Fatiha 5.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM
BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Kovulmuş, recmedilmiş, taşlanmış şeytandan Allah’a sığınırız. Bir şeyden Allah’a sığınıyorsak neden dolayı sığındığımızı mutlaka bilmemiz gerekir. Bir şeyden hem “Allah’a sığınıyoruz” dersek hem de o şeyi yapmaya devam edersek bu durumda Allah’a sığınmış olmayız.
Mesela herhangi bir günahımız, bir yanlışımız için “ben bu günahtan, bu yanlıştan Allah’a sığınıyorum” dersek Allah’a sığınmış olur muyuz? -Elbette ki olmayız. Bu durumda yanlışımızdan, hatamızdan, günahımızdan bütün çabamızla, gayretimizle kurtulmaya çalışmamız gerekir. Öyle ki Allah’a sığınmış olabilelim. Dolayısıyla Allah’a sığındığımızı söylediğimizde samimi olmuş, yalan söylememiş olalım.
Şeytanın en öndeki vasfı kibirlenmektir; yani Hz. Âdem (a.s.)’a, dolayısıyla insana karşı kibirlenmektir. Biri neyiyle olursa olsun, herhangi bir şekilde kibirleniyorsa bu durumda hiçbir zaman şeytandan Allah’a sığınmamıştır; çünkü şeytanın peşinden gitmiş, onun yaptığını yapmış, onun yaptığını beğenmiştir; çünkü şeytanın yaptığını sevmiş ki onun peşinden gitmiştir. Allah ayet-i kerimede; “şeytanın adımlarına uymayın”274 buyurur. Biri şeytanın adımlarına uyuyorsa; yani onun yaptıklarına uyuyor, işlediği ameli işliyorsa bu durumda şeytandan Allah’a sığınmıyor, tam tersine onun halini, fiilini, tavrını beğeniyor, onun gibi yapmaya çalışıyor demektir. Bir de Allah ayet-i kerimede; “şeytana tapmayın” buyurur.
Peki, şeytana tapmak nasıldır?
Yâ benî âdeme en lâ ta’budûş şeytân, innehu lekum aduvvun mubîn:275 “Ey Âdemoğulları! Şeytana tapmayın. Muhakkak ki o sizin apaçık düşmanınızdır.” Allah, insanın şeytana tapmamasını; yani âbd olmamasını söyledi. Tapmak âbd olmak demektir, âbd olmak ise sevmek demektir. Kişinin sevdiği her nasılsa kişi de onun gibi olmak ister, ona uyar. Ve eni’budûnî hâzâ sırâtun mustakîm:276 “Bana âbd olun, sırat-el mustakim budur.” Yani Allah; “bana uyun, bana âbd olun, benim isimlerimle isimlenin, sıfatlarımla sıfatlanın, dolayısıyla bana halife olun, şeytana âbd olmayın, halife olmayın, şeytanın peşinden gitmeyin” buyurmuştur.
Allah ayet-i kerimede; “bütün güzel isimler (en güzel isimler) Allah’ındır, Allah’a aittir”277 buyurur. Kibriya, Allah’ın vasfıdır. Aynı şekilde Halim ismi de Allah’ın ismidir ve yumuşak davranan anlamına gelir. Allah’ın isimlerinden biri de Âfuvv ismidir. Bütün hayatı boyunca küfretmiş, isyan etmiş biri; “ya rabbi! Ben sana döndüm” dediğinde Allah onu affeder ve mağfiretiyle karşılar. Kul ne kadar günahkâr olursa olsun “ya rabbi! Beni affet” dediğinde Allah onu affeder. Hiç bundan daha büyük tevazu olur mu! Acaba yeryüzünde kaç tane insan, Allah’ın bu isimleriyle isimlenmiştir! Kim kendisine yıllarca hakaret eden, küfreden ya da zulmeden birine bu kadar müsamahakâr, bu kadar hoşgörülü, bu kadar tevazu sahibi olabilir!
Allah, yaratmış olduğu kulunun seviyesine inip tecelli eder ve; “sen benim velimsin” der. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “Allah, mü’minlerin velisidir (dostudur, arkadaşıdır)”278 buyurmuştur. Allah, kulunun seviyesine inip, tecelli ederek ona dostluk teklif ediyor; ama insan kibirlenerek bunu reddediyor, beğenmiyorsa böyle bir durumda acaba insan kendi kendini hesaba çekerse ne söyler!
Ağzımızdan hangi kelime çıkarsa çıksın, biliyoruz ki Allah Kıyamet günü bizi bundan sorumlu tutar ve hesaba çeker. Hesabını veremeyeceğimiz bir sözden Allah’a sığınıyoruz. Bu yüzden sohbetimize tam olarak başlamadan önce Kur’an-ı Kerim hakkında birkaç kelime söyleyeyim.
Kur’an-ı Kerim’i bütünüyle anlamazsak onu hayatımıza tatbik etmemiz, rabbimizi bilmemiz, tanımamız, kendimizi anlamamız, tanımamız, dolayısıyla hayatı, varlığı, kâinatı bilip tanımamız mümkün olmaz.
Bununla ilgili Mevlana hazretleri bir hikâye anlatır;
Hindistan’dan bir fili getirip karanlık bir ahıra bırakmışlar. Sonra hiç fil görmemiş bazı insanları “filin nasıl bir şey olduğuna bakıp onu tanıyın” diye içeri koymuşlar. İnsanların kimisi filin ayağını, kimisi sırtını, kimisi kulağını, kimisi de hortumunu tutmuş. İnsanlar dışarı çıktığında; “fil neye benziyor” diye onlara sormuşlar. Filin ayağını tutan “fil sütun gibidir” kulağını tutan “yaprak gibidir” hortumunu tutan “boru gibidir” sırtını tutan ise “fil bir duvar gibidir” demiş. Yani kim, filin neresini tutmuşsa onu öyle tarif etmiş. Aslında hiçbirinin anlattığı, tarif ettiği fil değildir, sadece filin bir parçasıdır.
Peki, Mevlana’nın bu hikâyeyi anlatmasının sebebi nedir?
Senin de İslam’ı, Allah’ı, kendini, hayatı anlayıp tanıyabilmen için Kur’an’ı bir bütün olarak görmen, anlaman gerekir. Yoksa Kur’an’ın bir parçasını alıp; “bu, Kur’an’dır. Din, İslam budur” dersin. Bu parçayla da ne Allah’ı, ne kendini, ne hayatı, ne varlığı, ne de kâinatı tanıyabilirsin. Tanıman mümkün değildir. Bu yüzden bütünü anlamak, bütünü görmek lazım.
Eğer “İslam hakkında bu kadar kitap vardır, onları okusak olmaz mı, bu bizim için yeterli değil mi” diye sorulsa tek kelimeyle cevap; hayırdır. Zaten bizi bu hale getiren de kitaplardır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “Kur’an ve insan ikiz gibidir” buyurur. Biri ceset, biri ruh gibidir. Fıtrat itibariyle bütün insanlar İslam fıtratı üzerine yaratılmıştır, herkes İslam fıtratıyla doğar. Dolaysıyla insan tıpkı bir canlı Kur’an’dır. Allah Kur’an’ı indirip; “işte bu senin hayat kitabındır. Senin bununla terkip edilmen, tertip edilmen, terbiye edilmen gerekir. Aklını, fikrini, düşünceni, tasavvurunu bununla tertip etmen gerekir” der.
Nasıl?
Mesela herhangi bir olaya, bir meseleye on kişi baksa, sonra onlara; “ne gördünüz” diye sorulsa her biri kendine göre farklı bir şey söyler; ama biri Kur’an ile tertip edilmiş, terkip edilmiş, terbiye edilmiş, düzeltilmişse Allah’a göre bakar. Yoksa kendine göre, nefsine, vehmine, hayaline ya da birilerinin öğrettiğine göre bakar ve öyle görür.
“Elhamdu lillâhi rabbil âlemîn” ayetinde Allah’ın Rab ismi geçer. Rab; terbiye eden, terkip eden, önce yaratan sonra yarattığına aynı şekilde yaratılışına uygun bir nizam koyan demektir. İşte kul, Allah’ın kitabıyla, Allah’ın Rab ismiyle tertip edilmiş, terkip edilmiş, terbiye edilmişse olaylara ve meselelere de Allah’a göre bakar.
Kur’an-ı Kerim, insan kendini tertip etsin, terbiye etsin, kirlenmişse temizlensin diye gönderilmiştir. Mesela bir esnaf metreyle, kiloyla ölçüp tartar, alışverişini öyle yapar. Esnafın metresi yanlışsa; yani metresi altmış santimse sürekli bir metre diye altmış santimi ölçer. Ölçüsü eksik olan esnafa istediğin kadar verdiği şeyin eksik olduğunu söyle anlamaz; “işte bak metreyle ölçüyorum, işte bak kiloyla tartıyorum, ne vermişsem doğrudur” der. Hâlbuki metresi, kilosu, terazisi bozuktur! Akıl da öğrendiklerini tıpkı bir terazi, bir metre gibi ölçer; ama akıl, Kur’an ile tertip edilmemiş, terkip edilmemiş, terbiye edilmemişse yanlış ölçüp, yanlış tartar, dolayısıyla yanlış anlar. Aynı şekilde birinin tasavvuru da yanlışsa neye bakarsa baksın baktığını doğru anlayamaz. İşte Kur’an insandaki bu tasavvuru düzeltir.
Allah’a göre doğru ve yanlış, kazanmak ve kaybetmek, güzel ve çirkin vardır; ama baktığımızda bu herkese göre farklı faklıdır. Mesela; Allah’a göre ölüm; kulun kendisine kavuşmasıdır, kendisine vuslattır, baki âleme gitmektir. Allah ayet-i kerimede; “Allah sizin için ahireti tercih etti”279 buyurur. İnsan öldüğünde ahirete gider. Demek ki Allah’a göre ölüm güzelmiş, Resulullah’a ve sahabeye göre de ölüm güzeldi; çünkü onlar Kur’an ile terbiye edilmiş, tertip edilmişti. Bize göre ise ölüm dehşet verici bir şeydir. Bunun sebebi; Kur’an’dan, Kur’an’ın bütününden mahrum olmamız, aklımızın, fikrimizin, düşüncemizin, tasavvurumuzun Kur’an ile temizlenmemiş, tertip edilip düzeltilmemiş olmasıdır.
Bu yüzden arkadaşlar bizi dinlerken mutlaka kendini Kur’an’ın ölçüsüne vurmalıdır. Bu bir iman meselesidir. Bizi dinleyenlerin aklını, fikrini, düşüncesini, tasavvurunu Allah’ın emrettiği, istediği, yarattığı gibi düzeltmeye çalışması gerekir; çünkü Kur’an’ı okumak demek onu yüzünden okumak ya da sıradan bir şeyi dinler gibi dinlemek demek değildir. Allah, Kur’an’ı insana indirmişse insan kendini onunla tertip etsin, terkip etsin, tezkiye etsin, terbiye etsin diyedir.
Allah’ın kitabında emrolunan nedir, peygamberimiz ne yapmıştır?
Kulu, Allah’a davet edip, ona Allah’tan geldiğini, âşıklığını hatırlatmış, onu maşuğuna davet etmiştir. O zaman Kur’an’ı, Allah’a davet kitabı olarak anlamak gerekir. Allah seni kendine davet ediyor. Allah’a giderken Allah’ın istediği gibi olman lazım ki Allah seni kabul etsin, yoksa huzuruna kabul etmez. Şeytana uyacak, şeytanın peşinden gidecek, şeytana tapacaksın sonra da; “âlemlerin rabbi olan Allah benim rabbimdir, beni o terbiye etmiş, terkip etmiş” diyeceksin! Böyle bir durumda Allah sana; “hayır! Seni terkip eden benim ama sen terkibi bozup, şeytana uydun, şeytanın terkibiyle terkiplendin, onun gibi oldun, kendini ona benzettin; çünkü onu, onun halini, fiilini sevdin, sevdiğin için ona uydun, onun gibi oldun” der. Dolayısıyla Allah seni kabul etmez. Sen de şeytan gibi kovulursun.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-Ya Ebu Zer! Cin ve insan şeytanlarından Allah’a sığın, buyurur.
Bunun üzerine Ebu Zer;
-Ya Resulullah! İnsanlardan şeytan var mıdır, diye sorar.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de;
-Evet, şeytanla beraber olanlar, onun gibi olanlar ondandır, aynı şekilde şeytandır, buyurur.280
Bu tercih tamamen insana ait bir tercihtir. Biri herhangi birini sevip, onun peşinden gidiyorsa mutlaka onun gibi olmak ister, dolayısıyla istese de istemese de sonuçta aynen onun gibi olur, onunla aynı konumda olur. Bu yüzden şeytana tapanlar, şeytanın halini sevenler de şeytan gibi olur. Şeytanın hali; kibirlenmek, gösteriş yapmak, haset etmek, beğenmemek, şükretmemek, hamd etmemektir.
Bu yüzden Allah, kitaplarıyla beraber bir de örnek olsun diye önce nebileri, peşinden de resulleri göndermiştir. Bunlar Allah’ın istediği gibi olan, Kur’an’ın terbiye ettiği, terkip ettiği, tezkiye ettiği kullardır. Allah onları bize örnek gösterip; “işte olman gereken şahsiyet, işte senin örneğin” der. Allah’ın sevdiği bir kul mu olmak istiyorsun, işte sana örnek! Bu yüzden peygamberi sevdiğini iddia edenler değil onu gerçekten sevenler onun yaptığı gibi yapmaya, olduğu gibi olmaya çalışır, dolayısıyla onun kazandığını kazanır, onunla beraber olur.
Allah bununla ilgili olarak ayet-i kerimede; “iman edip salih amel işleyenler Kıyamet günü peygamberlerle, sıddıklarla, şehitlerle, salihlerle beraber olur”281 buyurur. Neden? -Çünkü onlara uymuştur, onları sevmiştir, onların yaptığı gibi yapmaya çalışmıştır. Bu nedenle bir yandan şeytanın peşinden gidersen, bir yandan da; “ben, Allah ve resulünü seviyorum” dersen sadece kendi kendini kandırmış olursun.
“Bismillahirrahmanirrahim” derken “rahman ve rahim olan Allah adına, Allah’ın adıyla” diyoruz. Bunu iki manada birden söylüyoruz. İlki “Allah adına” sözüdür. Neden rahman ve rahim olan Allah adına dememiz gerekir? -Çünkü Kur’an’ı indiren Allah’tır, biz de onu okurken Allah adına okuyoruz. Onu vahyeden Allah’tır. Biz de onu okurken; “ben böyle söylüyorum, böyle istiyorum” diye kendi adımıza değil “Allah böyle istemiş, Allah böyle demiştir” dediğimiz için Allah adına okumuş oluyoruz.
Besmeleye mana verirken başka tefsirlerde okuduğunuz manayı vermeyebiliriz; ama diğer manayı da kabul ediyoruz. İşin hikmetini anlatmayı istediğimiz için bütünüyle anlatmak zorundayız. Biraz önce söylediğim gibi; Allah her kelimeden bizi sorumlu tutar, hesaba çeker. İşi Allah adına yapmak; ona halife olmak demektir. Halife ise; bir başkasını temsil eden demektir. İnsan, Allah’ın halifesiyse Allah’ı temsil ediyor, işi Allah adına yapıyor demektir. O zaman “bismillahirrahmanirrahim” demek ilk olarak; rahman ve rahim olan Allah adıyla değil Allah adına manasına gelir.
Nasıl ki besmeleyi çekerken “Allah adına” diyorsak bazı durumlarda da “Allah adıyla” diye söylememiz gerekir. Peki, ne zaman? -Biri bir kul olarak kulluk mertebesinde herhangi bir şey yaptığında “rahman ve rahim olan Allah’ın adıyla” diyebilir; yani besmeleyi bu manayla söyleyebilir. Bu da besmelenin ikinci manasıdır.
Kulun bunu nasıl anlaması gerekir?
İnsan; Allah’ın, zatıyla sıfatıyla tecelli edip yarattığı kuludur, dolayısıyla hangi işi yaparsa yapsın, Allah’ın kendisine tecelli ettiği bir sıfatla yapar. O zaman da işi yaparken; “bu işi Allah’ın bana bahşettiği, tecelli ettiği sıfatıyla yapıyorum” demiş olur. Biri besmeleyi bu manayla söylerse olur. Allah adıyla demek de bu demektir. Yoksa besmeleyi bu şekilde anlamadan “biz besmeleyle işe başladık demek” manasız bir şey olur.
Bismillah’ın başındaki “B” harfini kısaca izah edeyim. Öyle ki bu “b” harfinden besmeleye bir kapı açılsın. Arapça’daki “B” harfi Türkçede “ile” manasındadır ve beraberliği ifade eder. Mesela “Billah” demek Allah ile demektir. O zaman “bismillah” demek de Allah ile beraberliği ifade eder. Bismillah’ın peşinden Allah kendini tanıtır. Rahman ve Rahim olan Allah sıfatlarını bildirmiş; ama sıfatlarını zat ismine perde kılmıştır. O zaman yukarıdan değil aşağıdan başlamak; yani önce Rahman’ı değil Rahim’i bilmek gerekir.
Rahman; bütün kâinata, varlığa karşı zatında rahmet sahibi olan demektir. Rahim ise; sıfatlarında rahmet sahibi olan manasındadır. Senin önce sıfatlardan başlaman lazım ki zatını anlayabilesin, tanıyabilesin; yani sen daha kendini, varlığı tanımadan, Allah’ın muamelesini anlamadan Allah’ı bilemez, tanıyamazsın. Böyle bir şey mümkün değildir. Sıfatlar, isimler sadece Allah’ın zatına açılan birer kapıdır. Dolayısıyla isimler sıfatlara, sıfatlar da Allah’ın zatına perdedir. Bu yüzden isimlerden başlaman, sonra sıfatlarla devam etmen lazım ki Allah’a vasıl olabilesin, Allah’ı anlayabilesin, tanıyabilesin.
Peki, işe nerden başlaman gerekir?
Allah’ın Rahim isminden başlaman gerekir. Aynı zamanda rahim; özel olarak rahmet eden demektir. Allah özel olarak kendisine iman edenlere, mü’minlere rahmet eder, dolayısıyla Allah’ı tanıyabilmen için ilk önce iman etmen gerekir. Bütün varlığa bakıp; “Allah büyükmüş” demekle iş bitmez, Allah’ı bu şekilde tanıyamazsın. Allah’ı tanıman için önce iman etmen, takva sahibi olman lazım. Ancak o zaman kâinata bakıp Allah’ın tecellilerini, kudretini görebilir, anlayabilirsin.
O zaman buradaki gaye neymiş?
Görmekmiş, tanımakmış, anlamakmış. Önce Allah’ın Rahim ismini, sonra Rahman ismini görmekmiş, sonra Allah’ın zatına vasıl olup, cemalini müşahede etmekmiş. Bütün bunları yaparken de en baş tarafa; yani besmeledeki “B” harfine gelirsin. Demek ki bütün bunları Allah ile yapman gerekiyormuş. Eğer işe Allah ile başlamazsan Allah’a vasıl olamaz, Allah’ı anlayamaz, bulamazsın.
Gayenin; Allah’ı tanımak, kendimizi tanımak, aynı şekilde hayatı tanımak olduğunu bilmemiz gerekir. Bu yüzden Kur’an’ı anladıkça rabbimizi, kendimizi, hayatın gayesini anlayabilir ve ona göre yaşayabiliriz.
Kur’an; insanı Allah’a, Hz. İnsan olmaya, Allah’a halife olmaya, hangi iş olursa olsun, Allah adına, Allah’ın adıyla iş yapmaya davet eder.
Hangi ayet okunursa okunsun önce imandan başlanmalıdır; çünkü Kur’an önce iman kitabıdır; yani emirler kitabı değildir. “Biz, Allah’ın emirlerini biliyoruz” demekle iş bitmez. Zaten böyle düşündüğümüz için halimiz bu kadar haraptır. Bu yüzden Allah’ı bilmiyor, tanımıyor, dolayısıyla kendimizi bilmiyor, tanımıyoruz.
Böyle olunca da herhangi bir şeye bakarken onu doğru anlamıyoruz. Allah’ın güzel dediğine güzel, çirkin dediğine çirkin, doğru dediğine doğru, yanlış dediğine yanlış, hayır dediğine hayır, şer dediğine şer diyemiyoruz. Mesela Allah herhangi bir konu için “bu hayırdır” dediği halde biz feryat ediyoruz. Allah herhangi bir şey için “güzel” diyor, biz “çirkin” diyoruz. O “nimet” diyor, biz “musibet” diyoruz; çünkü aklımızı, fikrimizi, tasavvurumuzu Kur’an ile tertip etmemiş, terkip etmemiş, terbiye etmemiş, tezkiye etmemişiz.
Allah’ın ayetleri okunurken “benim hangi halim yanlıştır” deyip bakmamız ve yanlış olan tarafımızı Allah’a, Allah’ın emrine, kelamına göre düzeltmeye çalışmamız gerekir. Aklımızı, fikrimizi, düşüncemizi, tasavvurumuzu ona göre düzeltmezsek anlayışımız yanlış olur. Bilgimiz ne kadar olursa olsun, tasavvur ettiğimiz, gönlümüzde, aklımızda, fikrimizde tasvir ettiğimiz yanlış olunca doğal olarak yanlış anlar, yanlış yorumlarız.
Muhabbetin iman olduğunu, imanın da muhabbet olduğunu biliyoruz. İman ile Allah’ın ayetlerine bakılmazsa ayetlerin anlaşılması mümkün olmaz. İşin özü, temeli budur. Ayetleri anlayabilmek için ayetlerin, maşukun âşığını kendisine davet etmesi olduğunu bilmemiz gerekir. Maşukun, âşığı; yani Allah’ın, kulunu kendisine nasıl davet ettiğini, kulunun nasıl olmasını istediğini, kulunu huzura nasıl bir hal ile kabul edeceğini anlamaya çalışmak gerekir.
“Allah bizden, namaz kılmamızı, oruç tutmamızı, hacca gitmemizi istiyor, bunları yaptık mı tamamdır” demekle kulluk olmaz. Bu, iman ile bakış değildir. Bu, imansız bir bakıştır. Allah senden önce iman ister; yani senden önce kendisini her şeyden çok sevmeni ister. Bütün ameller bu imanı kemale erdirmen, Allah ile arandaki bu bağı kuvvetlendirmen, bütün gönlünle, ruhunla, nefsinle, bedeninle, varlığınla ona teslim olman içindir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Fatiha’sız namaz olmaz”282 aynı şekilde yine; “Fatiha, Kur’an’ın özüdür” buyurmuştur. Fatiha bir de kapı demek, açılan demektir. Yani Fatiha, Kur’an’a açılan kapıdır, Kur’an’ın açılması demektir. Biri Kur’an’a Fatiha ile başlamazsa Kur’an’ın kapısından içeri giremez, Fatiha’yı anlamazsa Kur’an’ı anlaması hiçbir zaman da mümkün olmaz; çünkü daha kapıdan içeri girmemiştir. Allah’ın namazın her rekâtında yedi cümlelik Fatiha’yı okutmasındaki hikmetin herhalde bu olması gerekir.
Namaz kılarken Fatiha’yı anlamadan, ne söylediğini bilmeden okuyup, kılmışsan bu namazın Allah’ın murat ettiği namaz olmaz, dolayısıyla Allah’ın sana ikram edeceği nimet de sana gelmez. Sünnetlerle beraber günde kırk sefer Fatiha’yı tekrarlıyorsan ve hala manasını öğrenmemişsen durup biraz düşünmen lazım; ama belki de suç senin değildir, belki de sana öyle öğretmişler, öyle söylemişler, “bunu okuyunca namaz olur” demişler, sen de böyle anlamışsın. Bütün hayatın boyunca namaz kılmışsın; ama manasını öğrenmeyi dahi merak etmeden “namazım namaz oldu” demişsin. Elbette ki namaz kılmış, Allah’ın emrini yerine getirmişsin, fakat namazdan murat edilen nimet, ikram sana gelmemiş, onu kazanamamışsın; çünkü namaz, mü’minin miracıdır. Namazın seni hala Allah’ın huzurunda durdurmuyorsa bunun sebebi; Fatiha’yı anlamaman, anlayarak okumamandır.
Kulunu kendisine, miraca davet eden Allah’tır. Neyle davet eder? -Kur’an ile, kitabıyla, peygamberiyle davet eder. Allah seni bu şekilde miraca davet etmişse seni miraca da kabul eder. Seni miraca kabul etmiyorsa bir sorun vardır ve bu sorun senden dolayıdır; yani başlangıç itibariyle Fatiha’yı anlamadığın içindir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Fatiha’yla ilgili bir hadis-i şerifinde; “Allah buyurdu ki; Fatiha’nın yarısı bana ait, yarısı kuluma aittir”283 buyurdu. Fatiha’nın yarısının Allah’a, yarısının kula ait olmasının ne demek olduğunu biraz izah edeyim;
El hamdu lillâhi rabbil âlemin:284 “Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah içindir.” Er rahmânir rahîm:285 “O, rahman ve rahimdir.” Önce Allah’ı hamd ile tesbih edip, övüyorsun. Sonra “o, rahman ve rahimdir” diyorsun. Sonra da Mâliki yevmid dîn veya meliki yevmid dîn:286 “Din günün melikidir, sahibidir, malikidir” diyorsun. İşte buraya kadar Allah’a aittir.
Fatiha’nın kalan yarısı da kula aittir. Allah’a hamd edip; “Allah rahman ve rahimdir, din günün sahibidir” dedikten sonra halimizi Allah’a arz ederek Allah’tan istiyoruz. İyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în:287 “(Ya rabbi) Yalnız sana âbd oluyor ve yalnız seni istiyoruz.” İhdinâs sırat-el mustakîm:288 “(Ya rabbi)! Bizi sırat-el mustakime hidayet et.” Sırâtallezîne en’amte aleyhim gayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn:289 “(Ya rabbi) O sırat-el mustakim ki kendisine nimet verdiğin kullarının yoluna. Gazaba uğrayanların, delalette kalanların yoluna değil” diyoruz.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hadisin devamında; “Allah buyurdu ki; kulumun istediği verildi” buyurmuştur. Yani Fatiha’nın yarısı bana ait, yarısı kuluma aittir. Kuluma da istediğini verdim, dedi Allah. Dikkat edilirse Resulullah (s.a.v.) Efendimiz istediği verilecek demedi verildi buyurdu. Yani kulum Fatiha’yı okuduğu için, böyle söylediği için duasını kabul ettim ve istediği verildi. Peki, ne verildi? -Sırat-el mustakim verildi, kendisine nimet veren kulların yolu verildi ve Allah onu o yolda kıldı. Kul; “bizi sırat-el mustakime hidayet et” dediği için sırat-el mustakimde ona hidayetçi verildi. Hidayetçiyle beraber olmayı ona verdim, dedi Allah.
Bu durumda biri bir sefer kısaca söylediğim şekilde Fatiha’yı manasını bilerek okursa Allah onu bir Mürşid-i kâmille, bir hidayetçiyle, kendisine nimet verilen kullarla beraber eder; yani onların yolunda sırat-el mustakimde onlarla beraber eder.
Peki, bunu isteyen bir kul Fatiha’yı nasıl okumalıdır?
El hamdu lillâhi rabbil âlemin: “Hamd âlemlerin rabbi olan Allah’ındır, Allah içindir.” Kul bu ayeti okurken hamdın, Allah’ı övmek olduğunu bilerek okumalıdır; yani “yarattığın her şey sana aittir ve sen en güzel şekilde yaratmışsın ya rabbi. Yaptığın her şey övgüye layıktır; çünkü övülmeye layık olan sensin, senin sıfatların da, fiillerin de, işin de övgüye layıktır” deyip okumalıdır.
Er rahmanir rahim: “Sen rahman ve rahimsin.” Zatında ve sıfatlarında rahmet sahibisin, bütün mahlûkata karşı rahmet sahibisin. Sana iman eden kullarına özel olarak rahmetini saçıp, rahmetinin içine alansın.
Mâliki yemmid din: “Din gününün (hüküm gününün) sahibisin.” Sen her günün sahibisin, sen benim hayatımın sahibisin, her günümün sahibisin; çünkü ben senin dinini kabul etmişim, senin dininle hayatımı yaşıyorum.
İyyâke na’budu: “Yalnız sana âbd oluyorum.” Yani şeytanın peşinden gitmiyor, şeytana âbd olmuyorum. Sana âbd oluyor, seni seviyor, sana halife olmak istiyor, senin sevdiğin, istediğin gibi olmak istiyorum. Ve iyyâke nesta’în: “Ve yalnız sana isti’an ediyorum.” İsti’an etme sıradan bir isteme değildir. İsti’an; bir şeyi muhabbetle, aşkla istemek demektir. Yani seni isti’an ediyorum derken; “seni istiyorum, rızanı, dostluğunu, cemalini, senin beni sevmeni istiyorum” diyoruz.
İhdinâs sırat-el mustakîm: “Beni sırat-el mustakime hidayet et.” Sırat-el mustakimi senden istiyorum derken Allah sana nasıl bir dua etmen gerektiğini öğretir. Yani sana bir imkân tanınsa ve “kabul olacak bir duan var” dense yapman gereken dua “İhdinâs sırat-el mustakîm” duası olmalıdır. Allah böyle öğretiyor.
Peki, sırat-el mustakim zahiri bir yol mudur?
Tabi ki değildir. Duayı yaparken bizi sırat-el mustakime ilet değil hidayet et, diyoruz. Bir de bu duayı yaparken beni değil bizi dememiz gerekir. Öyle ki “istediğimi sadece kendim için istemiyorum; çünkü hepimiz senin kulunuz, kendim için neyi istiyorsam bütün insanlar için de onu istiyorum ya rabbi” diyebilelim.
Eğer “bizi sırat-el mustakime hidayet et” diyorsak bu durumda “bizi bir hidayetçiyle beraber et” demiş oluruz; çünkü sırat-el mustakimde olanlar hidayetçilerdir. Zaten bu yüzden “İhdinâ” deriz. Peki, bu hidayetçiler kimdir? Elbette ki Allah’ın nebileri, resulleri, velileri, salihleri, sıddıklarıdır.
Devamında; Sırâtallezîne en’amte aleyhim: “Ya rabbi! O sırat-el mustakim ki kendisine nimet verdiğin kulların yolu” deriz. Allah kendisine nimet verdiği kulları ayet-i kerimede; “peygamberler, sıddıklar, şehitler, salihler”290 olarak beyan eder. Demek ki sırat-el mustakim hayali bir yol değilmiş, onlarla beraber olmadan olmuyormuş.
Sonra ne diyoruz?
Ğayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn: “(Ya rabbi) Gazaba uğrayanların ve delalette kalanların yoluna değil.” Allah’ın gazabına uğrayanları Resulullah (s.a.v.) Efendimiz beyan eder. Sahabeler; “ya Resulullah! Bu ayet kimleri gösteriyor” diye sorunca Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “gazaba uğrayanlar Yahudiler, delalette kalanlar da Hristiyanlardır” buyurur. Bunun sebebi; Yahudilerin, peygamberlerini öldürmeleri, onları inkâr edip, sıradan biri gibi görmeleridir. Hristiyanların delalette kalmalarının sebebi ise; peygamberini ilah olarak kabul etmeleri, peygamberini överken aşırı gitmeleridir. Yani Yahudiler peygamberlerini yok sayarak, hakaret ederek, küfrederek, öldürerek, gazaba uğramış, Hristiyanlar ise peygamberini ilahlaştırarak delalette kalmıştır. Bu bir anlayış meselesidir.
Gazaba uğrayanları sadece Yahudiler olarak anlamamak gerekir. “ben mü’minin, Müslümanın” diyenlerin içinde de Yahudiler gibi yapanlar vardır. Bu durumda onlar da Allah’ın gazabına uğramıştır; yani biri Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e sıradan bir insan gözüyle bakarsa, peygamberimizin herhangi bir sünnetini beğenmezse, herhangi bir sünnetini değiştirmeye çalışırsa Allah’ın gazabına uğrar.
Delalette kalanlar nasıldır?
“O peygamberdi, ona ulaşılmaz, onun gibi yapılmaz, kim onun gibi olabilir ya da onun gibi yapabilir” diyenler de delalette kalanlardır. Böyleleri onu beşeri bir varlık olmaktan, Allah’ın gönderdiği bir örnek olmaktan çıkarmış, ona başka bir vasıf vermiştir.
Bu durumda Fatiha’yı okurken en son ne demiş oluruz?
“Ya rabbi! Ne Yahudiler gibi yapıp, peygamberimi yok sayıyor, manevi olarak öldürüyorum ne de Hristiyanlar gibi onu ilahlaştırıyorum. İkisi gibi de yapmıyorum. O benim peygamberimdir, önderimdir, rehberimdir, onu kendime örnek olarak kabul ediyor, onun gibi yapmaya çalışıyorum” deriz.
Fatiha’da Allah’ın kendisini nasıl anlattığını öğrenmeye çalışıyoruz, tekrar Fatiha’nın başına gelelim;
Allah Fatiha’da kendini isimleriyle tanıtır. “Bismillahirrahmanirrahim” deyince “Allah” diyor, “Rahman” diyor, “Rahim” diyor ve devam ediyoruz. El hamdu lillâhi rabbil âlemin: “Hamd âlemlerin rabbi olan Allah içindir.” Allah hamiddir, âlemlerin rabbidir, rabbil âlemindir. Buraya kadar Allah kendini Rahman, Rahim, Hamid ve Rab ismiyle tanıtmıştır. Devamında “er rahmanir rahim” deyip Allah’ın rahman ve rahim olduğunu tekrar ettik. “Mâliki yevmid dîn” deyince “O, malik-ul mülktür, mülkün maliki ve melikidir” dedik.
Sonra “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’in” dediğimizde bu sefer kendimizi anlamış olduk. Allah; “sen zatımla, sıfatımla tecelli ettiğim varlıksın, dolayısıyla sen benim aşığımsın, beni her şeyden çok sevensin, beni isteyensin, her şeyinle, her zerrenle beni isteyensin” deyip bizi bize tanıtır, hakiki manada kim olduğumuzu bize tanıtır. Allah “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’in” ayetinde bir yandan kendini, bir yandan da kulu kula tanıtır. Kula kim olduğunu hatırlatır.
Seven sevdiğine kavuşmak, onunla buluşmak, onunla olmak, onunla konuşmak ister.
“İhdinâs sırat-el mustakîm” ayetinde Allah; “sırat-el mustakime hidayet ol. Eğer beni istiyorsan, bu yolda bana gelmen lazım” der. Başka bir ayet-i kerimede; “muhakkak ki rabbim sırat-el mustakim üzeredir”291 buyurur. Allah “sırat-el mustakime gir; çünkü sırat-el mustakime girersen o yolda gelecek, beni bulacak, maşukuna kavuşacaksın. Sakın başka tarafa, başka yola sapmayasın” der.
Allah Fatiha’nın devamında “Sırâtallezîne en’amte aleyhim” buyurur. O gelmen gereken yol, geleceğin yol, Allah’ın kendilerine nimet verdiği kulların yoludur. Son olarak “ğayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn” der. Yani “sakın kibirlenip yanlış yapmayasın, sakın benden kaçmayasın, peygamberlerimi, resullerimi, hidayetçiyi yok sayıp hafife almayasın ya da “onlar büyük insandı” deyip kendi kendini kandırmayasın, resulümle beraber resulümü örnek alıp bana gelmen lazım, gel; ama bana karşı gerçekten samimiysen gel” der.
Biri Fatiha’yı ancak böyle anladığında Kur’an’a başlayabilir; yani Kur’an’a giriş yapabilir. Allah’ın kendisini davet ettiğini anlayarak, Allah kendisinden neyi istiyorsa, neyi kendisine vahyetmişse onun rahmetinin sonucu olduğunu bilip, buna iman ederek, gayenin Allah’ın istediği gibi bir kul olmak olduğunu bilerek, anlayarak ayetlere böyle başlarsa ayetler ona açılır ve Allah neyi murad ettiğini, hikmetinin ne olduğunu ona açar. Yoksa “Kur’an’ı baştan sona okudum, hatmettim, hatim indirdim, bunun bu kadar sevabı vardır” demekle bir şey kazanamayız. Sevap kazanırız; ama gaye bu değildir. Allah, Kur’an’ı, kitabı sevap kazanalım diye göndermemiştir.
Sevabın kelime manası ödül demektir. Allah ayet-i kerimede; “Allah seri’ul hisabtır”292 buyurur; yani hesabı anında, seri olarak görendir. O zaman Allah sana bir ödül vermişse bu ödül senin üzerinde olmalıdır. Eğer sevap kazandığını söylüyorsan o halde bu ödülü üzerinde ne kadar taşıyabildiğine bakman lazım. Bu ödül sana aşk olarak, muhabbet olarak, Allah’a teslimiyet olarak, güzel ahlak olarak gelmişse; yani sabır olarak, şükür olarak, edep olarak gelmişse, seni görenler Allah’ı, peygamberi hatırlıyorsa doğrudur, ödülü; yani sevabı almışsın, yoksa sevabı almış olmazsın.
Allah, ayetlerinin anlaşılmasını ister, öyle değil mi! Biri konuşuyorsa anlaşılması için konuşur. Mesela biz sohbet ediyorsak bizi anlayasınız diye sohbet ediyoruz. Allah da ne demek istediğini anlayalım diye konuşur. Eğer anlamıyorsak, anlamadan dinliyor, okuyorsak bu okumak olmaz! Biri Allah adına konuşuyorsa veya konuşacaksa ne kadar büyük bir işle meşgul olduğunu bilmelidir. Biri Allah adına konuşurken Allah’ın muradının dışına çıkarsa gazaba uğrar. Eğer bunu cehaletinden yapmışsa da Allah onu düzeltir inşallah!
Bu yüzden biz de bu işe başlarken önce rabbimize istiğfar ediyor, tövbe ediyoruz. Gönlümüzde ondan, emrinden, vahyinden başka hiçbir şeyin olmamasını istiyoruz. Konuşurken onun rızası dışında bir kelimenin ağzımızdan çıkmasını istemiyoruz. Rabbimize duamız odur ki; buna müsaade etmesin, hesabını veremeyeceğimiz bir kelimeyi bize söyletmesin. Sevmediği, beğenmediği, razı olmadığını bize söyletmesin inşallah! Bunun için önce şeytandan, amelinden, halinden Allah’a sığınıyoruz. Şeytanın, iblisin halinin zerre kadar bile olsa, gölgesinden bile Allah’a sığınıyoruz. Rabbimiz bizi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile beraber eyler inşallah! Konuşurken onun diliyle, onun gönlüyle söyletir inşallah!
Sohbetimize başlarken Rahman ve Rahim’in adına başlıyoruz. Önce ona hamd ediyor, onu tesbih ediyoruz. Bütün kâinatta, bütün varlıkta var olan her şey ona aittir. Yaratmak da, varlıkta tutmak da ona aittir. O, âlemlerin rabbidir, dolayısıyla terbiye etmek de ona aittir.
Allah her neyi ki bizim için takdir etmişse onu bütün gönlümüzle, her zerremizle, hiçbir şekilde gönlümüzde herhangi bir ağırlık olmaksızın kabul ediyor ve tasdik ediyoruz, hem de aşkla, muhabbetle kabul ediyoruz. Aynı şekilde Allah kendi adına bize konuşmayı emrettiği, buna müsaade edip, yaptırdığı için ona hamd ediyoruz. Allah’ın emrinin dışına çıkmaktansa bin sefer parça parça olmayı tercih ediyoruz. Onun emretmediği, murat etmediği, istemediği bir sözü söylemekten ona sığınırız. Allah biliyor ki bütün derdimiz budur. Onu görmekten başka hiç bir şey görmediğimizi biliyoruz. Bütün kâinatta, bütün varlıkta ondan başka hiç bir şey görmüyor, bilmiyor ve tanımıyoruz. Bizim için bunların hepsi bir gölgeden ibarettir, neye bakarsak bakalım onu görüyoruz, onunlayız.
İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesiyse, zatı ve sıfatı ile tecelli ettiği varlıksa bu durumda Allah ile arasındaki perdeyi üzerinden kaldırmalıdır. Benim işim o perdeyi kaldırmaktır. Burada olan kardeşlerimiz bunu böyle anlamalıdır. Kardeşlerimiz rabbi ile buluşmak istiyorsa gönlünü açmalı, o perdeyi kaldırmama müsaade etmelidir.
Tek isteğimiz; rabbimizdir. Eğer onsuz bütün cennetler bize verilse o cennet bizim için cehennemden farksız olur; çünkü onsuz cennet olmaz. Cennet Allah’ın rızası, cemali olduğu için cennettir, güzeldir. Eğer onsuz cennet bile cehennem oluyorsa o zaman dünyada onsuz olmak da böyledir. Onun dışında kendini bir şey zanneden herhangi bir varlığın hesabını yapmaktan ona sığınıyoruz. Zaten onları görmüyor, bilmiyor ve tanımıyoruz.
Birinin derdi; Allah’ı bilmek ve bulmak değilse o, kendisine tecelli eden rabbini üç kuruşa satmıştır. Böyle biri kendini akıllı zannetmiş; ama çamura, küfre batmıştır, üstelik battıkça batmaya da devam eder.
Bütün varlık bir gölgeden ibarettir. Aynı zamanda dünya hayatı da bir gölgedir; yani dünyanın hakiki bir tarafı yoktur. Gerçek hayat, hakiki hayat ahirettedir. Burası sadece bir imtihan yeridir. İmtihanı sınavmış gibi anlamamak gerekir. Allah imtihan için fitne kelimesini kullanmıştır. Fitne; çeken yer, cezbeden yer demektir. İnsanı bir yandan dünya, nefsani arzuları, istekleri çeker, bir yandan da Allah; “hangimiz daha çekiciyiz, hangimiz sana daha sevgiliyiz, tercihini yap, o mu ben mi” diye seni kendine davet eder.
İşte imtihan, insanın onu dünyaya çeken her şeye karşı “ben rabbimi istiyorum, benim için çekici olan Allah’tır” demesi için bir imkândır, kulluğunu ispatlama imkânıdır. İmtihan sebeplerinin hepsi bir gölgeden ibarettir, hepsinin ömrü birkaç günlüktür, daha doğrusu bir günlüktür. İnsan, gölgenin peşine mi takılacak yoksa rabbini mi tercih edecek, diye Allah onu imtihana tabi tutar. Allah biliyor ki biz her zerremizle onu tercih etmişiz. Bizimle beraber olan kardeşlerimizde inşallah böyledir, böyle olmaları gerekir.
Allah bizi Fatiha’nın her ayetine tek tek iman eden, Fatiha’yı hayatına geçiren, hayatıyla Fatiha olan kullarından eylesin. Allah bizi önüne çıkan imtihanlar ne olursa olsun her anda onu tercih edenlerden eylesin. Allah bizi ondan başkasının hesabını yapanlardan Allah’ın rızasını dostluğunu üç kuruşa satanlardan eylemesin. Allah bizi sırat-el mustakime hidayet ettiği, sırat-el mustakimde Allah’ın nimet verdiği kullarıyla beraber olanlardan eylesin. Allah bizi Yahudilerin peygamberlerini öldürdüğü gibi peygamberini öldürenlerden, Hristiyanların da peygamberlerini ilahlaştırdığı gibi peygamberini ilahlaştıranlardan eylemesin. Allah bizi “iyyâke na’budu ve iyyâke nesta’în” diyen ve bunu bütün zerresiyle tadan, derdi, amacı, hedefi Allah olan kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
