close

SIRAT KÖPRÜSÜ

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Bu sohbetimizde hep beraber sıratı, sırat köprüsünü anlamaya çalışacağız inşallah.

Sırat köprüsü cehennemin üzerinde olan bir köprü olarak bize anlatılmıştır. Hatta bir de “kıldan ince, kılıçtan keskin” diye tarif edilmiştir. Bu köprü kıldan ince, kılıçtan keskinse o halde buna köprü denmez. Burada mutlaka başka bir şey anlatılmak istenmiştir.

Allah ayet-i kerimede; “sizden hiç kimse yoktur ki oraya (cehenneme) uğramamış olsun”354 buyurur. Mutlaka herkes cehenneme uğrar, peygamberler de buna dâhildir; çünkü cehenneme uğramadan cennete gidilmez. Bu yol (sırat köprüsü) cehennemin içinden geçer ve herkes mutlaka oradan geçecektir.

Aslında sırat, bir köprü değil cehennemin içinden geçen bir yoldur. İnsan gideceği bu yolu dünyadayken kendisi inşa eder; yani cehennemin içinden geçen yol, insanın hayat yoludur. İnsanın, hayatı yaşarkenki cehennemlik amelleri cehennemin içinden geçerken onu bekler; çünkü bu yol onun kendi yoludur. Belki buna; “herkese ayrı özel bir yol” demek daha doğrudur. Bu yüzden yolu cehennemden geçmeyen hiç kimse yoktur.

Yapılan yanlış ne olursa olsun, bir yanlış yaptığımızda onu cehenneme göndeririz. Aynı şekilde yapılan iyiliği, güzelliği, ibadeti, Allah için yaptıklarımızı da cennete göndeririz. Bundan dolayı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “cennette nimet yoktur. Herkes nimetini beraberinde götürür (bunu dünya hayatında kazanır). Cehennemde ateş, azap yoktur, herkes azabını, ateşini buradan gönderir, beraberinde götürür” buyurmuştur.

Hayatımızı önümüze koyup tefekkür ettiğimizde sırat yolunu anlarız. O yol bittiğinde cennete varırız. Biri cennete varamaz, yetişemezse cehennemde kalır, cehenneme yuvarlanır. Bu herkes için böyledir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “genişliği yerle gök kadar olan cennete koşun”355 buyurur; yani cennete koşup varmazsak cehenneme yuvarlanırız. Bu durumda cennete yürüyerek gidemeyiz, cennete gitmek için koşmamız gerekir; çünkü Allah “koşun” demiştir.

Gönül cennet de olur, cehennem de olur. Eğer birinin gönlü cennete dönmüşse o kişi cennete varmış demektir; ama gönlü cehenneme dönmüşse cennete varamaz ve cehennemlik olur.

Sırat, köprü değil yol demektir. Cehennem ehli bu yoldan geçtiğinde cehennem onlara gazap eder. Cehennem onlar için yaratıldığından ve canlı olduğundan dolayı onlara kükrer, adeta kudurup oradan geçenlere saldırır, herkes de bunu görür, işitir; ama cennetlik olanlara değil sadece cehennemlik olanlara saldırır.

Burada hayatı yaşarken, Allah’ın gazap ettiği bir amel işlediysek, birine zulmettiysek, haset ettiysek, hakkını yediysek bilelim ki bunlar cehennemlik azaplardır; yani kendimiz için cehenneme azap ve ateş gönderdik demektir.

Allah, insanlar cennetlik ameller işlesin diye onları birbiriyle imtihana tabi tutar; ama insan onu unutup cehennemlik amel işlerse cehennemdeki yerini, azabını hazırlamış olur. Bu yüzden hayatımızı önümüze koyup; “acaba cehenneme ait azabı kendimize hazırlamış mıyız, hazırlamamış mıyız ya da cehennemde kendimize nasıl azaplar hazırlamışız” diyerek kendimize bakmamız gerekir.

Hiç kimse kimseyi cehenneme sürükleyemez. Cennete veya cehenneme gitmek insanın kendi tercihidir. Biri güzel ve doğru yaptıktan sonra kim ne kadar uğraşırsa uğraşsın ona yanlış yaptıramaz. Eğer bir kul sabır sahibi, şükür sahibi, iman sahibiyse, Allah’a âbd olmayı kabul etmişse, takva sahibi olup Allah’a karşı sorumluluğunu bilmişse hiç kimse ona yanlış yaptıramaz, günah işlettiremez, yanlış bir şeyi düşündüremez; çünkü Allah’ın kendisine cenneti hazırladığını ve onu cennete davet ettiğini bilir.

Bazen öyle olur ki görmemiz gerekeni göremez, işitmemiz gerekeni işitemez, anlamamız gerekeni anlayamayız. Baş gözüyle bakarız ama göremeyiz, işitiriz, düşünüp anlamaya çalışırız ama anlayamayız. Böyle olmasının sebebi; Allah’ı, Allah’ın ayetlerini yeteri kadar ciddiye almadığımızdandır.

Allah ayet-i kerimede; “o gün her topluluk (her cemaat, her kavim) cehenneme atıldığında cehennemin bekçileri onlara; size bugünü haber veren Allah’ın resulleri (uyarıcıları) gelmedi mi, diye sorar. Onlar da cevap verirler; evet, bize uyarıcılar geldi, Allah’ın ayetlerini okudular; ama biz onları dinlemedik, onları yalanladık ve ‘Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir delalet içindesiniz’ dedik. Aklımızı da kullanmadık. Eğer biz onlara kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık alevli ateş ehli içinde olmazdık, derler”356 buyurur. Yani ayetleri dinlemişler ama işitmemişler, görmüşler ama tanımamışlar; Allah onların gönlüne vahyetmiş ama anlamamışlar, tek kelimeyle Allah’ı ciddiye almamışlar.

Ayetten de anlaşıldığı gibi insanlar cehennemin içinden geçerken tek başına değil, toplu haldedir. Kim kiminle beraberse, arkadaşları kimlerse, kimlerle beraber hareket ediyor, kimler gibi düşünüyorsa, kimler gibi olmaya çalışıyor, kimlere benziyorsa onlarla beraberdir.

Allah ayet-i kerimede; “kim o gün cehennemden kurtulursa en büyük saadete ermiştir”357 buyurur. Herkes o gün cehennemin içinden geçer ve aralarında kurtulanlar en büyük saadete erer. O halde en büyük saadete erebilmek için cehennemden kurtulmak gerekir. Bizim için o gün bu gündür. Bu gün cehennemden kurtulma imkânımız vardır; yani tövbe ve istiğfar etme, yolu yürüme imkânımız vardır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sıratı; yani yolu mecazi olarak herkesin anlayacağı şekilde tarif edip anlatır. Sıratı anlatırken; “o gün bir kısım insanlar sıratın üzerinden; yani o cehennemin yolunun üzerinden şimşek hızıyla gider. Kimisi uçar gibi, uçan kuşlar gibi, kimisi koşar at nasıl koşuyorsa onun hızıyla, kimi, insanın koştuğu gibi koşarak, kimisi yürür gibi, kimisi düşe kalka, kimisi de yüz üstü sürüne sürüne gider”358 buyurur.

Kişi bu gücü burada kazanır. Biri burada o manevi gücü kazanamamışsa sırattan sürünerek gider. Sırat, zahiri olarak bin beş yüz senelik yoldur. Beş yüz senesi dik çıkış, beş yüz senesi düz, beş yüz senesi de iniştir.359 Sırattan şimşek gibi, yıldırım gibi gidenler bir anda cennetin kapısında olur.

Allah ayet-i kerimede kıyamet yerini anlatırken; “mü’minlerin önlerinde ve sağlarında nurları vardır”360 buyurur. Bu nur ibadetin, Allah’a âbd olmanın nurudur. Birinin nuru ne kadar şiddetliyse sırattan da o kadar güçlü, o kadar hızlı gider. Allah başka bir ayet-i kerimede; “Allah kime nur vermemişse onun nuru yoktur”361 buyurmuştur. Nur, Allah’ın nurudur. İnsan, nurunu Allah’tan alır; yani Allah’a imandan, Allah’ı sevmekten, Allah’ın vahyine iman etmekten, ona uymaktan, tabi olmaktan alır.

Hayat da aynen sırat gibi üç bölümden oluşur; yani hayatın da bir çıkışı, bir inişi, bir de düzlüğü vardır. Mesela; bir insanın ömrünü altmış sene olarak anlarsak yirmi senesi çocukluk, yirmi senesi gençlik, yirmi senesi de yaşlılık; yani iniş dönemidir. İşte bu hayat, sırat yoludur, cehennemden geçen yoldur.

Allah cehennemden geçen bu hayat yolunda kullarını cennete davet eder. Bu yüzden cennete koşmak gerekir. Birinin; “ben hiç günah işlemedim, yanlış yapmadım, kimseye zulmetmedim, bu yüzden cennete giderim” demesi onu kurtarmaz; çünkü koşup cennete varması; yani Allah’ın emrettiği şeyler için çaba, gayret sarf etmesi gerekir. Allah ayet-i kerimede cennete gidenler için; “Allah, cenneti muttakiler için hazırlamıştır”362 buyurur. Mü’min ve muttaki; Allah’a karşı sorumluluğunu yerine getiren, Allah’ın emrine, vahyine uyan demektir. Allah bu hayatı cennete yürümek için, cennete koşmak için bize ikram etmiştir.

Cennete doğru koşup oraya varırsak cehennemi geçmiş oluruz; ama cennete varamazsak bu durumda cehenneme yuvarlanırız. Bu yüzden cehenneme gidenler; cennete varamayanlardır, ameli buna yetmeyenlerdir. Bu, kıyamet yerinde günahlar ve sevaplar tartılırken de böyledir. “Tartısı hafif gelenler, cehennemliktir.”363 Bunlar dünyadayken bir şeyler yapmış; ama tartısı hafif gelmiştir; yani cennete gitmek için yeteri kadar çalışmamış, gerekeni yapamamış olanlardır, dolayısıyla böyleleri cennete varamaz, cehenneme yuvarlanır.

Evet, hayat baştan sona cennete giden yoldur. O sıratı da; yani yolumuzu da yaşadığımız hayat, yaptığımız yanlışlar ve güzellikler belirler. Bu yol sadece dümdüz bir yol değildir. Bu yol bazen yokuş, bazen iniş, bazen çukur, bazen engelli, bazen de kaygan olur; yani yol engellerle doludur. Zaten imtihan da budur. Bize düşen önümüze hangi engel; yani hangi imtihan gelirse gelsin dökülmeden, yıkılmadan cennete doğru koşmak, bu imtihanı en güzel şekilde geçmektir. Her birimiz kendi hayatımıza baktığımızda bunu net olarak görürüz.

Yoksa; “işte bir sırat köprüsü var, oradan geçeceğiz, zaten Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve büyüklerimiz de bize yardım eder” demekle kimse oradan geçemez. Böyle bir şey yoktur. Orada kimse kimseye yardım edemez, böyle bir yardım söz konusu değildir. Yardım, şefaat buradadır; yani ne yapılacaksa burada yapılmalıdır. Cenneti ve cehennemi anlamaya çalışırken de bu böyledir. Ne varsa burada vardır; yani cennet de, cehennem de, sırat da buradadır. Gönlümüz cennete döndüyse cennetlik, cehenneme döndüyse cehennemliğiz. Eğer yolu, imtihanları geçemediysek, yanlışlar, kötülükler yaptıysak zulmü kendimize yapmış oluruz; yani cehennemin içindeki o sıratta, o yolda kendimize engeller koymuş oluruz. Bu durumda yolumuzu düzeltmek yine kendi elimizde olan bir şeydir.

Cehenneme atılan her topluluğun söylediği bir söz vardır. “Onlar; ‘rabbimiz! Hakikati olduğu gibi gördük ve anladık. Şimdi bizi dünyaya gönder ki iman edip salih amel işleyelim, güzellikler yapalım, muhsinlerden olalım, yolunda sadaka verip infak edelim’ derler.”364 Genel olarak neyi yapmamışlarsa, imanın hangi bölümünü ciddiye almamışlarsa onu söylerler. Bir kısmı da; “ayetlerine iman edip salih amel işleyelim” derler. Onları uçurumdan hangi amelleri, hangi eksikleri, hangi yanlışları atmışsa onu söylerler. Onlar; “bizi bir daha dünyaya gönder” buyurunca Allah ayet-i kerimede cevap olarak; “size bunu anlayacak kadar bir ömür vermemiş miydim (size verdiğim ömür bunu anlamanız için yeterliydi)”365 buyurur. Allah’tan alacakları cevap sadece budur.

Allah ayet-i kerimede; “hep beraber Allah’ın ipine sımsıkı sarılın”366 buyurur. Öyle ki yolumuz belli olsun, dümdüz olsun, her anda ne yapacağımızı bilelim. Allah’ın ipi; Allah’ın kitabıdır ve resulünün gittiği yoldur. Eğer hâlâ bu imkânımız varsa bunu unutmamamız gerekir. Hem de her anda nefsimize, şeytana taviz vermeden, her ne olursa olsun, önümüze her ne gelirse gelsin; “acaba rabbimin rızasını nasıl kazanırım, nasıl yaparsam cennetlik bir amel olur, kıyamet yerinde mizandaki sevabım ağır gelir” deyip bunun hesabını yapmamız gerekir.

Eğer iş nefsimize kalsa şeytan bize vesveseyi verip bizi kibirlendirir, haset ettirir, bize Allah’ı unutturur. Aynı şekilde cenneti de, cehennemi de, sıratı da unutturur. Önümüzde böyle büyük bir gün varken bunlara bakıp anlamaya çalışmamız gerekir. Cennet, cehennem, sırat köprüsü; yani cehennemin içinden geçen yol bizi bekliyor. Kıyamet yerinde hesabımızı verirken sevabımızın ağır gelmesi gerekir ki cehennemin içinden geçen yoldan cennete varabilelim.

Dünyadaki bütün işlerin hepsi geçicidir; çünkü hepsi ölümle biter. Biri dünyadayken bunu kazanamadıysa; yani sevabı ağır gelmediyse, sıratı geçip cennete varamadıysa burada bütün dünya onun olsa ona ne fayda verir! Allah Kıyamet gününü anlatırken; “kişi o gün azaptan kurtulmak için anasını, babasını, evladını, eşini, kardeşini, kendisini barındıran aşiretini, yeryüzünde kim varsa hepsini verip bir tek kendisi kurtulsun ister”367 buyurur. Kişi mümkün olsa bunların hepsini verip; “bir tek ben kurtulayım” der. İstisnalar kaideyi bozmaz, genel olarak herkes böyledir. Böyle olması ayıp bir şey de değildir; çünkü azabı, cehennemi görmüşler ve oradaki hayatın ebedi olduğunu anlamışlardır.

Allah başka bir ayet-i kerimede; “bütün dünya onların olsa, bir misli daha onların olmuş olsa hepsini verip bir tek kendileri kurtulmak ister”368 buyurur. Bu ne demektir? -Zaten her şeyi dünyada bırakıp gitmiştir. Hayattayken bütün dünya ve bir o kadarı daha onun olsaydı kendisini kurtarsın diye hepsini vermeyi tercih ederdi, artık bunu anlamıştır, demektir.

Burada hiç kimseye ait bir şey yoktur, sadece bir yolculuk vardır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “insan yolcudur, yolcu gibi durur. Yolcu olduğunuzu bir an bile unutmayın”369 buyurur. Her gün cehenneme, kıyamet yerine, cennete doğru bir yolculuk yapıyor, bir adım ahirete yaklaşıyor, dünyadan da bir adım uzaklaşıyoruz. Allah’ın kime ne zaman “gel” diyeceğini hiç kimse bilemez. Allah, kuluna bir anda; “gel, senin hayatın bu kadar” diyebilir ve kul kendini huzurda bulabilir. Bu sırada kimse; “daha bitirmediğim işlerim, fikirlerim, projelerim, hayallerim vardı” diyemez.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz başka bir hadisinde; “kim uzun uzun hesap yaparsa, tul-i emelde (uzun emellerde, düşüncelerde) bulunursa kaybeder. Böyle biri şeytanın peşine takılmıştır”370 buyurur. Sahabe anlatır; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeyle sohbet ederken sohbet öyle bir yere geldi ki bütün sahabe ağlamaya başladı; ama sağ tarafında olan sahabeden bir tanesi ağlayamıyordu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz elini onun göğsüne koyup “uğruc ya iblis (çık buradan iblis)” buyurdu. Bunun üzerine o sahabe ağlamaya başladı. Sonra Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “insanın ağlayamaması tul-i emelden kaynaklanır”371 buyurdu.

Tul-i emel; dünya hayatı hakkında uzun uzun hesap yapmaktır; yani “gelecek sene böyle yaparım, üç sene sonra şöyle yaparım, emekli olunca da yapacağım farklı şeyler var” deyip hesap yapmaktır. Bu, insanın kendi nefsini sevmesinden kaynaklanır. Tul- i amele sahip olanlar Allah’ı sevmek yerine nefsini sever, nefsine göre hesap yapar.

Bir kişi nefsini severse nefsi için de dünyayı sever, dolayısıyla şeytan onun kalbine, gönlüne hâkim olur. Öyleleri var ki şeytan ona hâkim olmuştur; ama bundan haberi bile yoktur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in elini göğsüne koyduğu sahabe de bundan haberdar değildi, bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ya iblis! Çık buradan” buyurdu.

Günahlarımız için veya Allah’ı sevdiğimiz için ağlayamıyorsak şeytan bize hâkim olmuş, nefsimizi sevmişiz, dünyaya ait uzun uzun hesaplar yapmışız demektir. Oysaki burada sıratta; yani cehennemin içinde yürüyoruz. Bu yüzden önümüze gelen her imtihanı, her engeli geçmek zorundayız. Eğer bu engellere takılıp kalırsak bu engeller bize orada azap olur.

Allah ayet-i kerimede; “o gün herkes yapıp gönderdiklerini ve yapmayıp geride bıraktıklarını görecek ve anlayacak”372 buyurur. İnsan orada sadece yapıp gönderdiklerini değil yapmayıp geride bıraktıklarını da görecek, bir engel olarak bunlar insanın önüne konacak; yani insanın aç birini görünce onu doyurmaması, ağlayan birini gördüğünde ona rahmet edip yardım etmemesi, ağlamasını dindirmeye çalışmaması, düşen birini gördüğünde onu kaldırmak için uğraşmaması onun yapmayıp geride bıraktıklarıdır. İnsan ayrıca bunlardan da hesaba çekilir; çünkü Allah, gereğini yapsın diye onu bu imtihana tabi tutmuştu.

Allah’ın bu imtihanlar esnasında ona “rahmetle muamele et, kerim ol ikram et, nesir ol yardım et” diye bir emri vardır. O halde Allah’ın bir isminin bu imtihanlar anında onda tecelli etmesi gerekir; çünkü Allah “sana imkân verdim; ama sen gerekeni yapmadın” deyip onu yapmadıklarından hesaba çeker. Bu yüzden insan, Allah için yapmadıklarının vebalini, günahını taşır ve bunlar sıratta ona engel olur. Bu engeller yüzünden sıratı geçemez, geçmeye çalıştıkça ayağı kayar, dolayısıyla cehenneme yuvarlanır; çünkü şeytan, dünyadayken onun ayağını kaydırıp onu tuzağına düşürmüştü. Sıratı geçip geçmeyeceğimizi anlamak istiyorsak hayatımıza, cennete mi cehenneme mi gideceğimizi anlamak istiyorsak da gönlümüze dönüp bakmamız gerekir.

Allah cenneti ve cennetlikleri anlatırken; “o gün cennete gidenlerin (gidecek olanların) kalbinden ğilli söker atarız. Onlar orada kardeşler olurlar”373 buyurur. Ğil; kin, nefret, haset duymak, biri hakkında taşınan nefsani ağırlık demektir. Öyleyse bir gönül Allah için mü’minleri, insanları kardeş olarak görüp sever, bir mü’min olarak gerekeni yapmaya çalışırsa cennete dönmüş bir gönül olur. Gönül böyle olmadan cennet olmaz, dolayısıyla böyle olmadan kimse cennete giremez; çünkü Allah onların cennete girebilmesi, kardeşler olabilmesi için gönüllerinden o ğilli; yani kini, nefreti söküp temizler. Demek ki Allah yeteri kadar temizlenmemiş olanları da orada temizliyormuş. Tabi, onlar da bunu hak etmiştir.

Hayatımızı yaşarken gönlümüzün cennet haline gelmesinin önemini anlamaya çalışıyoruz. Bu çok önemli bir konudur; çünkü gönlümüz cennete dönerse cenneti kazanırız, aksi halde gönlü cehenneme dönmüş olanlar için cennet söz konusu değildir; yani bu, hayati bir konudur hem de söz konusu olan ebedi hayattır.

Evet devam edelim;

Biri hasedi, kini, insanlara karşı su-i zannı söküp atarak gönlünü temizlemişse, gönlünü Allah’ın muhabbetiyle, marifetullahla; yani Allah’ı tanıma bilgisiyle, güzelliklerle, rahmetle doldurmuşsa gönlü cennete dönmüştür. Dolayısıyla sıratı, cehennemi geçmiş, cehennemlik olan halleri gönlünden temizleyerek cennete varmıştır. Allah; “cennete koşun”374 derken bunu emreder. Yoksa zahiri olarak görünen bir yol yok ki cennete koşabilelim.

Bu yüzden gönlümüzü cennete çevirmek için, gönlümüz cennet olsun diye koşmamız, çaba, gayret sarf etmemiz ve elimizden geleni yapmamız lazım. Kulun her anda Allah için bir şey yapma imkânı vardır, her anda Allah için bir şey yapabilir. Diyelim ki hiçbir şey yapamadığı bir anı vardır, o zaman da “Allah” diyebilir, “lâ ilâhe illallah” diyebilir, rabbine dönüp tövbe ve istiğfar ederek Allah ile beraber olabilir. Allah’ın, kulundan istediği budur. Unutmamak lazım ki Allah’ın, kulundan istediği her şey yine kulu içindir, kuluna hem dünyası hem de ahireti için lazım olandır.

Allah’ın emrettiklerini, bizim için istediklerini yaparsak biz kazanırız, haşa Allah’a bir şey kazandırmış olmayız; çünkü Allah’ın bize ihtiyacı yoktur, bizim Allah’a ihtiyacımız vardır. Bu yüzden hiç kimse kendini Allah için vazgeçilmez görmemelidir. Allah ayet-i kerimede; “Allah sizi giderir, yerinize başka bir kavim getirir.”375 Başka bir ayet-i kerimede ise; “eğer siz dininizden dönerseniz Allah sizin yerinize başka bir kavim getirir ki onlar Allah’ı sever, Allah da onları sever. Onlar hiçbir kınayıcının kınamasından da korkmazlar”376 buyurur. Bu kullar, Allah’a âbdliklerini yaparken kim ne derse desin ciddiye almaz, onların kınamasından korkmaz ve yolunu “ben, Allah’ın kuluyum” diyerek engellere takılmadan yürürler.

Allah hepimizi dünya hayatını yaşarken sıratı, cehennemi geçip gönlünü cennete çevirenlerden eylesin. Gönlü cehennem olanlardan eylemesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Meryem /71 ↩
  2. Hadîd /21, Âli İmran/133 ↩
  3. Mülk /8-10 ↩
  4. Âli İmran/185 ↩
  5. Buhari, Müslim, Tirmizi'den Naklen Mansur Ali Nasıf, Tâc V, 394-395 ↩
  6. Mansur Ali Nasıf, Tâc V.394; Acluni, Keşfül-Hafa, II, 31 ↩
  7. Hadîd /12 Tahrîm /8 ↩
  8. Nûr /40 ↩
  9. Âli İmran/133 ↩
  10. Mu’minûn /103, Kâria /8-9 ↩
  11. Secde /12, Mu’minûn /99-100, Fâtır /37, Munâfikûn /10 ↩
  12. Fâtır /37 ↩
  13. Âli İmran/103 ↩
  14. Meâric /11-14 ↩
  15. Zumer /47, Ra’d /18 ↩
  16. Tirmizi ↩
  17. Berika İ.Ebiddünya ↩
  18. Camiu’s-Sağir 1. Cilt, 1. Bölüm ↩
  19. İnfitâr /5 ↩
  20. Hicr /46-47 ↩
  21. Hadîd /21, Âli İmran/133 ↩
  22. En’âm /133 ↩
  23. Mâide /54 ↩