KELİMELERİN KUR’AN’A GÖRE MANALARI 3
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Kur’an’da geçen kelimelerin Allah’a göre manalarını anlamaya çalışıyorduk. Bu kelimelerin Allah’a göre ne manaya geldiğini bilmiyorsak, anlamamışsak istediğimiz kadar kullanalım, Allah’ın muradını anlamamış, aynı şekilde karşımızdakine Allah’ın muradını anlatamamış, dolayısıyla gereğini yapamamış oluruz.
Anlamaya çalıştığımız kelimelerin hepsi imanla ilgilidir. Eğer doğru anlamazsak doğru iman edemeyiz, birilerine göre anlar ve onlara göre iman ederiz. Bu iman da Allah’a, meleklere, kitaplara, resullere ve ahirete iman olmaz.
Geçen bölümde en son muhabbetullahı anlamaya çalışmıştık. Bu bölümde de önce havfullah ve haşyetullahı anlamaya çalışacağız inşallah.
Havf; korkmak demektir. Havfullah; insanın, küfründen, şirkinden, nifakından, günahlarından ve yanlışlarından dolayı Allah’ın azabından korkmasıdır. Bu korku herhangi bir şeyden ya da insanlardan korkmak gibi değildir. Allah ayet-i kerimede “onlar Allah’ın azabını, gazabını insanların verdiği sıkıntı gibi anlarlar (insanlardan gelen azap gibi anlarlar. Allah’ın azabı, insanların azabına benzemez)”517 buyurur. Allah’tan havf duyanlar bu korkuyu insanlardan gelen korku gibi anlamaz.
Haşyetullah; Allah’ın azametinden, büyüklüğünden dolayı kulun haşyet duyması, huşu içinde olmasıdır. İnsanın Allah’ın büyüklüğünü ve kendi küçüklüğünü bilmesi Allah’tan haşyet duymasına vesile olur. Biri, Allah’tan haşyet duyuyorsa bu durumda kibirden, “ben” demekten kurtulur.
Kul, Allah’ın azabının kullarının azabına benzemediğini, Allah’ın azabının çok şiddetli olduğunu anlarsa nefsini kontrol etme gücü bulur, dolayısıyla Allah’ın azabına, gazabına uğramamak için yanlış yapmamaya dikkat ederek çabasını, gayretini sarf eder, nefsine ve şeytana güç yetirir. Havfullahın, insanın nefsine güç yetirmeyi kazandırması, haşyetullahın da acziyetini ve küçüklüğünü bilmeyi kazandırması gerekir.
Kulun haddini bilmesi gerekir. Bunun için de insana lazım olan haşyettir; çünkü kul ancak Allah’tan haşyet duyarsa haddini bilir. Allah ayet-i kerimede “Allah’tan ancak âlim kulları haşyet duyar”518 buyurmuştur. Bunun sebebi âlimlerin Allah’ı bilmesi, tanımasıdır. Âlim; Allah’ı bilen, tanıyan demektir. Biri Allah’ı bilir ve tanırsa kendisini yaratan rabbinden haşyet duyar, ona karşı huşu içinde olur, ibadetini, âbdiyetini huşu içinde; yani titreyerek yapar.
Haşyet; kulun, rabbini bildiği için rabbini, rabbinin rızasını, dostluğunu, yakınlığını, cemalini, imanını, sevgisini kaybetme korkusudur.
Havfullah; Allah’ın azabından korkmaktır, haşyetullah ise rabbinin sevgisini kaybetme korkusudur. Bu iki korku birbirine benzemez; çünkü biri kendine zulmedenin, cahilin korkusudur. Öteki ise âlimin korkusu; yani Allah’ı bilenin haşyetidir.
Şimdi de cennet ve cehennem denince neyi anlamamız gerektiğini öğrenelim.
Cennet denince aklımıza zahiri olarak bildiğimiz nimetler gelir. Cehennemi de aklımızın aldığı kadarıyla zahiri olarak Allah’ın gazabı, azap yeri olarak anlarız; ama bu yeterli değildir. Allah ayet-i kerimede “Allah, cenneti muttakiler için, mü’minler için yaratmıştır”519 buyurur.
Cenneti bize kazandıran şey; ibadetlerimiz değil, imanımızdır, Allah’ın rahmetidir. İbadetler imanımızı artırmamız, kemale erdirmemiz ve gönlümüzü cennete çevirmemiz içindir. Gönlü cennet olmayanlar cennete layık olmaz. Gönlü cehennem olanlar da ahirette cehennemi bulur; çünkü şirk ve küfür kulun gönlünü cehenneme döndürür.
Cennet de cehennem de buradadır. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “cennette nimet yoktur herkes nimeti beraberinde götürür. Cehennemde ateş yoktur herkes ateşini beraberinde götürür” buyurmuştur.
Öyleyse insan kendine baktığında ahirete azabı mı yoksa nimeti mi götürdüğünü görür ve anlar. Bilmemesi ve anlamaması ona zulüm olur. Allah’ın bunu ona apaçık öğretmemesi, beyan etmemesi ona tuzak kurduğu manasına gelir. Hâşâ bu, Allah’a yakışır mı! Bu yüzden herkes cennete mi, yoksa cehenneme mi layık olduğunu, cennetlik ve cehennemlik bir gönlün nasıl olduğunu, bu amellerin hangileri olduğunu kendi üzerinden bilir ve anlar.
Rabbi ile barışmayan, münakaşa eden, rabbine itiraz eden birinin gönlü cehenneme dönmüştür. Çevresiyle, insanlarla barışık olmaması, onlara cehennem olması, ateş olması, sıkıntı olması, musibet olması, bela olması da cehennemliklerin amelleridir. Böyle yapanlar bu amellerinin cehennem olduğunu bilir, bilmesi gerekir.
Aynı şekilde rabbiyle, insanlarla barışık olan, gönlü selamete eren, insanlara nimet olan, muhabbet olan, cennet olan biri de cennetliktir. Dolayısıyla böylelerinin hem gönlü hem ameli hem de ahlakı cennettir.
Allah ayet-i kerimede “herkese çalışmasının karşılığı vardır (herkese sa’yinin, çabasının, gayretinin karşılığı vardır)”520 buyurur. Kim ne için çaba, gayret sarf ediyorsa onun karşılığını alır. Biri iyilik için, güzellik için çaba, gayret sarf ediyorsa karşılığı iyilik, güzellik, cennet ve rahmettir. Yok, kötülük için çaba, gayret sarf ediyorsa bu durumda bulacağı, alacağı cehennemdir; çünkü bu onun çalışmasının karşılığıdır.
Cehennem; Allah’ın gazabının, cennet de Allah’ın muhabbetinin, sevgisinin sonucudur. Allah’ın gazap ettiği bir kul gönül itibariyle cehennemdedir, aynı zamanda ahirette de cehennemdedir. Allah’ın sevdiği bir kul da gönül itibariyle cennettedir, dolayısıyla ahirette de cennette olur. Allah ona olan sevgisine karşılık tecelli edip onun için cenneti özel olarak yaratır. Her bir kulun cenneti böyle kendisine özeldir.
Allah, cenneti her bir kuluna olan rahmetine, sevgisine göre tecelli edip yaratır, dedik. Aynı şey cehennem için de geçerlidir. Cehennem kat kattır, her bir katı farklı farklıdır ve cehenneme gidenlerin gazabı, Allah’ın gazabına uğradığı kadarıyla şiddetlidir.
Kul hiçbir an Allah’tan ayrı değil, bağımsız değil, uzak değildir. Her anda onun huzurundadır. Kulunu her an yaratıp varlıkta tutan, diri tutan Allah’tır. Kulunun gönlüne her anda vahyeden odur ve kullarını cennete çağırır. Allah ayet-i kerimede “Allah sizi karanlıklardan nura çağırır. Allah sizi genişliği yerle gök kadar olan cennete davet eder. Şeytan da sizi nurdan karanlıklara davet eder, sizi cehenneme davet eder”521 buyurur. Yani “tercih sizindir.”
Allah’ın emrettiği ve yasakladığı hiçbir şeyi küçümsemeyelim, basite almayalım. Allah bir şey için “şöyle yapmayın” dediyse o şey bizi cehenneme adım adım sürükler demektir. “Böyle yapın” dediği şeyler de her ne olursa olsun bizi adım adım cennete yaklaştırır, cennete taşır, Allah’a taşır.
Her yeni günde bir adım ahirete yaklaşır, bir adım da dünyadan uzaklaşırız. Dünyadan uzaklaşırken ya cennete ya da cehenneme doğru yaklaşırız. İstikametimiz cennete doğru değilse her hâlükârda cehenneme doğru gideriz. Eğer hedefimizi belirlememişsek, hedefimiz; Allah’a göre cennet değilse, Allah’ın rızası değilse cehenneme doğru gideriz. Bu yüzden mü’minin, gönlünü Allah’ın rızasından, ebedi hayatını kazanmaktan, cennetten ayırmaması, bir an bile rabbini, rabbinin huzurunda olduğunu ve düşündüklerinin, konuştuklarının, yaptıklarının yazıldığını unutmaması gerekir. Unutursa gafillerden olur.
Gafil; unutan demektir. Allah ayet-i kerimede “gafiller cehennemliktir.”522 “Kim, Allah’ı unutursa Allah da ona onu unutturur (Kıyamet günü ona unutulmuş muamelesi yapar)”523 “Onlara; siz dünyadayken bizi nasıl unuttuysanız bugün biz de sizi unuturuz, deriz”524 buyurur. Allah’ı unutursak kendimizi unuturuz; yani Hz. İnsan olduğumuzu, ne yapmamız gerektiğini, rabbimizi, emrini unuturuz. Dolayısıyla hem kendimizi hem de rabbimizi unutmuş oluruz ki Allah’ı unuttuğumuz için Allah da bize bizi unutturur ve Kıyamet günü “ben de seni unuttum” der. Allah’ın bir kula “ben de seni unuttum” demesi o kulun ebediyen kaybetmesi anlamına gelir.
Bu yüzden cennet ve cehennem derken kendi kendimize bir şeyler hayal etmememiz gerekir; çünkü cennet de cehennem de bizdedir. Gönlümüze bakacağız; eğer gönlümüz cennete dönmüşse cennete, cehenneme dönmüşse cehenneme layıktır. Kendi cennetimizi, cehennemimizi imar eden, inşa eden; yani onu yapan biziz.
Dua ederken Allah’tan en güzel halleri, en güzel şeyleri ister “ya rabbi! Bize cenneti ihsan et ve bizi cehennem azabından koru” deriz. Bunu önce kendimizden istememiz gerekir. “Ya rabbi! Bana cenneti ver” diye dua ettiğimizde Allah da “buyur kulum, al sana cennet. Sen istersin de ben sana cenneti vermez miyim? Cennete gitmenin, gönlünün cennet olmasının şartları işte budur. Yapman gerekenleri yapar, yapmaman gerekenleri yapmazsan cenneti kazanırsın” derse biz de bunun karşılığında “yok ya rabbi! Ben bunları yapmayayım, sen bana yine de cenneti ver” dersek cennetin kokusunu bile alamayız; çünkü anlamazlıktan gelmiş, kendi kendimize hile yapmış oluruz.
Mesela gece gündüz oturup “ya rabbi! Bana su ver” diye dua edersek bu makbul bir dua olur mu! Yapmamız gereken şey çeşmeye gidip su içmektir. Bu, cennet ve cehennem için de geçerlidir. Önce dilimizle, gönlümüzle Allah’tan istememiz, sonra fiili duamızı yapmamız gerekir. Elimizden geleni yaptığımızda Allah onu bize ikram eder.
Aynı şekilde “ya rabbi! Senin dostluğunu istiyorum” dersek Allah da “olur, zaten seni bunun için yarattım. Buyur kulum, bana dost olmak için önce âbd olmayı kabul etmen, sonra dostlarımla beraber olman, sana veli olmayı öğretmeleri için vazife verdiğim kullarıma gitmen, işi onlardan öğrenmen gerekir. Dost olmayı istiyorsan git, gerekeni yap ve gel” der.
“Ya rabbi! Rızanı istiyorum” dediğimizde “olur, bu durumda yapman gereken şey; benden razı olmaktır. Sen benden razı ol, ben de senden razı olayım. Ben senin rabbinim, sen benden rab olarak razı ol, terbiyemi kabul et, benim sana öğrettiğim gibi öğren. Senin için güzel dediğimin güzel, çirkin dediğimin çirkin olduğunu anla. Benim eğitimimi, terbiyemi kabul et. Sana Rabb ismimin tecellisiyle bulunduğum bütün muamelelerin seni terbiye etmek, temizlemek, tezkiye etmek, kemale erdirmek için olduğunu bil. Beni kabul et, benden razı ol, ben de senden razı olayım” der. Rab; terbiye eden demektir. Allah’ın terbiyesini, rabliğini, bize yaptığı muameleyi kabul edince zaten Allah’tan razı oluruz, biz Allah’tan razı olunca o da bizden razı olur.
“Ya rabbi! Senin cemalini istiyorum” dediğimizde “olur, madem istiyorsun o halde baktığın her yerde beni göreceksin. Kendimi gizlemediğimi, zahir ve batın olduğumu, bunun için ayet-i kerimede Huvel evvelu vel âhiru vez zâhiru vel bâtınu ve huve bi kulli şey’in alîm:525 ‘Evvel, ahir, zahir, batın olan odur ve o her şeyiyle her şeyi bilendir’ buyurduğumu bileceksin. Önce zahiri oku, sonra zahirin arkasını okuyacak batını göreceksin. Önce bütün varlığa mahlûkatım olarak, isimlerimin tecellisi olarak, hepsinin tek tek benim kudretimde olduğunu görerek bak. Her birinin üzerinde muradımın ne olduğunu anlamaya çalış, aklını kullan, her birini ayet gibi, kitap gibi oku, ben de sana perdeyi açayım” der.
Tabi ki kendi kafana, kendi bilgine göre bunları anlamayacaksın. Neye göre anlayacaksın? -Allah’ın öğretmesine göre anlayacaksın. Allah, kullarına birbiriyle öğretir. Sahabeye peygamberi ile öğretmiştir, kıyamete kadar da peygamber varisleriyle bu işi öğretir.
Allah duayı reddetmez; ama öncelikle duanın ne olduğunu bilmek gerekir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “kullarım sana beni sorarlar, ben yakınım. Bana dua edenin duasına icabet ederim, beni davet edenin davetine icabet ederim. Söyle, onlar da benim davetime icabet etsinler, bana iman etsinler”526 buyurur.
Allah seni imana; kendisini sevmeye, âşık olmaya, âbd olmaya davet eder. Seversen aşkla, muhabbetle gereğini yaparsın. Yoksa dua etmek “haydi elimizi açalım, hep beraber dua edelim” demek değildir. Sen dalga geçiyorsun. Gerekeni yapmadan dua ediyorsun. Niye, senin hizmetçin mi vardır! Sen, Allah’ı hizmetçi mi zannettin! Allah’a “şunu şöyle yap, bunu böyle yap, şunu istiyorum, bunu istemiyorum” demekle dua etmiyorsun, hizmetçine emrediyorsun! Senin bu iman ettiğin, Allah değildir. Dua böyle olmaz, kulun duası bu değildir!
Duanın kabulü için elinden gelen çaba ve gayreti göstermen senin fiili duandır. Fiili dua olmadan dil ile, gönül ile yapılan dua dua sayılmaz. Fiilini, amelini de duanın içine koyduğunda duan tamamlanır. Bu durumda duanda gerçekten samimi misin, yoksa samimi değil misin, yalancı mısın anlaşılır.
Zahiri olarak işin olsa buna rağmen “ben çalışmak istemiyorum; ama para kazanmak istiyorum” dersen sana “sen delisin, dalga geçiyorsun, para kazanmak istiyorsan işte sana iş” derler. Hazineyi istiyorsan ve yerini biliyorsan kazmayı alıp kazacak, hazineyi çıkaracaksın. Yok, “kazmak, yorulmak istemiyorum; ama hazineyi de istiyorum” dersen bu durumda dalga geçiyor, bunu mahsus yapıyorsun demektir.
Şimdi de şehit kelimesini anlamaya çalışalım.
Şehit; şahit demektir. Allah ayet-i kerimede Şehidallâhu ennehû lâ ilâhe illâ hu:527 “Allah şahittir ki ondan başka ilah yoktur” buyurur. Allah şehadet ediyor, sen de şehadet ediyor musun, Allah’ın şahit olduğuna sen de şahit oluyor musun?
Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir “Allah şehadet ediyor ki sen Allah’ın resulüsün.”528 Yani isterse hiç kimse şahitlik yapmasın, ben senin resul olduğuna şahitlik yapıyorum. Eğer kulum beni kabul etmişse o da benimle beraber şahitlik yapmalı, bahane aramamalı, bahane üretmemelidir.
Şehit savaşa gidip Allah yolunda ölen değildir. Allah hiçbir zaman kendi yolunda ölenlere “şehit” kelimesini kullanmamıştır. “Allah yolunda ölenlere ‘ölü’ demeyin. Onlar diridirler, Allah katında rızıklanırlar”529 buyurmuştur. Allah yolunda ölenler hemen cennete girerler. Onlar başka bir hayatla diridirler; ama Allah onlara şehit dememiştir. Allah “şehit” kelimesini başka bir şey için kullanır.
Şehit, Allah’ın ismidir, bu durumda şehit önce Allah’tır. Şehit, şahit olan demektir. Allah’ın ismi olarak kullanılınca her şeye şahit olan, her şeyi gören manasına gelir. Allah aynı şekilde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için de şehit kelimesini kullanır. Ayet-i kerimede İnnâ erselnâke şâhiden ve mubeşşiran ve nezîrâ:530 “Muhakkak ki seni şahit, müjdeci ve nezir (uyarıcı) olarak gönderdik” buyurur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in şahit olması ne anlama gelir?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in şahit olması bizim için örnek olmasıdır; çünkü Allah onun için “seni insanlara örnek olasın, onları müjdeleyesin ve onları uyarasın diye gönderdik” buyurmuştur. Demek ki peygamberin üç vazifesi varmış; şahit (örnek), müjdeci ve uyarıcı olmak... Allah, mü’minler için de “Allah, resulünü sizin için şahit, sizi de bütün insanlığa şahit olasınız diye vasat bir ümmet (orta yolu izleyen bir ümmet, ortada, dengede duran bir ümmet) kıldık”531 buyurmuştur. Bu yüzden şahit demek örnek demektir.
Aslında bütün insanlar örnektir; kimi imanda, kimi küfürde, kimi nifakta, kimi şeytana uymada, kimi cehennem yolu için, kimi de cennet yolu için örnektir. Herkes neye şahit olduğuna; yani neye örnek olduğuna bakmalıdır. Her bir insan, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir ve her bir insan, Allah’a karşı sorumludur. Her bir insan aynı zamanda şahittir, kendinden sonrakilere; ailesine, çocuklarına, torunlarına, komşusuna, arkadaşlarına bir yol bırakır.
Herkes istese de, istemese de hayatı yaşarken bir yol yürümüştür, dolayısıyla hangi yolu gitmişse etrafındakilere “beni izleyin” demiştir. Bu yüzden herkesin, nasıl bir yol bıraktığına; yani nasıl şahit olduğuna, insanlara, kendinden sonrakilere nasıl örnek olduğuna bakması gerekir; çünkü Allah hepimizi bu şahitlikten hesaba çekecektir.
Allah ayet-i kerimede “sonra gelenler öncekiler için diyecekler ki: Ya rabbi! Bunlar bizi saptırdı, biz bunlara uyduk. Onlar da diyecekler ki: Biz sapmıştık, bizim bir suçumuz yok (yani biz sizi niye saptırmış olalım). O sonrakiler; ya rabbi! Bizi de yoldan çıkardıkları için bunlara iki kat azap ver; çünkü onları takip ettik, derler. Allah da buyurur ki; hiç merak etmeyin, hepinize iki kat azap vardır”532 buyurur.
Neden hepsine iki kat azap vardır?
Çünkü öncekiler sonrakilere Allah’ın sevmediği, razı olmadığı yollar devretmiş, aynı şekilde sonra gelenler de o yolu kullanmış ve kendilerinden sonra gelenlere o yolu bırakmıştır.
Peki, kazananlar; şahitliği Allah’a, resulüne, cennete olanlar için ne isterler?
İmana, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmaya, cennet yoluna gitmeye örnek olanlar için “ya rabbi! Onlara rahmet et, onların vesilesiyle biz de kazandık” deyip onlara iki sefer rahmet isterler.
Allah ayet-i kerimede “eğer o, hayırda biri olsa o yolda gidenlerin kazandıklarının aynısı ona vardır. Eğer cehenneme yol açmışsa (cehenneme doğru yol açıp gitmişse) onun yolunda gidenlerin de yaptığı günahın misli onlara vardır”533 buyurur. Yani sadece kendi günahımızı ya da sevabımızı taşımayız, aynı şekilde bize uyanların da günahını veya sevabını kazanırız.
Şahitliğimiz söylediklerimiz değil örnekliğimizdir. İnsanlar bizim güzelliğimize şahit olursa bizden güzellik alır, yanlışımıza şahit olursa bu sefer bizden yanlışlık alır.
Allah bizi şeytanın, müşriklerin, münafıkların, kâfirlerin şahidi değil rızasının, dostluğunun, cemalinin, cennetinin, resulünün şahidi yapsın.
İmam; Allah, peygamberi için “imam” der, bununla ilgili olarak ayet-i kerimede “Allah bir zamanlar İbrahim’i birtakım kelimelerle imtihana tabi tuttu. İbrahim bunların hepsinin gereğini yerine getirince Allah; ‘seni insanlara imam kılacağım’ buyurdu. İbrahim de; ‘Ya rabbi! Benim neslimden gelenleri de imam kıl’ deyince Allah buyurdu ki; benim ahdim zalimlere, kendine zulmedenlere erişmez”534 buyurur. Yani “senin soyundan gelmiş diye onları imam yapmam. Benim sözüm rahmetimi hak eden, muhsin olan, güzel olan, güzel yapanlar için vardır. Kendine zulmeden, zalimlerden olan, kendini karanlıkta bırakan ve şeytana uyanlar için ahdim yoktur” buyurur.
Üm; ana demektir, dolayısıyla imam; ana gibi önder, ana gibi rehber manasına gelir. Yani sadece “ben önde yürüyorum, haydi beni takip edin, sizin büyüğünüz, imamınız benim, sizi ben idare ediyorum” demek imamlık yapmak değildir. İmam; gönlü rahmetle, muhabbetle dolu olan, insanları evladı gibi kucaklayan, bir ananın kendi evladına duyduğu rahmeti, merhameti insanlara duyan, onların üzüntüsüyle üzülen, sevinciyle sevinendir. İmam budur! Yoksa imam; mihraba geçip namaz kıldıran değildir. Bütün peygamberler ve bütün Mürşid-i kâmiller imamdır. Eğer biri imam olamamışsa ne peygamber olur, ne de Mürşid-i kâmil olur.
Allah, mü’minlere nasıl dua edeceklerini öğretir. “Onlar, ya rabbi! Beni ve zürriyetimden gelenleri (evlatlarımı) muttakilere imam yap”535 diye dua ederler. Sıradan insanlara değil muttakilere; yani Allah’a karşı sorumluluğunu bilip kabul eden ve gerekeni yapmaya çalışanlara imam yap. Yalnız, onları muttaki yapan da imamın kendisidir. Bu yüzden dua; zürriyetimden öyleleri gelsin ki muttaki kullar yetiştirsin, onlara önderlik, imamlık yapsın, önlerinde yürüsün anlamına gelir. Bu durumda her birimiz aslında istesek de istemesek de, farkında olsak da olmasak da zürriyetimize, çocuklarımıza, torunlarımıza, gücümüzün yettiklerine imamlık yapıyoruz; yani onlara yol göstermeye çalışıyoruz.
Öyleyse imamlığımızı Allah’a mı yoksa kafamıza göre mi yaptığımıza, çocuklarımızı muttaki olarak, Allah’a karşı sorumluluğunu bilen ve yerine getirmeye çalışan, kul olduğunu anlayan, kavrayan, yaşayan biri olarak mı, yoksa nefsinin, şeytanın, dünyanın, mevkinin, makamın kulu olarak mı yetiştirdiğimize, imamlığımızı Allah’a ve resulüne göre mi, yoksa şeytana ve nefse göre mi yaptığımıza bakmamız gerekir. Bu yüzden imam olmayan, yol göstermeyen hiç kimse yoktur. Herkes yolu gösterir, göstermeye çalışır.
Hidayetçi; hidayete eren, aynı zamanda hidayete vesile olandır. Allah ayet-i kerimede “hidayet, Allah’ın hidayetidir.”536 “Allah kimi hidayete erdirirse (yani kim, Allah’ın hidayetiyle hidayete ererse) hidayettedir. Allah’ın hidayetiyle hidayete ermeyenler de delalettedir”537 buyurur. Hidayet, Allah’ın hidayetidir, tercihi de kulun kendisi yapmıştır.
Allah’ın hidayeti; Allah’ın kitabı Kur’an’dır, vahiydir, peygamberin hayatı ve sünnetidir. Bunlar dışında hidayet yoktur. Ya, Allah’ın hidayetini kabul ederiz ya da kendi kendimize hidayet üretiriz, bu da Allah’ın hidayeti olmaz.
Allah hidayetçilerle ilgili olarak ayet-i kerimede “onlar, Allah’ın hidayet ettiği kimselerdir, onların hidayetine uy”538 buyurmuştur. Allah kendisinin hidayetiyle hidayete erenlere uy; çünkü onlar hidayettedir, diye emretmiştir. İnsanın Allah’ın hidayetini bir anda anlaması imkânsız denecek kadar zordur. Bunun için insanın bütün Kur’an’ı ezbere bilmesi, bütün ayetleri, hükümleri bir anda yan yana koyabilmesi, aynı şekilde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bütün hayatını, hadislerini, sünnetini bilmesi, hem de bütün bunları doğru olarak anlaması gerekir.
Bu herkes için imkânsız olacağına göre insanın en azından başlangıç itibariyle Allah’ın hidayetiyle hidayete ermiş birine uyması lazımdır sonra yavaş yavaş öğrenir. Sahabeler Kur’an’ı, sünneti yirmi üç senede öğrenmiş, hatta “Allah, Kur’an’ı bir anda indirmiş olsaydı hiçbirimizin Kur’an’ın gereğini yapması mümkün değildi, gücümüz buna yetmezdi” demişlerdir. Yani insanın gücü bir anda buna yetmez. Bu durumda ona bir hidayetçi gerekir.
Hidayetçiye uyduktan sonra hidayeti hem ondan, hem Allah’ın vahyinden, hem de peygamberin hayatından, sünnetinden öğrenirsin. Hidayetçi aynı zamanda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i temsil eden peygamber varisi; yani tek kelimeyle Mürşid-i kâmil demektir. Yoksa; kafasına göre, malumat sahibi olmuş, bilgi sahibi olmuş insan demek değildir; çünkü hidayetçi, Allah’ın hidayetiyle hidayete ermiş kişidir.
Mürşid; Allah ayet-i kerimede “Allah’ın delalette bıraktığı kimseye veli olan mürşidi bulamazsın”539 buyurmuştur. Veli olan mürşid; Allah’ın dostluğunu kazanmış, aynı zamanda insanı manevi olarak büyütüp rüştüne, kemale erdirmek için Allah’tan vazife almış Hz. İnsan demektir. Aynı zamanda mürşidin hidayetçi vasfı da vardır, insanları hidayete erdirmeye çalışır. Bütün insanlar nasıl ki imamlık yapıyorsa aynı zamanda insanlara mürşidlik de yapar.
Şeytan bile insanı davet ederken “gel seni hidayete erdireyim” der. Şeytanın da irşad vazifesini yaparken “bence manevi olarak şu doğrudur, şu yanlıştır. Senin bunu yapman, şunu yapmaman, insanlara şöyle davranman, şöyle kıymet vermen, başkalarına bu kadar değer vermen lazım” deyip kendisine uyanları kendine göre manevi olarak yetiştirir.
Her ana, baba evladının mürşididir, çocuklarına yol gösterir. Bu en az olandır; çünkü insan mürşidliği sadece evladına yapmaz. Kim, kimi yetiştirmeye çalışıyorsa ona mürşidlik yapmış olur. Eğer irşad etmeye kalkışan kişi veli olan mürşid değilse yetiştirmeye çalıştığı kişiyi kendisi gibi olmaya, kendisi gibi düşünmeye davet eder.
Allah, mürşidi veli bir mürşid olmayanların delalette kalacağını buyurmuştur. Allah’ın irşad etmekle vazifelendirdiği bir mürşide uymayanları hiç kimse delaletten kurtaramaz. O zaman bütün mü’minlere düşen; kendisine veli bir mürşid bulması, veli olan mürşide tabi olup uymasıdır, yoksa delalette kalır.
En büyük mürşidliği “bana mürşid gerekmez” diyenler yapar; çünkü böyleleri “ben herkesten daha iyi biliyorum, bu yüzden bir mürşide ihtiyacım yoktur, zaten ben mürşidim” deyip kendilerini en büyük mürşid olarak ilan etmiştir. Oysa bilmemiz gerekir ki mürşidsiz hiç kimse yoktur. Kime uyuyor, kimin gibi olmak istiyor, kimin kazandığını kazanmak istiyorsak o bizim mürşidimizdir.
Mesela biri bir sanatçıyı kendine örnek alıyor ve onun gibi olmak istiyorsa bu durumda sanatçı onun mürşidi olmuş olur. Aynı şekilde bir siyasetçi gibi olmak isteyenlerin mürşidi örnek aldığı o siyasetçidir; ama bunlar veli olan mürşid değildirler. Eğer birinin mürşidi veli bir mürşid değilse örnek alan kişiyi delalete sürükler. Gönlü örnek aldığı kişinin ve kazandığı şeylerin sevgisiyle dolar, dolayısıyla rabbini kaybeder.
Bu yüzden bizim için mürşidin, hidayetçinin, imamın lazım olup olmadığını öğrenmek istiyorsak Allah’a sormamız gerekir. Sorduğumuzda cevabının böyle olduğunu görürüz; çünkü anlattıklarımız kendimize göre değil ayete; yani Allah’a göredir.
Bir çocuğun mürşidi, imamı, hidayetçisi, buluğa erinceye kadar annesi ve babasıdır. Anne, babalar çocuk buluğa erdikten sonra da mürşidliğini yapmaya devam etse de çocuk artık tercih etme hakkına sahiptir, aklını kullanır. Dolayısıyla artık mürşidini tercih etmekten sorumlu olur.
Kıyamet; bu kelime yanlış anladığımız bir kelimedir. Allah ayet-i kerimelerde kıyameti anlatırken “yıldızlar döküldüğü zaman, güneş söndürüldüğü zaman, dağlar yürütüldüğü zaman, denizler kaynatıldığı zaman, yer içindekini dışarı attığı zaman, insanlar; ‘buna ne oluyor’ dediği zaman’’540 buyurur. Allah bu ayetlerde kıyametin kopuşunu anlatır. Genel olarak kâinatın çökmesine kıyamet denir; ama Allah kâinatın çökmesine kıyamet demez, buna “son saat” der. Kıyametle son saatin manalarının yerini değiştirmemiz gerekir.
Allah “son saat” derken bildiğimiz kıyameti beyan eder. Peki, asıl kıyamet nedir?
Kıyam; ayağa kalkmak ve tekrar diriliş günü demektir. “Son saat” Sûr’a birinci üfürüşle olur. Kıyamet ise ikinci üfürüşten sonradır. Her şeyin yok olması, bütün varlığın ölmesi son saattir. Kıyamet ise Sûr’a ikinci sefer üfürüldüğünde insanların tekrar kıyam etmesi, ayağa kalkması, hesap için dirilmesi demektir. Yani son saat derken her şeyin yok oluşunu, kıyamet derken de mahşer yerini, mahşer yerindeki hesabı, anlamamız gerekir.
Bir insan öldüğünde; yani son saati geldiğinde onun kıyamet hali başlamış olur; çünkü artık onun huzura çıkma zamanı gelmiştir.
Herkesin bir de özel kıyameti vardır ve bu kıyamet kişinin ölümüyle gerçekleşir. Aslında buna “kıyamet” demek doğru değildir. Bu, insanın son saatidir. Kişinin son saatteki durumu neyse, o an hangi hal üzereyse huzura da öyle gider. Biri elli sene ibadet etse, sonra ölüm anında Allah’a isyan etse bu isyan haliyle huzura gider. Bu yüzden insanın ebedi hayatını son saati belirler.
Bir mü’min her anda “biraz daha güzel olayım, biraz daha güzel yapayım” demiyor, çabasını, gayretini sarf edip ileri doğru gitmiyorsa bu halinden korkup endişe etmelidir; yani biri “bu kadar ibadet yaptım, güzel şeyler yaptım, bundan sonra halim böyle olsun” derse öldüğünde bu son haliyle huzura çıkar. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “insanlardan öylesi var ki mü’min gibi yaşar, kâfir olarak ölür. Öylesi de var ki kâfir olarak yaşar, mü’min olarak ölür”541 buyurmuştur.
Öyleleri var ki mü’min gibi yaşar; ama hayatının son demlerine yaklaştığında ters tarafa gidip imanını kaybeder, dolayısıyla kâfir olarak ölür. Aslında onlar önceden de iman etmemişti! Ya da öyleleri var ki kâfir olarak yaşar ve hayatının sonuna doğru tövbe edip bir anda döner, iman eder ve mü’min olarak ölür. Bu yüzden herkesin mutlaka o son saatinden korkması gerekir.
Bu son saat sadece bir saat değildir, kişinin hayatını yaşarkenki halidir. Bu yüzden herkesin nereye doğru gittiğine bakması lazım. İnsan gerçek manada samimi olarak nasıl yaşarsa öyle ölür.
Evet, Kıyamet denince, kıyam gününü, hesap gününü, hesabın görüldüğü günü anlamak gerekir. Allah o güne yevmiddin “din günü” demiştir. Fatiha’yı okurken de “maliki yevmiddin”542 deriz. Kıyamet bizim bir an bile unutmamamız gereken bir yerdir; çünkü kıyameti burada yaşarız. Burada yaşadıklarımız kıyamet yerinde bizim için hazır olacaktır. Allah ayet-i kerimede “o gün mizan kurulur, terazi kurulur”543 buyurmuştur.
Bu terazi şu anda bizim önümüzdedir. Terazinin sevap kefesine, güzellik kefesine, salih amel kefesine sürekli olarak bir şeyler koyma, orayı doldurma, aynı şekilde günah kefesini de temizleme derdimiz olmalıdır. Mizanın sürekli önümüzde olması ve o mizanı sürekli kontrol etmemiz gerekir. Mizan önümüzdedir; çünkü mizan gönlümüz, amelimiz, ihlâsımızdır.
Bu yüzden devamlı “dünyadan ahirete değil ahiretten dünyaya bakmamız gerekir” diyoruz.
Mizanımız önümüzde olursa güzellik tarafı kesinlikle ağır gelir; ama onu unutursak ya da ne yaptığımızı bilmez, ne yapmamız gerektiğini anlamazsak Kıyamet günü mizanımızı gördüğümüzde ve kitabımız elimize verildiğinde başımızdan kaynar sular dökülür. Bu yüzden mizanımız önümüzde olmalıdır ve sürekli olarak onu kontrol etmek zorundayız.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “hesaba çekilmeden evvel kendinizi hesaba çekiniz”544 buyurmuştur.
Peki, kendimizi nasıl hesaba çekeceğiz?
Mizanı kurup “ne kadar yanlış yapmışız, ne kadar güzel yapmışız, nerde doğru yapmışız, nerde yanlış yapmışız” deyip kendimizi tartacağız. Dünyadayken yanlışlarımıza, günahlarımıza tövbe edip silme, onları düzeltme imkânımız vardır. Bu yüzden yanlışlarımızı, günahlarımızı silmemiz, temizlememiz, güzelliklerimizi de artırıp sevap kefesini doldurmaya çalışmamız gerekir.
Bu mizan neye göredir?
Allah ayet-i kerimede “Allah, mizanı indirdi”545 buyurur. Allah, mizanı indirmiştir, bu mizan Kur’an’dır. Allah, Kur’an’a “mizan” demiş, “teraziyi indirdim” demiştir. Bu terazi elimizdedir. Amellerimizi Kur’an’ın ölçüsüne vurup “yaptıklarım doğru mudur yanlış mıdır, günah mıdır sevap mıdır” diye kendimizi hesaba çekmemiz gerekir.
Allah ayet-i kerimede “herkesin kitabını eline veririz, sonra kitabımız getirilir ve kitabımız sadece hakkı söyler”546 buyurur. Hepimizin elindeki o amel kitabı, Kur’an’ın ölçüsüne vurulacak. Yaptıklarımız Allah’a göre sevapsa sevap, günahsa günah, doğruysa doğru, yanlışsa yanlıştır.
Demek ki mizan Kur’an’mış. Amelimiz Kur’an’ın mizanına, ölçüsüne vuruluyormuş. Öyleyse bize düşen; mizanı burada kurup hesabımızı görmektir. Kazanmak için her türlü imkân önümüzdedir. Nefes alıyorsak imkânımız var demektir.
Şimdi de âlim ve cahil kelimelerini öğrenmeye çalışalım hep beraber.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde “insanlar iki kısımdır; biri cahiller, diğeri iman edenlerdir” buyurur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz cahillerin tersi olarak âlimleri değil iman edenleri söylemiştir; yani iman edenler âlimdir. İman edenler; Allah’ı bilir, tanır, marifeti kadar âlimdir. Biri Allah’a karşı ne kadar marifet sahibiyse; yani Allah’ı ne kadar tanıyorsa o kadar âlimdir.
Allah ayet-i kerimede “Allah’tan ancak âlim kulları haşyet duyar”547 buyurur. Demek ki âlim; Allah’tan haşyet duyan, Allah’ın büyüklüğünü anlayan ve tanıyanmış. Biri, Allah’ın büyüklüğünü anlayınca, tadınca huzurunda titrer, huşu içinde, haşyet içinde olur, dolayısıyla Allah’a karşı edepli olur. Haşyet, edeple beraberdir.
Edebi olmayanın haşyeti de yoktur. Böyle biri Allah’ı tanımamıştır. Tanımadığı için Allah’a karşı haşyet de duymaz, dolayısıyla Allah’a karşı edepli de olmaz. Allah’a, resulüne, Allah’ın vahyine karşı edebi olanlar âlimdir, Allah’tan haşyet duyuyordur. Edebi olmayanlar da isterse gece gündüz ibadet halinde olsun Allah’ı tanımamıştır, marifetleri yoktur, marifetullah’a sahip değildir. Aynı şekilde böylelerinin haşyeti olmadığı için edebi de yoktur.
Allah’a karşı edep ve haşyet aynı zamanda mahlûkata karşı olmalıdır. Gerektiğinde bir çocuğa karşı bile edepli olunmalıdır. Biri, Allah’tan haşyet duyuyor, Allah’ı tanıyorsa bu böyledir; yani böyle biri kendi çocuğunun gönlünü kırmaktan bile utanır. Haşyet duyduğu için Allah’a karşı edeplidir, ondan korkar.
Kendimle ilgili bir örnek vereyim; geçen gün sohbet etmek için yerime geçerken çocuğun biri peşimden koştu. Bunu fark etmedim ve yerime oturdum. Ben oturunca çocuk geri gitti. Bunu fark edince çocuğu yanıma çağırdım, öptüm ve geri gönderdim. Neden böyle yaptım? -Allah’tan haşyet duyduğum için; çünkü çocuğun bir gönlü var ve bu gönlün kırılmaması gerekir, eğer bunu yapmasaydım gönlü incinirdi. Allah’a karşı edep bunu gerektirir. Bu kadar basit bir şey bile Allah’a karşı edebe aykırıdır. Bu örneği ne kadar dikkatli olmamız gerektiğini anlamamız için verdim.
Allah’a karşı edepli olan, haşyetli olan biri Allah’ın kullarının gönlüne dikkat eder. Yani kimse “bu çocuktur, önemli değil” diyemez. Eğer bir çocuğa bile böyle davranmamız gerekiyorsa acaba büyüklere karşı nasıl davranmamız gerekir!
Aynı şekilde insanı utandırmamak lazım. Bu bir gönül meselesi, edep meselesidir. Mesela yeminle söylüyorum, bana karşı yanlış yapan birini gördüğümde utanıyorum. Neden? -Çünkü yanlışını bildiğimi, anladığımı, duyduğumu bilirse bundan utanır, onun utanmasından dolayı utanıyorum. Dolayısıyla aman bir şey belli olmasın, aman bir şey fark etmesin diye dikkat ediyorum. Hatta gerektiğinde “ya utanırsa” diye yüzüne bile bakmıyorum; çünkü utanırsa onu ben utandırmış olurum. Sonuçta beşerdir, yanlış yapmış olabilir. Bu yüzden onu utandırmam doğru değildir. Bu, Allah’a karşı edebe aykırıdır. Allah bana “kulumu affedemedin, onu utandırdın” derse ben ne diyebilirim! Demesi de gerekmez mi, böyle bir durumda söyler. Eğer Allah’ı biliyorsam böyle söyler.
Bu yüzden âlim olmak, Allah’ı bilmek, tanımak gerekir. Zaten rabbimizi bilelim, tanıyalım, anlayalım, bizden ne istediğini, nasıl bir gönül hali, nasıl bir tavır, nasıl bir edep istediğini bilelim diye bu sohbetlerimizi yapıyoruz. Rabbimizi bilmek için bakmamız, görmemiz lazım. Allah’a karşı edepliysek o halde Allah’ın kullarına karşı da edepli olmamız, en azından karşımızdakinin halini anlamaya çalışmamız, konuşacağımız ve yapacağımız şeylerde “acaba bu onu incitir mi, üzer mi yoksa sevindirir mi” diye dikkat etmemiz gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadisinde; ”bir mü’min, bir mü’mine sertçe baksa ona hakkı geçer” buyurur. Demek ki hiç bir şey konuşmasak sadece sertçe baksak bile karşımızdakinin hakkı bize geçiyormuş. Bu edeptir.
Bu yüzden bütün Mürşid-i kâmillerin “Allah’ın rızasını, dostluğunu, cemalini kazananlar edebinden dolayı kazanmıştır” diye bir söz birliği vardır. Bir vuslat yolcusu Allah’a, resulüne, mürşidine aynı şekilde derviş kardeşlerine, mü’minlere, insanlara ve bütün mahlûkata karşı edepli olmalıdır.
Tasavvuf ve tarikat edep demektir. Bu yüzden Mürşid-i kâmiller kazananların edebinden dolayı kazandığını, kaybedenlerin de edebe aykırılıklarından dolayı kaybettiklerini söylemişlerdir. Doğru da söylemişler; çünkü edep yoksa ilim de yoktur. Bu durumda mürşid, dervişine bir şey öğretememiş, anlatamamış, bir şey verememiş ya da derviş, mürşidini dinlememiş, örnek almamış; yani onu mürşidi olarak kabul etmemiştir.
Marifetullah; Allah’ı bilmek, tanımak, Allah’a arif olmaktır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, sahabeye;
-Kim bu dünyadaki cenneti bulursa ahiretteki cenneti unutur, buyurur.
Sahabeler;
-Ya Resulullah bu dünyada cennet mi vardır, diye sorar.
Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-Evet, ona “marifetullah cenneti; Allah’ı tanıma, bilme cenneti” denir, diye cevap verir.
Eğer bir gönül cennete dönmüşse Allah o gönle kendini tanıtmış demektir; yani tecelli edip cemalini müşahede ettirmiş ve kendini ona tanıtmıştır. İşte bu, dünyadaki marifetullah cennetidir. Böyle bir kul gerçekten cennettedir; çünkü Allah iledir. Hem de cennetin en yüksek makamındadır ve bunu dünyadayken bulmuştur. Her anda Allah’ın hesabını yaptığı, her anda “rabbim nasıl istiyor” dediği için gönlü, Allah’ın tecelligahı, Allah’ın tecelli ettiği yer olmuştur.
Allah, herkesten âbdiyet istiyor, Hz. İnsan olmasını istiyor. İyice anlaşılsın diye tekrar tekrar ısrarla herkesin Allah’a “ben senin âbdinim, sen de benim rabbimsin, sana karşı sorumluluğumu bileyim, sana âbd olayım diye beni yarattığını biliyorum ve sana âbd olmak istiyor, bunun için de çabamı, gayretimi sarf ediyorum” demesi gerekir, diyoruz. Hiç kimse bunun dışında bir kurtuluş olduğunu zannetmemeli ve “işte, ben falan cemaatte, falan tarikattayım, islam dinindenim, benim dinim çok üstündür, bu yüzden kurtulurum” dememelidir. Kim bunu sana söyledi! Böyle bir şey yoktur! Zaten bütün dinler İslam’dır. Hatta Allah velileri anlatırken “birçoğu geçmiş ümmetlerden, bir kısmı da şimdiki ümmettendir”548 buyurur. Yani geçmiş ümmetlerin velileri daha çoktur. Neden? -Hayatlarını ortaya koymuşlardı da ondan. Bu yüzden kimsenin siyaset yapıp kendi dinindeki, tarikatındaki insanların yaptığı güzellikler için “bunlar bana da aittir” demesi doğru değildir. Önemli olan insanın kendisinin ne yaptığıdır.
Mesela “bizim takım şöyle yaptı, rakipleri şöyle yendik” deyip bununla övünen futbol taraftarları vardır. Doğrudur, o takımın oyuncuları kazanmış; ama taraftarlar bir şey kazanmamıştır. Hatta bunlar kendilerini paralar, parçalarlar, gerektiğinde kavga bile ederler. Bunlara holigan denilir. Kendi takımları için kavga eder, yüzlerini, gözlerini dağıtırlar. Hepsinin de sanki zafer kazanmış gibi halleri vardır.
Aynı şekilde bir cemaatin içinde olanlar da böyledir. “Bizim cemaatimiz şöyle yaptı, böyle yaptı” demekle kul olunmaz. Böylelerine “onlar böyle yaparken sen ne yaptın! Sen bir şey yaptın mı, bir şey yapmadıysan niye kazanasın, neyi kazanacaksın” demek lazım.
Birilerinin omzuna basıp “ben yukarıdayım” demek şeytanın insanı kandırmasıdır, kişinin kendi kendini kandırmasıdır. Birilerinin omzuna basıp yükselenler oradan düşeceklerini bilmelidir. Hepimizin yukarı çıkması, Hz. İnsan olmak için çaba, gayret sarf edip gerekeni yapması gerekir. İnsana başkasının yaptığı değil kendi yaptıkları fayda verir. Herkese çalışmasının, emeğinin karşılığı vardır.549 Bu yüzden emek verenler emeklerinin karşılığını her zaman alırlar.
Allah hepimizi kendini, rabbini tanıyanlardan eylesin. Allah bizi marifetullaha eren, gönlü marifet cenneti olmuş kullarından eylesin. Allah bizi mü’minlerden, âlimlerden eylesin, cahillerden eylemesin. Allah bizi imam olanlardan, şahit olanlardan, hidayetçi olanlardan, veli olan mürşidlerden, aynı zamanda veli olan mürşide tabi olanlardan eylesin. Allah gönlümüzü cennete döndürsün, bizi gönlü cehennem olanlardan eylemesin.
Allah hepinizden razı olsun.
