirlenerek; “ben ondan hayırlıyım” dersin. Onun için peygamberlere iman etmeyenler İblisin konumuna düşer. Peygamberi kabul etmeyerek; “Allah buna mı peygamberlik verdi, ben bundan daha hayırlıyım” deyip secde etmez. Böylelerinin hali İblisin halinin, fikrinin, düşüncesinin aynısıdır.
Allah bir de meleklerin fikir beyan ettiğini söyler. Ve iz kâle rabbuke lil melâiketi: “Rabbin meleklere buyurdu ki.” İnnî câilun fîl ardı halîfeten: “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.” Kâlû e tec’alu fîhâ men yufsidu fîhâ ve yesfikud dimâe: “(Melekler) dediler ki: Ya rabbi! Sen orda yeri ifsad edecek, yeryüzünde fesat çıkaracak, kan dökecek birini mi yaratacaksın?” Melekler bunu nerden biliyordu? -Çünkü Allah bir şeyi söylediğinde o söylediği şeyin hem başını hem sonunu birden gösterir. “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” dediğinde ise o halifenin, insanların neler yaptığını da bir anda onlara gösterdi. Evet, melekler de; “bunu mu halife kılıyorsun?” Deyince devamında bir de; Ve nahnu nusebbihu bi hamdik: “Biz seni hamdinle tesbih ediyoruz” dediler. Yani bu durumda “halife olmaya biz daha layık değil miyiz” dediler. Ve nukaddisu leke: “Seni takdis ediyoruz.” Seni biliyor, tanıyor, senin her türlü noksanlıktan münezzeh olduğunu takdis ediyoruz, dediler. Kâle innî a’lemu mâ lâ tâ’lemûn:96 “Allah buyurdu ki: Ben sizin bilmediklerinizi biliyorum.” Meleklerin sorduğu soruya karşılık Allah’ın da meleklere verdiği cevap budur. Allah burada; “seni hamd ile tesbih ediyor, bir de seni takdis ediyoruz” derken meleklerin vasfını sayar.
Ayet devam ediyor; Ve alleme âdemel esmâe kullehâ: “Allah bütün isimleri Âdem’e talim etti.” Allah neden isimleri Âdem’e talim etti? -Halifeliğe layık olduğunu onlara gösterecek de ondan. Talim ettiği bütün isimler neydi? -El Esmau’l Husna, bütün isimler; yani Allah her bir ismiyle ona tecelli etti ve her bir ismiyle nasıl tecelli etmesi gerektiğini, nasıl kullanması gerektiğini ona talim etti. Summe aradahum alel melâike: “Sonra Âdem’i meleklere gösterip” Fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi: “Hadi bunu isimleriyle beraber söyleyin.” Yani; “El Esmau’l Husna’yı sayın” dedi. İn kuntum sadikîn:97 “Eğer size göre doğru buysa.” Yani; “siz doğru söylüyorsanız, halifeliğe siz daha layıksanız bu isimlerin sizde tecelli etmesi lazım; çünkü halifenin beni temsil etmesi gerekir. Bu isimler sizde yoksa beni temsil edemezsiniz. Buna Âdem layıktır, insan layıktır, hak sahibi odur” dedi.
Melekler ne dedi; Kalu subhanek: “Sen subhansın (ya rabbi)! Dediler.” Allah bunu bize; “sen de yanlış yaptığında melekler gibi yap” demek için öğretir. Lâ ilme lenâ illâ mâ allemtenâ: “Senin bize öğrettiğinden başka bizim bir ilmimiz yoktur.” Sen bize neyi öğretmişsen biz onu biliriz. Dolayısıyla Âdem’i bilemedik, tanıyamadık üzerindeki isimleri de sayamıyoruz. İnneke entel alîmul hakîm:98 “Âlim ve hâkim olan sensin.” Her şeyi bilen ve her şeyde bir muradı olan sensin, dediler.
Bir kulun da yanlış yaptıktan sonra Allah’ın vahyini öğrendiğinde; La ilme lena illa ma allemtena: “Ya rabbi! Senin bize öğrettiğinden başka bizim bir ilmimiz yoktur” demesi lazım. Senin başka bir ilmin mi var! Bu zandır, bu vehimdir. Böyle bir iddian varsa sen melekler gibi değil iblis gibi yapıyorsun, sen bu ilminle şeytanlaşırsın demektir. Senin, Allah’ın sana öğretinden başka ilminin olmaması gerekir, yoksa Allah’a ters düşersin. Meleklere iman bir de bunu gerektirir. Melekler böyle söyledi. Meleklerin söylediğini seviyorsan, meleklere iman etmişsen sen de böyle yapıp; “sen subhansın ya rabbi! Senin bana öğrettiğinden başka benim bir ilmim yoktur” demen lazım. Allah sana neyi öğretmişse onu al, gerisini bırak.
Allah bu sefer Hz. Âdem’e hitap eder; Kâle yâ âdemu enbi’hum bi esmâihim: “Ya Âdem! Onun isimlerini söyle.” Allah’ın sana tecelli ettiği esmayı say. Fe lemmâ enbeehum bi esmâihim: “Ne zaman ki Âdem o esmayı söyledi” her birini tek tek isimleriyle söyledi. Kâle e lem ekul lekum innî a’lemu gaybes semâvâti vel ard: (Allah bu sefer meleklere buyurdu ki) “Ben size yerlerin ve göklerin ilmi bana aittir demedim mi?” Onları bilen benim demedim mi? Ve a’lemu mâ tubdûne ve mâ kuntum tektumûn:99 “Sizin açıkladığınızı da, gizlediğinizi de bilirim demedim mi.” Yani sen onu söylesen de söylemesen de gönlündekini Allah bilir.
Ve iz kulnâ lil melâiketiscudû li âdem: “Ne zaman ki biz meleklere; Âdem’e secde edin dedik.” Fe secedû illâ iblis: “Hepsi secde etti, İblis secde etmedi.” Ebâ vestekber: “İblis kibirlendi, kibrinde direndi.” Aslında düşünüp taşındı; ama kibirlenmekte direndi, kibrini yenemedi. Ve kâne minel kâfirîn:100 “Ve kâfirlerden oldu.”
Eğer biri Allah’ın emrine karşı kibirlenirse kâfir oluyormuş. O andan itibaren İblis, Âdem’e düşman oldu. İnsana, Âdem’e haset ettiği için; yani kıskandığı için düşman oldu. İblis neyi kıskandı? -Âdem’in Allah’a yakınlığını, halife olmasını kıskandı.
Allah bu kıssayı bize anlatırken; “siz iblis gibi olup kıskançlık yapmayın” dedi. Allah, peygamberlerini gönderdiğinde iman etmeyenler de onun peygamberliğini, Allah’a yakınlığını kıskandığı için iman etmediler.
Bu şu anda da mü’minlerin; “ben Müslümanım” diyenlerin düştüğü en büyük hatalardan bir tanesidir. Birbirlerini kıskanıyorlar. Cemaatler birbirini kıskanıyor. O; “bizim cemaat” diyor öteki; “bizim cemaat” diyor. Öbürü; “bizim tarikat” diyor diğeri; “bizim mezhep” diyor. Hiç farkında olmadan birbirlerine karşı kibirlenmiş oluyorlar. Biz de ısrarla ne diyoruz; kim “la ilahe illallah Muhammed’un resullullah” diyorsa o bizim kardeşimizdir. Hiç kimse Allah’a kimin daha yakın olduğunu bilemez. Yanlış yapmayalım, haset edip İblisin durumuna düşmeyelim. Bu cemaat halinde böyledir.
Aynı şekilde fert halinde de böyledir; yani insanlar tek tek de birbirine karşı kibirlenmemeli, haset etmemelidir. Onun için; “insan insanın cennetidir de cehennemidir de. İnsan insan için cennet de olur cehennemde olur” diyoruz. Allah insanların üzerinden sana cenneti ikram eder, aynı şekilde insanların üstünden cehennemi de hak edebilirsin. İnsanlara iyilik, güzellik, hayır yaptığında o senin için cennet olur; ama ona zulmettiğinde, haksızlık ettiğinde, hakkını teslim etmediğinde ise senin için o, cehennem olur. Sen kendine bak. İnsan senin için cennet midir yoksa cehennem midir, insanlar senin için cennete mi yoksa cehenneme mi vesile oluyor.
Bunu sen tercih edersin yalnız. Herkes kendisi tercih eder. Birilerini kötülemekle kimse bir şey kazanmaz. Yani; “bu benim altımdadır, ben onun üstündeyim” demek ne işe yarar, sadece yanlış yaparsın. Bunu yapanlar bir şey yapmayanlar, hakikati anlamayanlardır.
Allah ayeti kerimede; “genişliği yerle gök kadar olan cennete koşun”101 buyurur. “Hayırlarda yarışın, hayırlarda müsabaka yapın”102 buyurur. Sen kendine bak yarışıyor musun, yarışmıyor musun? Yani birini arkaya atıp; “bu aşağılıktır, bu kötüdür, bu yanlıştadır” demekle sen yukarı çıkmazsın. Senin koşman gerekir, şeytan seni bu şekilde kandırmasın. “Ben ondan daha iyiyim, ben Allah’a ondan daha yakınım” demek “ben cennete daha layığım” demektir. Bu, lafla olmaz. Allah; “koş, müsabaka yap, hayırda yarış” dedi. “İnsan senin için cennet olsun, cehenneme değil cennete vesile olsun” dedi.
Allah ayeti kerimede; “su-i zanda bulunmayın, gıybet etmeyin, sizden biri kardeşinin etini yemek ister mi?”103 diye buyurur. Gıybet etmek, kardeşinin etini yemektir; yani sen birini çekiştirdiğinde gıybet edip kardeşinin etini yiyorsun. Allah’a bununla hiç yaklaşabilir misin? “Aslında ben ondan daha öndeyim” derken aslında kardeşinin etini yiyorsun. Sen Allah’tan uzaklaşıyorsun haberin yok. Şeytan bunu sana güzel gösterir.
Evet, haset etmeyelim, kazanmak istiyorsak çalışmamız, aklımızı sonuna kadar kullanmamız, akletmemiz, akıl melekelerini çalıştırmamız, faal hale getirmemiz gerekir. Allah’ın; “akletmez misiniz, düşünmez misiniz, tefekkür etmez misiniz, tedebbür etmez misiniz, tefakkuh etmez misiniz” dediklerinden olmamamız, bunun için de aklımızı sonuna kadar kullanmamız gerekir. Allah aklı kullanmaya davet eder.
Bu, peygamberlerden Hz. Hud (a.s.)’ın yaptığı davettir. Hz. Hud (a.s.) kavmine dedi ki; Yâ kavmi lâ es'elukum aleyhi ecrâ: “Ey kavmim ben sizden bir ücret istemiyorum.” İn ecriye illâ alâllezî fetaranî: “Benim ecrim (benim mükâfatım) beni yaratana aittir.” E fe lâ ta’kilûn:104 “Siz akletmeyecek misiniz?” Akıllanmayacak, aklınızı kullanmayacak mısınız? Yani; “ben sizi Allah’a davet ediyor, vahyini size tebliğ ediyorsam sizden bir ücret istediğim için değildir. Benim ücretim, benim ecrim, beni yaratana aittir. Ben bunu onun emriyle yapıyorum” diyor.
Lekad enzelnâ ileykum kitâben: “Kitaba and olsun ki, biz size bir kitap indirdik.” Fîhi zikrukum: “Orada sizin zikriniz vardır (orada sizin şerefiniz vardır).” Sizin kitabınızda sizin şerefiniz vardır; yani siz şerefinizi size indirdiğim kitapla kazanırsınız. E fe lâ ta’kılûn:105 “Siz akletmeyecek misiniz, aklınızı kullanmayacak mısınız?” Eğer biri şerefini Allah’ın kitabından almıyorsa, vahyine iman edip onu yaşamaktan almıyorsa onun şerefi olmaz.
E te’murûnen nâse bil birri: “Siz şimdi insanlara iyiliği (güzelliği, tavsiye ediyor) emrediyorsunuz da.” Ve tensevne enfusekum: “(Kendinizi) nefsinizi unutuyor musunuz?” Ve entum tetlûnel kitâb: “Siz, Allah’ın kitabını da okuyorsunuz.” E fe lâ ta’kilûn:106 “Siz aklınızı kullanmıyor musunuz?” Bu nasıl akıldır! Başkalarına böyle tavsiyede bulunup, iyiliği tavsiye ederek; “şöyle güzel yap, böyle güzel yap” diyorsun; ama kendini unutuyorsun. Sen bunu yapmıyorsun, bir de Allah’ın kitabını da okuyorsun sen aklını kullanmıyor musun; yani aklını kullanmak böyle midir? Diyor Allah.
Sen bir iyiliği yapmadıkça istediğin kadar onu anlat bir şey kazanamazsın. Gece gündüz birine namazı anlat; ama namaz kılmazsan namazın sevabını, karşılığını alamazsın. “Siz aklınızı kullanmıyor musunuz? Buyuruyor Allah.
Ve huvellezî yuhyî ve yumît: “Hayat veren de öldüren de odur.” Ve lehuhtilâful leyli ven nehâr: “Gece ile gündüzün değişmesi de onun emri onun hükmüyledir.” E fe lâ ta’kilûn:107 “Siz aklınızı kullanmayacak mısınız?” Yani geceyle gündüz, ölümle hayat üzerine tefekkür et, aklını kullan, kullanırsan her şeyin Allah’a ait olduğunu anlarsın, dedi Allah.
Ve mâ ûtîtum min şey’in fe metâul hayâtid dunyâ ve zînetuhâ: “Size verilen şeyler ancak dünya hayatının nimetleri ve süsüdür.” Ve mâ indallâhi hayrun ve ebkâ: “Allah’ın katındakilerse hem hayır itibariyle hayırlı, hem de bakidir, ebedidir.” E fe lâ ta’kilûn:108 “Siz aklınızı kullanmayacak mısınız?” Artık düşünmeyecek misiniz; yani dünyayı ahirete tercih etmeyin. Allah katındakiler hayır itibariyle hayırlıdır hem de ebedidir. Dünya nimetleri ise sizler için biraz istifadedir, biraz da süstür. Süse, ziynete kapılmayın, kapılanlar aklını kullanmamıştır dedi Allah.
Ve mâl hayâtud dunyâ illâ leibun ve lehvun: “Dünya hayatına ait her ne varsa bir oyun ve eğlenceden ibarettir, oyalanmadır.” Ve led dârul âhiratu hayrun lillezîne yettekûn: “Ahiret yurdu ise, muttakiler için hayırlıdır.” Eğer biri takva sahibi ise Allah’a karşı sorumluluğunu bilmiş, anlamış, gereğini yerine getirmiş ise onun için hayırlı olan ahiret hayatıdır, ahiret yurdudur. Öteki ise cehenneme gider, bu onun için hayırlı değildir; yani takva sahibi değilse hayırlı değildir. E fe lâ ta’kilûn:109 “Hala akıllanmayacak mısınız?”
Ve men nuammirhu nunekkishu fîl halk: “Biz kime ömür verirsek, ömrünü uzatırsak sonra onu tersine çeviririz.” Yani biri gittikçe güçlenir; ama yaşlandığında yaşlılığından itibaren yavaş yavaş güçlülüğünü, gözünün görmesini, işitmeyi, gücünü, kuvvetini kaybeder; yani yaradılışı tersine çevrilir. E fe lâ ya’kilûn:110 “Hala bunu düşünüp, tefekkür edip anlamayacak mısınız?” Hayatın geçici olduğunu anlamayacak mısınız; “yani size biraz ömür verdik sonra onu tamamladığınızda, o ömür sınıra geldiğinde yaratılışını tersine döndürürüz. Çocuk gibi olmaya, onu kaybetmeye başlarsınız, hayat bu kadardır, aklınızı kullanmayacak mısınız?” Diyor Allah.
Uffin lekum: “Size yazıklar olsun.” Ve li mâ ta’budûne min dûnillâh: “Allah’tan başka âbd olduklarınıza da yazıklar olsun.” E fe lâ ta’kilûn:111 “Siz aklınızı kullanmayacak mısınız?”
Kezâlike yubeyyinullâhu lekum âyâtihî: “Allah size ayetlerini böyle beyan eder, böyle açıklar ki.” Leallekum ta’kilûn:112 “Umulur ki aklınızı kullanırsınız (umulur ki akıllanırsınız).” Allah, aklımızı ayetleriyle kullanalım diye ayetlerini beyan ediyor.
İnnâ enzelnâhu kur’ânen arabiyyen: “Biz Kur’an’ı Arapça bir kitap olarak indirdik, kıldık.” Leallekum ta’kilûn:113 “Umulur ki aklınızı kullanırsınız, onu anlarsınız.”
İnne şerred devâbbi indallâh: “Allah katındaki en şerli, en kötü olan şey.” Summul bukmullezîne lâ ya’kilûn:114 “Sağır, dilsiz ve aklını kullanmayanlardır.” Allah katındaki en şerli varlık, varlıkların en kötüsü; “sağır, dilsiz ve aklını kullanmayanlardır.” Bunlar hakikate sağırdır, Allah’ın vahyini, hakikati duymaz. Kulakları hakikate karşı sağırdır. Bir de dilsizdirler; yani hakikati söylemez, hakikati ikrar etmezler. Bununla beraber akıllarını da kullanmazlar. Akıllarını kullanmadıkları için hakikate karşı kör ve sağırdırlar. Bu, Allah katındaki en kötü canlıdır.
Ve mâ kâne li nefsin en tu’mine illâ bi iznillâh: “Allah’ın izni olmadan hiç kimse iman edemez.” Ve yec’alur ricse alâllezîne lâ ya’kilûn:115 “Allah, aklını kullanmayanların üzerine pisliği döker.” Onları pisliğin içinde bırakır. Allah’ın izni olmadıkça hiç kimse iman edemez; yani hiç kimse kimseyi imana zorlamasın eğer biri pisliğin içinde; yani manevi pisliğin, ilim pisliğinin içinde kalmışsa o, aklını kullanmadığı içindir. Allah onun için pisliği onların üzerine dökmüş, onları pisliğin içinde bırakmıştır. Bu nedenle onlar iman etmez.
Biri aklını kullanmadıkça pisliğin içinden çıkamaz, Allah imanı ona nasip etmez, onun imanı olmaz. Birinin iman etmesini istiyorsan önce ona aklını kullanmasını, o pisliğin içinden çıkmayı öğret.
Manevi pislik nedir?
Manevi pislik; şeytanın verdiği vesvese, vehim, zan, yanlış fikir, yanlış düşünce, yanlış ilimdir; yani biri aklını kullanmayarak hak olanı bulmamış, hakkı dinlememiş, ayetleri dinlememiş bir de; “bence şu şöyledir, bence bu böyledir” demiştir. Bu, manevi pisliktir. Böyleleri hakikate sırt çevirmiş, hakikatten yüz çevirmiş, Allah’tan yüz çevirmiştir.
Niye böyle olmuştur peki?
“Allah, akıllarını kullanmadıkları için” dedi. Bu nedenle de “böyleleri iman etmez, edemez” dedi. Ne zamana kadar? -Aklını kullanıp o pislikten kurtularak Allah’a dönmedikçe iman edemez.
Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir; Ve minhum men yestemiûne ileyk: “Onların içinde seni dinleyenler var.” E fe ente tusmius summe: “Ama sağırlara sen mi işittireceksin.” O sağır kulağını kapatmıştır. Seni dinliyor ama seni işitmiyor. Ve lev kânû lâ ya'kilûn:116 “Hem de aklını kullanmadığı halde.” Aklını kullanmayınca sağırdır, sen ona işittiremezsin, dedi Allah. Seni dinliyor ama ona işittiremezsin; çünkü o, aklını kullanmıyor.
Ve meselullezîne keferû: “Kâfirlerin durumu, misali şöyledir.” Ke meselillezî yen’ıku bi mâ lâ yesmeû illâ duâen ve nidââ: “Sadece bağırma ve çağırmadan başka bir şey duymaz” duyduğunu sadece bir bağırma ve çağırma olarak duyar, dinler. Summun bukmun umyun: “O sağırdır, dilsizdir, kördür.” Manevi kör… Başta, kalbin melekelerini anlatırken söylemiştim; manevi görmek, manevi işitmek vardır bir de manevi anlamak vardır. Fe hum lâ ya’kilûn:117 “Bununla beraber onlar akletmezler, akıllarını kullanmazlar.” Böylelerine bir şey anlatamazsın, böyleleri hakkı, hakikati dinlemez.
Ve izâ kîle lehumuttebiû mâ enzelallâh: “Onlara, Allah’ın indirdiğine tabi olun denildiğinde.” Kâlû bel nettebiu mâ elfeynâ aleyhi âbâenâ: “Onlar derler ki: Biz kendi atalarımıza uyarız.” Biz onları neyin üzerinde bulduysak onlar nasıl yapıyorduysa biz de onlara uyarız; yani Allah’ın indirdiğine değil atalarımıza uyuyoruz. E ve lev kâne âbâuhum lâ ya’kılûne şey: “Ya ataları akıllarını kullanmamış, akıl erdirememişlerse (yine onlara mı uyacaklar).” Ve lâ yehtedûn:118 “Hidayete erememişlerse.” Akıllarını kullanıp hidayete erememişlerse yine onlara mı uyacaklar.
Ve izâ kîle lehum âminû kemâ âmenen nâs: “Onlara; gelin siz de insanlar gibi iman edin denildiğinde.” Kâlû e nu’minu kemâ âmenes sufehâu: “Onlar derler ki: Biz; akılsızlar, sefihler gibi mi iman edelim.” Neden öyle söylüyorlar?
Onlar kendilerini bir de akıllı zannediyorlar da ondan. “Dünyayı biliyoruz, işimizi biliyoruz, biz kendimizi düşünüyoruz” diyorlar. Onun için de Allah yolunda her şeylerini sarf edenlere, fedakârlık yapanlara akılsız deyip; “biz de onlar gibi mi yapalım” diyorlar. E lâ innehum humus sufehâu: “Dikkat edin asıl sefih olanlar, akılsız olanlar onlardır” dedi Allah. Neden?
Çünkü ebedi hayatlarının hesabını yapamıyorlar, cehennemin yolunu tutmuş, şeytana tabi olmuş gidiyor ve kendilerini akıllı zannediyorlar. Ve lâkin lâ ya’lemûn:119 “Ama onlar bunu bilmiyor.”
Allah bir de gönül sahiplerinden bahseder. Gönül sahibi başka akıl sahibi başkadır. Gönül sahibi, gönül ehli gönüllerini kullananlardır.
Yu’til hikmete men yeşâu: “Allah hikmeti dilediğine verir.” Yeşa fiili çift taraflıdır; yani Allah hikmeti dileyene isteyene verir, demektir. Eğer istiyorsan gereğini yap, Allah sana o zaman hikmeti verir. Hikmet, Allah’ın muradı demektir, Allah’ın muradını anlamaktır. Allah’ın ayetlerini okuyup o ayetleri, Allah’ın o ayetlerdeki muradını, insan üzerindeki muradını, kendisi üzerindeki muradını anlamaktır. Ve men yu’tel hikmete: “Allah kime hikmet verirse.” Fe kad ûtiye hayran kesîrâ: “Allah ona çokça hayır vermiştir.” Ve mâ yezzekkeru illâ ulûl elbâb:120 “Bunu ancak gönül sahipleri anlar.” Hikmeti, hikmetin büyük bir hayır olduğunu gönül sahibi anlar.
Biri hikmeti anladıysa; yani Allah’ın muradını anladıysa o gönül sahibidir, demektir. Gönül sahipleri bunun kıymetli, değerli olduğunu bilir, anlar. Yoksa “kimde para varsa kıymetli, değerli, şerefli olan odur” diyenler gönül sahibi değildir. Böylelerinin akli melekesi yeteri kadar gelişmemiş, güçlenmemiş, onların şeytani tarafı güçlenmiş demektir.
İnne fî halkıs semâvâti vel ard: “Göklerin ve yerin yaratılışında.” Vahtilâfil leyli ven nehâr: “Geceyle gündüzün peş peşe gelişinde.” Le âyâtin li ulîl elbâb:121 “Bunlarda gönül sahipleri için ayetler vardır.” Bunun üzerinde, göklerin ve yerlerin yaratılışında, geceyle ve gündüzün art arda gelişinde tefekkür eden gönül sahipleri için ayetler vardır. Ayet demek; delil demek, hakkı, hakikati gösteren, ilim ve marifet demektir.
E fe men ya’lemu ennemâ unzile ileyke min rabbikel hakk: “Şimdi bu (Kur’an’ın) bu ayetlerin sana rabbinden hak olarak indirildiğini bilen bir kimseyle.” Ke men huve a’mâ: “O kör gibi olur mu?” Bunu bilmeyenler kördür. Bunu bilenle, o kör hiç bir olur mu? İnnemâ yetezekkeru ûlul elbâb:122 “Ama bunu sadece gönül sahipleri anlar.” İkisinin bir olmadığını gönül sahipleri anlar. Biri Allah’ın vahyine iman etmiş, Allah’tan gelenin hak olduğunu kabul etmiş, öteki de vahye karşı kör ve sağır davranmış, bu ikisi nasıl bir olsun, bu ikisinin ayrımını gönül sahipleri anlar, dedi Allah.
Onun için bazen anlatıyoruz; biri, birini; “nasılsın, iyi misin?” diye sorduğunda yahut birine; “falanca nasıl?” diye başkasını sorduğunda o sordukları kişiler günaha batmış olsalar bile onların dünyevi işleri iyiyse karşıdaki kişiler onlar için; “çok iyidir” der. Ama o hali hatırı sorulan kişi Allah yolundaysa ve maddi işleri de kötüyse onun için “durumu kötüdür” derler. Bu bakış doğru bir bakış değildir. İyi olmak, kötü olmak bu değildir.
Eğer biri Allah’a yakınsa, Allah’a kulluğunu yapıyorsa maddi durumu ne olursa olsun o iyidir, onun durumu gerçekten iyidir; ama öteki şeytana tabi olmuş, günahlara boğulmuş, nefsinin, şeytanın peşinden gidiyorsa durumu kötüdür. Dünyevi durumu biraz iyi olan için; “o çok iyidir” demek akıl itibariyle sorulduğunda ise; “o, işini biliyor, akıllı biridir” demek; yani akıllı olarak kulluğu yapanı değil para kazananı görmek şeytani bir bakıştır, rahmani bir bakış değildir.
Em men huve kânitun ânâel leyli sâcid: “O gece kalkıp ayakta durarak secdeler edip.” Ve kaimen: “Kıyamda durup” Yahzerul âhirate: “Ahiretten dolayı korkar umut eder.” Ve yercû rahmete rabbihî: “Rabbinin rahmetini umut eder.” Kul hel yestevîllezîne ya’lemûne vellezîne lâ ya’lemûn: “De ki: Bilenlerle bilmeyenler hiç bir olur mu?” Biri gece kalkıp ayakta, kıyamda durup secde eder, ahiretinin endişesini taşır, ahiretten dolayı korkup Allah’ın rahmetini umar öteki ise sabaha kadar yatar. Bunlardan biri biliyor, öteki ise bilmiyor. Allah; “hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu” dedi. İnnemâ yetezekkeru ulûl elbâb:123 “Bunu ancak gönül sahipleri anlar.”
Bu ikisinin bir olmadığını, bu iki insanın kıyamette bir tutulmayacağını, Allah’ın onlara aynı muameleyi yapmayacağını gönül sahipleri bilir, anlar; yani gönül sahibi olmayanlar böyle şeyleri basit görür; ama Allah; “bu büyük bir şeydir, bu ikisi nasıl bir olsun? Biri sabaha kadar yatsın öteki ise gece kalkıp ayakta, kıyamda dursun, secde edip dua etsin, rabbinin rahmetini umsun, ahiretten dolayı endişe etsin, Bu ikisi nasıl bir olur? -Bilenlerle bilmeyenler bir olmaz” dedi. O gece kalkıp kıyam eden, secde eden biliyor, öteki ise bilmiyor.
Ellezîne yestemiûnel kavl: “Onlar ki sözü dinlerler” sözün tamamını dinlerler. Fe yettebiûne ahsenehu: “Sözün en güzeline tabi olurlar.” Ulâikellezîne hedâhumullâh: “İşte onlar Allah’ın hidayete erdirdiği kimselerdir.” Ve ulâike hum ulûl elbâb:124 “İşte gönül sahipleri bunlardır” dedi. Allah gönül sahibini tarif ederek; “işte bunlar gönül sahibidir” dedi.
Ellezîne yestemiûnel kavl: “Sözün tamamını dinler.” Yani kim ne konuşursa konuşsun, onu dinler. Fe yettebiûne ahsenehu: “Ama sözün en güzeline tabi olur.” Onun için dinlemekten korkmayalım. Kim ne söylerse söylesin dinleyim; ama sözün en güzeline tabi olalım. Sözün en güzeli, Allah’ın sözü, Allah’ın kelamıdır, Allah’a, resulüne ait olan kelamdır. Böyle yapanlar gönül sahibidir. Gönül sahibi demek, tek kelimeyle veli demektir, gönlünü kullanan veli, gönül ehli demektir.
Huden ve zikrâ li ulîl elbâb: Bu Kur’an, gönül sahipleri (aklıselim sahipleri) için bir yol gösterici bir de ihtardır, hatırlatmadır.” Ayet devam eder; Fasbir inne va’dallâhi hakkun vestagfir li zenbi: “Sabret; çünkü Allah’ın va’di haktır, günahlarına istiğfar et.” Ve sebbih bi hamdi rabbi: “Rabbini hamd ile tesbih et.” Bil aşiyyi vel ibkâr:125 “Hem sabah hem akşam (rabbini hamd ile tesbih et).” Yani melekler gibi ol, onlar rablerini hamd ile tesbih ediyordu. Sen de melekler gibi ol, bununla beraber günahına istiğfar et, insanlar hakkında da sabret, Allah’ın va’di haktır” dedi.
Eaddallâhu lehum azâben şedîda: “Allah onlar için şiddetli bir azap va’detmiş, hazırlamıştır.” Fettekûllâhe yâ ulîl elbâb: “Ey gönül sahipleri (ey temiz akıl sahipleri) Allah’a karşı takva sahipleri olun.” Sorumluluğunuzu bilin ve yerine getirin. Ellezîne âmenû: “İman edenler.” Kad enzelallâhu ileykum zikrâ:126 “Eğer siz iman etmişseniz bilin ki Allah size zikri indirmiştir.” Allah size bir öğüt indirmiştir. Allah vahyiyle size öğüt verir, nasihat verir.
Hâzâ belâgun lin nâs: “Bu, insanlara bir tebliğdir.” Ve li yunzerû bi: “Bununla uyarılsınlar.” Ve li ya’lemû ennemâ huve ilâhun vâhid: “Hem de bilsinler ki rableri vahid olan, tek olan Allah’tır.” Ve li yezzekkere ulûl elbâb:127 “(Akıl sahipleri) O gönül sahipleri (gönlü temiz olanlar) bundan öğüt alır.” Bundan öğüt alsınlar diye Allah bu tebliği yapıyor. Yani Allah; “beni muhatap almayanları, gönül sahibi olmayanları muhatap almıyorum, onlar zaten beni dinlemiyor” diyor.
Ve kâlû lev kunnâ nesmeu ev na'kıl: (Cehenneme gidenler diyecekler ki:) “eğer biz Allah’ın ayetlerini dinleseydik ya da aklımızı kullansaydık.” Mâ kunnâ fî ashâbis saîr:128 “Bugün bu çılgın alevli ateşin ashabı olmazdık.”
Bunu, Kur’an’ı dinleyen cinler söylüyor; Ve ennehu kâne yekûlu sefîhunâ alâllâhi şetatâ:129 “Bizim beyinsiz olanımız (iblis) Allah’a karşı saçma sapan şeyler söylüyor.” Bizi öyle kandırdı, Allah’a karşı saçma sapan şeyler söylüyor, dediler.
Kâle rabbi: “(Hz. Musa) dedi ki: Ya rabbi.” İnnî lâ emliku illâ nefsî ve ahî: “Ben kendi nefsimden ve kardeşimden başkasına güç yettiremiyorum.” La emliku: “Malik değilim.” Benim gücüm bir tek nefsime yeter, kendi nefsime malikim, kardeşime söylerim o da kendine malik olur. Eğer biri; “ben kendime güç yettiremedim” diyor, nefsine güç yettiremiyorsa kendine malik değildir, kendi nefsine güç yettiremiyor, şerri, hayırdan daha güçlüdür demektir. Fefruk beynenâ ve beynel kavmil fâsikîn:130 “Bizimle fasık olan kavmin arasını ayır.”
Ve minen nâsi men yucâdilu fîllâhi bi gayri ilm: “İnsanlardan öylesi var ki; ilmi olmadığı halde Allah hakkında tartışır.” Ve yettebiu kulle şeytânin merîd:131 “Böyleleri her azgın şeytana tabi olur.” Böyleleri azgın olan şeytana tabi olmuştur. Onlar ilimleri olmadan Allah hakkında tartışırlar.
Hangi ilimleri olmadan tartışırlar?
Allah’ın onlara kendisini tanıttığı ilim; yani El Esmau’l Husna hakkında bir ilimleri yokken tartışırlar. Onlar azgın şeytana tabi olmuşlardır, dedi.
Onun için; “bence Allah şöyle yapar, bence Allah böyle yapar” demek azgın şeytana tabi olmaktır ki insanı azdırır. Niye? -Allah, şeytan için; “merit” dedi. “Seni azdırır, yoldan çıkarır. Benim hakkımda senin bilgin yoksa beni, kendimi tanıttığım gibi tanımıyorsan benim hakkımda konuşma, benim hakkımda hüküm verme, hükmü benim vermem gerekirken kendini benim yerime koyup hüküm verme ya da şunlara ‘cennetlik’ şunlara ‘cehennemlik’ deme, hüküm bana aittir” dedi Allah.
Nerden biliyorsun ki; “Allah şöyle yapar, böyle yapar” diyorsun. İlmin olmadığı halde bunları söylüyorsan şeytana tabi olmuşsun demektir. Bunu, Allah söylüyor.
Evet, ayet devam ediyor; Kutibe aleyhi: “O, ona yazılmıştır.” Kime? -Şeytana. Ennehu men tevellâhu: “Kim onu veli edinirse” şeytanı dost edinir, şeytana uyarsa. Fe ennehu yudıllu: “Şeytan onu delalete düşürür.” Ve yehdîhi ilâ azâbis saîr:132 “Onu, o çılgın ateşin azabına yöneltir.” Kim şeytana uyarsa, şeytanı dost edinir, şeytanın söylediğini severse şeytan onları azaba yöneltir.
Ve izâ kîle lehumuttebiû mâ enzelallâh: “Onlara; Allah’ın indirdiğine tabi olun, denildiğinde.” Kâlû bel nettebiu mâ vecednâ aleyhi âbâenâ: “Derler ki: Biz atalarımızı bulduğumuz yola uyarız.” Yani; Allah’ın indirdiğine tabi olmayız. E ve lev kâneş şeytânu yed’ûhum ilâ azâbis saîr:133 “Eğer şeytan onları o çılgın ateşin azabına davet etmişse de mi onlara uyacaklar?” Onları cehenneme davet etse de mi onlara uyacaklar?
E lem a’had ileykum yâ benî âdem: “Ey âdemoğulları (ey Âdem’in çocukları, ey insanlar)! Ben sizden söz almadım mı?” En lâ ta’budûş şeytân, innehu lekum aduvvun mubîn: “Şeytana âbd olmayın, o sizin apaçık düşmanınızdır” demedim mi size. Ve eni’budûnî, hâzâ sırâtun mustakîm: “Bana âbd olun sırat-el mustakim budur.” Ve lekad edalle minkum cibillen kesîra: “And olsun ki o sizden önce birçok insanı (birçok insan kuşağını) delalete düşürmüştü.” E fe lem tekûnû ta’kılûn:134 “Siz hala aklınızı kullanmayacak mısınız (siz hala bunu anlamadınız mı)?”
İstahveze aleyhimuş şeytânu fe ensâhum zikrallâh: “Şeytan onlara, onları sarıp sarmalayarak Allah’ın zikrini unutturmuştur.” Allah’ın zikri derken; yani Allah’ın ayetlerini unutturmuştur. Hayatı yaşarken; “Allah’ın buradaki muradı nedir, rabbim benden ne istiyor” böyle düşünmeyi Allah’ın hesabını yapmayı unutturmuştur. Ulâike hizbuş şeytân: “Onlar şeytanın taraftarlarıdır (şeytanın askerleridirler).” E lâ inne hizbeş şeytâni humul hâsirûn:135 “Dikkat edin, şeytanın taraftarları (askerleri) hüsrana uğrayanlardır.”
Ve men ya’şu an zikrir rahmân: “Her kim ki Rahman’ın zikrine karşı kör davranırsa.” Ya’şu demek; tavukkarası yani yarım yamalak görür demektir. Nitekim tavuklar gece görmez. “Kim de Allah’ın, Rahman’ın zikrine karşı kör davranırsa” dedi. Nukayyid lehu şeytân: “Allah şeytanı ona bağlar.” Fe huve lehu karîn:136 “O, şeytanın karini (uydusu, yakını) olur.” Yani o insan; Allah’ın, Rahman’ın zikrini görmezden geldiği için şeytana arkadaş olur, şeytanın uydusu olup onun etrafında döner durur. Hayatını şeytanla beraber yaşar. Bu; Allah’ın, Rahman’ın zikrinden yüz çevirdiği, Rahman’ın zikrine karşı, “Allah Allah” demeye karşı kör davranıp onu görmezden geldiği, Allah’ın ayetlerini görmezden geldiği için o kişinin cezasıdır.
Ayet devam ediyor; Ve innehum le yasuddûnehum anis sebîl: “Şeytanlar onları yoldan çıkarır, alıkoyar, onlara set olur.” Ve yahsebûne ennehum muhtedûn:137 “Bir de onlar kendilerini hidayette zannederler.” Rahman’ın zikrinden yüz cevirmişler rablerini dinlemiyorlar; “Allah” deyip Allah’ın hesabını yapmıyorlar, şeytan onları yoldan çıkarıp onların önüne set olmuş; ama bununla beraber onlar kendilerini hidayette zannediyorlar. Demek ki şeytan bir de onlara, onlar hidayettelermiş gibi gösteriyor.
Hattâ izâ câenâ: “Ne zaman ki bize geldiler.” Bize gelene kadar kendilerini hidayette zannederler. Bize geldiklerinde artık şeytanın onların düşmanı olduğunu anlarlar. Şeytan onları cehenneme sürüklemiş, onlar hidayette olmadığı halde onları hidayette göstermiş, o zaman derler ki: Kâle yâ leyte beynî ve beyneke bu’del meşrikayn: “Keşke aramızda doğuyla batı kadar mesafe olsaydı.” Senden uzak olsaydık. Fe bi’sel karîn:138 “Sen ne kötü dost, ne kötü yakın, ne kötü arkadaşmışsın.”
Ve len yenfeakumul yevm: “Bugün bunu söylemeniz size fayda vermez.” Bugün bunu anlamış olmanız size fayda vermez, buyurdu. İz zalemtum ennekum fîl azâbi muşterikûn:139 “Kendinize zulmetmenize karşılık (siz kendinize zulmettiniz bunun için) siz azapta ortaksınız.” Yani şeytana yakın olanlar şeytanla beraber aynı azabı paylaşır. Siz azapta ortaksınız bugün bunu söylemeniz bir fayda vermez, buyurdu.
E fe ente tusmius summe: “Öyleyse sağırlara sen mi işittireceksin?” Ev tehdîl umye: “Yoksa kör olanı sen mi hidayete erdireceksin?” Yolu sen mi göstereceksin. Ve men kâne fî dalâlin mubîn:140 “O, apaçık delalette bulunanı sen mi hidayete erdireceksin?” Şeytana arkadaş olanı hidayete erdiremezsin, Rahman’ın zikrinden yüz çevireni, Rahman’ın zikrine karşı kör ve sağır davrananı hidayete erdiremezsin. O, şeytana uyup şeytanın arkadaşı, şeytanın uydusu, karini olmuş, dedi Allah.
SADAKALLAHUL AZİM
Evet, meleklere imanı anlatıyorduk. Meleklere imanı anlamadan önce melekeyi anlamamız; yani güç ve kuvvet manasına gelen melekeyi anlamamız gerekir. Aklın, gönlün, kalbin, ruhun melekeleri; gücü ve kuvveti vardır. Aklımızın melekeyi kesp etmesi, kazanması lazım; yani o gücü, o kuvveti kazanması lazım.
Aklın hangi kuvveti idrak etmesi lazım?
İdrak etme, tefekkür etme, tedebbür etme, teakkul etme, akıl etme kuvvetini idrak etmesi lazım. Bununla beraber bir de hafıza melekesi vardır. O da bilgiyi muhafaza eder. Onun da melekeyi kesp etmesi lazım ki her an Allah’ın huzurunda olduğumuzu, onun kontrolünde olduğumuzu unutmayalım. Allah’ın huzurunda olduğumuzu unutmamak Allah’ın bir emridir.
Allah ayeti kerimede; “ister tek başınıza ister başkalarıyla beraber olun Allah’ın huzurunda olduğunuzu unutmayın”141 buyurur; ama buna rağmen unutuyoruz. Neden? -Çünkü hafıza melekesi, meleklik kesp etmemiş, bu gücü, bu kuvveti kazanmamıştır.
Ayetler üzerinde tefekkür ederken bir şey anlamıyorsak hafıza melekesi güç ve kuvvet kazanmamış güçsüz ve kuvvetsizdir, demektir. Eğer namazda bile bin bir türlü vesvese bize geliyorsa o zaman o tefekkür bölümünde, o hafıza bölümünde, teakkul bölümünde bir sorun var; bu bölüm bizde meleke olmamış, meleklik kesp edilmemiş demektir. Yani hafıza bölümü meleğin gücünü, kuvvetini kazanmadığı için şeytan orda hemen devreye girer ve bizi başka yere taşır, sürükler, bin bir şeyi bize düşündürür. Bunun için akli melekelerimizi güçlendirmemiz, kuvvetlendirmemiz lazım ki bizde meleke, güç ve kuvvet olsun. Meleklere iman ederken bunun güç ve kuvvet olduğunu unutmamamız gerekir.
İman sevmek demektir; güzelliği, tefekkür etmeyi, teakkul etmeyi, akletmeyi, anlamayı, hikmeti anlamayı, ayetler üzerinde tefekkür etmeyi, tedebbür etmeyi, ayetlerin arkasındaki manayı anlamayı sevmek demektir.
Tefakkuh etmek ise derinlemesine düşünüp tefekkür ederek ayetteki mananın ne olduğunu anlamaktır. Bunu neden anlamamız gerekir? -Bu, Allah’ın kelamıdır da ondan.
Aynı şekilde yerlerin, göklerin üzerinde tefekkür etmemiz, teakkul etmemiz, anlamaya çalışmamız gerekir. Bütün bunların hepsi akılla, aklın melekeleriyle olur. Bu melekeler akla aittir. Eğer bu melekeler güçlenirse onda güç ve kuvvet olur. O kişi doğru düşünür, doğru anlar, doğru tefekkür eder. Sonuç onu, rabbini tanımaya, kendini tanımaya, hakikati anlamaya götürür. Yoksa böyle meleke kesp etmemiş; yani güç ve kuvvet kazanmamış bir akılla düşünmek, tefekkür etmek, derinlemesine düşünmek, ayetin hikmetini anlamak olmaz. Neyi düşünürsen orda güçlenirsin Allah bu tercihi sana vermiştir.
Mesela bir örnek vereyim, diyelim ki; bir şeyi, bir günahı sürekli düşünelim aklımızda hep o günah olsun ve biz o günahı bir gün, iki gün, beş gün sürekli düşünelim. Bir süre sonra artık biz onu düşünmesek de o günah sürekli düşüncemizde, fikrimizde, gönlümüzde, içimizde olur. Artık düşünmediğimiz halde şeytana ait olan o günah gönlümüzde yer tuttuğu için bizi ters tarafa çeker.
Aynı şekilde bir gün, iki gün, beş gün, on gün peygamberlerle, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber olmayı düşünelim sonra düşünmeyi bıraksak bile yine de elimizde olmadan gönül itibariyle düşünmeye devam ederiz; çünkü gönül, akıl, hafıza o melekeyi kesp etmiş, o gücü kazanmıştır. Bu gücü biz ona verdik yalnız. Kazanmasına biz vesile olduk. Artık düşünmesek de onunla beraber oluruz. Melekemiz onu kesp etti; yani orda, güç ve kuvvet kazandık. Her zaman kazandığımız güç ve kuvvet; ya meleki bir güç ve kuvvettir, ya da şeytani bir güç ve kuvvettir.
Bizdeki güç Allah’ın sevdiği, razı olduğu bir güç ve kuvvetse, o melekidir, meleklere imandır; ama Allah’ın değil şeytanın sevdiği ise o da şeytani bir güç ve kuvvettir; yani istersek melek gibi olur, melekliğimizi arttırırız. İstersek de şeytan gibi olur, şeytanlığımızı arttırırız. Bu tercih bizimdir.
Onun için Hz. Âdem (a.s.)’ın imtihanı ilk anda, melek ve şeytanladır. Biri secde eder öbürü etmez. Biri onun büyüklüğünü kabul eder. Allah’a karşı başka bir tavırda bulunur. Öteki isyan eder, farklı bir tavırda bulunur. Allah onun için ısrarla; “şeytan sizin apaçık düşmanınızdır”142 der. “Ona uyarsan düşmanına uymuş olursun ve seni cehenneme sürükler” der. Allah, meleklere iman et” dedi. Hem de “benden sonra meleklere iman et” dedi. “Sen benden sonra ilk önce onlarla, meleklerle muhatap oldun, melekler senin muhatap olduğun ilk varlıklardır. Seni bir beşer olarak ve Hz. insan olarak yaratıyorum; ama senin melekliği kazanmanı, melekler gibi nurdan bir varlık olmanı istiyorum” dedi Allah.
Bütün ibadetler, nurdur. Onun için Allah ayeti kerimede; “Kıyamet günü mü’minlerin önlerinden ve sağından nurları onları aydınlatır”143 dedi. Bu nuru kazan, dedi. Bu nuru neyle kazanacaksın? -Elbette ki imanla, tefekkürle, ibadetle, zikirle, vahiyle kazanacaksın. Allah; “melekler gibi nurlan, kendini karanlıkta bırakma eğer nurlanmazsan, karanlık taraf orayı istila eder; yani şeytan, oraya hâkim olur. Bu tercihi sen yapıyorsun, gönlünü ya Allah’a, güzelliğe, meleklere ya da şeytana açıyorsun, tercih senindir, ben sana müdahale etmem, sana hatırlatırım, sana öğretirim, sana söylerim. Eğer güzel yapmaya çalışırsan, sana yardım ederim, bu tercihi yapmazsan sana müdahale etmem” dedi.
Onun için herkes kendi tercihini kendisi yapar. İnsanın ilk önce nereden başlaması gerekir? -Düşünmekten, tefekkür etmekten, akletmekten, tedebbür etmekten, teakkul etmekten başlaması gerekir; yani akli melekelerini güçlendirmesi gerekir.
Son olarak şunu da söyleyeyim; bir de gönlün melekeleri vardır. Bunlar kalp, gönül ve ruhtur. İnsanın hakikati, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhtur. Gönül biraz daha ön tarafta bulunur ki bu yüzden ruh hitabı, gönle yapar. Allah ise hitabı ruha yapar. O hitap ruhtan yumuşayarak beşeri tarafın kaldırabileceği şekilde, gönle gelir sonra da gönülden kalbe doğru gelir. Ruhun da, kalbin de, gönlün de melekeleri; yani gücü ve kuvveti vardır. Akıl da ona göre çalışır; çünkü alacağını ondan alır.
Gönlün melekesi aşktır, muhabbettir, sevmektir. İnsan neyi severse onun peşinden gider, onu düşünür. Ruhun sevdiği Allah’tır, sahibidir. Eğer biri; kendi kendine, hakikatine yönelirse, gönlü ile beraber olursa rabbini sever; ama onu unutur, dünyaya dönerse nefse ait arzuları, istekleri, dünyaya ait hayalleri olur. Bu durumda bir de bakar ki dünyayı sevmiş, nefsin arzuları, istekleri, bedenin arzuları, istekleri onu kaplamış, ihata etmiştir.
Bundan kurtulması için ne yapması lazım?
Hakikate, kendi hakikatine dönmesi lazım. Hakka dönmesi, hakk ile olması lazım.
Gönlün de kendine göre melekeleri; gücü ve kuvveti vardır, dedik. Eğer gönüldeki takva çoğalırsa, Allah’a karşı teslimiyet çoğalıp artar, o meleklik, meleke orda güçlenir ve hiç kimse onu haktan, doğru yapmaktan ayıramaz. Sonra kişinin, Allah’a yakınlığı güçlenirse ve o, Allah’a yakınlığı tadarsa hiçbir an rabbini unutamaz, hep Allah ile olur; ama bunun için bir çaba, bir gayret gerekir.
Bunun sonunda ne vardı?
Fena ve beka vardı. Böyle biri artık vehmi olan, hayali olan tarafından kurtulur, bekasını, hakikatini Allah ile bulur.
Allah hepimizi aklını kullanan insanlardan eylesin. Allah’ın; “akletmez misiniz, düşünmez misiniz, tefekkür etmez misiniz” dediği kullarından eylemesin. Allah bizi “ulul elbab” dediği gönül sahiplerinden, gönlü diri olanlardan, gönlüne Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği kullarından eylesin. Allah bizi meleklere gerçek manada iman eden kullarından eylesin. Meleki gücü, kuvveti kazanmış olan kullarından, melekelerini güçlendiren, melek haline getiren kullarından eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
