KONUŞMA İHTİYACI
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Evet, her sohbetimizde insanı tanımaya, anlamaya daha doğrusu kendimizi anlamaya çalışıyoruz. Kendimizi anlamaya çalışmamız gerekir ki ne yapacağımızı, ne yapmamız gerektiğini bilelim ve Allah’ın bizi koyduğu yerde duralım; yani fıtratımızı bozmayalım, fıtratımıza bir şey ilave edip çıkarmayalım.
Yapılan bir aletin kullanma kılavuzu olduğu gibi insanın da kendinin, bedeninin, nefsinin, gönlünün, halinin kullanma kılavuzu vardır. Bu kullanma kılavuzu; Allah’ın kitabı Kur’an’dır. Biz de bu sohbetlerimiz de kendimizi, gönül âlemimizi, dilimizi, gözümüzü, kulağımızı, elimizi nasıl kullanmamız gerektiğini izah etmeye çalışıyoruz.
Allah, kulunun kullanması için fıtratına birtakım özellikler koymuştur. Bu özellikleri kuluna üzerindeki muradı gerçekleşsin diye vermiştir. Bunlardan biri konuşma ihtiyacıdır. Nasıl ki insanın bir beşer olarak yeme, içme ihtiyacı varsa aynı şekilde konuşma ihtiyacı da vardır. Kul bu ihtiyacını gideremezse, sonra birikir ve patlar, dolayısıyla insanın kendi gönül âleminde, iç dünyasında sorunlar yaşamasına neden olur.
Mesela bir erkeğin normal olarak konuşması gereken kelime sayısı günde yaklaşık 2000 kelimedir; yani bir erkeğin günde 2000 kelime konuşma ihtiyacı vardır. Eğer 2000 kelimeyi konuşmazsa bu onun gönül âleminde sıkıntılara sebep olur.
Kadının özelliği daha farklıdır. Allah bir kadının fıtratına ise günde 4000 kelime; yani erkeğin iki katı kadar günlük konuşma ihtiyacı koymuştur. Bunun sebebini düşünüp anlamaya çalışmak gerekir. Allah’ın, bu iki katı konuşma ihtiyacını kadının fıtratına koymasında bir muradı vardır. Bize düşen; Allah’ın muradını anlamaya çalışmaktır.
Allah, kadının fıtratına neden daha fazla konuşma ihtiyacı koymuştur?
Bu bir ihtiyaç meselesidir; çünkü kadın, çocuğunu yetiştirirken çocuğuyla onun seviyesinde konuşmalıdır. Yoksa çocuk bir şey sorunca ona; “sus” der, bu da yanlış olur. Anne, çocuklarının her sorusuna büyüklere cevap verdiği gibi cevap vermek zorundadır. Bunun için kadının günlük konuşma ihtiyacı erkeğin iki katıdır.
Mesela genel olarak erkekler kadınların çok konuşmasından şikâyet ederler. Eğer kadın o gün yeteri kadar konuşamamış, konuşacağı birilerini bulamamışsa eşi akşam işten dönünce konuşmaya başlar. Ne yapsın! Konuşma ihtiyacından kaynaklanan o kelimelerin onun dilinden dökülmesi gerekir. Hiçbir şey olmasa bile bir şeyler bulur ve konuşur; çünkü konuşması gerekir. Bu, konuşma ihtiyacıdır. Erkeğin de bunu anlayıp hoşgörü göstererek kadını dinlemesi gerekir. Konumuz bu değildir; ama hep beraber buradan nereye geleceğimizi göreceğiz.
Bir de günümüzde sosyal ağların gelişmesinden dolayı yayılan sanal sohbet meselesi vardır. İsterseniz önce bununla ilgili bir uyarıda bulunayım.
Bayanların ve erkeklerin internetten birileriyle konuşması kesinlikle doğru değildir. İnterneti, bize gerekli olanı dinlemek, öğrenmek, anlamak için kullanmak başka, onunla başkalarıyla görüşmek başka şeydir. Bu görüşme doğru değildir. Eğer birileriyle görüşmeniz gerekiyorsa gidip onunla yüz yüze konuşun; çünkü konuşmak daha önemlidir. İnternetten görüşmek yüz yüze konuşmak gibi değildir, hatta birçok yanlışlara sebep olur.
Sosyal ağlar o kadar hızlı yayılıyor ve o kadar çok kullanılıyor ki evli erkekler ve kadınlar internet üzerinden görüşüyorlar. Bu kesinlikle yanlıştır, haramdır, böyle yapmak yuvayı sarsar, yıkar. Bu yüzden bayan ve erkek kardeşlerimizin buna çok dikkat etmesi gerekir. Hatta böyle bir şey yasaktır. Bize uyanlar böyle yapmasınlar. Sonra kendilerine öyle bir zarar verirler ki çamurun içine girerler, battıkça batar ve oradan çıkamaz olurlar.
Birileriyle yazışarak konuşma ihtiyacını tatmin etmek mümkün değildir; çünkü konuşmayı tatmin etmek için dilin konuşması gerekir. Allah bu ihtiyacı insana verip “kullan” demişse yemek ihtiyacını giderdiğimiz gibi aynı şekilde konuşma ihtiyacını da gidermemiz gerekir. Allah’ın buradaki muradı; karşılaştığımız insanlarla anlaşmamız, birbirimize hakkı, sabrı tavsiye etmemiz, Allah’ın kelamını anlatmamız, birbirimizi Allah’a davet etmemizdir. Aynı şekilde zahiri olarak konuşmamız gerekenleri dünya işleri için konuşmamızdır.
Allah’ın bize konuşma ihtiyacını vermesindeki muradı bu kadar değildir. Bir de Allah’ın bizden istediği bir şey vardır; o da kendisiyle konuşmamızdır. Bir kul, Allah ile konuşmazsa bu konuşmayı içinde biriktirir, sonra bu onda manevi hastalığa dönüşür.
Günlük konuştuğumuz 2000 kelimenin en az yarısından fazlası Allah’a ait olmalıdır; yani insanlarla konuştuğumuz kadar bir de Allah ile konuşmamız gerekir. Allah buna; “dua” demiştir. Ayet-i kerimede; “eğer duanız olmasaydı Allah size neden kıymet versin”214 buyurmuştur. Ayet “duanız olmasa ne kıymetiniz, ne değeriniz olur, duanız olmasa Allah sizi ne yapsın, ne işe yarıyorsunuz” manasına gelir. Bu, ayetin tam tercümesidir, kelime karşılığıdır.
Gündelik konuşma ihtiyacımız olan 2000 kelime bu ihtiyacımızın en azıdır. Bir vücudun ayakta durabilmesi için nasıl ki zorunlu miktarda gıda alması gerekiyorsa bu 2000 kelime de aynı şekilde konuşmamız gereken mecburi sayıdır. Kulun bu kelimelerin en az yarısı olan 1000 kelimeyi Allah ile konuşması, ona dua etmesi gerekir. Kadın da bu kelimeleri kullanırken çocuğunu bir kul olarak yetiştirmeye çalışıp onun eğitiminde kullanmalıdır.
O halde “acaba insanlarla, eşimizle, çocuklarımızla, yakınlarımızla, muhatap olduklarımızla konuştuğumuz kadarıyla en az bir o kadar da Allah ile konuşuyor muyuz, konuşmuyor muyuz, dilimizi Allah yolunda kullanıyor muyuz, kullanmıyor muyuz” diye kendimize bakmamız gerekir. Tabi ki bu sadece dilimiz için geçerli değil aynı zamanda gözümüz, kulağımız, elimiz, ayağımız, gönlümüz için de geçerlidir.
Allah ayet-i kerimede “de ki: Namazım, kurbanım, hayatım ve ölümün âlemlerin rabbi olan Allah içindir”215 buyurur. Allah bir ayette “de ki” diyorsa; “bu söylediğim senin üzerinde görünsün, bunu dilinle, halinle, tavrınla söyle” demiştir. Çünkü “de ki” demek “böyle yap” demektir. Namaz; ibadet demek, dua demek, Allah yolunda çaba, gayret sarf etmek, hayatı Allah’ın huzurundaymış gibi yaşamak demektir. Namaz bunların hepsini birden kapsar. Namaz baştan sona duadır. Aynı şekilde Fatiha da duadır. Bununla beraber bütün ibadetler de birer duadır. Her ne yaparsan yap karşılığında Allah’tan bir şey istemiş olursun ki bunların hepsi duadır.
Dil aynı zamanda gönlün tercümanıdır; dil ile gönlümüzdekini söylemiş oluruz. Gönlümüzde Allah’ın sevgisi varsa, iman varsa, kulluk varsa, Allah gönlümüze tecelli etmişse bu durumda dil konuşurken Allah’ı konuşur. Elbette ki bu yetmez, dilin bir de Allah ile konuşması gerekir ve bu konuşmamızın günlük kelime ihtiyacımızın yarısından en az bir fazla olması gerekir. Öyle ki dilimiz mü’min bir dil olsun, mü’minin dili olsun, Allah’a, ahirete iman etmiş bir dil olsun. Tabi ki bu da gönülden kaynaklanır.
Namazımız taklidi değilse; yani sadece hareketlerden ibaret değilse sureleri, tesbihleri ezberden yapmıyor, ne söylediğimizi biliyorsak namaz kılarken Allah ile konuşmuş oluruz. Söylediğimiz Allah ise Allah ile konuşuruz, değilse Allah ile konuşmuş olmayız.
Kalbin mutmain olabilmesi için Allah’ın zikriyle meşgul olması gerekir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”216 buyurmuştur. Zikir sadece “Allah, Allah” demek değildir. “Allah, Allah” derken gönül itibariyle Allah’la gönlümüzün diliyle konuşuruz. Hem “Allah” deriz, hem de dua halinde oluruz.
Bu, hem erkek hem kadın kardeşlerimiz için geçerlidir. Kelimeleri içimizde biriktirip eve gelen eşimize patlayacağımıza, kelimeleri onun üzerine dökeceğimize Allah ile konuşmamız, sohbet etmemiz gerekir.
İnsanlar Allah ile konuşan birini görse kesinlikle ona “deli” der. Desinler, hiç önemli değil Allah ile konuşurken rahat olmalı, yüksek sesle konuşabilmeliyiz; yani gerektiğinde “ya rabbi! Sen bilirsin. Ya rabbi! Sen affet, sen mağfiret et, sen muhafaza et, sen yardım et” diyebilmeli, bunları rahatlıkla söyleyebilmeliyiz; çünkü bu duamızı karşımızdaki de almalıdır. İşte, mü’mince olan tavır bu tavırdır, ancak bu tavır mü’minin tavrı olabilir.
Demek ki bize düşen; Allah ile konuşmakmış. Allah ile konuşmazsak bu gönlümüzde birikir ve hastalığa sebep olur. Zaten bütün psikolojik hastalıkların hepsi bu tür manevi hastalıklardır. Kişi yanlış yaptığı için bu hastalıklara uğrar, hâlbuki Allah onu dengede yaratmıştır; ama o bu dengeyi bozmuştur. Allah’ın fıtrata koyduğu bütün özellikler böyledir.
Mesela Allah, kula kızma halini de vermiştir. Birinden kızmayı alırsanız o kâmil bir insan olmaz. Bu yüzden gerektiğinde kulun kızması da lazımdır. Kulun nefsi, gönül âleminde sultan olma koltuğuna oturmuşsa kendi hesabına kızar, nefsiyle kızar, nefsi için kızar; ama gönül koltuğuna ruh oturmuşsa bu sefer Allah için kızar. Bu yüzden insan gerektiğinde Allah için kızmalıdır; çünkü kızmazsa kâmil insan olamaz.
Nasıl ki Allah, kuluna sevmeyi vermişse aynı şekilde nefret etmeyi; yani kerih görmeyi de vermiştir. Allah ayet-i kerimede “Allah size imanı sevdirdi; küfrü, fasıklığı, facirliği, isyanı da (çirkin gösterdi) kerih gösterdi”217 buyurur. Bu, insanın fıtratında vardır. Mü’min olmayı, imanı, sevmeyi sevmek fıtrattandır. Bununla beraber küfrü, şirki, nifakı, facirliği, çirkinliği kerih görmek, bunlardan nefret etmek, tiksinmek de fıtratın gereğidir. İnsan bu fıtratını bozarsa imanı, mü’mini sevmez, Allah için sevmez nefsi hesabına sever. Nefsi hesabına sevince de çirkinliği, kötülüğü, dedikoduyu, iftirayı, nankörlüğü, münafıklığı sever; çünkü fıtratı tersine dönmüştür. Hatta bir de böyle yapmayı akıllılık olarak görüp kendi nefsine yalan söyler. Böyle biri fıtratını bozmuştur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “her doğan çocuk İslam fıtratı üzere doğar”218 buyurmuştur. Allah, İslam’ı insanın fıtratına koyduğu için herkes Allah’ı, imanı, mü’mini, iman etmeyi ve sevmeyi sever. Tam tersinden de tiksinir, nefret eder. Bu durumda insan nefret ettiği şeye bulaşmaz, sevdiği şeye de koşar; ama fıtratı bozulunca tam tersi olur. Nerde bir günah, yanlış, dedikodu, iftira varsa onun peşinden koşar, onu elde etmeye çalışır. Bu bozulmuş bir fıtrattır. Böyle biri, Allah’ın İslam üzere tertemiz yarattığı fıtratını bozmuştur.
Peki, bunların konuşmakla olan ilgisi nedir?
İnsan dili ile iman etmeden iman etmiş olmaz. Dilinden küfür bir kelime çıkarsa da kâfir olur. Mesela; insan dili ile dedikodu yapabilir, iftira atabilir, münafıklık yapabilir, nifak çıkarabilir, bozgunculuk yapabilir, böylelikle ortalığı cehenneme çevirebilir ve cehennemi hak eder. İşte dil ebedi hayatı etkileyecek kadar önemli bir şeydir, bu yüzden dil deyip geçmeyelim.
Dil; gönlün tercümanıdır, dedik. Gönülde ne varsa dil onu söyler, küp içindekini sızdırır. Küpte bal varsa bal, zehir varsa zehir sızar. Eğer gönülde küfür, nifak, şirk, günah varsa dil onu söyler, onu konuşur, onu konuşmayı sever; ama gönülde iman, Kur’an, Allah’ın zikri, Allah’ın güzelliği varsa bu defa bunları zikreder. Böyle bir dil sadece Allah der.
İnsan sadece birileriyle konuşmaz, aynı zamanda sessizce kendi kendisiyle konuşur. Mesela bir iş yapmadan önce kendi kendisiyle konuşup; “şunu şöyle yaparsam şöyle olur, böyle yapmazsam farklı olur” der veya biriyle görüşmeden onunla ne konuşacağını önce kendi kendisiyle konuşur; yani insan devamlı kendi kendisiyle konuşur.
İnsanın bir sesli olarak, bir de sessiz olarak konuşması gerekenler vardır. Nasıl ki kulun sesli olarak günde en az bin kelime Allah ile konuşması gerekiyorsa sessiz olarak da kendisiyle konuştuğu kelimelerinin en az yarısını Allah ile konuşması gerekir. Bunun adına “zikir, tesbih, hamd, dua” denir. Allah ayet-i kerimede “kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”219 buyurmuştu ya işte bu zikir sadece dil ile yapılan zikir değil insanın gönül itibariyle Allah’ı zikredişi, dua edişi, Allah ile konuşması, halini Allah’a arz etmesi, istiğfar etmesidir.
Dilimizi Allah’a göre nasıl kullanmamız gerektiğini anladık, şimdi de hep beraber diğer organlarımızı Allah için nasıl kullanacağımızı anlamaya çalışalım inşallah.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “rabbim bana hikmetle bakmayı emretti” buyurur. Bu, Allah’ın emridir. Dil için geçerli olanlar gözümüz için de geçerlidir. Bir normal olarak sıradan bir bakış vardır, bir de hikmetle bakış vardır. Hikmetle bakış; Allah ile, Allah’a göre, Allah’ın muradını anlamak için bakmak demektir. Bu bakış özellikle insanın kendisinin muhatap olduğu meselelere, olaylara, imtihanlara hikmetle bakıştır. Bu bakış hem gözün hem de gönlün bakışıdır. Göz bakarken, gönül onu anlamaya çalışır. Dil için de aynı şey geçerlidir. Gönüldeki dil ile zikredilir, dilin zikrettiği de gönüldekidir.
Kulağımızı da Allah için kullanmamız gerekir. Mesela kulağın, Allah’ın kelamını dinlemeye ihtiyacı vardır. İnsan ister kendisi okusun, ister bir başkasından dinlesin, dinlediği mutlaka Allah’ın kelamı, zikri, tesbihi ve hamdi olmalıdır. Bu yüzden kulağımız Allah’ın kelamını dinlesin, gönlümüz de onunla mutmain olsun diye dergâhta nerdeyse yirmi dört saat Kur’an-ı Kerim dinletiyoruz; çünkü böyle olmazsa fıtrat bozulur. Fıtrat bozulunca da ortada insan falan kalmaz. Görünen, suret itibariyle insan olabilir; ama gönül itibariyle ona insan denmez. O başka bir varlıktır, Allah’ın muradının üzerinde gerçekleşmediği, Allah’a âbd olmayan bambaşka bir varlık! İnsan desen insan değil, başka bir şey desen başka bir şey değil!
İyice anlaşılsın diye Hz. Süleyman (a.s.)’dan bir kıssadan hisse anlatayım; rivayete göre Hz. Süleyman (a.s.) bütün hayvanlara görev verip çalıştırır. Sıra deve kuşuna gelince ona;
- Sen nesin, diye sorar.
Deve kuşu da;
-Ben deve kuşuyum, diye cevap verir.
Hz. Süleyman (a.s.);
- Peki, kuş musun, deve misin, diye tekrar sorar.
Deve kuşu;
-Ben kuşum, deyince
Hz. Süleyman (a.s.) ona;
-O zaman uç, der.
Bunun üzerine deve kuşu;
-Ben uçamıyorum, diye karşılık verir.
Hz. Süleyman (a.s.) da;
-Öyleyse sen kuş değilsin devesin, git yük taşı, der.
Deve kuşu bunu duyunca;
-Yok, ben deve değilim yük taşıyamam, kuşum diye cevap verir.
Yani bakınca deve mi, kuş mu olduğuna karar veremiyorsun. Ne kuştur, ne devedir, ne uçuyor, ne yük taşıyor! Fıtratını bozanlar da aynen bu şekildedir; “ben, Allah’ın kuluyum, Allah’a âbd olmayı kabul ediyorum” derler ama iş amele, fiile geldi mi “yok, ben bunu yapamam” diye itiraz ederler. Namaz kıl, oruç tut, Allah için bir şey yap dediğinde “olmaz, yapamam buna gücüm yetmez” diye karşılık verirler. Bununla beraber mü’min olduklarını da söylerler; yani ne mü’min olmaktan vazgeçerler ne de imanlarının gereğini yerine getirirler. Böylelikle ortaya ne olduğu anlaşılamayan bir hilkat garibesi çıkar. İşte, biri Allah’a âbd olmayı kabul etmezse hali böyle olur.
Peki, biri neden bu hale gelmiştir?
Fıtratını bozduğu için bu hale gelmiştir. Allah’ın kendisine gönderdiği kullanma kılavuzuna uymadığı için fıtratını bozmuştur. Aslında onun fıtratını bozmuşlar demek daha doğru olur; çünkü bu onun elindeki bir şey değildir. Dünyaya gelir gelmez etrafındakiler onun fıtratını bozmaya başlamışlardır.
Fıtratın bozulmaması için herkesin buluğa girdiği, aklı erdiği andan itibaren kendini toplaması “ben kimim, Allah beni neden yaratmış, benden ne istiyor, nasıl olmamı istiyor, ne yaparsam kazanırım, ne yaparsam kaybederim” diye kendini hesaba çekmesi gerekir. İnsan ya iman edip Allah’ın emrettiği yola girer ya da insan olmayı tercih etmeyip kendini diğer hayvanlarla bir görür. Dolayısıyla yer, içer, yatar, sonra ölür.
Bir de insanlar hayvanların hesabının olmadığını düşünür. Oysaki bu yanlıştır, hayvanların da hesabı vardır. Bir hayvan yanlış yapmış, zulmetmişse Kıyamet günü hesabı görülür.
Her şeyin bir zahiri tarafı, bir de baki olan tarafı vardır. Zahiri tarafı beden tarafıdır, manevi tarafı ise ruh tarafı, Allah’ın tecelli ettiği tarafıdır. Bu manevi taraf ölmez. Bütün hayvanlar için de bu böyledir, onlar da hesaplaşır, biri tarafından zulme uğramışsa orda bizatihi hesabı görülür, hakkını o insandan ister ve alır. Hayvanların birbirleriyle olan münasebetleri de böyledir.
Her şeyin baki yüzü var derken sadece insan veya hayvan için demiyorum. Bu; taş için, toprak için, ağaç için kısacası bütün varlık için geçerlidir; çünkü her şey diridir ve rabbini hamd ile tesbih eder.220 Bu, varlığın baki olan tarafıdır; yani Allah’ın isimlerinin tecellisi olan manevi tarafıdır ve bu tecelli ölmez ya da yok olmaz.
İnsan ya kul olmayı tercih edip Allah’ın emrettiği, istediği gibi onun yolunda çabasını, gayretini sarf ederek Hz. İnsan olur ya da bunu kabul etmeyip, ters tarafa gider, hayvan gibi hatta hayvandan daha aşağı olur.221 Bir de ne insan ne hayvan olanlar, ortada duranlar vardır. Bunlar çok ilginçtir. Söyledim; ne mü’min, Müslüman olabiliyor, ne de mü’minlikten, Müslümanlıktan vazgeçebiliyor. Bu şekilde ortada duranlar ne dünyadan ne de ahiretten vazgeçebilir, ikisini de isterler; ama dünyevi istekleri daha öndedir.
Böyleleri iman etmemiş, Allah böylelerine mü’min dememiştir; çünkü ayet-i kerimede onlar için; “onlar dünyayı (dünya hayatını) ahirete tercih etmişlerdir.”222 “Onlar böyle kenarından, köşesinden Allah’a kulluk yaparlar. Onlara bir nimet verildiğinde Allah’a şükrederler, ‘rabbim bana ikram etti’ derler. Bir musibet geldiğinde de hemen yüz çevirip dönerler.”223 “Rabbim bana ihanet etti, beni unuttu (ben bunu hak etmemiştim) derler”224 buyurmuştur.
Evet, duayı anlatıyorduk. İnsanın fıtrat itibariyle Allah ile günde bin kelime sesli bin kelime de sessiz olmak üzere en az iki bin kelime konuşmaya ihtiyacı vardır. Beş vakit namaz kılan biri Allah’ın huzurunda bu kelimelerden bin olmasa da birkaç yüz kelimeyi Allah’la konuşmuş olur. Allah ayet-i kerimede “beni ayaktayken, otururken, yan üzere yatarken zikret”225 diye emrettiyse o halde kulun geri kalan kelimeleri kullanıp yine Allah ile konuşması gerekir; çünkü Allah bu ayetle “namazda söylediğin birkaç yüz kelime seni doyurmaz, kurtarmaz, benimle konuşmaya devam et” demiştir. Bu yüzden ayet-i kerimede; “kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”226 buyurmuştur.
Allah ile beraber olup Allah ile konuşmak, gönül itibariyle tefekkürdür, hikmetle bakıştır. Söyledim, kendimizle konuşmaya zaten her anda devam ediyoruz. Madem öyle günün en az yarısından bir fazlasını Allah ile gönül itibariyle konuşmaya ayıralım. Bunu bize yaptırabilecek tek bir şey vardır; o da imandır. İmanın dışında hiçbir şey insana bunu yaptırmaz, yaptıramaz. Kendimizi zorlayıp “konuşma ihtiyacım olan kelimeleri Allah ile konuşayım” dersek bu mümkün olmaz; çünkü unuturuz. Bunun için bize lazım olan aşktır, Allah’ı sevmektir. Seven sevdiğiyle beraber olmayı, sevdiği ile konuşmayı, sevdiğinin kendisiyle konuşmasını ister. Eğer Allah’a iman eder onu seversek bu iman bize Allah ile bu sohbeti yaptırır. Bu durumda hem Allah ile dilimizle konuşur duada, tesbihte, hamdde, tekbirde bulunuruz hem de gönlümüzle konuşup rabbimizi dinleriz. Ayetleri zahiri olarak dinlemesek bile manevi olarak rabbimizi yine dinleriz.
Nasıl?
Böyle bir durumda her şeyi, her sözü Allah’tan bir ayet gibi dinleriz. “Rabbim bana muamele ediyor, Allah bunun üzerinden bana böyle söyledi, bunun üzerinden bana bir şey söylüyor, acaba rabbim bana ne demek istedi” deyip tefekkür etmeye başlarız. Mesela yolda yürüsek ve biri bize küfretse bu durumda düşünüp; “acaba nerde yanlış yaptım, acaba bir hata mı işledim, acaba birinin gönlünü mü kırdım, neden bu şahıs bana küfretti? Allah müsaade etmeseydi böyle olmazdı. O halde mutlaka bir sorun var” deyip kendimizi hesaba çeker, Allah’ın bu muamelesini bir ayet olarak tefekkür ederiz. Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ayağınız taşa değse hikmetini düşünün” buyurmuştur. Yani ayağım taşa değdi deme, bunun bir sebebi, bir hikmeti var, Allah’ın bir muradı var, sana bir şey öğretmek istiyor. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu hadisiyle bize nasıl yapmamız gerektiğini anlatıyor.
Bu yüzden sohbetimizi Allah ile yapmamız, Allah ile sohbet etmeyi, Allah’a dua etmeyi, tövbe etmeyi, istiğfar etmeyi kendimize hal edinmemiz, halimizin devamlı böyle olması gerekir. Bu halimiz sürekli olursa bu hal bizde makam olur. Makam, halin devamlılığı durumunda kazanacağımız şeydir. Böyle bir kul dua, zikir, tesbih, tefekkür makamındadır, dolayısıyla her anda Allah’ın huzurunda durur. Kısacası Allah’ın huzurunda durma makamı kazanmak; çabamız ve gayretimizle ve en önemlisi bu halin devam etmesiyle mümkündür. Yoksa “bir gün tek bu halde olsam yeter mi” dersek yeterli olmaz. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ibadetin az da olsa devamlı olanı makbuldur”227 buyurmuştur. Bu nedenle ibadetiniz az olsun; ama devamlı olsun. Eğer ibadeti çok yapıp sonra onu bırakacaksanız çok yapmak yerine az yapın; ama devamlı yapın.
Neden?
Çünkü ibadetlerimizin bizi bir makama taşıması gerekir ve sadece devamlı yapılan ibadetlerle bulunduğumuz hal bizde makam olabilir. Makamı zahiri bir mevki gibi anlamayalım. Makam; insanın adım adım kemale ermesi, kâmil insan, Hz. İnsan olması demektir. Yoksa “bana makam gerekmez” deyip cahilce bir kelime kullanmak doğru değildir. Dünyaya Hz. İnsan, kâmil insan olmaya gelmişiz. Rabbimiz bizi âbd olarak, Hz. İnsan olarak görmek istiyor. Yoksa “bize bu kadar yeter, makam onların olsun” demek cahilce bir kelimedir. Böyle söyleyen biri makamı yanlış anlamış, bilmeden konuşmuştur.
Makamı doğru anlamak gerekir. Bu yüzden Allah ile sohbet etmeye dua makamı dedim. Manevi olarak gönül âlemimizde hangi halimiz ağır basarsa o makamdayız. Ya dua, zikir, tesbih ya da tövbe, istiğfar makamındayız. Bunların hepsi de Allah ile olma makamıdır. Zaten mesele; Allah ile beraber olma halidir. Biri, Allah ile beraber olma makamında ise her makamda rahatlıkla durabilir; yani istiğfar eden biri bir anda “elhamdulillah” deyip hamd makamında rahatlıkla durabilir. Allah’ın huzurunda durduğu, huzurullah onun makamı olduğu için tövbe, istiğfar, niyaz, dua, hamd, tesbih, şükür ve sabır makamında durabilir. Bunların hepsi velinin durduğu makamlardır, dolayısıyla böyle biri bu halin makam olmasıyla velayeti kazanır.
Yoksa veli havada uçan değildir, kul olarak Allah’ın huzurunda duran, âbdiyet makamında Allah ile olan, Allah’ın huzurunda kulluğunu tadandır. Yoksa “biraz ibadet yapayım, iş bitsin” demek yanlıştır. Böyle bir şey yoktur. Eğer kulsak son nefese kadar kulluğu kabul etmemiz gerekir. Hangi manevi halde olursa olsun herkesin kendi gönül âlemindeki halinde durması gerekir; bu, aşk makamı da olabilir, Allah’ın cemalini isteme makamı da olabilir.
Allah ayet-i kerimede “sabır ve salât ile Allah’tan isteyin”228 buyurur. Buradaki salât, dua manasındadır. Bu durumda ayet “sabır ve dua ile Allah’tan isteyin” manasındadır. Dua ile Allah’tan istemek; ama isterken sabırlı olmak gerekir. Allah “sabır ve dua ile Allah’tan isteyin” dediyse bu durumda onu verecek demektir; çünkü Allah’ın va’di vardır. Öyleyse kul sabırlı ve metanetli olmalıdır; yani Allah’ın Metin ismi onda tecelli etmelidir. Kul güçlü durur, sabrederse istediğini Allah’tan alır. Yoksa biraz sabreder sonra da; “Allah bana vermedi” deyip halini bırakırsa istediğini alamaz. Bu durumda Allah’a güvenmemiş olur.
Allah ayet-i kerimede “kullarım beni sana sorarlar; ben yakınım, bana dua edenin duasına icabet ederim, benden isteyene veririm”229 buyurmuştur. Allah, kuluna istediğini verir, yalnız bunun şartı vardır. Allah okuduğumuz bir önceki ayette kuluna istediğini vermenin şartı olarak sabrı göstermiştir. Bu durumda kul, istediğini Allah’tan alabilmek için duasının arkasına sabrı koymalıdır; yani sabrı duasına destek olmalıdır, sabrı onu dua makamında durdurmalıdır. Yoksa kaçar ve manevi olarak düşer.
Allah’ın rızasını, dostluğunu, cemalini, yakınlığını, Allah’a vasıl olmayı, huzura çıkmayı istiyorsak yapmamız gereken şey; istemek ve isteğimizin gereğini yerine getirmek için sabırlı olmak, Allah’a güvenip mü’min olmaktır.
Güvenmek, mü’min olmanın şartıdır. Bunun için Allah ayet-i kerimede “onlar bütünüyle Allah’a güvenirler”230 buyurmuştur. Neden güvenirler? -Çünkü iman etmişler, emindirler. Allah hiç yanlış yapar mı ya da ondan istediğin şeyi sana vermek Allah’a hiç ağır gelir mi! Zaten Allah seni Hz. İnsan olasın diye yaratmış, seni kendisi için, sana cemalini müşahede ettirmek için, daha doğrusu zatıyla ve sıfatıyla sana tecelli edip sende zuhura gelmek için seni yaratmıştır.
Müşahede etmek farklı Allah’ın zuhur etmesi farklıdır. Mesela Allah, Abdulkadir Geylani Hazretleri’ne; “insanda zuhur ettiğim gibi hiçbir şeyde zuhur etmedim”231 buyurmuştur. Evet, Allah insanda zuhur etmiştir; ama biz insan olarak Allah’ı perdelemişiz. Dolayısıyla kendimizi bilmiyor, tanımıyor, anlamamışız. Kendimizi anlasak, tanısak, o manevi perdeleri üzerimizden kaldırsak kendimizle tanışıp Allah’ın zatıyla, sıfatıyla bize tecelli ettiğini hem göreceğiz hem tadacağız hem de açığa çıkan, zuhur eden, Allah’ın nuru, nefhettiği ruh olduğu için Allah ile muhatap olacağız.
Allah’tan neyi istersek alacağımız odur. Bir sorunumuz olduğunda Allah ile konuşup; “ya rabbi! Şu sorunumu halletmeni istiyorum” duasını üç sefer söylememiz yeterlidir; çünkü zahiri bir şeyi Allah’tan en fazla üç sefer istemeliyiz. Bu isteğimizle daha fazla meşgul olmamız doğru değildir. Bundan sonra kendimizi istememiz gerekir. İnsanın kendisi için kendisinden daha kıymetli, daha değerli olan bir şey var mıdır! Kişinin kendisi olmazsa bütün dünya onun olsa neye yarar! Yani birini esir alıp elini, ayağını, ağzını bağlasalar, onu konuşturmasalar, ona yedirmeseler, içirmeseler sonra da “şu şehrin hepsi senin olsun” deseler ne işe yarar, esir o şehri ne yapacak! Her ne kadar “bu şehir artık sana aittir” deseler de aslında hiçbir şey ona ait değildir; çünkü kendisi esirdir, özgür değildir. Bu yüzden ilk önce nefsimizin, şeytanın esaretinden kurtulup hürriyetimize kavuşmamız gerekir. Allah’tan kendimizi, kendi kendimize hükmetmeyi, ruhumuzun bizde hükmetmesini isteyelim.
Ruhumuz bize hükmedince her konuda, her anda hüküm Allah’ın olmuş olur. Allah ayet-i kerimede “Allah’ın hükmü ile hükmetmeyenler kâfirlerin ta kendisidir”232 buyurur. Kâfir; hakikati örten demektir. Mesela bazıları bu ayeti bir propaganda amacı olarak kullanıp dışarıda bağıra çağıra okurlar. Böylelerine; “bunu demek kolaydır. Eğer gerçekten buna iman etmişsen haydi, kendine hükmet, bakalım nasıl hükmediyorsun! Allah’ın hükmüyle hükmetmediğin her anda küfre düşüyorsun. Dilini, gözünü, elini, gönlünü tutmaya çalışıyorsun; ama tutamıyor, yanlış konuşuyor, yanlış bakıyor, yanlış kullanıyor ve bir sürü vehimde, zanda bulunuyorsun. Bak, daha kendini kontrol edemiyor, Allah’ın hükmüyle kendine hükmedemiyorsun! Hiç senin bundan daha büyük bir sorunun olabilir mi! Sen kendini kaybetmiş, kendini düşmana; nefse, şeytana teslim etmişsin, ona esirsin. Önce bir hürriyete kavuşman, hürriyetini kazanman gerekmez mi” demek gerekir.
Özgürlüğümüzü kazanmak için savaşmamız lazım. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “pehlivan, rakibini yenen değil nefsini yenendir”233 buyurmuştur. Kahraman, nefsini yenendir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, nefisle mücadeleye; büyük cihat, büyük savaş, her anda yapılması gereken mücadele234 demiştir; ama bazı şeytana uymuş olanlar, nefisle bu mücadeleyi yapıp özgürlüğü kazanmak yerine cihadı dışarıda zanneder.
Daha önce anlatmıştım; farklı şehirdeki bazı arkadaşlar ramazan ayında oruç tutmayanları dövüyorlarmış. Bu dövenleri yakalayıp, hâkimin karşısına çıkarmışlar. Hâkim onlara; “niye millete saldırdınız” deyince onlar da; “oruç tutmadıkları için” demişler. Bunun üzerine hâkim; “siz oruç tutuyor musunuz” diye sormuş. Onlar da; “yok, biz tutmuyoruz, tutturuyoruz” demişler. Onlar da cihadı böyle anlamış! Kendilerinin yapmadığını başkasına yaptırmaya “cihad” diyorlar. Sen bunu önce kendine yap! Önce sen nefsini Allah’a bir kul et, nefsine itaat ettir, nefsine, eline, diline, kulağına, ayağına, gönlüne hükmet! Allah seni davet ettiği halde kendine hükmedemediğin için bu davete icabet edemiyorsun sonra da başkalarıyla uğraşıyorsun. Bu, şeytanın hilesidir.
Allah ayetlerde nasıl olunması gerektiğini en ince ayrıntısına kadar beyan etmiştir. İman, İslam, İhsan bir araya geldiğinde insan bunu becerir; ama biri bile eksik olursa bunu beceremez. Bunun için de ilim ve hikmetin olması gerekir; yani insanın dinlemesi, düşünüp, tefekkür edip Allah’ın hikmetini, muradını anlaması lazım ki başarabilsin. Yoksa hiç kimse aklını kullanmadan ne bir şey anlar ne de bir şey yapabilir.
Böyle biri yanlış yapar, yanlışını da doğru zanneder. Nefsine uyar, Allah’ın vahyini bile nefsine, kendine uydurmaya çalışır. Nefsi ilahlık yapar, ilahlık iddiasında bulunur; ama onun bundan haberi bile olmaz. Ona Allah’ın ayetini okuduğunda “evet, Allah böyle söylemiş” der, hemen ardından ise “ama bu zamanda böyle yapmak zordur, şimdi daha farklı yapmak gerekir” der ve Allah’ın vahyini kabullenmez. Allah’ın vahyettiği gibi yapmak işine gelmez. Böyle biri işine gelmedi mi Allah’ı bile kabul etmez; çünkü hakikat itibariyle Allah’ı gerçekten kabul etmemiştir.
Unutmamamız lazım ki Allah’ın sözünü, kelamını kabul etmeyenler Allah’ı kabul etmemiş, nefislerine boyun bükmüş, kul olmuşlardır. Bu durumda onlar Allah’ın kulu değildirler.
Kul zahiri konularda beden itibariyle bir yanlış yaptığında, haram işlediğinde ona “günah” denir. Şirk ise kulun gönül itibariyle yaptığı yanlışlardır. İkisi birbirinden çok ayrı, çok farklıdır. Allah, günah itibariyle kulun acziyetini bilir ve beden itibariyle günah işlediğinde onu affedip setreder. Hatta öyle ki haram kıldığı şeylerde bile “kan, leş, domuz etini mecbur kalınca kendinizi fazla zorlamadan yiyebilirsiniz”235 buyurmuştur. Bu, zahiri olarak böyledir. Manevi olarak ise gönül itibariyle yapılan yanlışları Allah kabul etmez; çünkü ayet-i kerimede “Allah şirki affetmez” buyurmuştur. Eğer “şeytana uydum, kendime hâkim olamadım, şeytan bana böyle vesvese verdi, bu yüzden bir mü’mine kızdım, güzel yapan birine nankörlük yaptım, kendime hâkim olamadım” dersek Allah bunu affetmez; çünkü nefis, gönle hâkim olmuş, orda ilahlık iddia edip kendini rabbine şirk koşmuştur. Bu yüzden kul “buna gücüm yetmedi” diyemez.
Peki, ne yapmak gerekir?
Bir kul gerçekten böyleyse “gücüm yetmiyor” diyorsa gerçekten de gücü buna yetmiyorsa, nefsi terbiye, tezkiye olmamış, temizlenmemişse, nefsi müşrik, kâfir, Yahudi, Hristiyan olmuşsa, rabbini, rabbinin vahyini kabul etmiyorsa bu durumda ona onu temizleyecek, tezkiye edecek bir Mürşid-i kâmil gereklidir. “Benim buna ihtiyacım yok” demekle kimse nefsinin kirli hallerinden kurtulamaz, temizlenemez. Allah kimseyi böyle temizlemez.
Hiçbir şey yapmadan öyle kuru kuruya “bunu kabul ediyorum” demek de insanı kirlerinden kurtarmaz. Bir Mürşid-i kâmile tabi olup onunla beraber Allah’ın vahyine uymak, peygamberin yoluna girip ona tabi olmak gerekir. Nefsinin kirlerinden kurtulup temizlenmeyi, Allah’ın huzurunda durmayı isteyenler Mürşid-i kâmile uyduğunda temizlenir ve Allah’ın huzurunda durur; çünkü nefsi tezkiye edip, temizleyerek kulu Allah’ın huzuruna layık hale getirmek, onu Allah’ın huzurunda durdurmak, Allah ile beraber etmek, Allah’ı kuluna, kulu Allah’a sevdirmek Mürşid-i kâmilin vazifesidir.
Mürşid-i kâmil, kulu Allah’a nasıl sevdirir? -Elbette ki onu kirlerinden temizleyerek sevdirir. Aynı şekilde kula “Allah” dedirtir, “lâ ilâhe illallah” dedirtir. Kul da bunları söyleyince Allah’ın sevdiklerinden olur.
Allah hepimizi vahyini, kelamını dinlerken hikmeti anlayanlardan eylesin. Allah bizi daimi olarak âbd olanlardan, ibadette, duada olanlardan, sohbetini kâmil manada Allah ile yapanlardan eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
