close

AHSEN-İ TAKVİM

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Allah ayet-i kerimede “canlıların en kötüsü, aklını kullanmayan sağır ve dilsiz (insanlardır)”156 buyurur. Allah, aklını kullanmayan, anlamaya çalışmayan, düşünüp tefekkür etmeyen, yaratılışının gayesini, Allah’ın muradını anlayıp hayatını buna göre yaşamayanlar için “canlıların en kötüsü” buyurdu; yani aklını kullanmayanlar en aşağılık gördüğümüz hayvandan daha aşağıdırlar.

Allah ayet-i kerimede kıyamet yerinden bir sahneyi anlatır; “kaybedenler, cehenneme gidenler diyecekler ki: ‘Ya rabbi! Gördük, işittik, anladık. Bizi tekrar dünyaya gönder, bu sefer iman edip, salih amel işleyeceğiz.’ Allah da cevap olarak onlara; size bunu anlayacak, akıl edecek kadar bir ömür vermemiş miydim?”157 Yani siz dünyadayken böyle olacağını biliyordunuz, bunu anlamıştınız, dünyaya bir daha dönüş yoktur. Allah bir sefer imkân verir. Bununla beraber peygamber ve kitap göndererek herkesin ne yapması, nasıl yapması gerektiğini en ince ayrıntısına kadar anlatır.

İnsanlar iki kısımdır; birincisi peygambere tabi olup Allah’a ve resulüne itaat edenler, ikincisi de kendi kafalarına veya birilerine göre yaşayanlar ya da şeytanın, nefsinin istekleri ve arzuları peşine takılıp hayatını öyle geçirenler.

Herkes hayatını mutlaka bir şeyin peşinden koşarak harcar. Biri her neyin peşinden koşuyorsa hayatını ona feda etmiş, kurban etmiştir. Bu, dünya malı olabilir, bir mevki, makam olabilir, ailesi olabilir, hiç fark etmez, neyin peşinden koşuyorsa hayatını o yolda harcamış, Allah’a feda etmek yerine onlara feda etmiştir.

Bazıları “benim bu dünyadan nefsi beklentim yok, hayatımı çocuklarıma adamışım” diyebilir, aynı şey onlar için de geçerlidir; çünkü Allah ayet-i kerimede, “çocuklarınız, mallarınız sizin için bir fitnedir, imtihandır”158 buyurmuştur. Bu yüzden herkes hayatını kendisi için kullanmalıdır. Elbette ki çocukların, hanımın, dünyanın hesabını yapmak gerekir. Allah ayet-i kerimede “kendinizi ve ehlinizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun”159 buyurmuşsa hem kendimizi hem de aile fertlerimizi ateşten korumak, onların da hesabını yapmak zorundayız; ama hesap yapmak farklı, hayatı onların yolunda harcamak farklı bir şeydir; çünkü hedefimizde ne varsa, gayemiz neyse hayatımızı onu kazanma yolunda harcıyoruz demektir.

Allah ayet-i kerimede “genişliği yerle gök kadar olan cennete koşun”160 buyurur. Evet, Allah bize yolu gösteriyor. Bu durumda hayatımızı ya cennete koşarken tamamlarız ya da cennetten kaçıp cehenneme koşarken tamamlarız. Eğer cennete koşmuyorsak o halde cehenneme koşuyoruz demektir. Bu yüzden herkesin; “acaba nereye koşuyorum, hayatımı neyin yolunda, neyin uğrunda harcıyor, hayatımı neye kurban ediyorum” deyip kendisine bakması gerekir.

Ya hayatımızı Allah’a adar, kurban eder, vakfeder, Allah yolunda, Allah’ın emrettiği yolda yaşayıp harcar, öyle kullanırız ya da başka yolda harcarız. Hayatımızı Allah yolunda yaşarsak kaybedeceğimiz bir şey olmaz, hatta bunun yanında dünyayı da kazanırız; çünkü Allah’ın bize ikram etmeyi takdir ettiği hiçbir şey zaten bir başkasına gitmez.

Kul inne salâtî ve nusukî ve mahyâye ve memâtî lillâhi rabbil âlemîn:161 “De ki: Namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi olan Allah içindir.” Allah hayatımızı, vaktimizi, zamanımızı hangi yolda sarf etmemiz, kurban etmemiz gerektiğini beyan ediyor. Hayatım ve ölümüm demek; Allah yolunda yaşar, Allah yolunda ölürüm demektir.

“Kul” diye başlayan ayetler inşa cümlesidir. Allah, bir ayette kul (de ki) deyip inşa cümlesi kullandıysa peşinden bir emir verecek; yani yapmamız gereken şeyi söyleyecek demektir; çünkü kul (de ki) demek bunu söylemen, söylediğini de yapman, sözünde durman gerekir demektir.

Hayatımızı; cenneti, Allah’ın rızasını, dostluğunu, cemalini kazanmak için harcamazsak mutlaka başka bir yolda harcar, vaktimizi boşa geçirir ve hayatımızı çöpe atarız. Nefsimiz hesabına yaşamak hayatımızı çöpe atmak demektir; çünkü nefsimiz “hiçbir şeyle meşgul olma, git oyun oynamakla meşgul ol” demiş, bizden bunu istemiştir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “Kıyamet günü herkes pişmandır. Allah’ın emrini yerine getirmeyenler yapmadık diye, yapanlar da daha fazla yapabilirdik diye pişmandır”162 buyurur. Aklımızı kullanırsak pişman olmayız, pişman olmamamız gerekir. İnsan beşerdir, yanlış, eksik yapabilir, hatta bazen ters tarafa gidebilir; ama Allah rahman ve rahimdir. İnsana düşen; yanlış yaptığında o yanlışına takılıp devam etmesi değil; aksine yanlış yaptığında rabbine dönüp “ya rabbi! Sana döndüm, tövbe ettim, bir daha yanlış yapmamam için bana yardım et” demesidir.

Allah yolunda yaşamak, hayatını Allah’a kurban etmek dünyadaki nasibini unutmak demek değildir. Allah ayet-i kerimede “dünyadan nasibini unutma”163 buyurmuştur. Yani dünya hayatını imkânlar dâhilinde en güzel şekilde yaşa, yaşat; ama hayatını yaşarken Allah yolunda vakfet, kurban et, feda et. Hayatım, ölümüm, namazım, kurbanım, ibadetlerim, verdiklerim, infak ettiklerim, kurban ettiklerim âlemlerin rabbi olan Allah içindir de ve böyle yap.

Herkes kendisine baktığında Allah ile arasındaki yakınlığı da, uzaklığı da mutlaka bilir. Bununla ilgili olarak bir hadis söyleyeyim. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeye;

- Size Allah katındaki yerinizi bildireyim mi, buyurur.

Sahabeler de;

-Evet, ya Resulullah, der.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de;

-Herkes kendi gönlüne baksın. Allah onun gönlünde nerdeyse, o da Allah katında ordadır,164 buyurur.

Bu yüzden herkes Allah’ı ne kadar zikrettiğine, onu ne kadar ciddiye alıp ona ne kadar itaat ettiğine, emrini ne kadar dinleyip yasakladıklarından da ne kadar kaçındığına, onu kaybetmemek için çabasını, gayretini ne kadar sarf ettiğine bakmalıdır. Elbette ki kendini kandırmadan, kendi kendisine yalan söylemeden, kendine hile yapmadan bakmalıdır.

Bir kul dünya hayatını yaşarken Allah’ın rızasını, dostluğunu, cemalini kazanmazsa öbür tarafta hiç kazanamaz; çünkü orda kazanabileceği bir imkânı yoktur, bu yüzden kazandığı her şeyi burada kazanır. Bütün Allah dostları, bütün veliler nasıl kazanmışsa bizim için de kazanma imkânı öyledir. Kaybedenler kendi tercihlerini kendileri yapmıştır. Şartlar, imkânlar her ne olursa olsun bir kul; “ben kazanmak istiyorum” dediğinde mutlaka kazanır.

Allah bununla ilgili ayet-i kerimede örnekler verir.

“Allah inkâr edip kaybedenlere Nuh’un ve Lut’un hanımlarını örnek verir. Onlar iki salih kulumuzun nikâhındaydılar.”165 İkisi de Allah’ın resulleriyle evliydiler; ama iman etmediler ve ebediyen kaybettiler. Allah bu ayetle bizlere; “baban, oğlun, eşin peygamber de olsa iman edip gerekeni yapmazsan kurtulamazsın” diyor. Bu durumda Allah herkesin hesabını kendisine sorar.

Allah ayetin devamında bu sefer kazananlardan bahseder; “Allah iman edenlere Firavun’un hanımını örnek verir.”166 Firavun onu Hz. Musa (a.s.)’a iman etmiş diye işkenceyle öldürmüştü. Diğerleri Allah’ın resulleriyle evli olduğu halde kaybettiler, o ise Firavun’un nikâhında olmasına rağmen iman edip rabbini tercih etti ve kazandı. Yani biri gerekeni yapmadıysa Allah’ın resulleriyle birlikte olsa bile kaybeder; ama gerekeni yapıp Allah’ı tercih ederse Firavun’un hanımı da olsa, Firavun gibi birinin emrinde de olsa kazanır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin” buyurur. Bu yüzden hayatımızı Allah yolunda kurban etmek için; “bugünden itibaren kul olmaya başlıyorum” deyip yola girerek Allah’a, cennete koşma başlangıcı yapmamız, hesaba çekilmeden önce kendimizi hesaba çekmemiz gerekir.

Bunun için yapılması gereken ilk şey; “ya rabbi! Tövbe ettim, sana döndüm, seni, senin rızanı, dostluğunu, cemalini, sevgini istiyorum. Bunun karşılığında yapılması gereken her ne varsa onu yaparım” deyip Allah’a bir söz vermektir. Gerisi Allah’a aittir, o gerekeni yapar. Zaten kulunu kendisine davet eden, kendisine çekecek olan, vasıl edecek olan Allah'tır. Yeter ki kul samimi olsun, ciddi olsun.

Elbette ki bunu kendi kafamıza göre yapamayız, ölçümüz, örneğimiz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Bu yüzden onun gibi kul olmaya karar verip gerekeni yapmaya başlarken Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sünnetine sarılıp ona tabi olmamız gerekir.

Hz. Enes Bin Malik (r.a.) anlatır; “on yıl boyunca Resulullah’a hizmet ettim. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir gün beni çağırıp;

-‘Kim benim sünnetimi diriltirse ahirette benimle beraber olur. Benim sünnetim nedir biliyor musun’ buyurdu.

Ben de;

-Ya Resulullah, nedir, dedim.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki;

-Benim sünnetim; Allah’ın hiçbir kulu hakkında kötü düşünmemektir. Sen de hiç kimse için kötü düşünme, kötü bir zanda, kötü bir düşüncede bulunma. Allah beni âlemlere rahmet olayım diye gönderdi. Bana da düşen hiç kimse hakkında kötü düşünmemek, bununla beraber insanlara, âlemlere rahmet olmaktır. Bunlar benim sünnetimdir.”167

Demek ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sünneti kimse hakkında kötü düşünmemek ve âlemlere rahmet olmakmış. Yoksa sünneti sadece farz namazlardan önce ve sonra kıldığımız namazlardan ibaret zannetmeyelim. Çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sünnetini beyan ederken; “âlemlere rahmet olmak, hiç kimse hakkında kötü zanda, kötü düşüncede bulunmamak benim sünnetimdir, Allah’ın bana emridir. Eğer bunu yaparsan ahirette, cennette benimle beraber olur, bana arkadaş olursun” buyurmuştur.

Sohbetimizin başında söylemiştim, Allah ayet-i kerimede “canlıların en kötüsü aklını kullanmayan sağır ve dilsizlerdir (insanlardır)”168 buyurmuştu. Biri hastaysa bir başkasını tedavi edebilir mi? -Elbette ki edemez. Bunun yerine iyileşmek için doktora gidip muayene olur. Nasıl ki zahiri hastalık varsa aynı şekilde manevi hastalık; yani nefsin hastalığı da vardır. Kul manevi olarak tedaviye muhtaçtır, mutlaka tedavi olmalıdır.

Allah bu manevi hastalıkla ilgili olarak ayet-i kerimelerde; “onların kalplerinde hastalık var.”169 “Allah’ın ayetlerini okurken, dinlerken bile hastalıkları artar. Bu (Kur’an) mü’minlere şifadır ama kalbinde hastalık olanların hastalığını artırır.”170 “Kalpleri taş gibi, hatta taştan daha katı,171 kalbinin üzerinde perde olanlar,172 kalpleri mühürlenmiş olanlar173 kilitli olanlar”174 buyurur. Bunların hepsi manevi kalbin hastalıklarıdır. Nasıl ki zahiri olarak hasta olanların tedaviye ihtiyacı varsa manevi olarak kalbinde hastalık olanların da tedaviye ihtiyacı vardır.

Hiç kimse kendi kendisini tedavi edecek bir güce sahip değildir. Hatta manevi hasta olanların kendisi bile kendisinden habersizdir. İstisnasız hepsinin bir doktora ihtiyacı vardır; ama aklını kullanmayanlar hasta oldukları, yolu bilmedikleri ya da yürümedikleri halde başkalarını tedavi etmeye, onlara yol göstermeye çalışırlar.

Neden?

Allah’ı bilmedikleri, cahil oldukları için böyle yaparlar. Allah ayet-i kerimede “Allah’tan âlim kulları haşyet duyar”175 buyurmuştur. Ancak âlim olanlar Allah’tan haşyet duyar, Allah’ın azametinden dolayı konuşurken titrer, ne söylediğini bilir, Allah’a ters düşecek bir kelime kullanmaz, kullanamaz; ama Allah’ı bilmeyenler, tanımayanlar, âlim olmadığı, cahil olduğu için Allah’tan haşyet duymaz. Mutlaka onları dinleyenler de olur ve kalplerine “belki doğru söylüyordur” diye vesveseler gelir. Böyleleri söyledikleri sözün bir başkasına nasıl zarar verdiğinden, ona nasıl bir hastalık bulaştırdıklarından habersiz bir şekilde onu tedavi ediyorum diye ona hastalık bulaştırır.

Böylelerine ne söylemek lazım?

“Sen kendin hastasın, Allah’tan kork, Allah’tan biraz haşyet duy! Böyle gelişigüzel, rastgele konuşma, niye konuşuyorsun, bu senin işin değil ki! Sen kendini, ne halde olduğunu biliyorsun. Senin işin tedavi olmak, öğrenmek, anlamak, öğrendiğini, anladığını imana, ahlaka ve amele dönüştürmektir.” İşte, bir insan, aklını kullanmadı mı böyle en kötü duruma düşer. Bu yüzden Abdulkadir Geylani (r.a.) Hazretleri; “sus, dinle! Sana konuş emri gelinceye kadar” buyurur. Bu söz; “insanları tedavi edeceksen, onlara öğreteceksen önce sen öğren, sen tedavi ol” anlamına gelir.

Hayatın gayesini doğru anlamak gerekir. Biri değişmeyi kabul etmiyorsa öğrenmeyi de, büyümeyi de kabul etmez. “Ben böyleyim, Allah da herkes de beni böyle kabul etsin” veya “ben halimden razıyım, artık her şeyi biliyorum, her şeyi kazanmışım” deyip kendini müstağni görenler değişmez. Dolayısıyla kimse onları değiştiremez, onlara yardım da edemez. Oysaki insan son nefese kadar öğrenmeli, Allah’tan ve resulünden öğrendiğini öğretmelidir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde kendisiyle ilgili olarak; “ben muallim olarak gönderildim”176 buyurur. Hayatı boyunca Allah ona vahyedip öğretmiştir; yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz aynı zamanda öğrenendir. O da Allah’ın kendisine öğrettiklerini sahabeye öğretmiştir. Biri; “ben her şeyi öğrendim” dediyse bu durumda peygamberini bile geçmiş, peygamberine uymamış, ona uymayı kabul etmemiştir. Bu herkes için böyledir. İnsan son nefese kadar Allah’tan Allah’ın vahyini; resulünden ise resulünün sünnetini, uygulamasını öğrenmeli bir de öğrendiklerini öğrendiği kadarıyla öğretmelidir. Öğretirken de “bana göre değil Allah’a ve resulüne göre” demelidir.

Mesele öğrenmek değildir; çünkü Kıyamet günü Allah bizi hesaba çekerken “neyi biliyorsun” diye hesaba çekmez “ne yaptın” diye hesaba çeker. Allah’ın mizanda tartacağı şey ilmimiz değil amelimizdir. Bu nedenle ölçü; neyi öğrendiğimiz ve onunla ne kadar amel ettiğimizdir.

Her şey bizim için bir örnektir, mesela Allah Yahudi âlimlerinden bahseder. Eğer öğrendiklerimiz bizde imana, ahlaka, amele dönüşmezse Allah’ın, Yahudi âlimleri için; “onlar kitap yüklü merkep gibidir”177 buyurduğu ayetle muhatap oluruz. Çünkü onlar da öğrenmişti; ama uygulamaları, amelleri yoktu, sadece öğrenmiş ve konuşmuşlardı.

Allah’ın bahsettiği o Yahudi âlimleri gibi olanlar da böyle yaparak dünyayı kazanmaya çalışırlar; ama kazandıkları tek şey başkalarına hastalık vermek ve kendi hastalıklarını artırmaktır. Bu yüzden her neyi öğreniyorsak onunla amel etmemiz, ona iman etmemiz, onu ahlaka dönüştürmemiz gerekir.

Allah elest meclisini anlatırken; “Allah, Âdem’in belinden zürriyetini alıp onları kendilerine şahit kıldı. Ondan sonra ‘ben sizin rabbiniz değil miyim’ diye hitap etti. Bütün ruhlar, bütün zürriyet; ‘kâlu belâ şehidnâ’ evet, ya rabbi! Sen bizim rabbimizsin, biz buna şahidiz, dediler”178 buyurur. Allah, Âdem’in belinden zürriyetini aldığına göre o halde sadece ruh itibariyle değil beden itibariyle de ordaydık demektir. Yoksa Allah, Âdem’in belinden zürriyetini aldık demez “ruhlara sorduk” derdi.

Allah nasıl ki bir çekirdeği yaratıp ağacı içine koymuşsa insan da böyledir. Allah ayet-i kerimede Lekad halaknâl insâne fî ahseni takvim. Summe radednâhu esfele sâfilîn:179 “Allah, insanı en güzel kıvamda yarattı, sonra onu en aşağıya (başlangıç noktasına, sıfır noktasına) bıraktı” buyurur. Allah, insanı en kâmil seviyeye getirmiş, sonra da en aşağıya indirmiştir; yani ağacı çekirdeğin içine koyduğu gibi kemalatı da kulun fıtratına koymuştur. İşte “esfeli sâfilîn” bu demektir. Allah, insanı en başlangıç noktasına koyup sonra da; “haydi gel, manevi olarak büyümen, kâmil insan, Hz. İnsan olman gerekir” demiştir.

Bütün zürriyet, bütün insanlar “kâlu belâ şehidnâ” dediğine göre o halde hepsi kâmildir; yani Allah hepsine kemalatını vermiştir. Çocuk doğarken sıfır noktasından doğar, zahiri olarak yavaş yavaş büyür, olgunlaşır, kemale erer, sonra yaşlanır. Allah’ın kendisine takdir ettiği ömür kadarıyla dünyada kalır. Nasıl ki zahiri olarak doğma ve büyüyüp olgunlaşma varsa aynı şey maneviyat için de geçerlidir. Allah, kulunu sıfır noktasına koyup; “haydi, manevi olarak büyümek senin elindedir, Hz. İnsan, kâmil insan olma tercihi sana aittir. Bunun için çabanı, gayretini sarf et” demiştir.

Bu durumda ne yapmak gerekir?

Öğrenmek, anlamak, aklı kullanmak, bütün varlığı, kâinatı Allah’ın ayetleri, kitabı olarak okumak gerekir; çünkü İkra’ bismi rabbikellezî halak:180 “Yaratan rabbinin ismiyle oku” ayetinden anlaşıldığı üzere Allah’ın ilk emri okudur. Bunun için aklı doğru kullanıp bakmak, işitmek, anlamak, kendini okumak, sonra rabbinin yoluna girip peygambere, Allah’ın onunla indirdiği vahye uymak ve onu imana dönüştürmek gerekir.

Kâinatta var olan her şey insan için örnektir, ayettir. Allah nasıl ki bir ağacı çekirdeğin içine koymuşsa insanı da en güzel kıvamda yaratıp kemalatını fıtratına koymuştur. Çekirdeğin filizlenip ağaç olması için toprağa düşmesi, sulanması, güneş görmesi gerekir. Böyle olursa çekirdek çatlar, filizlenir, büyür ve meyve verir. İnsanın maneviyatı da böyledir, onun da olgunlaşıp kemale ermesi için Allah’ın nuruna, vahyine, aşka, imana ihtiyacı vardır.

İnsan meyve verdiğinde kemale erer. Peki, insanın meyvesi nedir? -İnsanın meyvesi Allah’ın isimlerinin onun üzerinde tecelli etmesidir. Allah’ın esmasının tecellisinden dolayı üzerinde saçtığı güzel ahlak onun meyvesidir. İnsanlar birinde Allah’ın isimlerinin, güzelliğinin tecellisinden istifade ederse onun meyvesinden istifade etmiş olur. Böyle olan biri artık meyve vermiştir.

Bunun için de insanın çaba, gayret göstermesi gerekir. Yoksa nefis buna müsaade etmez, nefis ve dünya onu perdeler. Bir yandan şeytan, bir yandan dünya, bir yandan nefsin arzuları, istekleri onu bir tarafa çeker, o da kendini kaybeder. Bu yüzden insanın maneviyatının kemale ermesi için güneş görüp ısınması; yani iman edip sevmesi gerekir. Unutmayalım ki Allah’a âbd olmak hiç kimse için zor değildir. İstisnasız herkes rabbini tercih edip iman ettiğinde, yola girip yürüdüğünde olgunlaşır, kemale erer; çünkü bu onun fıtratında mevcuttur.

Allah neden “ben sizin rabbiniz değil miyim” hitabını yaptığını buyuruyor; “biz böyle yaptık ki Kıyamet günü bundan haberimiz yoktu demeyesiniz.”181 Demek ki herkes bunu biliyormuş. Nerden biliyor? -Kendisinde mevcuttur da ondan biliyor. İster farkında olsun, ister olmasın bütün insanlar bunu bilir. Biri bunu bilmiyorsa aklını kullanmadığı için bilmiyordur.

Aslında herkes sahibine, rabbine âşıktır. Allah insanı ebedi bir varlık olarak yaratmıştır; çünkü Allah’ın ona nefhettiği ruh ebedidir. Fani olan insanın beden tarafıdır, beden tarafı da insanın elbisesidir. Bu yüzden fani olan bir şeyle ruhu mutmain etmek mümkün değildir. Bütün dünyayı ona verseniz o yine mutmain olmaz, huzuru bulmaz. Neden? -Çünkü hiçbir şeyin ona ait olmadığını ve dünyayı bırakıp gideceğini bilir. Ruhun tatmin olması için ona mutlaka dünyanın ötesini göstermen, onu dünyanın ötesi ile mutmain etmen gerekir. Allah ayet-i kerimede “kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”182 buyurur. İnsandaki ruh “Allah” deyince, Allah’ın hesabını yapınca, Allah’ı sevince, Allah onu sevince mutmain olur. Bunun dışında ruhun herhangi bir şeyle mutmain olması asla mümkün değildir.

Eğer ruhta Allah’ın güzelliği mevcut olmasaydı böyle bir şeyi tatmaz, anlamazdı, Allah ile mutmain olması da mümkün olmazdı. Ruhun bu şekilde mutmain olmasının sebebi rabbini görmesinden dolayıdır. Allah Abdulkadir Geylani Hazretleri’ne öyle buyurdu; “ruhlar, rabbimizi gördük diye bedenlerinde semah ederler.”183 Ama biz ruhumuzu perdelediğimiz için onu hissetmiyor, tatmıyoruz. Eğer biri Allah’ın nefhettiği ruhla, hakikatiyle beraber olursa Allah’a âşık olur. Bununla beraber meleklerin secde ettiği varlık olduğu için aynı zamanda secdeye de layık bir halde olur.

Birçok Allah dostunun, velinin kerametini okumuş veya dinlemişizdir. Birileri; “benim aklım bunu almıyor” diyebilir. İblis, Allah’ın; “Âdem’e secde edin” emrine itiraz eden, Allah’ın lanetlediği, yaratılış itibariyle dumansız ateşten yaratılmış bir varlıktır. Buna rağmen iblis bile bir anda farklı bir yerden farklı bir yere gidebilir.

Allah ayet-i kerimede “Süleyman; ‘bana Belkıs'ın tahtını kim getirecek’ diye sorduğunda cinlerden bir ifrit dedi ki: Sen yerinden kalkmadan ben onu sana getiririm. Allah’ın kendisine nimet verdiği bir kul da; ‘sen gözünü kırpmadan ben onu sana getiririm’ dedi ve Süleyman da tahtı yanında hazır buldu”184 buyurur. Belkıs’ın tahtını getiren kulun ismi Asaf'tı. Asaf aynı zamanda Hz. Süleyman (a.s.)’ın veziri, Allah dostu bir veliydi.

Bunu insandaki bir özelliği anlatmak için söylüyorum. Bu özellik ruhun özelliğidir. İblis, Allah’ın lanetine uğradığı halde bir anda bir yerden başka bir yere gidebiliyorsa o halde insan da kendi hakikatiyle beraber olursa bunu yapabilir. Bir anda bir yerden farklı bir yere gitmek şöyle dursun bir anda arşa, miraca çıkabilir. Nasıl ki iblis, insanın içine girip kanın damarda dolaştığı gibi dolaşabiliyorsa185 Allah’ın nefhettiği ruhun da böyle bir özelliği vardır.

Mesele zahiri şeyleri bilmek değildir. Bunları ruhun özelliğinin anlaşılması için söyledim. Allah, insanı yolun başına, esfeli sâfilîne indirip; “haydi, ahsen-i takvim olmaya, en güzel hale, en güzel sıfatlara bürünüp Hz. İnsan olmaya gel” demişse istisnasız herkes bu hale gelebilir; çünkü bu özellik her insanda mevcuttur ama insan tercihini kendisi yapar. Bunun için insanın kendine, kendi gönlüne, Allah’ın kendisine verdiklerine bakması gerekir.

Hz. Musa (a.s.)’la Firavun’un insani olarak hiçbir farkı yoktur, aralarındaki fark sadece tercih farkıdır. Biri Allah yolunda, Hz. İnsan olma yolunda manevi olarak kendini büyütüp yatırımı manevi tarafına, ruh tarafına yapmış; öteki ise zahiri tarafına yapmıştır, aradaki fark budur. Bizim de; “acaba manevi olarak büyümeye mi, yoksa zahiri olarak bir şeylere sahip olmaya, nefsimin istek ve arzularını yerine getirmeye mi yatırım yapıyorum” deyip kendimize bakmamız gerekir. Manevi tarafımızı büyütüp, Hz. İnsan olma yolunda yürümüyorsak o halde bir sorun vardır; yani aklımızı kullanmadık, kullanamıyoruz ya da kullanmak istemiyoruz demektir.

Hepimiz sahabelerin hayatlarını az çok biliyoruz. Hepsi daha önce bataklığın içindeyken iman ettikten sonra en kötü halden gökteki yıldızlar gibi olmuştu. Bunun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sahabem gökteki yıldızlar gibidir, hangisine tabi olursanız hidayete erersiniz”186 buyurmuştur. En kötü halden kurtulup hidayete erdikleri gibi bir de hidayete erdirme seviyesine gelmiştiler; çünkü kendi tercihlerini yapıp namazlarını, kurbanlarını, hayatlarını ve ölümlerini Allah yolunda vakfetmiş, kurban etmiştiler. Bu sadece onlar için geçerli değildir, bu tercihi yapan herkese Allah bunu ikram eder, onu hidayete erdirir. Aynı zamanda gökteki yıldız gibi hidayetçi yapar ve ona uyanlar da onunla beraber hidayete erer.

Evet, ayet devam ediyor; Summe radednâhu esfele sâfilîn:187 “Sonra onları aşağıların aşağısına indirdik.” Yani hepsi aşağıların aşağısında kaldı, onları en aşağıya koydum. İllellezîne âmenû ve amilûs sâlihâti fe lehum ecrun gayru memnun:188 “Sadece iman edip salih amel işleyenler (yola koyulur, en güzel kıvama, en güzel olmaya yol alır). Onlara kesintisiz bir ecir vardır.” Onlar iman edip salih amel ile; yani güzel yaparak, insanlara yardım ederek, insanları, dünyayı, evini, kendini ıslah ederek en güzel olmaya yol alırlar. Bunu iman ettikleri, Allah’ı, Allah’ın kendilerine nefhettiği ruhu sevdikleri için, güzel olmak için ve Allah kendilerini sevsin diye yaparlar ve böylece onlar ahsen-i takvim üzere yol alırlar.

Öyleyse Allah bizi dünyaya güzel olmaya, ahsen-i takvim üzere en güzel hale, en güzel kıvama gelmemiz için göndermiştir. Yoksa çok namaz kılmamız, oruç tutmamız için göndermemiştir. İbadetlerin hiçbiri amaç değildir, hepsi araçtır. Amaç; Hz. İnsan, kâmil insan olmak, ahsen-i takvim üzere olup en güzel kıvama gelmektir.

En güzel kıvam demek ne fazlası ne eksiği olmak, tam ortada, dengede durmak; yani Hz. İnsan olmak demektir. Biri yaptığını Allah için yapmazsa kendine göre güzel bir şeyler yapar, niyeti de kulluk dışında bir şey olur ve bu yaptıkları onu ahsen-i takvim üzere kılmaz, en güzel hale, kıvama getirmez.

Allah’ın her hükmü bir hikmete göredir. Allah Hz. İnsan olmayı sıfır noktasından başlattıysa bunda bir muradı, bir hikmeti vardır. İnsan başka türlü Hz. insan olmaz. Allah insanı sıfır noktasından başlatmadan cennete koysaydı Hz. Âdem (a.s.) gibi yanlışlar yapmaya devam ederdi. Hz. insan olmayı, vehmi varlıktan kurtulup gerçek varlık olmayı kişinin kendisinin kazanması, yolu onun yürümesi gerekir; yani insanın hazıra konmadan öğrenmesi, anlaması, düşünmesi, aklını kullanması, tefekkür etmesi, öğrendiklerini imana, ahlaka, amele dönüştürüp cennete, rabbine, Hz. İnsan olmaya doğru koşması gerekir.

Cennete varanlar, gönlü cennette olanlar, Allah’a iman edip, âşık olup Allah ile beraber olanlar; Allah’ı seven, Allah’ın sevdiği, Allah’tan razı olup Allah’ın da kendilerinden razı olduğu kullardır. Bu yüzden hayatımızı Allah’a, Allah’ın yoluna kurban edersek Hz. İnsan oluruz. Hayatımızı Hz. İnsan olmak için, Allah’ın güzelliğinin üzerimizde tecelli etmesi, El Esmau’l Husna olmamız için, Allah’ın saf nuru, meleklerin secde ettiği varlık olmak için kullanırsak Allah’ın muradı üzerimizde gerçekleşmiş olur ve Allah’a kul oluruz. Hayatımızı bunun dışında bir şeye harcadıysak en fazla bulabileceğimiz, kazanabileceğimiz şey yolunda hayatımızı harcadığımız şey olur, öyle değil mi?

Allah ayet-i kerimede “insanlardan öylesi var ki dünyayı tercih edip; ‘rabbim bana dünyada ver’ derler. Böylelerinin ahiretten nasibi yoktur”189 buyurur. Allah böylelerinin, dünyayı tercih ettikleri için kaybettiklerini söyler. Allah onlara dünyadayken istediklerini verir; çünkü ayet-i kerimede; “ona da ondan (takdir ettiğimizden) veririz”190 buyurmuştur. Hani köpeğe kemik atarsın ya, işte ayette kullanılan kelime mana itibariyle böyledir; yani ona da köpeğe kemik atar gibi bir şeyler veririz.

Neden?

Aklını kullanmadığı için! Allah ona Hz. İnsan olma imkânını vermiş; ama o bunu anlamaya bile çalışmamıştır. Böyleleri cenneti isterken bile; “namazı kılıyoruz, orucu tutuyoruz, kimsenin hakkını yemiyoruz, onun için cenneti umuyoruz” derler. Ne cennetinden bahsediyorsun, sen cenneti rüyanda bile göremezsin arkadaş! Cennet böyle kazanılmaz, Allah böyle mi söylüyor! Allah ayet-i kerimede “Allah cennet karşılığında mü’minlerden mallarını ve canlarını satın almıştır”191 buyurdu. Demek ki Allah cenneti satıyormuş.

Neye karşılık?

Namaza, oruca veya hacca karşılık değil malların ve canların; yani hem zahiri hem manevi tarafın verilmesine karşılık satıyormuş. Zahiri tarafını; yani dünyasını, canını Allah’a feda etmeyen, kurban etmeyen, Allah’a satmayan cenneti alamaz. Bunu Allah söylüyor. O halde ne dememiz gerekir? -Sadakallahul azim; Allah doğru söylemiştir. Bunun dışında bir şey söyleyenler yalan söylemiştir.

Bütün mesele; aklımızı kullanıp anlamak, anlayıp gerekeni yapmaktır. Allah mutlaka herkese öğretir. Yeter ki öğrenmeyi, anlamayı, yapmayı isteyelim, Allah bu imkânı bize sonuna kadar tanır.

Allah, Hz. İnsan olmayı kazanan, gönlü cennet olan, cennete varan, Allah’ın rızasını kazanan birine; “kulum ben senden razı oldum, seni seviyorum” der. Böyle bir hitabı alabilmek için önce kulun Allah’tan razı olması, Allah’ı sevmesi gerekir. Kulun, Allah’a; “ya rabbi! Bana nasıl bir muamelede bulunursan bulun ondan razıyım” demesi nefsin rıza makamıdır. Kul rıza makamında bunu söylerse peşinden merziye makamı; yani Allah’ın razı olması gelir. Önce kul, Allah’tan razı olur sonra da Allah, kulundan razı olur.

Allah’ı ne kadar sevdiğin Allah için yaptıklarınla, yapabileceklerinle ölçülür. Allah için neyi verebiliyorsan Allah’a olan sevgin, dolayısıyla imanın da o kadardır. Bu; “her şeyi dağıt, aç kal” manasına gelmez. Asla böyle anlamamamız gerekir. Aynı şekilde Allah yolunda vermeyi sadece para olarak, dünya olarak anlamayalım. Bunlar Allah yolunda vermenin sadece bir parçasıdır. Allah için her şeyini vermen gerekir.

Daha önce anlatmıştım; sahabeden biri çok fakirdir, hiçbir şeyi yoktur. Kurban bayramı gecesinde eve gidip, ağlar, feryat edip; “ya rabbi! Herkes senin için bir şeyler kurban etmeye çalışıyor; ama benim senin yolunda kurban edecek hiçbir şeyim yok. Ben de şimdiye kadar kim bana haksızlık yapmış, zulmetmiş, iftira atmış, dedikodumu yapmışsa, kim benim hakkıma girmiş, hakkım kime geçmişse onların hepsini sana kurban ediyorum, bunlardan başka kurban edeceğim bir şey yok, hakkımı hepsine helal ediyorum” der.

Bunun üzerine Hz. Cebrail (a.s.) gelip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “Allah falan kulun kurbanını kabul etti” buyurur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz o sahabeyi mescide çağırır; ama ne olduğunu söylemez, bütün sahabe de oradadır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz o sahabeye;

-“Hepimiz Allah yolunda kurban ettik; ama Allah hiç birimiz için ‘kurbanını kabul ettim’ diye Cebrail’i gönderip haber vermedi. Sen nasıl bir kurban verdin ki Allah Hz. Cebrail (a.s.) ile senin kurbanını kabul ettiğini haber veriyor” buyurur.

Bunun üzerine o sahabe;

-“Ya Resulullah! Baktım ki kurban edecek bir şeyim yok, içim yandı, sonra Allah; ‘kurban mı etmek istiyorsun? İşte sana kurban etme imkânı. Kullarıma hakkını helal et, vazgeç’ diye gönlüme verdi, ben de herkese hakkımı helal ettim” der.

Allah o sahabenin gönlüne vahyetmiştir. Nefis her zaman için birilerinde olan hakkını almak ister; ama Allah o sahabenin gönlüne “madem kurban etmek istiyorsun o halde sana yapılan her şey için hakkından vazgeç ve helal et” diye hitap edince o sahabe de nefsine “seni kurban ettim” deyip nefsinin arzusunu, isteğini kurban etti, böylelikle kazandı hem de kazandığını Cebrail (a.s.) haber verdi.

Allah tıpkı bu sahabeye yaptığı gibi bütün kullarının gönlüne vahyeder. Biri bu vahye cevap verip gerekeni yaparsa kazanır yapmazsa hiçbir şey kazanamaz, sadece kaybeder.

Bu yüzden kurban etmek denince her şeyi anlamak gerekir. Mesela birinden incindiysen “ya rabbi! Kurban ettim, affettim” deyip, Allah için gönlünün bu ağırlığını kurban etmen lazım. Biri sana yanlış yapsa ve gelip senden özür dilese sen de onu affetsen kazanırsın. Al sana kurban etme imkânı! Birinin ihtiyacı varsa ihtiyacını gider, ihtiyacını gideremiyorsan hiç değilse tebessüm ederek iki güzel kelime söyle ya da birinin gönlünü almak için, onu rahatlatmak için iki dakikalık vaktini harca, bunların hepsi kurbandır. Bunun için her anda kurban etme imkânı vardır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “tebessüm, sadakadır”192 buyurur. Birbirimize selam vermek de sadakadır; yani sadaka olmayan nerdeyse hiçbir şey yoktur. Kişinin eşine, çocuğuna yedirdiği sadakadır, aynı şekilde annenin, çocuğuna bakması, ona hizmet etmesi, onu büyütürken katlandığı zahmeti sadakadır. Yeter ki niyet Allah rızası olsun, yeter ki kul imanla yaşayıp; “ya rabbi! Bunları senin için yapıyorum” desin. Bir kul böyle derse bütün hayatı ibadet olur, bütün hayatı Allah için olur, dolayısıyla hayatını Allah’a vakfetmiş, kurban etmiş olur; ama kurban etmezse neyi kazanırsa kazansın, kazandığı her şeyi dünyada bırakır ve gider; çünkü hiçbir şey ona ait değildir.

Allah cenneti satıyor. İnsanın tek sermayesi; hayatı, vakti, zamanıdır. Bunlarla Allah’ın dostluğunu, rızasını, cenneti satın alması gerekir. Cennette Allah’ın rızası, cemali vardır. Nasıl ki cennette bunlar varsa gönlü cennette olanların da aynı şekilde Allah’ın rızasını kazanması, Allah’ın; “kulum ben senden razı oldum” hitabına mazhar olması vardır.

Hayatım Allah içindir demek; ibadetlerimiz, sevgimiz, muhabbetimiz, Allah içindir demektir. Kurbanım demek ise; Allah için yaptığımız, feda ettiğimiz her şeyimizdir, zaman itibariyle her anımızdır.

Allah namaz için “salat” kelimesini kullanmıştır. Aynı şekilde “salat” kelimesi on sekiz farklı manaya gelir. Aşkla yanıp doğrulmak, selamette olmak, selamet vermek, yardım etmek salat kelimesinin manalarından bazılarıdır. Benim bu kelimenin en sevdiğim manası; “aşkla yanıp doğrulmak” manasıdır. Mana itibariyle namaz “salat” kelimesinin en baştaki manasıdır ve namaz “salat” kelimesindeki bütün bu manaların hepsini birden kapsar.

İnşallah bu sohbetten sonra kardeşlerimiz anlattıklarımı tefekkür eder ve yeni bir başlangıç yapıp; “namazım, salatım, kurbanım, hayatım ve ölümüm senin içindir. Bunun karşılığında da seni istiyorum ya rabbi! İyyâkene na’budu ve iyyâke nesta’în.193 Sana âbd olmayı, âşık olmayı, senin beni sevmeni, üzerimdeki muradının gerçekleşmesini; yani Hz. İnsan olmayı, sana âbd olmayı, ayna olmayı, bana baktığında güzelliğinin üzerimde görünmesini, kendini benim üzerimde sevmeni istiyorum” derler.

Allah’a ayna olan, Allah’ın güzelliği, El Esmau’l Husna’sı üzerinde görünen; yani rahim, kerim, vedud, afuv, settar, hafiz, metin olan aynı şekilde Allah’ın bütün isimlerinin üzerinde tecelli ettiği bir kul perde açılınca neyi görür? Evet, neyi göreceğini söylemeyeceğim; ama böyle biri, Allah’ın cemalini müşahede etmeye layık değil midir?

Bütün veliler, bütün Mürşid-i kâmiller Allah’ın cemalini müşahede etmiştir. Müşahede etmeyenler Mürşid-i kâmil değildir. Mürşid olabilir, kemale doğru yol alırken Allah ona perdeyi açıp cemalini müşahede ettirdiğinde kemale erer. Bu, kemalatın başlangıcıdır, bir de bunun devamı vardır.

Herkese düşen; rabbini bilmek, bulmak, rabbinin tecellisi, güzelliği, El Esmau’l Husna’sı olmaktır. Bir çekirdek toprağa atıldığında çatlamayı kabul etmezse filizlenmez, böylelikle çürür, sadece çatlamayı kabul ederse ağaç olabilir. O zaman da ona su ve güneş lazımdır, öyle ki büyüyebilsin. Mürşid-i kâmilin gönlü de toprak gibidir. İnsan çekirdeğinin önce bu toprağa düşmesi, sonra aşk ateşiyle ısınması lazım ki çatlayabilsin ve olgunlaşıp kâmil bir insan, Allah’a halife, ayna olmuş bir Hz. İnsan olabilsin. Yoksa insan çekirdeği dünya toprağına düşerse çürür.

Allah faliktir. Falik; habbeyi çatlatan, yarattığı bir şeyi yeni bir yaratılışla tekrar yaratan demektir; yani Allah yarattığı bir şeyin ilk yaratılışını yok eder, sonra başka bir yaratılışla onu yeniden yaratır. Mesela çekirdeğe böyle bir muamele yapar. Çekirdeği çatlatır ve içinden ağaç çıkarır. Aynı şeklide ağaç da kendisinden oluştuğu çekirdek gibi yüzlerce, binlerce çekirdeğe sahiptir. İnsan da aynen böyledir, eğer çatlamayı kabul etmezse çürür.

İnsanın bunu kabul etmemesinin sebebi kibirlenmesinden, dünyaya neden geldiğini anlamamasından dolayıdır. Ya burada çatlamayı kabul eder, zahiri kabuğumuzu, dünyayı çatlatırız; yani dünyayı reddeder, Allah’ı, ahireti tercih edip, dünyayı ahirete kurban ederiz ya da ahireti dünyaya kurban ederiz.

Nefsin çatlaması gerekir. Nefsi ruha kurban etmek lazımdır. Mutlaka birinden biri ötekine feda olur. Ya ahireti dünyaya feda ederiz ya da dünyayı ahirete feda ederiz. İkisini beraber isteyen alamaz; çünkü Allah cennet karşılığında mü’minlerin mallarını ve canlarını satın aldığını söylemiştir. Aynı şekilde “hem nefsim bende olsun, hem de rabbimi, Allah’ın bana nefhettiği ruhu bulup Hz. İnsan olayım” demekle rabbimizi bulamayız. Önce nefsimizi reddedip, bir kenara koymamız; yani terbiye etmemiz, tezkiye etmemiz, bunun için ondan kurtulmamız gerekir.

Durumun vahameti ortadadır, bakanlar bunu görür ve anlar. Daha önce söylemiştim; bir üniversite veya lisenin kapısında beklesek sonra çıkan her öğrenciye; “bu hayattaki gayen, amacın nedir” diye sorsak acaba aralarında kaç kişi; “benim bu hayattaki gayem; Hz. İnsan olmaktır, Allah’a âbd olmaktır, ebedi hayatımı, Allah’ın rızasını kazanmaktır” diye cevap verir!

Yalnız suçlu sadece onlar değildir, onlara bu şekilde öğretip onları eğiten, onlara yanlış hedef gösterenler de en az onlar kadar sorumludur. Belki onların iki katı kadar sorumludur. Öyleleri var ki kendi evladına rabbini tanıtamamış, hayatın gayesini öğretememiş! Niye? -Kendisi de bilmiyor da ondan. Bunu durumun vahameti anlaşılsın diye söyledim.

Aynı şekilde bir caminin önüne gidip çıkanlara; “bu hayattaki gayen nedir” diye sorsak onlar da “cennete gitmek” der. “Peki, cennete nasıl gideceksin, Allah’ın senin üzerindeki muradı nedir” diye sorsak acaba kaç kişiden doğru cevap alırız! En fazla alacağımız cevap; “Allah bizi ibadet edelim diye yaratmıştır” cevabı olur. Hâlbuki ibadet araçtır, amaç değildir, amaç; Allah’a âbd olmaktır.

Allah ayet-i kerimede Vemâ halaktul cinne vel inse illâ liya’budûn:194 “Ben cinleri ve insanları ancak bana âbd olsunlar diye yarattım” buyurur. Allah’ın seni yaratma gayesi ona âbd olmandır, âşık olmandır, onu sevmendir, onu bilmek, bulmak, güzelliği ile güzel olmak için peşinden koşmandır. Allah hayatın gayesini böyle söylemiştir. Biri bunları bilmiyorsa elbette ki çocuğuna da bunları öğretemez.

Sohbetin başında söylediğim gibi; durum bu kadar vahimken önüne gelen yol göstermeye, dini öğretmeye çalışıyor. İnsan, rabbine karşı biraz edepli olmalıdır. Yani sen kendin ne yapmışsın, başkasına ne yapacaksın! Biri sana uyarsa en fazla senin gibi olur. Sen kendi halinden, bulunduğun durumdan gerçekten memnun musun! Sen nefsini de, nefsinin şirkini de, küfrünü de, nifakını da nefsinin, cehennem olduğunu da biliyorsun. Peki, nefsinin kötü hallerini Allah’tan gizleyebilir misin! Hal böyleyken kimi nereye, neye davet ediyorsun! Biraz edepli ol, kendinle meşgul ol, gönlünü cennete çevirmeye, rabbini bilmeye, tanımaya, anlamaya, kendini tanımaya çalış. Bunun için de yapman gereken şey ve yürümen gereken yol bellidir, eğer kibirlenmeden, kendini müstağni görmeden aklını kullanırsan bunu bilir ve anlarsın.

Allah hepimizi kendisine dönen kullarından eylesin. “Namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi olan Allah içindir” diyenlerden, dünyasını ahiretine, nefsini ruhuna, her şeyini, varlığını Allah’a kurban edenlerden eylesin. Allah bizi kendisini Allah’ın yoluna adayanlardan eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Enfâl /22 ↩
  2. Fâtır /37 ↩
  3. Enfâl /28 ↩
  4. Tahrîm /6 ↩
  5. Âli İmran/133 ↩
  6. En’âm /162 ↩
  7. Feraid-ül Fevaid ↩
  8. Kasas /77 ↩
  9. Suyuti, Camius Sagir 6 /49 Hadîs No: 8386 ↩
  10. Tahrîm /10 ↩
  11. Tahrîm /11 ↩
  12. Tirmizi, Sünen, İlim, 39/16 (V;46) ↩
  13. Enfâl /22 ↩
  14. Bakara /10 ↩
  15. Tevbe /124-125, Maide /68, Fussilet /44 ↩
  16. Bakara /74 ↩
  17. İsra /46 ↩
  18. Münafikun /3 Bakara /7 ↩
  19. Muhammed /24 ↩
  20. Fâtır /28 ↩
  21. Dârimî, Mukaddime 32; İbn Mâce, Mukaddime 17 ↩
  22. Cuma /5 ↩
  23. Araf /172 ↩
  24. Tîn /4-5 ↩
  25. Alak /1 ↩
  26. Araf /172 ↩
  27. Ra’d /28 ↩
  28. Risale-i Gavsiye ↩
  29. Neml /38-40 ↩
  30. Tirmizî, Radâ 17, 1172 ↩
  31. Beyhaki, El- medhal, S.164, Kenzu’l-Ummal, H. No: 1002 ↩
  32. Tîn /5 ↩
  33. Tîn /6 ↩
  34. Bakara /200 ↩
  35. Şura /20 ↩
  36. Tevbe /111 ↩
  37. Camiü’s- Sağir, 4/1513, Tirmizî, Birr, 36 ↩
  38. Fatiha /4 ↩
  39. Zâriyât /56 ↩