Fatiha 8.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Kovulmuş taşlanmış şeytandan Allah’a sığınırız.
Fatiha’yı, Allah’ın Fatiha’daki muradını ve Fatiha’yı hayatımızda nasıl yaşamamız gerektiğini anlatıyorduk. Fatiha’yı bilen herkesin Kur’an’ın bütününü de bildiğini; çünkü Fatiha’nın, Kur’an’ın özü, özeti olduğunu söylemiştik.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Ya Ebu Zer! Cin ve insan şeytanlardan Allah’a sığın” buyurunca Hz. Ebu Zer (r.a.); “ya Resulullah! İnsanlardan da mı şeytanlar var” diye sorar. Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “evet, onlar daha tehlikelidir”340 diye cevap verir.
Allah ayet-i kerimede; “Kıyamet günü cehennemlik olan her topluluk cehenneme atılırken cehennemin bekçisi olan melekler onlara sorarlar; size bugünü haber veren, Allah’ın ayetlerini okuyan, açıklayan Allah’ın resulleri gelmedi mi? Onlar derler ki; evet, geldiler ama biz onlara uymadık, namaz kılanlarla beraber namaz kılmadık. Miskinleri, ihtiyaç sahiplerini doyurmadık, boş şeylerle uğraşanlarla beraber boş şeylere daldık”341 buyurur.
Namaz kılmışlar; ama namaz kılanlarla beraber namaz kılmamışlar. Demek ki sadece namaz kılmak yetmiyormuş. Gerçekten namaz kılanlarla beraber namaz kılmak gerekiyormuş. Bu yüzden biri Fatiha’yı okurken ne söylediğini, Allah’a nasıl bir söz verdiğini bilmiyorsa namaz kılmış olmaz. Bu namazı onu cehennemden kurtarmaz; çünkü ayettekiler de namaz kılmış; ama gerçekten namaz kılanlarla beraber namaz kılmamış. En kâmil manadaki namazı önce Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’de, sonra kıyamete kadar onun varislerinde görebiliriz.
Miskinleri doyurmamak ne demektir?
Cehennemlik olanlar; “ihtiyaç sahibini gördüğümüz halde onu doyurmuyorduk” dediler. Doyurulması gereken sadece insanın midesi değildir. Nasıl ki insanın midesi gıdaya ihtiyaç duyuyorsa aynı şekilde aklı da öğrenmeye, ilme ihtiyaç duyar, onun da doyurulması gerekir. Bir de gönlün ve ruhun doyurulması lazım ki bu da; aşkla, muhabbetle, sevmekle, dolayısıyla ibadetle, Allah’a âbdiyetle olur. Aç birini gördüğümüzde onu doyurmaya çalışmamız, aynı zamanda doyurmaya da teşvik etmemiz lazım; yani “bu arkadaş açtır, onu doyurmamız, elbisesi yoksa onu giydirmemiz lazım” dememiz gerekir. Hem bizim bunu yapmamız hem de buna teşvik edip davet etmemiz lazım.
Biri bilmiyorsa, yanlış biliyorsa, yanlış hüküm veriyorsa ona doğruyu öğretmek, doğrunun yolunu göstermek gerekir. Yoksa miskini, ihtiyaç sahibini doyurmuş olmazsın. Aynı şekilde birinin muhabbete, imana, Allah’a teslim olmaya ihtiyacı varsa o ihtiyacını giderebileceği yere onu davet etmen lazım. Ancak o zaman miskini doyurmuş, doyurmaya teşvik etmiş olursun.
Bir de batıla dalanlarla beraber boş şeylere dalıyorduk, dediler. Peki, bu ne demektir?
Mesela birkaç arkadaş oturup saatlerce bir maçtan, kendisine fayda vermeyen bir şeyden bahseder, o konuya dalar. Bunlar boş şeylerdir. Tabi ki şeytanın göstereceği birçok oyun, kurduğu birçok tuzak vardır. Şeytan; “şuraya dalın, buraya dalın. Neyle meşgul olursanız olun yeter ki Allah ile meşgul olmayın” der. Hatta bazen insanın önüne öyle şeyler koyar ki; “sen haklısın, sen haktan yanasın” diye boş bir oyalamayla onu oyalar.
Mesela özellikle bu bölgedeki bir şeyi söyleyeyim. Öyleleri var ki gece gündüz “Kürt sorunu vardır, zulüm vardır, işkence vardır” deyip Kürt meselesinden bahseder, gece gündüz zikri, fikri budur. Allah böyle birini huzuruna çıkarıp; “ne işle meşguldün” diye ona sorsa o da; “ya rabbi! Ben Kürt sorununu çözmeye çalıştım” dese bu cevabı yeterli olur mu? Zaten konuşmaktan başka yaptığı bir şey de yoktur. Biri “ben dünyayı cennete çevirmeye çalıştım, Kürdistan’ı kurmaya çalıştım” veya “Türkistan’ı kurmaya çalıştım” ya da “memlekete şeriatı getirmeye çalıştım” dese âbd olmak dışında her ne söylerse söylesin hepsi aynıdır. Allah bunları ondan kabul etmez.
Allah böyle bir kula; “ben seni bunun için mi yarattım, ben sana böyle mi yap dedim. Ben sana mülk benimdir demedim mi? Ben sana git orayı parselle mi dedim. Bir yerde Allah’a kulluğunu yapamıyorsan ben sana hicret et, Allah’ın arzı geniştir demedim mi? Ama senin derdin bana kulluk yapmak değildi. Sen öleceğini biliyordun o üç günlük dünya hayatında neyin peşindeydin, neyi yapmaya çalışıyordun” dese o kul buna cevap verebilir mi? Herkes öyle söylediği için ben de öyle yaptım mı diyecek, onların peşinden mi gittim diyecek!
Allah bize şeytandan ona nasıl sığınmamız gerektiğini öğretir. Allah, Kur’an-ı Kerim’in son suresinin son ayetinde; Minel cinneti ven nâs:342 “(O şeytanlar) cinlerden de olur insanlardan da” buyurur. Allah ayette insan değil nas kelimesini kullanır. Nas; insanlar topluluğu, insan kalabalığı manasına gelir. Bir insan kalabalığının peşinden gidiyorsak onların şeytana uyduğunu bilelim. Şeytan onları peşinden sürüklemiş, onları boş şeylerle oyalamıştır. Bizi de onlarla beraber edip boş şeylerle oyalatır. Cehennemin kapısına geldiğimizde bunu anlarız. Bu yüzden şeytana müsaade etmemek, taviz vermemek gerekir.
Şeytanın insan üzerinde bir yetkisi, bir etkisi yoktur. Bu hakkı, bu yetkiyi insan ona verip, şeytanı büyük zanneder, onun peşinden giderse o yetkiyi kendisi kendi eliyle ona teslim etmiş olur. Bu yüzden bir mazereti olmaz “o beni kandırdı” diyemez; çünkü bu yetkiyi ona kendisi vermiştir.
Allah’a, Allah’ın emrine uysak, örneğimiz, önderimiz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olsa, aynı şekilde aklımızı, irademizi, gönlümüzü Kur’an ile terbiye edip, düzenlesek, terkip ve tertip etsek şeytan oraya hiç yol bulabilir mi? Böyle bir şey mümkün değildir; ama kendi vehmimizin, hayalimizin peşinden koşarsak ona hak vermiş oluruz. Böylelikle boynumuza yular takmış, onu da şeytanın eline vermiş; “beni peşinden koştur, haydi beni çek” demiş oluruz.
Mesela bir adam farz edin; kendine bir hizmetçi alsa ve o hizmetçi, adamın konuştuğu dili bilmese, anlamasa, normalde adam hizmetçiye ne söylerse söylesin hizmetçi öyle yapmalıdır. Adam ona; “senin şu işi şöyle yapman lazım” dediğinde o da; “efendim bana neyi emrederse, benden ne isterse yaparım” dese ama her defasında bunu tekrar ettiği halde adamın verdiği işi yapmasa bu durumda hizmetçi ne söylediğini bilmiyor demektir. Çünkü hem efendisinin verdiği işi yapmıyor hem de “efendim bana ne derse desin yaparım” diyor.
İşte bu hizmetçinin hali Kuran’ı, Fatiha’yı okuyup ne söylediğini bilmeyenlerin durumuna benzer. Hizmetçi olduğunu; yani kul olduğunu söyleyen bir adam kulluğun ne demek olduğunu, ne yapması gerektiğini bilmiyorsa aynen o hizmetçi konumundadır. Böyle bir durumda ona ya; “sen bu işi yapamazsın, bu işi öğrenmek, anlamak istemiyorsun” ya da; “sen geri zekâlısın” denir.
Biri günde yirmi veya kırk sefer Allah’ın huzurunda durup; “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în; ben yalnız senin âbdinim, kulluğumu yalnız sana yapıyorum ve yalnız seni istiyorum, senden istiyorum” diyorsa ama ne söylediğini bilmiyorsa ya da “İhdinâs sırât-el mustakîm; beni sırat-el mustakime hidayet et” diyorsa Allah da sırat-el mustakimi gösterip; “işte sırat-el mustakim, işte bana gelen yol” dediği halde sırat-el mustakime girmiyor sadece bu sözü tekrar edip duruyorsa efendisinin ne dediğini bilmeyen hizmetçiden hiçbir farkı yoktur.
Bu yüzden bütün mü’minler, Müslümanlar Fatiha’yı öğrenmek, Allah ile nasıl bir ahitleşme yaptığını bilmek zorundadır. Biri Fatiha’yı öğrenirse Kur’an’ın bütününü öğrenmiş olur. Biz burada Fatiha’yı tefsir etmeye, hikmetini anlatmaya çalışırken kendimize göre anlatmıyoruz, Kur’an’a göre anlatıyoruz.
Ne diyoruz?
El hamdu lillâhi rabbil âlemin:343 “Hamd (övme ve övülme) âlemlerin rabbi olan Allah içindir, Allah’a aittir.” Bütün varlıkta ne varsa hepsi Allah’a aittir. Dolayısıyla neye bakarsak bakalım, onun üzerinden Allah’ı överiz. Hüküm, idare etmek ve yaratmak Allah’a aittir; çünkü o, âlemlerin rabbidir. Aynı şekilde övmek de ona aittir.
Övmenin Allah’a ait olması ne demektir?
Allah neyi övüyorsa övülmeye layık olan odur. Allah neye doğru diyorsa doğru odur. Neye hak diyorsa hak odur, neye batıl neye yanlış diyorsa batıl ve yanlış odur. Neye güzel diyorsa güzel odur, neye çirkin diyorsa çirkin odur. Bunu dilimizle söylememiz yetmez. Allah’ın “güzel” dediğine “güzel” deyip demediğimize onun övdüğünü övüp övmediğimize, sevdiğini sevip sevmediğimize kıymet ve değer verdiğine bizim de kıymet, değer verip vermediğimize bakmamız lazım. Bu ölçülerin Allah’a mı yoksa kendimize mi ait olduğuna bakmalıyız.
Allah ayet-i kerimede dünya hayatı için; “dünya hayatı oyun ve eğlenceden ibarettir, geçici bir menfaattir. Asıl hayat, ahiret hayatıdır. Asıl hayat, Allah katındadır”344 buyurur. Eğer dünyaya ebedi hayatmış gibi sarılırsak, dünya hayatını ahiretin önüne koymuş, ahirete tercih etmişsek bu durumda Allah’ın güzel dediğine güzel, doğru dediğine doğru dememişiz, övdüğünü övmemiş, Allah’a ters düşmüşüz, “övme ve övülme âlemlerin rabbi içindir, ona aittir” diyememişiz. Allah’ın nimet dediğine nimet, musibet dediğine musibet diyemiyorsak bu durumda hamdı, övmeyi, övülmeyi Allah’a layık görmemişiz demektir.
Allah’a göre nimet nedir?
Allah’a göre nimet önce imandır; yani Allah’ı her şeyden çok sevmektir. İnsanı, Allah için sevmektir, ebedi hayata hazırlık yapmak, ebedi hayatı kazanmaktır, kâmil insan olup, Allah yolunda infak etmektir. Ayrıca her konuda yaptığını güzel yapmaktır. Allah’a göre musibet ise; şeytanın peşine takılıp, boş şeylerle, insana fayda veya zarar vermeyen, Allah’a yaklaştırmayan, insanı olgunlaştırmayan, kemale erdirmeyen şeylerle meşgul olmaktır. Dünyanın peşinden koşup, Allah’ın değil insanların hesabını yaparak yaşamaktır. Allah’ın “güzel” dediğine “güzel” diyememektir.
Biri Allah yolundaysa Allah’ın rızasını kazanmak için çabasını, gayretini sarf ediyorsa isterse hiçbir şeyi olmasın nerde olursa olsun Allah onu över. Biri de zenginse, mevki ve makam sahibiyse; ama Allah yolunda yürümüyorsa, rabbini unutmuşsa Allah onu övmez.
Bir de kendi ölçümüze bakalım, acaba biz kıymeti ve değeri hangisine veriyoruz? Allah yolunda gidene mi, yoksa bir mevki, makam, zahiri olarak dünyalık bir servete sahip olana mı kıymet, değer veriyoruz? Hangisini övüyoruz, hangisini seviyoruz ve hangisine; “akıllıdır, işini biliyor” diyoruz?
Sevdiğimiz, Allah yolundakiyse bu durumda ölçümüz Allah’a göre olmuş olur. Dolayısıyla “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” demiş, Allah’ın övdüğünü övmüş oluruz. Yoksa, zahiri olarak mevki ve makam sahibini, servete sahip olanı övüp; “bu akıllıdır, bu işini biliyor” diyorsak bu durumda Allah’a ters düşmüşüz demektir. Böyle bir bakışla bakıldığında acaba kaç kişi doğru yapmıştır, kaç kişi Allah’ın övdüğünü övüyordur.
Bunu en kısa yoldan bir babanın kendi evladına olan tavrından, davranışından anlarız. Bu genel olarak böyledir. Mü’minlerin, Müslümanların yüzde doksan dokuzunun hali budur. İki çocuğu olan bir adam farz edin. Çocuklarından biri Allah’ı istese, ibadetinde, çabası ve gayreti Allah yolunda olsa, biraz da rızkını temin etmeye çalışsa; ama maddi olarak durumu kötü olsa, öteki çocuğunun da Allah ile hiçbir alakası, hiç bir derdi olmasa; ama dünyayı veya bir mevkiyi, bir makamı kazanmış olsa o ana, baba, ya da akrabaları hangisine daha çok kıymet, değer verir? -Elbette ki o mevki ve makam sahibine değer verir. Demek ki ölçüyü şaşırmışız, ölçümüz ters dönmüştür. Allah’ın övdüğünü, sevdiğini övemiyor ve sevemiyoruz. Dünya’daki mevki ve makama sahip olanı övüp seviyoruz. Böyle biri istediği kadar “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” desin hali söylediğini yalanlamıştır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Fatihasız namaz olmaz”345 buyurur. Sen Fatiha’yı okuyorsan ama halin okuduğunu yalanlıyorsa, Allah senin Fatiha’nı kabul etmemişse namazını da kabul etmez; çünkü Fatihasız namaz olmaz. İstediğin kadar “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” desen de gönlün, tavrın, işin, fiilin seni yalanlar.
Sonra ne diyoruz?
Er rahmânir rahîm:346 “Allah rahman ve rahimdir.” Müşrikler Allah’ı kabul ediyorlardı; ama Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul etmiyorlardı, hatta “Rahman da kimdir”347 diyorlardı. Yani Allah’ın, kullarına, varlığa, mahlûkata rahmetiyle muamele ettiğini, edeceğini kabul etmiyorlardı. “Allah bizim işimize karışmaz, karışmamalıdır; çünkü kendi işimizi kendimiz daha iyi biliriz. Onun rahmetini istemiyoruz, bize rahmetiyle muamele etmesin, biz Allah’ı rahman olarak kabul etmiyoruz” diyorlardı.
Biri, Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul etmiyorsa ne yapar?
Kendi işini kendisi görmeye çalışır, dolayısıyla Allah’ın kendisine yaptığı muameleyi kabul etmez kendi işini kendisi yapmaya kalkışır. Güzel ve doğru yapınca “bunu ben yaptım” der; ama yanlış yapınca da “falanca böyle yaptı, filanca şöyle yaptı, onun için böyle oldu” deyip bir başkasını suçlar; çünkü Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul etmemiştir. Oysaki Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul etse; “Allah’ın burada mutlaka bir muradı vardır. Allah bu muameleyi bana yapmışsa mutlaka bunun arkasında bir nimet vardır” der.
Allah ayet-i kerimede; Fe inne meal usri yusrâ. İnne meal usri yusrâ:348 “Mutlaka her darlığın sonunda bir ferahlık vardır; ama mutlaka bir ferahlık vardır” buyurur. Sahabe anlatır; “bize bir sıkıntı geldiğinde ferahlar, ona sevinirdik. Çünkü arkasından mutlaka bir nimet geleceğini bilirdik. Bir nimet geldiğinde ise; acaba bu sefer rabbim beni nasıl bir imtihana tabi tutacak diye endişe ederdik.”
Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul ediyorsak bakışımız böyle olmalıdır. Bakışımız böyle değilse Allah’ı kâinata, hayatımıza müdahil olarak, müdahale eden olarak kabul etmiyoruz demektir. Bu, onun rahmetine, bize rahmetiyle muamele edeceğine iman etmediğimiz içindir. Başarılı olduğumuzda, güzel bir şey olduğunda kendimize mal ediyorsak, yanlış olduğunda da birilerini suçluyorsak Allah’ın rahman ve rahim olduğunu kabul etmemiş, buna iman etmemişiz demektir. Fatiha’yı okuduğumuzda istediğimiz kadar “er rahmânir rahîm” diyelim, fiilimiz, gönlümüz onu yalanlamıştır, dolayısıyla “er rahmânir rahîm” dememiş, diyememişizdir.
Sonra ne diyoruz?
Mâliki yevmid dîn:349 “Allah din gününün sahibidir.” Allah, dininin sahibidir. Allah ayet-i kerimede; “din gününün ne olduğunu biliyor musun? Din günü odur ki; hiç kimsenin bir başkası için hiç bir şey veremeyeceği, ödeyemeyeceği, yapamayacağı gündür”350 buyurur. O gün hiç kimsenin hiç kimse için bir şey yapamayacağı gün. Allah din gününü beyan ediyor. Demek ki bizi böyle bir gün bekliyor. Birbirimizi de kendimizi de kandırmamamız gerekir. Neyi kazanmışsak, Allah’ın huzuruna hangi hal ile gitmişsek Allah’ın bize muamelesi de öyle olur. O andaki gönül halimiz neyse muamele de ona göredir. Orada hiç kimse bize yardım etmez, edemez.
Yoksa biri çıkıp; “benim şeyhim beni kurtarır, falanca bana yardım eder” derse bu doğru olmaz; çünkü Allah “o din günü hiç kimsenin hiç kimse için yardımda bulunamayacağı, onun namına bir şey ödeyemeyeceği, hiç kimsenin dünyadaki zenginliğinden, mevkisinden, makamından dolayı bir fayda göremeyeceği gündür” buyurmuştur. Kul, ahireti için ne yapmışsa, ne kazanmışsa hesabı da ona göre olur. O gün kulun buradaki hükmü, geçici olan, emanet olan serveti, mevkisi, makamı kendisinden gitmiştir. Ahirette hüküm, Allah’ındır. Allah kuluna, halifesi olarak onunla ebedi hayatını kazansın diye her şeyi emaneten teslim etmiştir; ama o gün o serveti, mevkiyi, makamı elinden almıştır.
Hüküm, ahirette Allah’ın olduğu gibi dünyada da onundur. Allah dünyanın malikidir, melikidir. Aynı şekilde insanın hayatının da maliki ve melikidir. Eğer malik ve melik olan Allah ise, hüküm sahibi oysa o bizim için nasıl bir hayatı takdir etmiş, sevmiş, emretmişse hayatı ona göre yaşamamız lazım ki Allah’ı din gününün sahibi olarak kabul etmiş olalım. “toplum ne der, insanlar ne der, devlet ne der, komşular ne der, akrabalar ne der” deyip hayatımızı başkalarına göre yaşıyorsak, birileri hayatımıza yön veriyorsa o zaman Allah’ı din gününün sahibi, maliki ve meliki olarak kabul edememişiz demektir.
Sonra ne diyoruz?
İyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în:351 “Yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz (senden istiyoruz).” Ayete başlarken; “hamd, övme ve övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir. Allah rahman ve rahimdir. Din gününün sahibidir” demiştik.
Buna karşılık biz de Allah’a; “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în” derken ne demiş oluruz?
“Ya rabbi! Bütün bunlar sana aitse o zaman ben de yalnız sana âbd oluyorum, senin âbdinim. Benim her şeyim sana aitse gönlüm de sana aittir. Gönlümde her şeyin önünde ve üzerinde senin muhabbetin vardır (bu, imandır). Âbdiyetimi yalnız sana yapıyorum, hiç kimseye âbd olmuyorum. Dünya’ya âbd olmuyorum; yani dünyanın peşinden koşmuyor, dünyayı senin önüne, ahiretin önüne koyup senden, ahiretten daha çok sevmiyorum. Topluma, insanlara âbd olmuyorum; yani başkalarının ne söylediğine bakmıyorum. Benim için önemli olan sensin, sen neyi emretmişsen benim de arzum, isteğim odur; çünkü ben senin âbdinim, seni seviyor, seni istiyorum. Benim istediğim senin benden razı olman, beni sevmendir. Sana ters düşen bir şeyi kimden gelirse gelsin, nerden gelirse gelsin kabul etmiyorum” demiş oluruz.
Bir başkasını Allah’tan daha çok seviyorsak, başkası bizim için daha önemliyse Allah’a âbd olamamışız demektir. Mesela basit bir şey söyleyeyim;
Başörtülü olmayan birine “başını ört” dediğinde mazeret olarak neyi gösterir? -“Herkes benim için ne der, herkes benim için şöyle veya böyle der” deyip insanları mazeret olarak gösterir. Peki, Allah böyle söylüyor, herkes mi yoksa Allah mı önemlidir! Ya da “haydi, hep beraber Allah diyelim” dediğinde “sonra insanlar benim için şöyle der, böyle der” deyip bahane getirirler. İyi de Allah “beni zikret” dedi. Allah’ın hesabı dururken insanların hesabını yapmak Allah’a âbd olmamaktır, Allah’a âbd olmayı kabul etmemektir. Böyle biri istediği kadar “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în” desin, Fatiha’yı okumuyordur; çünkü diliyle söylediğini gönlü, fiili yalanlıyordur.
İyyâke nesta’în: “Yalnız seni isti’an ediyor, yalnız senden isti’an ediyor, muhabbetle istiyoruz.” İstian; muhabbetle, gönül rızasıyla istemektir.
Peki, Allah’tan neyi istiyoruz?
İhdinâs sırat-el mustakim:352 “Beni sırat-el mustakime hidayet et.” Mesela biri; “ben falan yere gitmek istiyorum” dese ve bizden oranın adresini sorsa biz de ona önce yolu tarif eder sonra bir de orada başka birine sor deriz; çünkü adresi birden tarif etmek mümkün değildir. Bu şekildeki tarif, adres soran kişiyi gideceği yere ulaştırmaz. Bu, bilgi sahibinin yol göstermesidir; yani o adrese gitmeyi bilenin, yolu göstermesi, tarif etmesidir. Bu yüzden “İhdinâs sırat-el mustakim” demek; yolu göster, tarif et demek değil yola, sırat-el mustakime hidayet et demektir.
Peki, hidayet nedir?
Hidayet, o adresi soranın elinden tutup onu gideceği adrese götürmektir. Aynı şekilde irşat da birinin elinden tutup, onu gideceği yere götürmektir. Buna hidayet, irşad denir. O halde sırat-el mustakimi gösteren biri ne sırat-el mustakime hidayet eder, ne de sırat-el mustakime de irşat eder. Sadece yolu tarif eder.
Kulun vuslat yolculuğunda varmak istediği yere varabilmesi için ne yapması gerekir?
Birinin onu götürmesi ya da bir kafileyle oraya yürümesi gerekir. Bu yüzden İhdinâs sırat-el mustakim. Sıratellezîne en’amte aleyhim:353 “Bizi sırat-el mustakime hidayet et. Kendisine nimet verdiğin kulların yoluna (hidayet et ya rabbi)” diyoruz. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “de ki: Rabbim sırat-el mustakim üzeredir”354 buyurur. Demek ki yolun sonunda Allah’a vasıl olmak varmış. Sırat-el mustakimdekiler, hidayettekiler, kendisine nimet verilen kullar, layıkıyla Allah’a âbd olanlar, Allah’ı rahman ve rahim olarak bilen, aynı zamanda âlemlerin rabbini övme ve övülmeye layık olarak gören kullar; Allah’ın peygamberleri, sıddıklar, şehitler ve salihlerdir. Bunlarla beraber olanlar sırat-el mustakimde olur, dolayısıyla Allah’a vasıl olur.
“İhdinâs sırat-el mustakim” derken “beni sırat-el mustakime hidayet et” demiyor, “bizi sırat-el mustakime hidayet et” diyoruz. Sadece sırat-el mustakime girince de iş bitmez. “Bizi sırat-el mustakime hidayet et” dediğimiz için “beni yolun sonuna ulaştır, beni rüştüme erdir ya rabbi” demiş oluruz. Allah ayet-i kerimede; “rabbim sırat-el mustakim üzeredir” buyuruyor ya bu yüzden sırat-el mustakime girince Allah’a vasıl olmak, kavuşmak gerekir ki gerçekten sırat-el mustakimde olduğumuzu bilelim, bunu tatmış olalım, o yolu gitmenin ecrini, karşılığını almış olalım. Bu yüzden Allah’ı bilmeyen ve Allah’ı bulamayanlar sırat-el mustakimde olmazlar. Sadece kendi kendilerini kandırmış olurlar.
Burada Allah’ın öğrettiği başka bir şey daha var. Eğer biri sırat-el mustakimde yürüyorsa ona; “sen delalettesin, Allah’ın gazabına uğramışsın” diyemezsin. Eğer o sırat-el mustakimdeyse ille de senin gibi yürümesi gerekmez; yani ille de senin cemaatinden olması, senin gibi düşünmesi gerekmez. Biri dünyanın neresinde olursa olsun, hangi cemaatte olursa olsun, fikri, düşüncesi, partisi ne olursa olsun, önderi, rehberi, örneği Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ise, kitabı Kur’an ise, Kur’an’a uyuyorsa sırat-el mustakimdedir. Biri yürüyerek, öteki uçarak, başka biri de şimşek hızıyla gider. Bu başka bir şeydir. Senin için en kestirme yol nasılsa, Allah’a en hızlı nasıl gidebiliyorsan öyle gitmen gerekir. Hiç kimse sana; “neden böyle gidiyorsun” demez, diyemez.
Yoksa “sadece biz doğru yapıyoruz, gerisi yanlış yapıyor” dersen ümmetin birliğini bozmuş, fitne çıkarmış, ümmeti dağıtmış olursun. Sana düşen; sırat-el mustakimde yürüyüp, kemale, rüştüne, hidayete ermektir, Allah’a vasıl olmaktır. Bu arada yardım etmen gereken birileri olursa onlara da gücünün yettiği kadarıyla yardım etmek, destek olmaktır.
Fatiha Suresi’nde son olarak Ğayril mağdûbi aleyhim ve led dâllîn:355 “Gazaba uğrayanların, delalette kalanların yoluna değil (ya rabbi)” diyoruz. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “gazaba uğrayanlar peygamberlerini ciddiye almayanlardır; yani Yahudilerdir. Delalette kalanlar da Hristiyanlar gibi Allah’ın emretmediğini kendisine farz kılanlardır”356 buyurur. Allah Hristiyanlar için; “biz onlara ruhbanlığı emretmedik”357 buyurmuştur.
Mesela Hristiyanlar; “kadın; düşmandır, şeytandır, onun için evlenmeyin” dediler. Ruhbanlar bunun için evlenmezler. “Âdem babamızı cennetten çıkaran kadındır, onun için o, şeytandır” “eğer gözünüz harama bakarsa onu çıkarıp atın” dediler. Allah bunu neden bize böyle söyletir? Herhalde bir mü’min, bir Müslüman gidip; “ben Yahudi olayım” ya da “Hristiyan olayım” demez, böyle bir şey düşünülemez. Böyle bir şey olursa o zaten mü’min, Müslüman olmamıştır. Allah bu ayetle bize; “peygamberinizi yok saymayın, onu ciddiye almazlık etmeyin” buyurur.
Allah bize neyi emretmiştir?
Önce insan olmayı emretmiştir. İnsan olmayan biri hiç mü’min, Müslüman olur mu! Bu yüzden önce insan olmak gerekir. İnsan olan, karşısındakini kendisi gibi görür, kendisine hangi hakkı tanırsa karşısındakine de o hakkı tanır. Kendisine yapılmasını istemediği bir muameleyi bir başkasına yapmaz. Bu, insani bir haldir. Böyle olmayan biri Müslüman olamaz.
Allah birbirimizi sevmeyi, kendisine ibadet etmemizi emretmiştir. Mesela namaz kılmayı emretmiştir. Hem namazı biliyor hem de kılmıyorsak namazı ciddiye almamışız demektir. Hem Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ne yaptığını biliyor hem de ona uymuyor, onun yaptığı gibi yapmıyorsak bu durumda peygamberi ciddiye almamış, yani peygamberi küçümsemiş, yok saymış, örnekliğini kabul etmemişiz demektir. Bu, Yahudice bir haldir.
Peki, Hristiyanca hal nasıldır?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yapmadığını ve emretmediğini getirip; “bu, dindir, dindendir” demektir. Mesela; “külahsız namaz kılınmaz” demek bunlardan bir tanesidir. Hacca gidenler en mukaddes yerde ihrama girerken ihram elbisesini omuzlarına atar, bellerinin yarısı çıplaktır, göğüslerinin yarısı dışarıdadır, ayakları da çıplaktır, bu halde namaz kılarlar. Bu durumda biri nasıl “külahsız namaz kılınmaz” diyebilir.
Ya da bayanlardan bir kısmı; “bayanlar, eldivensiz ve çorapsız namaz kılamaz” derler, hatta “herhangi bir elbiseyi giyip dışarı çıkarsan o elbiseyle namaz kılamazsın; çünkü o elbiseyi erkekler görmüştür. Bu yüzden o elbiseyle namaz kılamazsın. O elbiseyi değiştirip, erkeklerin seni o elbiseyle görmediği başka bir elbiseyle namaz kılman gerekir” derler. İşte bu da Hristiyanca bir haldir. Allah sana bu ayetle; “böyle olma, böyle şeylerden Allah’a sığın” buyurur.
Hem Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ne yaptığını bileceksin hem de yapmayacaksın! Bu, Yahudi zihniyetidir. Ya da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yapmadığı, emretmediği bir şey için “bu da dinde vardır” diyeceksin. Bu da Hristiyan zihniyetidir. Biri gazaba uğrayanların, öteki delalette kalanların zihniyetidir.
Şu anda aynı hali yaşıyor muyuz? -Evet, iki hali de yaşıyoruz. Öyleyse Fatiha’yı anlamamışız; çünkü anlasaydık halimiz böyle olmazdı. Fatiha canlanıp, dirilse ve bir insan suretine bürünse, sonra yanımıza gelse acaba bu halimizle birbirimize ne kadar benzeriz? -Onunla hiç bir alakamız olmaz. Fatiha’yı gerçekten okusaydık, ona arkadaş, dost olup, onunla beraber olsaydık, Fatiha olsaydık; yani canlı Kur’an olsaydık halimiz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi olurdu. Allah’tan ve resulünden uzaksak Kur’an’dan uzak olduğumuz, genel manada Fatiha’dan uzak olduğumuz içindir.
Kur’an ’ı bütünüyle bilemeyebiliriz; ama herkes Fatiha’yı bilir. Fatiha’yı anlamak için üzerinde tefekkür etmemiz lazım. “Gerçekten Fatiha’yı okuyor muyum, okumuyor muyum? Fatihasız namaz olmayacağına göre gerçekten namaz kılıyor muyum, kılmıyor muyum” deyip kendimizi hesaba çekmemiz gerekir.
Gerçekten Fatiha’yı okuyup anlamış olsaydık, ona iman edip, onu yaşamaya çalışmış olsaydık nasıl bir halimizin olması gerekirdi?
El hamdu lillâhi rabbil âlemin:358 “Övme ve övülme âlemlerin rabbi Allah içindir, Allah’a aittir” dediğimizde her hâlükârda şükür sahibi olur, her ne olursa olsun “hüküm de mülk de Allah’ındır” derdik. Bununla beraber “Allah güzel yapıyor” derdik. Aynı şekilde Allah’ın güzel dediğine güzel, çirkin dediğine çirkin der, sevdiğini sever, sevmediğini de sevmezdik.
Er rahmânir rahîm:359 “Allah rahman ve rahimdir.” Her anda her şeyi rahmetiyle ihata edip idare edendir. Allah ne yaparsa yapsın bu onun rahmetinin sonucudur. Rahman ve rahim olan bir rabbimiz varsa nasıl umutsuzluğa düşer, nasıl sıkılır, nasıl bunalıma gireriz?
Eğer bizim hayatımızda bunalım, sıkıntı, feryat etmek varsa Rahman ve Rahim’i kaybetmiş, buna iman etmemişiz demektir. Allah’ı rahman ve rahim olarak kabul etseydik ne olursa olsun, asla umutsuzluğa düşmez ve bunalıma girmezdik. Dolayısıyla bir gönül muhabbetimiz, bir gönül neşemiz olurdu ve sıkıntıya boğulmazdık. Eğer sıkıntıya boğuluyorsak umudumuzu kaybettiğimiz içindir. Aynı şekilde Allah’ın rahman ve rahimliğine iman etmediğimiz, onun bize rahmetiyle muamele ettiğini kabul etmediğimiz içindir.
Mâliki yevmid dîn:360 “Allah din gününün sahibidir.” Allah hayatımızın, her nefesimizin sahibidir. Allah bütün varlığın sahibidir, aynı zamanda melikidir, idare edenidir. O bizi idare ediyorsa, bizim sahibimizse, mülk onunsa, her ne olursa olsun, sonuçta onun olacaksa, emanet olarak verdiklerini de alacaksa ben neden endişe edeyim ki! Allah din gününün sahibidir, kime ait ne varsa ona emanet olarak verilmiştir. Allah hepsini Kıyamet günü emanet verdiklerinden alıp onlara; “bugün mülk kimindir” diye sorar, bunu sorduğunda ise kimsenin konuşmaya gücü yoktur. Sadece Allah cevap verir; “bugün mülk vahid ve kahhar olan Allah’ındır”361 buyurur.
Evet, her şey bize emanetse elimizden alınınca neden feryat edip üzülüyoruz! Biri bize bir şeyi emanet etse, sonra gelip onu bizden istese ya da bir kısmını istese buna feryat etmeyiz. Neden? -Çünkü o emanetin onun olduğunu, onu kullanalım diye bize emaneten bıraktığını biliyoruz. Eğer gelip bir kısmını bizden isterse niye feryat edelim ki! Ama baktığımızda bize Allah’tan emanet olarak verilmiş olan şeylerden bir kısmı alınınca “nasıl oluyor böyle” deyip feryat ediyoruz. Demek ki onu emanet olarak görmemişiz, demek ki Allah’ı mülkün sahibi olarak görmemiş, kendimizi gerçekten ona sahip zannetmişiz. Eğer “mâliki yevmid dîn” diyebilseydik Allah’ı mülkün sahibi olarak görürdük.
Gerçek bir Allah dostu nasıl olur diye sorulduğunda verilecek tek cevap vardır; Allah bütün dünyayı ona verse gönlü kıpırdamaz. Aynı şekilde bütün dünya onun olsa ve sonra ondan alınsa gönlü yine kıpırdamaz. Neden? -Çünkü hiçbir şeyi kendine ait bilmiyor. Bu durumda dünya ona verildi diye niye sevinsin ya da alındığında niye üzülsün!
Biri gerçekten “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în”362 derse derdi Allah olur ve her fırsatı bir nimet olarak görür. Düşen birini kaldırmak onun için bir nimettir. Allah kendisine imkân tanımış; kulluğunu yapma, rızasını kazanma imkânı vermiştir. Birinin ihtiyacı olduğunda ona koşar, bunu da bir nimet olarak görür. Yardım ettiğinde de nimete vesile olduğu için yardım ettiğine teşekkür eder. “Ben sana böyle yardım ettim” deyip bunu onun başına kakmaz; ama gerçekten “iyyake na’budu ve iyyâke nesta’în” demişse böyle yapar.
Gerçekten “iyyake na’budu ve iyyâke nesta’în” diyen biri hiç kimsenin önünde boynunu bükmez, başını eğmez. Boynunu, başını bir tek Allah’ın önünde eğer. Ne yaparsa yapsın, nerde olursa olsun; “acaba şunu şöyle yaparsam rabbim benden razı olur mu, bu yaptığımı beğenir mi, sever mi” deyip, Allah’ın hesabını yapar. Allah’ın rızasını gözetirken başkalarının hesabını yapmaz, kimin ne söylediği onu ilgilendirmez ve etkilemez. Allah bir şeye “güzel” demişse bütün âlem bir araya gelip; “bu güzel değil” dese, bu onu etkilemez. Her şeyden, canından çok sevdiği kendisini yaratan rabbi; “güzel” dedi ya, isterse gerisi “güzel değil” desin, bu onun için hiçbir mana ifade etmez.
Zaten Allah’ın güzel dediğine güzel değil diyen biri Müslüman olmak orda kalsın, insan olmaktan çıkmıştır. Allah’ın güzel dediğine güzel, çirkin dediğine çirkin, kötü dediğine kötü, hak dediğine hak, batıl dediğine batıl demeyen, insan değildir. Böyle biri haddini aşmıştır. İblisle aynı konumdadır, hatta hiçbir farkları yoktur. İnsanın amelinin eksik olması başka, imanının eksik olması başka bir şeydir. Bu anlattığım amelle ilgili değil imanla ilgilidir, iman meselesidir.
İyyâke nesta’în:363 “Yalnız seni istiyoruz ve senden istiyoruz.” Neyi istiyoruz? İhdinâs sıratel mustakîm:364 “Bizi sırat-el mustakime hidayet et.” Allah’tan sırat-el mustakimi isteyen ama sırat-el mustakime hidayet olmak için bir çaba, gayret sarf etmeyen birinin hali susamış bir insanın; “ben su istiyorum” demesine benzer. Biri ona su ikram etse o da suyu içmese ama sürekli “ben su istiyorum” dese ona ne denir? -“Sen deli misin? Madem su istiyorsun al iç.” Böyle biri sadece “su istiyorum” demesini öğrenmiş, böyle söyleyince su içeceğini, suya kanacağını zannetmiştir. Bu, aklını kullanmayan birinin halidir. Bu yüzden bir şeyi Allah’tan istiyorsan Allah da sana o istediğini verdiyse onu alman, ona sarılman gerekir.
Fatiha Suresi’nde yalnız senden istiyorum dediğinde istediğin şey sırat-el mustakime hidayet olmaktır. Sırat-el mustakimi isteyenlere Allah bu yolu anlatır;
Sırâtellezîne en’amte aleyhim:365 “O yol ki nimet verdiklerinin yolu.” Allah’ın kendisine nimet verdiği kullarla beraber olman lazım ki sırat-el mustakime hidayet olmuş, gayeye kavuşmuş, Allah’a vasıl olmuş olasın. Hem bunu söyleyeceksin hem de sırat-el mustakime girmeyip, Allah’ın kendisine nimet verdiği kullarla beraber olmayacak, “onlar Allah’ın hidayet ettiği kimselerdir. Onların hidayetine uy”366 ayetine uymayacak, onu dinlemeyecek, sonra bir de; “ben bunu söyledim tamam, sırat-el mustakimdeyim” diyeceksin! Sen böyle bir durumda sırat-el mustakimde olmazsın.
Ğayril mağdûbi aleyhim ve led dâllîn:367 “Gazaba uğrayanların ve delalette kalanların (yoluna) değil.” Allah’ın emrini, Resulullah’ın ne yaptığını bildiğimiz halde bunu yapmaz, ciddiye almazsak gazaba uğrarız. Allah ve resulünü dinlemez, daha doğrusu bu yolda gücümüz nispetinde çaba, gayret sarf etmez, bunu dert edinmezsek Allah ve resulünü ciddiye almamış oluruz. Bu durumda Allah’ın gazabının içindeyiz, hem de tam ortasındayız; yani Yahudice bir zihniyete sahibiz demektir. Ya da Allah ve resulünün emretmediği, tavsiye etmediği başka şeyleri getirip; “bu da dindendir” dersek o zaman da delalette kalmış oluruz.
Gazaba uğrayanlar da delalette kalanlar da cehennemliktir; çünkü bu bir iman meselesidir. Bu; Allah’a şirk koşmaktır, Allah’ı hafife almak, ciddiye almamaktır. Her iki durumda da bu böyledir. Peki, doğru nedir? -Doğru; Allah’ın kitabına uymaktır, aynı şekilde canlı Kur’an olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i kendimize örnek almaktır.
İnsan kendini dünyada Hz. Âdem (a.s.) gibi tek başına, geriye kalan bütün insanların, bütün varlığın da kendisi için bir imtihan vesilesi olduğunu bilmelidir. Yoksa “herkes ne olursa biz de öyle olalım. Herkes öyle yapıyor, biz de öyle yapalım, bir şey olmaz. Bir şey olsaydı bunlar yapmazdı” demek insanın kendi insanlığına, kendi aklına hakaretidir. Allah sana akıl vermiş, seni muhatap almış sen de çıkıp; Allah’a âbd olduğunu söylüyorsan bu durumda gözünü, gönlünü Allah’tan, rızasından, emrinden ayırmaman gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Eğer Allah benim insanlarla beraber olmamı emretmeseydi asla gönlümü, yüzümü Allah’tan başka tarafa çevirmezdim. Sadece Allah ile meşgul olurdum, rabbimi kendimden razı etmeye çalışırdım” buyurur. Bizim de böyle olmamız lazım; yani mecbur kalmadıkça bize faydası veya zararı olmayan şeylerle, bizi ilgilendirmeyen işlerle, olaylarla, meselelerle uğraşmayalım, meşgul olmayalım, muhatap olmayalım. Bu bizi oyalar. Bu, şeytanın hilesidir.
Allah bize akıl, aynı zamanda tefekkür etme, doğruyu yanlıştan ayırma özelliğini vermiştir. Buna Furkan; yani hakkı batıldan ayırma denir. Diyelim ki bir şey bizi günlerce, aylarca, yıllarca meşgul etmiş, biz de onun peşinden koşmuşuz. O peşinden koştuğumuz, övdüğümüz, yıllarca anlattığımız şeye dönüp acaba bize ne kazandırdığına veya ne kaybettirdiğine bakalım? -Eğer o yıllarca peşinden koştuklarımız bize manevi olarak bir şey kazandırmamışsa hayatımızı çalmış, harcamış demektir.
İnsanın vakti, zamanı kendisine emanet edilmiştir. Asıl israf; insanın kendi zamanını, hayatını israf etmesidir. Biri vaktini, zamanını israf etmiş, boş şeylerle geçirmişse israfın en büyüğünü yapmış, hayatını israf etmiştir. İsraf etmemek için kazanmak gerekir. Bu yüzden Allah’tan ayrı geçirdiğin, onun hesabını yapmadığın, onun huzurunda olduğunu unuttuğun her an, israftır.
Biz de kardeşlerimize hayatlarını nasıl israf etmemeleri gerektiğini, nasıl rableriyle beraber olacaklarını anlatıyoruz. Mesela biri birinin ihtiyacını bir sefer, iki sefer, üç sefer, beş sefer, on sefer temin etse doğru olur mu? -Olmaz. Peki, doğru olan nedir? -Eğer yapabiliyorsa ihtiyaç sahibine ihtiyacını nasıl temin etmesi gerektiği konusunda ona yol göstermektir; yani ona her gün bir ekmek vereceğine her gün bir ekmek kazanmanın yolunu ona göstermektir. Senin ona; “gel, ben sana her gün bir ekmek vereyim” demen ona hakarettir, onu küçümsemektir; çünkü ekmeği o da kazanabilir. Bu durumda sana düşen; o ekmeğin nasıl kazanılması gerektiğini ona göstermektir. Aslında bizim yapmaya çalıştığımız şey de işte budur.
Bu yüzden burada Kur’an’ı tefsir etmiyorum. Kur’an’ın nasıl tefsir edilmesi, Kur’an’a, Kur’an’ın bütününe nasıl bakılması, nasıl uyulması, nasıl yaşanması gerektiğini, Allah’ın ayetleri üzerinde; yani Fatiha’nın üzerinde nasıl tefekkür edilmesi gerektiğini öğretiyorum.
Evet, önce Fatiha ile tanışmamız, Fatiha’yı tanımamız lazım. Şimdiye kadar anlattıklarımız Fatiha’yla tanışma faslıydı. Fatiha’yı tanımadan kendimizi ona okutmamız mümkün değildir. Fatiha; Kur’an’ın bütünü, Kur’an’ın özü demektir. Fatiha’yı karşımıza koyup; “acaba ben de Fatiha olmuş muyum; yani öz itibariyle, bütün itibariyle Kur’an’a uyuyor muyum” deyip kendimize bakmamız gerekir.
Biz de bir ayeti anlatırken onunla nasıl meşgul olacağımızı, onu nasıl tefekkür edeceğimizi, ona uyup uymadığımızı nasıl anlayacağımızı, o ayetle nasıl arkadaş olacağımızı, nasıl o ayet olacağımızı, o ayeti üzerimizde nasıl göstereceğimizi ve nasıl canlı ayet olunacağını anlatmaya çalışıyoruz. İnşallah kardeşlerimiz neyi söylemeye, neyi anlatmaya çalıştığımızı anlamıştır.
Allah Kıyamet günü; “sizi bu Kur’an’dan sorumlu tutacağım”368 buyuruyorsa o halde öz itibariyle Fatiha’yı bilmemiz, anlamamız, kendimizi “acaba ona uyuyor muyuz, uymuyor muyuz” diye Kur’an’ın ölçüsüne vurmamız lazım. Uyuyorsak Kur’an’a uymuş, dolayısıyla canlı Kur’an olmuşuz demektir. Uymuyorsak bu durumda Kur’an’a uymayan hangi halimiz varsa onu düzeltmemiz gerekir.
Elimizde bir metre ya da bir terazi olmadan herhangi bir şeyi ölçüp biçmemiz mümkün değildir. Ölçersek tahmini olur, bazen eksik, bazen fazla ölçeriz; ama önümüzde, elimizde bir ölçümüz varsa ve bu ölçü Kur’an’ın özünün ölçüsü olan Fatiha ise ölçümüz şaşmaz. Bu yüzden Fatiha’yı bilmeyen, anlamayan, Kur’an’ı okuyamaz, anlayamaz; yani bütünü anlamadan parçayı anlamak mümkün değildir. Bir kere hepsini anlamamız gerekir.
Hangi ayeti okursak okuyalım; “Allah’ın bu ayetteki muradı nedir” diye Fatiha’nın ölçüsüne vurduğumuzda ölçümüz şaşmaz; çünkü ölçümüz bellidir ama böyle bir ölçüsü olmayanlar önce bir ayeti, sonra başka bir ayeti, daha sonra yine başka bir ayeti okur; yani ayetle parça parça olur, bir bütün oluşturmaz ve ayetlerden farklı bir hüküm çıkarır. Allah’ın asıl muradının ne olduğunu anlamadan Kur’an’ı anlamak mümkün değildir. Kur’an’ı önce bir bütün olarak anlamamız lazım. Bunun için de Fatiha’yı okuyup öğrenmemiz, anlamamız lazım; çünkü Allah Kur’an’ın hepsini Fatiha’ya sığdırmıştır.
Hazreti Ali (r.a.) Efendimiz; “Kur’an’ın hepsi Fatiha’da gizlidir. Fatiha da besmelede gizlidir. Besmele de “B” harfinde gizlidir” buyurur. Ayetleri tefsir ederken sanki farklı bir şey söylüyormuşum gibi gelebilir; ama öyle değildir. Söylediklerimi daha geniş bir şekilde açmanız lazım, ben sadece ayetlerin kapısını aralıyorum. Ben istiyorum ki; kardeşlerimiz ayetler üzerinde tefekkür etsin ve Allah bunu onların gönlüne indirsin.
“B” harfi Türkçedeki “ile” bağlacıyla aynı anlamı taşır; yani “Ahmet ile Mehmet” kelimesindeki gibi ile bağlacının kattığı beraberlik anlamını ifade eder. Bir cümlede “ile” bağlacı geçiyorsa bu cümlede birbirine bağlanan iki şey var demektir.
Bütün Kur’an “B” harfine nasıl gizlenmiştir? Neden hepsi “B” harfinde gizlidir?
Kur’an; kul ile Allah arasındaki münasebeti, Allah’ın, kula muamelesini, kulun nasıl bir kul olması gerektiğini anlatır. Allah’ın insandan nasıl bir kulluk istediğini, kulun, Allah ile yakınlığının, bağlantısının ne olduğunu, nasıl olması gerektiğini, Allah’ın kâinatla, varlıkla, yarattıklarıyla ilgisinin ve alakasının ne olduğunu, aynı şekilde insanın kâinatla, dünyayla, birbirleriyle alakasının, ilgisinin ne olduğunu, nasıl olması, birbirlerine nasıl muamele yapmaları gerektiğini anlatır.
“B” harfinin; beraberlik demek, alaka demek olduğunu, ile bağlacının iki şey arasındaki alakayı, beraberliği ifade ettiğini söyledim. O zaman bütün Fatiha’yı “B” harfine getirip sığdırmamız gerekir. Zaten “bi ismillah” dediğimizde aynı zamanda “Allah ile” demiş oluruz.
Kul, Allah ile olmazsa hiçbir şeyin manası, kıymeti, değeri olmaz. Aynı şekilde hiçbir şekilde ona ait bir şeref, bir değer de olmaz, olamaz. Bu durumda bir avuç topraktan, çamurdan ibaret kalır. Toprağa da basılır! Çamurun, toprağın ne değeri, ne kıymeti olabilir ki! Allah, insana kendi ruhundan nefhetmeseydi, insan, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olmasaydı, Allah ona zatıyla ve sıfatıyla tecelli edip; “sen benim halifemsin, ben seni bana âbd olasın, beni sevesin, bana âşık olasın, âşıklığını gösteresin diye dünyaya gönderdim” deyip onu yaratmasaydı onun ne kıymeti, ne değeri olurdu!
Sen “Allah” demiyorsan nasıl bir kıymetin, bir değerin olabilir! Varlığın hepsi rabbini hamd ile tesbih ederken, sen kendi iradenle rabbini tesbih edip, ona hamd edemiyor, onu, onun övdüğünü övemiyorsan ne değerin, ne şerefin vardır! Sana ait bir şeref nasıl olabilir! Sen değil insan, hayvan bile olamazsın. Hayvan bile, taş bile, ağaç bile, köpek bile rabbini hamd ile tesbih ederken sen bunu yapamıyorsan nasıl insan olabilirsin ki!
Hamd ile tesbih etmek ne demektir?
Allah subhandır, bütün noksanlıklardan, eksikliklerden münezzeh, bütün kemal sıfatlarıyla muttasıftır. Özellikle sohbet ederken ilmi kelimeler kullanmak istemiyorum. Açık, sade, net, herkesin anlayabileceği şekilde anlatmak istiyorum. Bazen karşılığı olmayan kelimeleri mecburen kullanmak zorunda kalıyorum; çünkü başka kelimeler onu ifade edemeyebilir. Bu kullandığım kelimeleri de izah etmeye çalışacağım inşallah.
Evet, Allah noksan sıfatlardan münezzehtir. Allah’ı tenzih ediyoruz; yani hiçbir noksanlığı Allah’a layık görmüyor, hâşâ diyoruz. Allah neyi ki yaratmış, neyi ki takdir etmişse eksiksiz yapmıştır. Allah subhan olduğu için sıfatları da, isimleri de, fiili de subhandır; noksanlıktan, eksiklikten beridir, münezzehtir. Hâşâ ki Allah bir şeyi eksik yapmış olsun, eksik yaratmış olsun! Hâşâ ki herhangi bir şeyi kemaliyle yaratmamış olsun! Allah kemal sıfatlarıyla muttasıftır, neyi yaratırsa yaratsın o yarattığı kemal sıfatı üzeredir. Yarattığı, yaptığı her şey kâmildir; çünkü Allah onu öyle yaratmıştır; ama Allah, insana kemalatını vermemiştir.
Allah’ın, insana kemalatını vermemesi ne demektir?
Allah, insanın kemalatını onda gizlemiştir. Mesela; toprağa ekildiğinde ağaç olup meyve veren bir çekirdekte ağacın kemalatı gizlidir. İnsanda aynen böyledir. Allah onu bir çekirdek olarak; yani saf, temiz, pırıl pırıl olarak dünyaya göndermiştir. Sonra onun büyütülmesini, yetiştirilmesini anne ve babaya teslim etmiştir. İnsan buluğa erinceye kadar kendinden sorumlu değildir. Buluğa erince de Allah onun gönlüne vahyeder. Bu, istisnasız herkes için böyledir. Onun varlığını, birliğini, aynı zamanda âbdiyetini onun gönlüne vahyedip, ona sırat-el mustakimi, hidayeti aramasını emreder. O anda herkes bir arayışa girer ve doğruyu, hakkı aramaya başlar.
Çekirdek, toprağa ekilince toprağın üzerinde veya bir taşın üstünde kalsa çürür, hiçbir işe yaramaz. Bir de çekirdeğin filizlenmesi için sadece toprağa girmesi yetmez, o çekirdek sulanıp, güneşini, ısısını alırsa o zaman çatlar, filizlenir. Bu yüzden doğruyu ve hakkı aramaya başlayan birine de toprak gönüllü bir hidayetçi lazımdır. Biri gerçekten ararsa Allah onu toprak gönüllü bir hidayetçiyle, bir Mürşid-i kâmille, nebiyle, resulle, imamla beraber eder. Mürşid-i kâmil onu manevi olarak gönlüne alır; çünkü onun gönlü toprak gibi mütevazıdır, arayışta olan da onun gönlünde yeşerir, gıdasını oradan alır.
Kökü toprakta olanlar ağaçtır, kökü topraktan kesilenlere ise ağaç denmez, “odun” denir. Biri de gönül itibariyle bir gönüle ekilmemişse odun gibidir, yeşermez, meyve vermez, manevi olarak büyüyemez. Bu yüzden bir gönüle bağlanmak, o gönüle rabt olmak gerekir. Bir gönül, Mürşid-i kâmil’in gönlüne girerse yeşerir, büyür, meyve verir. “İhdinâs sırat-el mustakim” işte bu demektir.
Allah ayet-i kerimede; “Allah’a ve resulüne itaat edenleri kendisine nimet verdiğimiz kullarla beraber yapacağız”369 buyurur. Allah’a ve resulüne itaat edenler burada da ahirette de Allah’ın nimet verdiği kullarla beraber olur. Burada beraber olamayanlar orada beraber olamaz, sadece kendi kendini kandırır.
Mesela öyleleri var ki; elli sene, altmış sene, yetmiş sene boyunca Allah’a âbd olduğunu, kul olduğunu zannedip ibadet eder; ama hala odun gibidir. Böyle biri meyve vermez, kimse ondan istifade edemez, onunla beraber olanlar onun gölgesinde gölgelenemez, hararetten, ateşten korunamaz. Aç kalsa, susuz kalsa ondan gıdasını alamaz. Böyleleri ağaç değil odundur. Odun da yanmaktan başka ne işe yarar!
Neden Fatiha sohbetini yapıyoruz? -Çünkü bütün görülmeden parça anlaşılmaz. Bu yüzden önce bütünü görmemiz, Allah’ın muradını, Kur’an’ın bize neyi anlattığını bir bütün olarak anlamamız gerekir. Allah’ın bizden ne istediğini, bizim Allah’tan ne istememiz, nasıl olmamız, nasıl durmamız gerektiğini öğrenmemiz gerekir.
Ayetleri okurken elimizde bir ölçümüz; yani bir metremiz, bir tartımız, bir terazimiz olsun dedik. Terazimiz, tartımız, metremiz, ölçü aletimiz olmadan ölçmeye, tartmaya kalkışırsak yanlış yaparız. Zaten ümmetin sorunu; yanlış anlamak, yanlış ölçmek, yanlış tartmaktır. Fatiha’yı gerçekten bilmiş olsaydık yanlış ölçmez, yanlış biçmez, yanlış tartmazdık, dolayısıyla bir olur, beraber olurduk; çünkü hepimiz aynı şeyi anlamış olurduk.
Allah’ımız, peygamberimiz, kitabımız, dinimiz, kıblemiz bir olduğu halde herkes bir tarafa bakıp; “hak bizdedir, biz haklıyız” diyor. Bu, ya kitabımız ya da peygamberimiz farklı demektir; ama baktığımızda kitabımız da peygamberimiz de birdir. Böyle olduğu halde bu kadar ayrılığın olmasının sebebi; kitabı yanlış yorumladığımız içindir, bütünü görmeden parçayı alıp, parçayı bütünün yerine koyduğumuz içindir.
Bu yüzden bütünü görebilmek için Fatiha’yı güzel bir şekilde bütünüyle öğrenmek, anlamak gerekir. Aynı zamanda kendimizi Fatiha’ya okutmamız gerekir. Ancak bundan sonra diğer ayetlere, surelere geçip; “bu ayet ne söylüyor” diyebiliriz. Bunu diyebilmemiz için mutlaka Fatiha’yı bütünüyle tam olarak öğrenmemiz, üzerinde tefekkür etmemiz lazım. Kardeşlerimizin sadece bizi dinlemesi yetmez bir de anlattıklarımızı belli bir süre tefekkür etmeleri, kendilerini Fatiha’nın ölçüsüne vurup, ona ne kadar uyduklarını, ne kadar iman ettiklerini anlamaya çalışmaları gerekir.
Önce Kur’an’ın bütününü anlayıp iman etmek gerekir; çünkü iman etmeden Allah’ın ayetlerini okursak bir şey alamayız. Bu yüzden, bütünü görmek, anlamak, bütünün üzerinde tefekkür etmek, elimizde bir ölçü, bir terazi olması adına Fatiha üzerinde böyle ısrarla duruyoruz.
Fatiha’yı günde yirmi veya sünnetlerle beraber kırk sefer namazda tekrar ediyoruz. Hemen hemen Fatiha’yı bilmeyen Müslüman yoktur. Aynı şekilde namaz bütün ibadetleri kendisinde toplayan bir ibadettir. Namazda hem beden itibariyle, hem gönül ve ruh itibariyle, hem de akıl, tefekkür itibariyle Allah’ın huzurunda duruyoruz. Namaz deyince ise aklımıza Fatiha geliyor. Fatiha’yı da Allah’ın huzurunda günde kırk sefer ona söylüyoruz. Bir de bunu dalga geçer gibi söyler, yalan konuşursak Allah’ın gazabı gelir.
Böyle bir okuyuşla; yani Kur’an’ı anlamadan, ne dediğimizi bilmeden yılda bir sefer hatmedip okursak bir sefer yanlış yapmış, Kur’an’a bir sefer hakaret etmiş oluruz; ama Fatiha’yı böyle okursak Kur’an’a günde kırk sefer hakaret etmiş oluruz.
Bu tehlikeden kurtulmak için Fatiha’yı anlamak gerekir. Yoksa onu anlamadan sadece dilimizle onu okursak bu okumak değildir. Okumak bu olsaydı her birimiz bir tarafa bakıp birbirimizi taşlamazdık. Fatiha’yı okumuş olsaydık, Fatiha da bizi okuyup tasdik etmiş olsaydı, “sen bensin ben de senim. Sen bana iman etmişsin, beni yaşıyorsun” deseydi bizi görenler Allah’ı hatırlar, Allah’ı zikrederdi. Aynı şekilde bizi görenler; “bu canlı Kur’an’dır, Kur’an’ı yaşıyor, Allah’ın rahmeti bunun üzerinde tecelli etmiş, bu sırat-el mustakim üzeredir. Bu gerçekten Allah’a âşık, Allah’a âbd olmuş, Allah’ı isteyen, insanları Allah’a, Allah’ı sevmeye, Allah’a iman etmeye, Allah’ın rızasının peşinden koşmaya, sırat-el mustakime davet eden biridir” derdi.
Peki, bizim için böyle diyorlar mı? -Demiyorlar. O zaman sorun bizdedir; Fatiha’yı okuyamamış, anlayamamış, yaşayamamışız.
Okumayı öğrenmek için okula gittiğimizde önce harfleri öğreniriz; çünkü harfleri bilmeden okumak olmaz. Biri harfleri öğrendiğinde okumayı öğrenir. İşte Fatiha, Kur’an’ı açan kapıdır, Kur’an’ı bize anlatacak olan, anlamamızı sağlayacak olan kapıdır. Bir kere harfleri öğrendin mi Kur’an’ı artık okumaya başlayabilirsin. Fatiha’yı okumadan Kur’an’ı okuyamaz, okumaya başlayamazsın. Fatiha bu yüzden bu kadar önemlidir. Görünüşte yedi cümle, yedi ayettir; ama bütün Kur’an’ı kendisinde barındıran, bütünü öğreten, tanıtan yedi ayettir. Bu yüzden önce Fatiha’yı okumamız, kendimizi de ona okutmamız gerekir. Fatiha’ya ne kadar arkadaş olduğumuzu, dost olduğumuzu, yakın olduğumuzu kendimizi hesaba çekip anlamamız gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadisinde; “Biri öldüğünde bir sureyi seviyorsa o sure de onu sever. Onu sevip okuyorsa, hayatına geçirmişse kabirde de kıyamet yerinde de o sure bir insan suretine bürünür ve ona gelir. O kabirdeki der ki; kimsin sen? Sana bakmaya doyamıyorum. O da kendini tanıtır; sen beni seven ben de senin sevdiğinim. Sen beni seviyorsun, ben de seni seviyorum. Ben senin dostunum, falan sureyim, der ve kabirde ona arkadaşlık yapar, kıyamet yerinde de ona şefaat eder” buyurmuştur. Bir sure bir insan suretine bürünse acaba o nasıl bir şey olur!
Kur’an’daki bir sureye dost olanlar nasıl dost olmuşlardır?
Onu yaşayarak, ona uyarak, onun gibi olarak ona dost olmuş, onunla beraber olmuşlardır. Bu yüzden ilk önce Fatiha’yı sevmemiz, ona arkadaş olup, onun gibi olmamız lazım. Nitekim dost olduğumuz sure Fatiha olursa Kur’an’ın bütününe arkadaş, dost olmuş oluruz.
Bütünü bir anda anlayıp, ona uymak imkânsız denecek kadar zordur. Bu zor olmasaydı Allah Kur’an’ı birden indirirdi. Hâlbuki onu yirmi üç yılda parça parça indirmiştir.
Bu parçaların hepsi şuanda bir aradaysa bu durumda hepsinden birden sorumluyuz. Yaratan Allah gücümüzün buna yetmediğini bildiği için Fatiha’yı baş tarafa koyup; “işte Kur’an’ın özü, önce buna uyun, önce bütünü böyle anlayın, böyle tanıyın, sonra tafsili olarak onu öğrenin” demiştir. Bu yüzden bütünün iyi anlaşılması gerekir. Sohbetlerimizde özellikle Fatiha’nın üzerinde durmaya çalışıyoruz. Buna rağmen Fatiha’ya sadece birkaç yönden bakabildik ve anlattıklarımız da sonsuz bir deryadan sadece bir damla misalidir.
Allah bizi Fatiha’ya dost olan, Fatiha’yla beraber olan, Fatiha’nın Kıyamet günü şefaat ettiği kullarından eylesin. Allah bizi Kur’an’ı bir bütün olarak okuyan, anlayan ve anladıklarına iman edip onu amele dönüştüren kullarından eylesin. Allah bizi her muamelesinin rahmetiyle olduğunu, bilen, tadan ve her anda “elhamdulillahi rabbil âlemin” diyen kullarından eylesin. Allah bizi gönlü gözü Allah’tan başka tarafa dönenlerden eylemesin. Gözünü, gönlünü Allah’tan, rızasından, aşkından başka bir tarafa çevirmeyen ve karşılaştığı imtihanlar ne olursa olsun her anda “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în” diyen kullarından eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
