KELİMELERİN KUR’AN’A GÖRE MANALARI 1
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Arkadaşlar dikkat ettiyse konuşurken sürekli bazı kelimeleri tekrar etmek zorunda kalıyorum. Mesela; imanı her defasında sevmek olarak, takvayı da Allah’a karşı sorumluluğu kabul edip yerine getirmek olarak anlatıyorum. Anlattığım bu kelimelerin hepsi aynı zamanda Kur’ani kelimelerdir. Bunlar yanlış anlaşılırsa ayetlerin manası da yanlış anlaşılır. Zaten sorun bu kelimelerin yanlış anlaşılmasından dolayı çıkmıştır. Bu yüzden bu sohbetimizde Kur’an’da geçen kelimelerin manalarını anlatacağız. Öyle ki o kelimelerin Kur’an’a göre manalarını bilmiş olalım.
Kelimeler tıpkı terazi gibidir. Bir kelimeyi hangi manada anlamışsak o kelime hangi cümle içinde kullanılırsa kullanılsın onun manasını da öyle zannederiz. Mesela iman denince aklımıza ilk olarak inanmak gelir; çünkü imanı bize inanmak olarak öğretmişlerdir ama Allah’a göre iman inanmak değildir. Bu durumda iman kelimesinin içi boşaltılmış ve yerine yeni bir mana doldurulmuştur. Yahudiler ve Hristiyanlar da böyle yapmıştı, kelimeyi asıl manasından çıkarıp içini boşaltarak farklı manalar vermişlerdi. Kur’anda geçen kelimelerin manasını değiştirenler de bunu cehaletinden yapmamıştır; çünkü bu kadar tahribatın cehaletle olması mümkün değildir.
Şimdi hep beraber Allah’ın bu kelimeleri hangi anlamda kullandığını öğrenmeye çalışalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Ve inne minhum le ferîkan yelvûne elsinetehum bil kitâb: “(O kitap verdiklerimizden kitap ehli olanlar; yani Allah’ın kendisine kitap vermiş olduğu kimseler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar) Onlardan bir fırka vardır ki kitapta olanı (okurken) dillerini eğip bükerler.” Li tahsebûhu minel kitâb: “(Kitapta olanı okurken dillerini eğip büküyorlar ki) Onu kitaptan zannedesin diye.” Vemâ huve minel kitâb: “O, kitaptan değildir.” Yani onlar ayetin bir parçasını, bir bölümünü okuyarak o manayı asıl bağlamından kopartıp “bu kitaptandır, Allah böyle söylemiştir” derler.
Böyle yapanlar kitaptan olanı kesip söyler. Hâlbuki söyledikleri kitaptan değildir; yani Allah böyle söylememiştir, Allah’ın muradı böyle değildir. Ve yekûlûne huve min indillâh: “Ve derler ki: Bu, Allah katındandır.” Allah böyle söylemiş, Allah’ın muradı budur, derler. Vemâ huve min indillâh: “O, Allah katından değildir.” Yani Allah öyle söylememiştir. Peki, böyle söyleyenler ne yapıyorlar? Ve yekûlûne alâllâhil kezib: “Onlar, Allah’a karşı yalan söylüyorlar (Allah’a yalan iftirada bulunuyorlar).” Ve hum ya’lemûn:448 “Bunu bilerek yapıyorlar.” Onlar bunu bilmedikleri için değil bile bile yaparlar; yani kendi fikirlerini kabul ettirmek için ayetin bir parçasını alır, dillerini eğip bükerek süslü süslü konuşurlar ve “bu, Allah katındandır” derler.
Allah bizi böyle bir şeyden muhafaza etsin. Allah’ı tanımayanlar, Allah’ı, Allah’ın muradını, kulluğu bilmeyenler böyle bir yola başvurur. Bu cesareti göstermelerinin sebebi Allah’a ve ahirete iman etmemeleri, dünyayı istemeleridir. Dünyaya ait bir hesapları olduğu için böyle yaparlar. Onlara uyanlar da cehaletinden, akıllarını kullanmadığından dolayı onlara uyarlar.
Yâ eyyuhâr resûl: “Ey Allah’ın resulü!” Lâ yahzunkellezîne yusâriûne fîl kufri: “O küfürde birbirleriyle yarışanlar seni üzmesin (mahzun etmesin).” Onlar küfürde birbirleriyle yarışırlar. Küfür, hakikati örtmek demektir. Onlar hakikati örtmek için yarış halindedirler; yani Allah’ın ayetleri, muradı anlaşılmasın diye yarışırlar. Minellezîne kâlû âmennâ bi efvâhihim: “Bununla beraber onlar ağızlarıyla ‘biz iman ettik’ derler.” Ve lem tu’min kulûbuhum: “Ama kalpleri iman etmemiştir.” İman onların kalbine inmemiştir, imanları sadece dillerindedir.
Ve minellezîne hâdû semmâûne lil kezib: “O Yahudiler (Yahudileşmiş olanlar; Yahudi demek Allah’ın resulünü, Allah’ın kitabını hafife alanlar demektir) Onlar yalanlamak için seni dinlerler.” Semmâûne li kavmin âharîne lem ye’tuke: “Onlar sana gelmeyen, seni dinlemeyen bir kavim için (onları saptırmak için seni dinlerler) Yuharrifûnel kelime min ba’di mevâdııhî:449 “Kelimeleri yerinden oynatıp tahrif ederler.” Bu defa ayetleri değil kelimeleri tahrif edip onları saptırırlar. Kelimeyi tahrif etmek içini boşaltmak demektir.
Mesela “takva” kelimesi genel olarak birinin kendini temiz tutması bir de çok ibadet etmesi olarak anlaşılır. Oysaki öyle değildir; çünkü Allah kullandığı bir kelimeyi mutlaka başka bir ayette beyan etmiş, açmış, izah etmiştir. O halde kelimenin içini boşaltarak takdim edenler Yahudileşmiştir.
Ayette geçen Yahudiler kelimesini Hz. Musa (a.s.)’ı kabul edenler olarak anlamak doğru değildir. Allah bu ayette Yahudi zihniyetinden bahseder. Bu zihniyette olanlar Allah’ın ayetlerini, o ayetler içindeki kelimeleri bile bile tahrif ettiklerinden ve peygamberlerini ciddiye almayıp öldürdüklerinden dolayı Allah’ın gazabına uğramışlardır. Bu durumda bir mü’min, bir Müslüman da bile bile bir ayeti bağlamından koparsa veya bir kelimeyi tahrif etse Yahudileşmiş olur.
Mesela “Yuharrifûnel kelime min ba’di mevâdııhî” ayetinde geçen “mevâdııhî” kelimesi konum, yer anlamına gelir. Allah bir kelimeye ne mana yüklerse o kelimenin konumu, yeri, manası odur. Allah onu öyle yaratmıştır; yani o kelimenin içini öyle doldurmuştur. Allah ona o manayı verdikten sonra o Yahudileşmiş olanlar kelimenin içini boşaltıp başka bir manayla onu manalandırırlar. Bu, kelimeyi tahrif etmek demektir.
Allah ayetin devamında kelimeleri tahrif etmelerinin gerekçesini beyan eder. Yekûlûn: “(Çünkü onlar birbirlerine) Derler ki.” İn utîtum hâzâ fe huzûhu: “Onlar (o hükümler) sizin lehinizeyse onları alın (kabul edin).” Ve in lem tu’tevhu fahzerû: “Eğer sizin aleyhinize ise onları bırakın (kabul etmeyin).” Yani o manayı kendinize uydurun. Mana size uyuyorsa alın, uymuyorsa kabul etmeyin; yani içini boşaltıp yeniden doldurun. Ve men yuridillâhu fitnetehu: “Allah kimin fitneye düşmesine müsaade ederse.” Fe len temlike lehu minallâhi şey’â: “Hiç kimse onu herhangi bir şekilde Allah’tan kurtaramaz.” Onu fitneden kurtaramaz. Allah mü’minle kâfir, mü’minle münafık belli olsun diye buna müsaade etmiştir.
Ulâikellezîne: “İşte onlar o kimselerdir ki.” Lem yuridillâhu en yutahhira kulûbehum: “Allah onların kalplerini temizlemeyi dilememiştir.” Allah onların kalplerini temizlemez; çünkü kalplerinde iman yoktur. Böylelerinin niyeti küfürdür, hakkı hakikati örtmektir, bunu da bilerek yaparlar. Lehum fîd dunyâ hızyun: “Onlar için dünyada bir rezillik (bir aşağılanma) vardır.” Ve lehum fîl âhirati azâbun azîm:450 “Ahirette de onlar için azim bir azap vardır.”
Evet, biz de o Kur’anî anlatımı, Kur’anî kelimeleri Allah’ın bize öğrettiği gibi değil de onların öğrettiği gibi öğrenmişiz. Arkadaşlar Kur’an’ı okudukça, ayetlerin nasıl beyan edildiğini öğrendikçe, anladıkça her bir kelimenin hangi manaya geldiğini anlar ve bilirler inşallah; çünkü ayetler birbirini tefsir eder. Allah ayet-i kerimede “Kur’an’ı biz indirdik, onu beyan etmek de bize düşer (o bizim işimizdir)”451 buyurur. Allah ayetlerini beyan etmiştir.
Herkesin, Kur’an’ı bütünüyle baştan sona tekrar tekrar okuyup her bir kelimenin hangi manaya geldiğini öğrenmesi zor olabilir. Bunun için ben kısa yoldan kısaca kelimeleri izah etmeye çalışacağım. Arkadaşlar da bu arada öğrenmiş olurlar. Zaten Allah nasip ederse Kur’an meali çalışmamız var. Bu çalışmamızda kelimeleri geniş geniş izah edeceğiz inşallah.
Kelimeleri yanlış anlayan bir kişinin tasavvuru da bozuk olur; yani duyduğu, okuduğu bir şeyi kendine göre doğru anladığını sanır, hâlbuki yanlış anlamıştır. Mesela imanın inanmak olduğunu söyleyerek yanlış bir kanaate varır. Bu yüzden biri “ben iman ettim” dediğinde onun Allah’a ve resulüne inandığını düşünür. Daha iyi anlaşılması için bir örnek vereyim; tasavvuru bozuk olanların bir metreyle ölçüm yaptığını düşünün; ama ellerindeki metre yüz santim değil yetmiş santim olsun. Bu durumda her ne ölçerlerse ölçsünler kendilerine göre bir metre diye ölçerler. Aslında bu metreye hile yapılarak 100 santimden yetmiş santime düşürülmüştür; ama kullanan kişi bunu bilmediği için metreyi doğru zanneder, bu yüzden ölçtüğü şeylerin bir metre olduğunu iddia eder. Aslında söylediği kendisine göre doğrudur; çünkü elindeki metre öyledir, 70 santim diye ölçtüğü şeyi bir metre olarak ölçtüğünü zannetmiştir.
Nasıl ki metresi bozuk olan birinin bütün ticareti bozuk oluyor, haram oluyorsa aynı şekilde doğru olarak bildiği bir kelimenin manası, Allah’ın murat ettiği mana olmayan kişi de yanlış anlar ve Allah ile yapacağı hayatının ticaretini yanlış yapar, dolayısıyla kaybeder. Tasavvurumuz, anlayışımız doğru olsun diye Allah’ın kullandığı kelimelerde murat ettiği manayı anlamamız gerekir. Bu sohbetimizde hep beraber kelimelere manalarının doğrusunu yükleyeceğiz inşallah.
Allah’a göre mananın yüklenmediği kelime diri değil ölü bir kelimedir. Dinimizi, islamı, kendimizi ölmüş kelimelerle anlarsak o kelimeler bizi diriltmez, dolayısıyla Kur’an bizi diriltmemiş olur. Oysaki Kur’an’ın bizi diriltmesi gerekirdi. Ölü bir Kur’an zaten bizi diriltemez. Kur’an’ın diri olabilmesi için Allah’ın o kelimeye yüklediği manayı doğru anlayıp doğru iman etmemiz ve Kur’an’ı doğru anlamamız gerekir.
Bu kelimeleri birçok ayetle izah etmek yerine Allah nasip ederse ileride çıkacak olan mealde ayetleri delil gösterip her bir kelimeyi ayetlerle Allah’ın murad ettiği manaya göre anlatacağız inşallah.
Kelimelerin Kur’an’a göre manaları sohbetimizde ilk önce din kelimesini anlamaya çalışacağız. Kolay bir şekilde öğrenebilmemiz için teferruatlı bir şekilde değil kısaca anlatacağım inşallah.
Din; Hayat biçimi, hayat tarzı demektir. Allah’ın din kelimesine yüklediği mana budur. Allah insanın yaşadığı hayat tarzına din demiş, mesela Yûsuf Suresi’nde “melikin dinine göre”452 buyurmuştur. Allah, melikin dinine göre derken kastettiği; melikin kanunları, Mısırlıların hayat tarzıdır. Ayete göre Hz. Yusuf (a.s.) kardeşi Bünyamin’i hırsızlıkla suçlamasaydı Mısır melikinin dinine göre onu yanında tutamazdı. Bu durumda biri zahiriyle, batıni ile Allah’a teslim olmamışsa dini İslam değildir. Dini, hayatını neye göre yaşıyorsa odur. Herkesin hayat tarzı yaşadığı dinidir; çünkü Allah’a göre din hayat tarzıdır, yaşayış biçimidir.
İman; devamlı söylüyoruz, iman Allah ve resulünü her şeyden, canından bile çok sevmektir. Allah imanı inanmak diye anlatmaz, iman için “çok şiddetli muhabbet”453 buyurur. İmanda tevhidin; yani vahdetin, birliğin olması gerekir. Allah vahiddir, El Esmau’l Husna, en güzel isimler onundur. Vahid olan, bütün güzelliğe sahip olan bir tek Allah’tır. Bütün insanlar, bütün varlık güzelliğini Allah’tan alır. Gerçek manada güzelliğe bir tek Allah sahiptir. Her şeyin sahibi odur. Vahdeti, tevhidi; yani “lâ ilâhe illallah”ı böyle anlamak gerekir. Hiç kimse hiçbir şeyin sahibi değildir. Aynı şekilde hiç kimse kendisinin de sahibi değildir; çünkü her şeyin sahibi Allah’tır. Hayatı böyle anlamadıkça tevhit olmaz. Sadece “lâ ilâhe illallah” demekle kimse tevhitte, vahdette olmaz, gerçek manada “lâ ilâhe illallah” demiş olmaz.
İman aynı zamanda Allah’a, meleklerine, kitaplarına, resullerine, ahirete iman etmektir; yani bunların hepsini sevmektir. Zaten iman kitabımızda her birini ayrı ayrı, uzun uzun anlatmaya çalışmıştık. Bu yüzden imanı teferruatıyla öğrenmek, anlamak isteyen kardeşlerimiz iman kitabını okuyabilirler.
İslam “silm” kelimesinden türetilmiştir ve barış anlamına gelir. Kulun kendisiyle, Allah ile, mü’minlerle, insanlarla, varlıkla, doğa ile, imtihanlarla barışık olması gerekir. Barışık olmazsa selamette olmaz; yani İslam’da olmaz. Bütün bunlar Allah’a teslim olmakla, Allah’a kul olduğunu, âbd olduğunu kabul etmekle kazanılır.
İslam başlangıç itibariyle kelime-i şehadettir; yani şahit olmaktır. Kelime-i şehadeti getirip “eşhedu enlâ ilâhe illallah” dediğimizde “şahit oluyorum ki Allah’tan başka ilah yoktur ve Allah birdir” demiş oluruz. Peki, nasıl şahit oluruz? -Bütün varlık ayetlerini ve kendimizi bir ayet, bir kitap gibi okuyarak şahit oluruz. Allah ayet-i kerimede se nurîhim âyâtinâ fîl âfâkı ve fî enfusihim hattâ yetebeyyene lehum ennehul hakk:454 “Afakta ve enfuste ayetlerimizi onlara göstereceğiz ki Allah’ın hak olduğu onlara beyan olsun (görülsün, anlaşılsın)” buyurur. Allah’ın kudretini, El Esmau’l Husna’sının tecellisini bütün varlık üzerinde görmezsek şehadet etmiş olmayız ve şehadetimiz dilimizde kalır. Şahit olmayı, kelime-i şehadeti böyle anlamak gerekir.
İhsan; Allah’ın huzurunda olduğumuzu tatmaktır, aynı zamanda güzellik, güzel olan, muhsin anlamlarına gelir. İhsana sahip olan biri Allah ile güzeldir. Allah’ın güzelliği ile güzelleşip insanlara, mahlûkata güzellik yapan, hayır olan, insanların, elinden ve dilinden fayda gördüğü kimse muhsin olandır. Bir şeyin güzel olması aslında kendimize veya başkalarına göre değildir. Gerçekten güzel olan şey Allah’a göre güzel olandır.
Beşer; insanla beşeri birbirinden ayırmamız gerekir. Beşerlik, insanın zahiri tarafıdır, bu zahiri taraf hayvanlarda da bulunur. Âlimlerimiz beşerliğe “hayvani taraf” demiştir. Bu kelimenin manası yanlış anlaşıldığı için kelimeyi böyle kullanmayı doğru bulmuyorum. Hayy; diri demektir. “Hayavan, hayvan” kelimesi de diri olanlar manasındadır. Yoksa bu kelime küçümsemek için söylenen bir kelime değildir. İnsanın da diri olan tarafı, diğer diri olan mahlûkatlar gibi zahiri tarafıdır, buna beşer denir. İnsanın bir de insani tarafı vardır, bu da; Allah’ın kendisinde nefhettiği ruhudur, manevi halidir, imanıdır.
Allah’a iman etmeyen birine “insan” demek doğru değildir. Ona hayvan, hatta hayvandan daha aşağı demek gerekir. Tabi bu bilmeyenler için geçerli değildir; çünkü bilmemek mazerettir. Biri imanı anlamamışsa, ona vahiy taşınmamış, peygamber tanıtılmamışsa suç onun değil onlara vahyi taşımadığı için iman edenlerindir.
İnsan; insan derken Hz. İnsanı anlamamız gerekir. Biri iman etmiş, İslam’a girmiş, her türlü barışı kendinde ve dışarıda sağlamış, muhsin olmuş, Allah’ın huzurundaymış gibi rabbinin yakınlığını tatmışsa Hz. İnsandır. Birinin böyle olmadıkça Hz. İnsan olması mümkün değildir.
Mü’min; mü’mini Allah’a ve resulüne inanan olarak anlamamamız, Allah’a âşık kul, âbd olarak anlamamız gerekir.
Müslüman; İslam’a girmiş, Allah’a bütünüyle teslim olmuş olanlardır. Müslüman olmak için teslim olmak lazım. Yoksa lafla mü’min, Müslüman olunmaz.
Kâfir; hakikati örten demektir. Biri imanı, İslam’ı anlamadıkça kâfir olmaz. Böylelerine bilmedikleri için cahil denir.
Kâfir kelime itibariyle “örten” manasına gelir. O halde birinin kâfir olması için önünde bir şeyin olması gerekir, öyle ki örtebilsin. Hakikatin, dinin, imanın, İslam’ın kâfiri; hakikatin, imanın, islamın ve Allah’ın vahyininin üstünü örtendir. Biri, Allah’ın ayetlerinden birini bildiği halde örterse kâfir olur. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “onlar bunu bilerek yaparlar, bile bile yaparlar”455 buyurmuştur. Böyleleri işine gelmediği için hakikati söylemez, örtüp gizler. Şeytan onlara hile yapıp “bunu söylersen doğru olmaz, yanlış anlaşılır” der. Bunlar kâfirdir; çünkü imanı anladıkları ve iman ettikleri halde hakikati örtmüşlerdir. Bu durumda onlara “neden hakikati örtüyorsunuz, Allah nasıl söylediyse sizin de öyle söylemeniz gerekmez mi, Allah mı biliyor, yoksa siz mi biliyorsunuz” diye söylemek lazım! Böyle olanlar Allah’a iman ettiklerini söylerler ama aslında iman etmemişlerdir ve bundan haberleri bile yoktur. Hâşâ, Allah bir şeyi eksik veya yanlış söyler mi?
Evet, kelimelerin Kur’an’a göre manalarını öğrenmeye çalışıyoruz, öyle ki rabbimizin bize ne söylediğini doğru anlayalım ve ona karşı yanlış yapmayalım.
Müşrik; Allah’a şirk koşan demektir. Müşrikler Allah’ı, resulünü, ahireti kabul eder; ama Allah’ın murad ettiği, emrettiği şekilde kabul etmez. Allah ile beraber başkalarını da ilah edinir. “Allah’ın kelamı haktır, Allah doğru söylemiştir” diye konuşur, peşinden ise “ama” der. Biri Allah’ın bir vahyinden sonra “ama” dedi mi bilelim ki o müşriktir. “Bu zamanda, bu devirde böyle olmaz, onun için şöyle yapmak lazım” deyip herhangi birini veya herhangi bir insanın sözünü Allah’a tercih edenler müşriktir, Allah’a şirk koşmuştur. Biri müşrik olursa kâfir de olmuş olur; çünkü müşrikler hem kâfir, hem de müşriktir.
Münafık; ikiyüzlü, nifak ehli, iki dünyalı, iki dünyayı birden isteyen demektir. Münafıklar ne dünyadan ne de ahiretten vazgeçerler, ikisini birden isterler. Dünyayı ahirete feda edip kurban edemezler; ama ahireti de isteyip kenarından, köşesinden bir şeyler yapmaya çalışırlar. Münafıklar, ikiyüzlü, iki dünyalı olduğu için bir yüzleri dünyada, bir yüzleri de ahirettedir. Yalnız, gerektiğinde ahireti dünyaya feda ederler; çünkü asıl tercihleri ahiret değil dünyadır. İki şık arasında kaldıklarında ahireti tercih etmez, her zaman dünyayı tercih ederler. Buna da bir sürü bahane ve fetva bularak “yapamam, edemem, gücüm yetmez, bu zamanda olmaz, şimdiki şartlar müsait değil sonra yaparım” derler. İşte, böyle olanlar münafıktır.
Muhsin; Allah’a göre güzel yapan, güzel olan, samimi, halis, saf, ihlas sahibi kul demektir. Muhsin kullar Allah’a karşı muhlistir; yani samimidir. Allah’ın saf rızasını, ebedi hayatlarını isterler, böyle olanlar cennettedir. Allah ayet-i kerimede onlar için “Allah muhsinleri sever”456 buyurur.
Veli; Allah ayetlerde “velilere hiçbir korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar.”457 “Allah mü’minlerin velisidir.”458 “Allah muttakilerin velisidir”459 buyurmuştur. Veliyi havada uçan olarak anlamamamız gerekir. Biri mü’minse ve Allah’ı her şeyden çok seviyor, Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edip yerine getiriyorsa, iman etmişse, her yaptığını imanı ile yapıyorsa o velidir. Aynı şekilde biri muttaki olursa beraberinde mü’min olur. O, Allah’a karşı sorumluluğunu yerine getirdiği için mü’min olmuştur. Veliyi böyle anlamalıyız.
Yoksa veli keramet sahibi olan yahut bir şeyleri gören değil Allah’ı seven, Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edip yerine getirmeye çalışandır. İhlasla, samimiyetle Allah’a “ben senin kulunum, sen de benim rabbimsin” deyip gereken fedakârlığı ortaya koyabilme gücüne, kabiliyetine sahip olanlar Allah’a göre velidir.
Muttaki; Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edip yerine getiren; yani insan olmayı, âdem olmayı, âbd olmayı kabul edip Allah’ın davetine icabet eden demektir. Allah ayet-i kerimelerde “Allah muttakileri sever.”460 “Allah, cenneti muttakiler için hazırlamıştır”461 buyurur. Muttakileri de böyle anlamalıyız.
Mukarrebun; Allah’a yakın olan, Allah’ın yakınlığını kazanmış olandır. Allah ayet-i kerimede mukarrebunu anlatırken “mukarrebun, sabikun olanlardır”462 buyurur.
Sabikun; hayırda müsabaka yapıp yarışanlara sabikun denilir. Onlar hayır yapmak için devamlı koşar, koşuştururlar. Dertleri; Allah’ın rızasını, yakınlığını, dostluğunu, cemalini kazanmaktır. Müsabaka ettikleri için Allah’a yakındırlar. Önlerine çıkan imkân ne olursa olsun onu hemen değerlendirip rablerine yakın olmaya çalışırlar. Müsabaka yapanlar, sabikunlar aynı zamanda mukarrebbun olanlardır; yani Allah’a yakın olanlardır.
Peki, Allah’a âbd olmak ne demektir?
Allah ayet-i kerimede “ben insanları ve cinleri bana âbd olsunlar diye yarattım”463 buyurur. Biz de her namazda Fatiha’yı okurken “iyyâke na’budu ve iyâke nestaîn”464 deriz. Âbdiyet, âbd olmak ibadet etmek değildir. Allah’a çokça ibadet edenlerin âbd olduğunu söylemek yanlıştır; çünkü ibadet âbd olmanın gereğidir, âbd olmaktan bir parçadır. Âbdiyet ise bütün hayatı kapsar. Âbd olmaya çalışan birinin mukarrebunun ve sabikunun yaptığı gibi her anda kul olmaya çalışması gerekir. Eğer biri Allah’ın rızasını, sevgisini kazanmak için koşturuyor, çabasını, gayretini sarf ediyorsa âbd olmuş, âbd olmayı kabul etmiş demektir.
Böyle bir kul çocuğuyla, eşiyle, anasıyla, babasıyla, hatta bir varlıkla, bir hayvanla muhatap olurken bile Allah’ın hesabını yapar. Kendini her anda Allah’ın âbdi olarak kabul edip Allah’ın, maşukunun sevgisini kazanmak için çabasını, gayretini sarf eder. Bu, âbd olmaktır.
Allah ibadetin nasıl yapılacağını kitabında zaten vahyedip bildirmiştir. İbadet, hayatı yaşarken kulluğumuz olsun, âbdiyetimiz olsun diyedir. Bu yüzden ibadet âbd olmamızın gereğidir. Mesela namaz mü’minin miracıdır. Zahiri olarak âbdest alıp namaza duruşumuz namazın zahiri tarafıdır. Manevi tarafı da gönül itibariyle Allah’ın huzuruna çıkıp miraç etmemizdir; yani namazdan gaye miraçtır, gönlümüzün huzurda durmasıdır.
Nasıl ki namazdan gaye gönlün huzurda durmasıysa aynı şekilde ibadetten gaye de âbd olmaktır. Nasıl ki namaz miraç için gerekliyse ibadet de âbd olmak için gereklidir. İbadet insana âbdiyeti, Allah’ın sevgisini, yakınlığını kazandırmalıdır; çünkü ibadet âbdiyeti kazanmak içindir.
Cihad; Kur’an’da geçen kelimelerden biri de cihaddır. Cihad denince akla ilk olarak savaş gelir. Oysaki bu yanlış bir anlamadır. Bir kelimenin içi ancak bu kadar boşaltılabilir, manası ancak bu kadar değiştirilebilir. Cihad savaşmak değil; cehd etmek, çaba, gayret sarf etmek demektir. Mesela müçtehitler içtihad ettiklerinde akıllarıyla cihad ederler; yani ayete, hadise bakar, düşünüp hüküm çıkarırlar. Bu yüzden içtihad etmek akli cihattır.
Aynı şekilde biri namaz kılarken de cihad eder; yani kalkıp âbdest alarak çabasını, gayretini sarf eder ve nefsiyle mücadelesini yapıp huzurda durur. Bu oruç için de geçerlidir. O halde cihad, kulun her anda muhatap olduğu bir haldir, hayattır, kulluğun, âbd olmanın gereğidir. Mü’min her anda bir mücadelede, bir cihattadır, bir an bile cihadın dışında kalmaz, kalmamalıdır.
Cihad etmek savaşmak değildir, dedik. Peki, savaş nedir?
Savaş; mukatele demektir. Allah, savaşı kelime itibariyle mukatele; yani karşılıklı birbirini katletme olarak beyan etmiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve sahabeleri gittkleri yere İslam’ı götürmek için mukatele yapmışlar, herhangi bir bölgeye İslam’ın girmesi için engeller çıktığında hak gelsin diye o bölgedekilerle savaşmışlardır. Yoksa “haydi cihad edelim, kardeşimizi vuralım, savaşalım” demek cihad etmek değildir.
Cihad kelimesinin içi boşaltılarak içine mukatele doldurulduğundan dolayı cihad; ya savaş ya da birilerine hakaret etmek, küfretmek olarak anlaşılmıştır. Cihad, hayatı baştan sona kapsayan bir kavramdır ve her anda Allah yolunda mücadele etmek demektir. Elbette ki savaş da cihadın içinden bir parçadır; ama cihadın bütünü değildir. Allah yolunda yapılan savaşlar da hayatın bir bölümünde cihadın içine dâhil olur, yalnız bu çok istisnai bir durumdur.
İnfak; Allah yolunda malından nafakalandırmak, nafaka vermek; yani maddi olarak ikramda bulunmak, Allah’ın, kuluna ikram ettiklerinden vermesi demektir.
Sadaka; Allah’a karşı sadakatin ispatlanması için vermek demektir. Zaten infak da sadaka da aynı kapıya çıkar.
Şimdi de ruh denince neyi anlamamız gerektiğini öğrenelim hep beraber.
Can farklı, ruh farklıdır. Beden, can ile diridir. Bununla beraber hem bedenin, hem de canın ruhla ana bir bağlantısı vardır. Bu, insana özgü bir durumdur. Mesela Allah ayet-i kerimede “uyuduğunuzda ruhlarınızı alırız. Vakti gelenleri alıkoyar, vakti gelmeyenleri ise belli bir vakte kadar iade ederiz”465 buyurur.
Ruh, rüya esnasında bedenden ayrılır. Demek ki insan, ruhu bedeninden ayrıldığında ölmüyormuş. Aynı şekilde zikir esnasında perdesi açık olan kardeşlerimiz gönül itibariyle bir şeyler gördüğünde de ruhları bedenlerinden ayrılır ve gördüklerini manevi olarak başka bir âlemde seyrederler. İnsan, ruhu ondan bir vakte kadar ayrıldığında ölmez; ancak Allah ruhu alıkoyup ona geri iade etmediğinde ölür.
Nasıl ki hayvanlarda can varsa insanda da bu can vardır. İnsanlar bu can ile diridir. Bu can çok şeffaf bir buhardır. Ruh ise Allah’ın kendinden insana nefhettiğidir. Namaza durduğumuzda “ben miraçtayım, Allah’ın huzurundayım” dediğimizde ruhumuz bir anda huzurda olur; yani ruh itibari ile miraçta oluruz. Bütün mesele; gönlümüzü, aklımızı, fikrimizi ruhumuzla beraber oraya göndermektir.
Salih amel; Allah ayetlerinde tekrar tekrar İllellezîne âmenû ve amilûs sâlihât:466 “İman edenler ve salih amel işleyenler” buyurur. Bir salih amel, salihat, bir de ahsen amel, muhsinat vardır. Muhsin amel insanı güzelleştirir. Salih amel ise; diğer insanların, mahlûkatın insandaki güzellikten istifade ettiği ameldir. İnsana yaptığımız bütün yardımlar salih amele dâhil olur ve her birinin Allah katında dereceleri vardır.
En büyük salih amel; insanın nefsinin ıslah edilmesi, kulun Allah’a dönmesidir.
Bir de insana yapılan yardım vardır ki asıl salih amel bunu kapsar, diğer ameller de bu salih amelin içinde yer alır. Birinin cennete girmesine vesile olmak, ebedi hayatı için birine destek olmak, yardımda bulunmak farklı, maddi olarak birini doyurmak farklıdır. İkisi de salih ameldir ama derece itibariyle birbirinden farklıdır; yani her bir amelin kendine göre derecesi vardır.
Şimdi de millet, ümmet ve cemaat kelimelerini öğrenelim.
Bu kelimelerin her birinin içi faklı farklı doldurulmuştur. Herkes ümmet kelimesini bütün Müslümanları kapsayan bir ifade olarak bilir; ama Allah ümmet olarak cemaati, bir topluluğu kasteder. Mesela Allah ayet-i kerimede “içinizde hayra (hakka) davet eden bir ümmet bulunsun.”467 Yani bir cemaat bulunsun. “Onlar gelmiş geçmiş bir ümmetti.”468 “Her ümmetin bir resulü, bir imamı vardır”469 buyurur.
Allah, ümmete de millet ismini vermiştir. Bununla ilgili olarak ayet-i kerimede “deki: Ben millet-i ibrahim’denim”470 buyurmuştur. Millet-i İbrahim, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayan ümmet demektir. Ayetlerden de anlaşıldığı gibi millet denince ümmeti, ümmet denince de cemaati anlamamız gerekir.
Peki, dünyayı nasıl anlamalıyız?
Dünyayı imtihan yeri, kazanma yeri, ahiretin tarlası olarak anlamalıyız. Eğer dünyayı Allah’tan bağımsız olarak anlarsak o zaman bizim için ahiretin tarlası olmaz, bunun yerine “kısa bir geçinme yeri, birbirinizle, kendi aranızda onunla iftihar etme yeri, övünme yeri, oyun ve eğlence yeri”471 ayetindeki gibi sadece üç günlük bir oyun alanı olarak anlarız. Dünyayı Allah’a göre anlarsak bu defa dünyayı bir imtihan yeri, kazanma yeri, Hz. İnsan olma yeri, insanın büyüyüp kemale erdiği yer olarak görürüz. Bilmemiz lazım ki insanın dünyası neyse ahireti de odur, dünyadaki hayatı neyse dini de odur.
Kur’an; okunan, tekrar tekrar okunan, içi manayla, hikmetle dolu olan demektir. Biri Kur’an’ı sevap kazanmak için okursa sadece sevap kazanır; ama Allah’ın, Kur’an’ı indirmesindeki muradı bu değildir.
Kur’an’ın neden tekrar tekrar okunması gerekir?
Kur’an tıpkı gıda gibidir. Nasıl ki her gün yemek yiyorsak ve “zaten dün yemek yemiştim, bugün yemesem de olur” demiyorsak Kur’an’da aynen böyle her gün almamız gereken bir gıdadır. Yemek, su, hava neyse manevi olarak Kur’an da odur. Bu yüzden sürekli Kur’an dinlenilsin diye Diyar TV’de Kur’an tilavetleri yayınlıyoruz. Kur’an her anda lazımdır ve onu sürekli manevi nefes gibi almamız gerekir. Öyle ki her anda Allah ile beraber olup onun huzurunda olduğumuzu anlayalım ve tadalım. Zaten bu yüzden Allah indirdiği kitabına Kur’an; yani “her anda okunan, her zaman okunması gereken” ismini vermiştir. Buna göre bir gün bile Kur’an’ı okumazsak kendimizi manevi olarak aç, susuz, nefessiz hissetmemiz gerekir.
Şimdi de hep beraber Kur’an’la ilgili kelimeleri öğrenmeye çalışalım inşallah.
Kıraat; sevap kazanmak değil okumak, okuyup anlamak demektir.
Tilavet; takip etmek, güzelliğini ondan almak manasına gelir. Allah ayet-i kerimede Vel kameri izâ telâhâ:472 “Ay, Güneş’i okuduğu zaman” buyurur. Ay, Güneş’i tilavet eder; yani Güneş’i takip ederek onu okur, ışığını Güneş’ten alır ve Dünya’ya yansıtır. Bu durumda Kur’an’ı tilavet eden biri Kur’an’dan aldığı manayla, nurla, vahiyle aydınlanır ve etrafına bu aydınlığı saçar. Tilavet etmek bu demektir.
Tertil; Kur’an’ı vücudunun her zerresine sindirmek demektir. Allah, Kur’an’ı gece tertil üzere okumayı emretmiş, ve rettilil kur’âne tertîlâ:473 “Tertil üzere Kur’an’ı oku” buyurmuştur. Öyle ki sende Kur’an’dan başka bir şey kalmasın.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz canlı Kur’an’dır, onda Kur’an’dan başka bir şey yoktur. İşte tertil etmek; Kur’an’ı okurken vücudun her zerresine onu sindirmek, onunla vahiy olmak, canlı Kur’an olmak bu demektir.
Allah Kur’an’a bir de “mucize” der. Mesela Allah ayet-i kerimede Kur’an için “mucize olarak o yetmez mi”474 buyurur. Her peygamberin, zamanla, mekânla kayıtlı bir mucizesi vardır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in de böyle mucizeleri vardı; ama o mucizeler kendi zamanlarında kaldı. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ümmetine bir de kıyamete kadar Kur’an mucizesini bırakmıştır ki hiç kimse ona dokunamaz; çünkü Kur’an, Allah’ın korumasındadır.
Peki, Kur’an nasıl bir mucizedir?
Kur’an, insanı dirilten bir mucizedir. Nasıl ki en kötü durumdaki müşriki alarak en yüksek makama taşıyıp gökteki yıldız yaptıysa kendisini okuyup iman eden, onu ahlaka dönüştüren herkesi de aynı şekilde gökteki yıldız yapar. Sahabeleri bu hale getiren Kur’an bizim de elimizdedir; ama biz onu anlamadığımız, ondan mahrum kaldığımız için ve kelimeleri, ayetleri değiştirilip tahrif edildiği; yani öldürüldüğü için onunla dirilemiyor, gökteki yıldızlar gibi olamıyoruz. Bu mucize bizi diriltmiyorsa bir sorun var demektir. Hep beraber Allah’ın ipine, Kur’an’a sarılıp onu kıraat eder, tilavet eder, tertil üzere okursak o bizi diriltip yücelere, alayi iliyine çıkarır. Dolayısıyla onunla canlı Kur’an oluruz ve El Esmau’l Husna üzerimizde tecelli eder.
Bir de içi boşaltılan, farklı manalarla doldurulan resul ve nebi kelimeleri vardır.
Nebi ve resul kavramları tam birbirinin tersi olarak anlatılmıştır. Hâlbuki Allah, ayetinde resulden de nebiden de bahsetmiştir. Bu iki kelime aynı manaya gelmez. Kelimeler farklıysa mana da farklı olur.
Nebi; kitap verilmiş olan peygamber, resul ise; bir önceki peygamberin veya o anda hayatta olan bir peygamberin getirdiği vahyi taşıyan, resullük (elçilik) yapandır. Allah ayet-i kerimede bütün kitapları nebilerine indirdiğini beyan etmiştir.475 Ayrıca resul kelimesini nebileri için de kullanmıştır.
Mesela; Allah, İbrahim (a.s.) için “İbrahim, kavmini imana davet etti, içlerinden bir tek Lut iman etti”476 buyurmuştur. Hz. İbrahim (a.s.) Hz. Lut (a.s.)’ı daha sonra başka bir beldeye resul olarak göndermiştir. Hz. Lut (a.s.), Allah’ın resulüdür, bununla beraber Hz. İbrahim (a.s.)’ın da resulüdür; çünkü Hz. Lut (a.s.), Hz. İbrahim (a.s.)’a iman etmiştir.
Resul ile nebinin arasındaki farkı buradan anlamak gerekir. Bu yüzden bütün ümmet Hz. Lut (a.s.) gibi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in resulüdür. Tabi tenezzül edip kabul ederse, zahmet edip Allah’ın vahyini taşırsa, vahyini taşıma elçiliğini yaparsa!
Bununla beraber herkes bu resullükten sorumludur. Allah ayet-i kerimede “kendinizi ve ehlinizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun”477 buyurmuşsa bu durumda Allah her babaya kendi ailesinin sorumluluğunu yüklemiş demektir. Herkes ehlinden sorumludur. Bir baba, Allah’ın vahyini, resulünün sünnetini, ahlakını ailesine taşımazsa ailesini ateşten nasıl kurtaracak! Ateşten kurtulmak cennete gitmek demektir. Eğer baba, ehlini ateşten koruyamaz, cennete taşıyamazsa vazifesini, Allah’ın kendisine yüklediği sorumluluğu yerine getirmemiş olur.
Allah ayet-i kerimede cehennemlikler için “onlar hem kendine hem de kendi ehline, aile efradına yazık etmişlerdir”478 buyurur. Yani vazifelerini, Allah’ın onlara yüklediği sorumluluğu taşısalardı böyle olmazdı. Bu yüzden hiç kimse Allah’ın yüklediği sorumluluktan kaçıp “beni ilgilendirmez” ya da “ben bunu yapamam, edemem” diyemez. Herkes bunu yapabilir; çünkü Allah hepimizden yapmamızı istemiştir. Yapmazsak bundan sorumlu oluruz. Bunu Allah söylüyor.
Öyleyse her mü’min kendi ailesinin sorumluluğunu yüklenip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in resullüğünü yapmak ve onun ahlakını kendi üzerinde göstererek örnek olmak zorundadır. Böyle yapmayanlar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in resullüğünü kabul etmemiştir. Kendisi kabul etmeyenler ailesine nasıl yardım edecek!
Şimdi de Allah’a olan halifeliğimizi, halife kelimesinin Kur’an’a göre manasını öğrenelim.
Allah, insanı halife olsun diye yaratmıştır.479 Biri kimin halifesiyse onu temsil eder, işi onun adına yapar.
İşi onun adına yapmak demek; kulun, Allah adına iş yapması demektir. Biri Allah’ı kabul etmişse her işi Allah adına yapmalıdır; yani herhangi bir işte “Allah’ın bu konudaki emri nedir, rabbim nasıl emretmişse ben öyle yaparım” deyip işi bu hesaba göre yapmalıdır. Böyle biri, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir. Eğer böyle bir hesabı yoksa nefsine, insanlara, âdetlere, törelere, modaya veya devlete göre hesap yapıyorsa bu durumda o kişi Allah’ın değil o hesap yaptığı şeylerin halifesi olmuştur. Eğer şeytana göre hesap yapmışsa o zaman da şeytanın halifesi olmuştur, dolayısıyla Allah’a halifeliği, resullüğü, âbd olmayı kabul etmemiştir.
Sahabe; arkadaş, yakın arkadaş, sohbet arkadaşı demektir. Sahabeyi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i görenler diye anlamak doğru değildir. Mesela Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir topluluğa hitap ederken “benim sahabem hakkında Allah’tan korkun”480 buyurmuştur. Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i bir sefer görmekle, onun sohbetinde bir sefer bulunmakla sahabe olunsaydı o toplululuğun da sahabe olması gerekirdi. Bu durumda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onlara “sahabem hakkında Allah’tan korkun” buyurmazdı.
Sahabeler her şeyiyle Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yanında olanlar, hayatını, canını, malını ona feda edenler, gerektiğinde onunla beraber hicret edip her şeyini, malını, akrabasını terk edenlerdir. İşte bunlara “muhacir” denir. Allah ayet-i kerimede “Allah, muhacir ve ensardan razı olmuştur”481 buyurur.
Ensar, muhacirlere kucaklarını açıp mallarını ikiye bölmüştür. Aynı zamanda her şeylerini Allah ve resulü yolunda feda etmişlerdir. Nasir, Allah’ın ismidir ve bu isim ensarın üzerinde tecelli etmiştir. Ensarlar muhacirlere yardım edenlerdir, muhacirlerin ve Allah resulünün yardımcılarıdır. Muhacirler de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile beraber hicret edenlerdir.
Muhacir ve ensar; hayatı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile beraber yaşamak ve Allah yolunda ebedi hayatlarını kazanmak için Allah’ın resulünü tercih edenlerdir. Dolayısıyla hem malını, hem canını Allah ve resulü yolunda feda edenlerdir. Böyle olanlar sahabedir, böylelerine “sahabe” denir. Gerisi iman etmiş, İslam’ı kabul etmiş; ama sahabe olamamıştır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in “sahabem gökteki yıldızlar gibidir, hangisine tabi olursanız hidayete erersiniz”482 buyurduğu sahabeler muhacirler ve ensarlardır. Yoksa iman etmesine rağmen gönlünde hâlâ bin bir türlü şirk, nifak, küfür, şüphe bulunanlara sahabe denir mi!
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz zamanında muhacir ve ensar vardıysa kıyamete kadar da böyleleri olacaktır. Muhacir olan sahabelerin yaptığı gibi Allah yolunda hicret edip ebedi hayatını kazanmak için malını, canını verebilenler muhacirdir. Aynı şekilde muhacirlere ensar sahabeler gibi yardım edip onlar için Allah yolunda varını, yoğunu sarf edenler, onları korumak için canını ortaya koyanlar da ensardır. Hangi halde olursa olsun, insan, mü’min olduğu için ya muhacirdir ya da ensardır; yani ya yardım alır ya da yardım eder. İstisnasız bütün mü’minler için bu iki seçenekten biri vardır. Yeter ki Allah yolunda olsun. Yoksa “sahabeler özel seçilmiş kullardır, kimse onlar gibi olamaz” demek yanlış bir anlayıştır.
Hepimiz sahabelerin geçmiş hallerini biliyoruz. Birçok insanın geçmişi onlarınkinden belki de kıyaslanmayacak kadar çok daha temizdir. Hal böyleyken neden onlar gibi yapınca kazanamayalım! Böyle bir şey Allah’a yakışır mı! Hâşâ, Allah birilerine torpil mi yaptı! Allah hiç kimseye, hatta peygamberlerine bile torpil yapmaz. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “Allah’ın resulü olarak onların arasında fark gözetmeyin; ama onlar derecelerle birbirinden üstündür”483 buyurur. Mesela ulu’l azm (azim sahibi) peygamberler diğerleri gibi değildir. Allah, peygamberlerine bile torpil yapmıyor.
Allah, kulunu yaratıp dünyaya göndermiş ve ona “tercih senindir” demiştir. Kuluna verdiği kabiliyet kadarıyla da onu imtihana tabi tutarak “haydi, alayi iliyine çık” der; çünkü çıkan kazanır. Hiç kimse kimseye ne manidir, ne engeldir, ne de bahanedir. Biri alayi iliyine çıkmayı istedi mi çıkar. Zaten yaşadığı her şey sırf alayi iliyine çıkması için imtihandır; yani kazanma imkânıdır.
Allah’ın hangi kelimeyi hangi manada kullandığını, ona yüklediği mananın ne olduğunu hep beraber anlamamız gerekir ki bu kelimelere bakıp mana verebilelim. Kur’an’ı okurken, Allah’ın kullandığı o kelimelerden ne anlamamız gerektiği bize çok lazım olacak. En azından kelimeleri kısa ve öz olarak anlamamız gerekir.
“Ben mü’min, Müslümanım” diyen biri Allah’ın kitabını okumalı, okurken de kelimelerin asli manasıyla ne olduğunu bilmeli ve anlamalıdır. Yoksa “hocalar mealde böyle yazmış, ben orda yazılanı anlarım” dersek ayete yanlış mana vermiş oluruz. Zaten kelimelerin içi böyle boşaltılmasa, içine farklı manalar yüklenmeseydi bir açıklamaya ihtiyaç olmazdı. Nitekim kelimelerin manası değişince ayetin manası da değişir.
Bu yüzden Allah nasip ederse meal çalışmamızı bitirdiğimizde yayınlayacağız. Böylelikle kardeşlerimiz meal kitabını okurken Allah’ın muradının ne olduğunu anlarlar inşallah.
Allah bizi ayetlerini, kitabını tahrif edenlerden muhafaza eylesin. Kelimeleri yerinden, bağlamından koparıp içini boşaltarak başka manalarla mana vermekten muhafaza eylesin. Allah bizi Allah’ın muradını, hikmetini, Allah’ın bize öğrettiği, beyan ettiği gibi anlayanlardan eylesin. Anlayıp, Allah’ın kitabına, ipine sarılanlardan, Allah’a vasıl olanlardan eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
