close

Fatiha 1.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Kovulmuş, taşlanmış şeytandan rahman ve rahim olan Allah’a sığınırız. Daha önce rabbimizi isimlerinden tanıyalım, sevilmeye neden layık olduğunu bilelim ve onu, onun muamelesini sevelim diye sohbetlerimizi yapmıştık. Şimdi de hep beraber Fatiha Suresi’ni Kur’an’ın özü olarak nasıl anlayabileceğimizi, Fatiha’yı anlamasak olur mu, Fatiha’nın bize ne kazandıracağını, Fatiha’nın kulluğumuzdaki yerinin ne olduğunu öğrenmeye, anlamaya çalışacağız inşallah.

Biri; “bismillahirrahmanirrahim” dediğinde; “benim rabbim rahman ve rahimdir, bana karşı merhamet sahibidir. Bana yaptığı muameleler rahmetinin eseridir, rahmetinin sonucudur. Beni yaratan, seven, rahmetiyle bana muamele eden odur. Allah bana nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun, onun muamelesi güzeldir, ben onun muamelesini beğeniyor, kabul ediyorum; çünkü o benim rabbimdir” demiş olur.

El hamdu lillâhi rabbil âlemîn:186 “Hamd, övme ve övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir.” Bu ayeti namazda Allah’a söyler, dua olarak okuruz. Namazda bu ayeti okuduğumuzda; “ya rabbi! Hamd, övme ve övülme senin içindir, sana layıktır. Övgüye layık olan sensin, ben de seni övüyorum ya rabbi! Sen bana nasıl bir muamelede bulunursan bulun, ben seni överim; çünkü senin her işin övgüye layıktır. Bütün kâinatta ve varlıkta her ne varsa hepsini kâmil olarak, eksiksiz ve noksansız olarak yaratmışsın, bana da kâmil insan olayım diye dünya sahnesinde bir hayat tanımışsın. Sen bana nasıl bir muamelede bulunursan bulun, senin o muamelen hamda, övülmeye layıktır; yani güzeldir, benim kazanabilmem için en güzelidir. Aynı şekilde övmek de sana aittir, senin içindir. Ben de bütün hayatım boyunca insanların beni övmesini değil senin beni övmeni istiyorum ya rabbi! İşim, amelim sana göre güzel olsun, sen beni, yaptığımı, söylediğimi, düşündüğümü beğen, beni öv, isterse hiç kimse beni övmesin; çünkü insanların beni övmesi önemli değildir. Benim için önemli olan senin beni övmendir ya rabbi” demiş oluruz. Evet,“el hamdu lillâhi rabbil âlemîn; övme, övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir” dediğimizde böyle söyleriz.

Biri, Allah’ın işini beğenmezse Allah’ı beğenmediği için işini beğenmez, Allah’ın ayetini kabul etmezse Allah’a iman etmediği için ayeti kabul etmez. O halde biri Allah’ı, Allah’ın işini, kendisine yaptığı muameleyi kabul etmez, beğenmezse Allah onu neden beğensin! Allah onu beğenir mi! Bir kul için Allah’ın övgüsü önemli değilse, insanların onu övmesi, kabul etmesi, beğenmesi daha önemliyse, insanları Allah’ın önüne koyup, onları Allah’a şirk koşuyorsa Allah onun imanını kabul etmez. Bunun için Allah ısrarla; “hiçbir şeyi Allaha şirk koşmayın (ortak koşmayın)”187 buyurur.

Eğer sen birinin övmesini, beğenmesini, takdir etmesini Allah’ın önüne koyduysan, Allah’ın övmesini ikinci plana atıp yok saydıysan bu durumda Allah’ı kabul etmemiş, ona iman etmemişsin demektir. Böyle bir durumda dilin iman ettiğini söyler; ama kalbin, nefsin, tavrın, işin, fiilin bunu inkâr eder; yani senin fiilin “ben münafığım” diye bağırır.

Evet, devam ediyoruz.

Er rahmânir rahîm:188 “Allah rahman ve rahimdir.” Allah zatında, sıfatlarında, isimlerinde, fiillerinde rahmandır, merhametlidir. Er rahmânir rahîm dediğimizde; “ya rabbi! Ben iman ettim ki sen rahman ve rahimsin. Sen bana nasıl bir muamelede bulunursan bulun, o senin rahmetinin eseridir. Kazanayım, kâmil insan, Hz. İnsan olayım diye bana muamelede bulunup, imkân tanıyorsun” demiş oluruz.

Peki, Allah bize nasıl imkân tanır?

Allah bir nimeti ikram ettiğinde o nimete şükrediyorsak; yani o nimeti insanlara ikram ederek şükrün gereğini yerine getiriyorsak, Allah’ın Kerim ismini üzerimizde gösterip, cömertlik yapabiliyorsak nimeti değerlendirmiş oluruz. Peki, Allah bize bir musibet, bir bela, bir hastalık, bir dedikodu, bir iftira verdiyse bu durumda ne yapmamız lazım? -Tabi ki sabretmemiz lazım; yani “Allah’ın Sebur fiilini üzerimizde gösterip, gönlümüzü Allah’a açarak “ya rabbi! Bana bu muameleyi ben kazanayım, sabredeyim, sana itiraz etmeyeyim diye sen yaptın. Ben de buna sabrediyor, sana itiraz etmiyorum” deyip sabretmemiz lazım; çünkü Allah kazanalım diye bize ya bir nimet ya da bir musibet, bir bela vererek imkân tanır.

Allah ayet-i kerimede; “Allah dilemedikçe ağaçtaki yaprak düşmez (hiç kimse kıpırdayamaz)”189 buyurur. Eğer biz; “falanca şunu yaptı, filanca bunu yaptı” deyip Allah’ı, Allah’ın takdirini yok sayarsak Allah’ı, Allah’ın takdirini inkâr etmiş, Allah’ı yok saymış oluruz. Eğer Allah’ı yok saymazsak “bu işi yapan, bunu takdir eden sensin ya rabbi! Eğer sen dilemeseydin bu böyle olmazdı, falanca şunu yapamazdı, falanca şöyle söyleyemezdi” deriz. Biri, Allah’ın dilemesi dışında bir şey olduğuna inanırsa Allah’ın takdirine iman etmemiş, dolayısıyla Allah’a iman etmemiş olur.

Önümüze gelen her ne musibet olursa olsun kazanmamız içindir. Eğer önümüze gelen musibet veya hastalığa sabredip; “ya rabbi! Bu senin takdirindir” dersek kazanırız. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “Allah sabredenleri sever, Allah sabredenlerle beraberdir”190 buyurur. Allah bu musibeti ve hastalığı bize sabrımızın karşılığında bizi sevsin diye vermiştir. Allah bize nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun mutlaka bu onun rahmetinin eseri, rahmetinin sonucudur. İşte “Er rahmânir rahîm” dediğimizde; “bana nasıl bir muamelede bulunursan bulun, o mutlaka benim için güzeldir ve ben ona itiraz etmem, etmedim, etmiyorum ya rabbi! Çünkü senin rahman ve rahim olduğuna iman etmişim. Sen benim rahman ve rahim olan rabbimsin” demiş oluruz.

Mâliki yevmid dîn:191 “(Allah) Din gününün sahibidir.” Allah ahiretin sahibidir. Ahirette kazanma imkânı bitmiştir; çünkü kazanma imkânı dünyadadır. Ahiret ya mükâfat yeri ya da ceza yeridir. Kazananlar mükâfatını, kaybedenler, yanlış yapanlar da cezasını alır. Allah mükâfat olarak mü’minlere cenneti, kâfirlere de cehennemi verir. Bu cehennem ebedidir; yani öyle geçici süreliğine cehennem yoktur.

Neden?

Çünkü Allah’a iman etmişsen yanlışlarının cezasını dünyada çekersin, cezan bitmezse sırasıyla kabirde, kıyamet yerinde çekersin böylelikle cezan biter ve cennete gidersin; ama Allah’a şirk koşmuşsan, Allah’ı kabul etmemişsen imanını kaybedersin. Bu nedenle Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “öyle insanlar var ki ibadet yaparlar, öldüklerinde siz onların mü’min olarak öldüklerini zannedersiniz. Sonra onun namazını kılar, mü’minlerin, Müslümanların kabristanına defnedersiniz. Oysaki onlar, imansız gitmiş, kâfir olarak ölmüştür. Allah’ı kabul etmedikleri, Allah’a şirk koştukları için son nefeste imanlarını kaybetmişlerdir” buyurmuştur.

Mâliki yevmid dîn; Allah ahiretin, din gününün, Kıyamet gününün sahibidir ve hükmü o verir. Allah ayet-i kerimede; “o gün hiç kimse konuşamaz. Allah herkesin kitabını eline verip, ‘al kitabını oku’ der. Hükmünü kendin ver, bugün hesap sorucu olarak sen kendine yetersin”192 buyurur. Yani kendi hesabını kendin gör, nereye gideceğine dair kararını sen ver. Başka bir ayet-i kerimede ise; “onlar diyecekler ki: Biz kendimize zulmettik (cehennemi hak ettik)”193 buyurur.

Bu yüzden kitap elimize verilmeden önce biz kendi kitabımızı elimize alıp, okuyalım; çünkü dünyadayken o kitabı değiştirme imkânımız; yani tövbe edip o günahları silme imkânımız vardır. Rabbimize samimiyetle dönüp; “ya rabbi tövbe ettim, ben sana döndüm” dediğimizde Allah o günahımızı siler. Allah bütün hatamızı, kusurumuzu, günahımızı silip, yok sayarak onları yapmamışız gibi kabul eder. Hiç bundan daha büyük rahmet, bundan daha büyük sevgi olur mu!

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “Allah, kulunun kendisine dönmesinden daha çok hiçbir şeye sevinmemiştir”194 buyurmuştur. Neden? -Allah kulunu seviyor da ondan. Allah, kulunun kendisine dönmesini ister ama hiçbir zaman kimseyi ne hidayete ne de delalete zorlar; yani Allah “tercih senindir, sen beni tercih etmezsen ben de seni tercih etmem” der. Bunun için ayet-i kerimede; “Allah dileseydi bütün insanlar tek bir ümmet olurdu, hepsi iman ederdi”195 buyurmuştur. Allah, tercihi kullarına bırakmış; “tercih senindir, ister beni rabbin olarak kabul eder, ister kabul etmezsin” demiştir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz başka bir hadis-i şerifinde; “levh-i mahfuzun başında yazılan ilk şey; bismillahirrahmanirrahim, lâ ilâhe illallah muhammedun resulullahtır. Hemen onun altında ise; kim benim takdirime razı olur, benim kendisi için takdir ettiğim hayatı kabul eder, beğenir, itiraz etmezse o, benim kulumdur, bunun karşılığını ben veririm. O beni rabbi olarak kabul etmiştir, ben de onu kulum olarak kabul ederim; ama kim benim takdirimi kabul etmezse kendine başka bir rab arasın, yazar”196 buyurmuştur. Yani Allah “kim benim takdirimi kabul etmezse beni rabbi olarak kabul etmemiştir, gitsin kimi rab ediniyorsa edinsin” buyurmuştur.

Allah bir insana; “sen beni rabbin olarak kabul etmedin, ben de seni kul olarak kabul etmiyorum” derse acaba o insanın hali ne olur!

Mesela bir örnek vereyim; bütün mal varlığı, bütün ailesi, çoluk çocuğu, kısacası bütün sevdikleri bir evin içinde olan bir insan düşünün. O evde yangın çıksa ve o adamın bütün sevdikleri, bütün malı, mülkü de o evde yansa sonra biri gidip o kişiye haber verse ve onu alıp evinin önüne getirse küle dönmüş evini gördüğünde acaba o kişi nasıl bir hal yaşar! Bütün sevdiklerini bir anda kaybetmiş, hepsi yanmış, kül olmuş! Onu ateşin içine koysanız ya da çakmağı çakıp, elinin altına koysanız ateşin onu yaktığını acaba o hisseder mi? -Elbette ki hissetmez. Çünkü bütün sevdiklerini kaybettiğinden dolayı içinde bir yangın vardır, adamın içi yanıyordur.

Biri de Kıyamet günü Allah’ı kaybederse acaba onun hali, bütün her şeyini yangında kaybetmiş olan bu adamın halinden acaba kaç kat daha dehşetli olur! Rabbini kaybetmiş! Allah ayet-i kerimede; “Allah o gün onlara bakmayacak ve onlarla konuşmayacaktır”197 buyurur. Biri rabbinin bu hitabını alsa bütün dehşetli anlardan daha büyük bir dehşet yaşar. Allah’ın kuluna verdiği en büyük ceza budur; çünkü Allah onlara dünyadayken imkân tanıdığında onlar da Allah’a bakmamış, Allah’ı ciddiye almamış, Allah’ın sözünü dinlememişlerdi. Allah da o gün onlara bakmayacak ve onlarla konuşmayacak. Bunu Allah söylüyor. Bu hitabı alan birini cehenneme atsalar rabbini kaybetmenin acısı cehennemden daha şiddetli olduğu için cehennemi hissetmez.

Eğer biri Allah’a iman etmemiş, Allah’ı her şeyden çok sevmemişse, Allah’a “beni yaratan rabbim” dememişse, kendini Allah’tan ayrı, bağımsız bir varlık olarak görmüşse benim bu söylediklerimi anlayamaz. Tıpkı bir hayvan gibi gelmiştir, hayvan gibi de gider.

İnsanı insan yapan, insanı hayvandan ayıran özeliği ruhudur. Ruh, Allah’ın nurundandır, Allah’tandır. Ruh kendi sahibine âşıktır. Bu yüzden ruhuyla beraber olmayanlar bu aşkı, bu imanı tadamaz.

Evet, mâliki yevmid dîn; Allah din gününün, Kıyamet gününün sahibidir, hüküm onundur. Allah ayet-i kerimede; “bugün mülk kimindir? -(Bugün mülk) Vahid ve kahhar olan Allah’ındır”198 buyurur. Allah bu hitabı kıyamet yerindekilerine yapar. Bununla ilgili olarak da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “o gün herkes diz üstü çökmüştür, hiç kimse kendisinde ayağa kalkma gücü bulamaz. Hiç kimse cevap verecek güçte değildir, kimse konuşamaz” buyurmuştur.

Kim, Allah’ın mülkünde herhangi bir şeye sahip çıkıp; “bu benimdir” der, kendini Allah’tan bağımsız bir varlık olarak görürse Allah onu kahreder; yani Allah, kulun o sahip çıktığı şeyi ondan alır ve onu kahreder. Sorulsa herkes; “her şey Allah’ındır, biz de Allah’ınız” der; ama biri her şeyin sahibinin Allah olduğunu bilerek yaşamazsa, kendisine emanet edilen şeyi Allah’a teslim etmezse, Allah’ın istediği, sevdiği, beğendiği yerde onu kullanmaz, yürütmezse istediği kadar diliyle “her şey Allah’ındır” desin yalan söylemiştir. Zaten böyle birinin münafıklığı onun üzerinden “ben münafığım” diye bağırır.

Hayatını Allah yolunda sarf etmek demek; her şeyi kendi hesabına Allah’a emanet etmek demektir. Allah ayet-i kerimede; “Kıyamet günü Allah’ın rızasını gözeterek yaptığınız şeyler dışında hiçbir işiniz şükrana layık değildir”199 buyurur. Sadece Allah’ın rızasını gözeterek yaptığınız şeyler Allah’ın şükranına layıktır; yani Allah onlara teşekkür eder. “Rabbim bunu böyle seviyor, rabbim bundan razıdır, ben de onun razı olduğu gibi yapayım” dediğimizde Allah’ın rızasını gözetmiş oluruz. Allah bunun dışında hiçbir şeyi bizden kabul etmez. Kıldığımız namaz, tutuğumuz oruç, kısacası bütün ibadetlerimiz ve davranışlarımız bunun içindedir.

Eğer biri sadece cennete gitmek için ibadet ederse Allah ondan bu ibadeti kabul etmez; çünkü ibadet, Allah’a âbd olmanın gereğidir. Allah’a âbd olmak; Allah’ı her şeyden çok sevmek demektir. İbadetin sana iman vermez, muhabbet vermez, imanını, muhabbetini arttırmaz, seni Allah’a yaklaştırmazsa ibadetin ibadet olmuş olmaz. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “öyle insanlar vardır ki namaz kılarlar, onlara sadece yorgunluk kar kalır. Oruç tutarlar, onlara sadece açlık kar kalır”200 buyurmuştur; yani böyleleri namaz kılarken sadece jimnastik, oruç tutarken de sadece perhiz yapmıştır.

Allah, niyetin kendi rızası olmadığı bir ameli, kendisi için olmayan hiçbir şeyi kabul etmez; çünkü Allah “ben buna layığım, seni yaratan, sana bütün nimeti veren, sana en yüksek makamı takdir eden, meleklerden daha üstün konuma gelmen için sana imkân tanıyan benim; ama sen benim sana verdiğim şerefi bırakıp, bir avuç toprağın peşinden koşarsan ebedi hayatını kaybeder, hayvan gibi olur, hatta hayvandan daha aşağı olursun” buyurur. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “Allah’ın ayetlerini yok sayanlar (inkâr edenler) hayvan gibidirler, hatta hayvandan daha aşağıdırlar”201 buyurmuştur. Bu yüzden cehenneme gidenler insan olmaktan çıkar, hayvan gibi olurlar.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bununla ilgili olarak bir hadis-i şerifinde; “cehennem ehli cehennemdeyken dua etmeye devam eder. Sonra Allah perdeyi açıp onlara ‘susun ve bir daha benimle konuşmayın’ diye hitap eder, cehennem ehli bu hitaptan sonra artık hayvan gibi olur ve konuşmak istediklerinde devenin böğürmesi gibi bir ses çıkarırlar” buyurur. Onlar artık konuşamazlar, içtikleri irin, yedikleri de zakkumdur.202 Yani tam hayvan olmuşlardır.

Peki, hayvan gibi olmalarının sebebi nedir?

Allah ayet-i kerimede; Kerremnâ benî âdem:203 “Biz beni âdemi (insanı) mükerrem kıldık (şerefli kıldık, ona tekrar tekrar ikram ettik)” buyurur. Allah beni âdemden herkesi insan olarak yaratmıştır; ama biri Allah’ın kendisine bahşettiği şerefi bırakıp hayvan gibi olmayı tercih ederse Allah ona mani olmaz ve “madem sen insan olmayı değil, hayvan gibi olmayı tercih ediyorsun o zaman haydi, hayvan ol” der.

Allah başka bir ayet-i kerimede; “kim ne şeref arıyorsa bilsin ki bütün şeref Allah’a aittir”204 buyurur. Allah katında şerefli olmak isteyenlerin Allah ile şereflenip şerefini bulmaları için Allah’a iman edip, itaat etmeleri gerekir. Kul olarak en kâmil manada şeref sahibi olanlar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve peygamberlerdir. Hayatımız onların hayatına ne kadar benziyorsa, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i kendimize ne kadar örnek almışsak şerefimiz de, Allah’a yakınlığımız da o kadar olur; ama nefsimize, şeytana ne kadar uyarsak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den, dolayısıyla şerefimizden de o kadar uzaklaşırız.

Evet, “mâliki yevmid dîn” diyorduk. “Mâliki yevmid dîn” deyince; “sen din gününün sahibisin, malikisin, melikisin ya rabbi! Ben hayatımı senin emrettiğin gibi yaşıyor, hesabını veremeyeceğim hiçbir işte bulunmamaya, hiçbir emrine karşı gelmemeye çalışıyorum. Sen neyi emretmişsen, neye ‘güzel, doğru’ demişsen ona ‘güzel’ deyip, ‘doğru’ deyip, onu yapmaya, neye de ‘bu çirkindir, yanlıştır’ demişsen ona da ‘çirkin’ deyip, ‘yanlış’ deyip, onu yapmamaya, ondan uzak durmaya çalışıyorum” demiş oluruz.

Sonra ne diyoruz?

İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:205 “Yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz.” Âbd olmak kelime manası ile; sevdiğine gönlünü kaptırıp onun peşinden sürüklenmektir. Allah’a âbd olmak demek ise; gönlünü Allah’a kaptırıp Allah’ın peşinden sürüklenmek; yani Allah’ı severek Allah’ın rızasının peşinden koşmak, Allah’ı istemek demektir. Yaratılışın gayesi de zaten Allah’a âbd olmaktır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; Ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya'budûn:206 “Ben cinleri ve insanları sadece ve sadece bana âbd olsunlar diye yarattım” buyurmuştur.

Allah’a âbd olmak; Allah’ı her şeyden çok, hatta canından da çok sevmektir. Sonra Allah’ın sevgisini kazanmaya, ona layıkıyla kul olmaya, âbd olmaya çalışmaktır. Allah’a âbd olmak sevmekse, onu kazanmak için peşinden koşmaksa bu durumda Allah bizi kendisini sevelim, onun sevgisinin peşinden koşalım diye yaratmıştır; yani bir tarafta âşık, bir tarafta da maşuk vardır.

İman; Allah’ı her şeyden çok sevmektir. Allah’ın tanıdığı bütün imkânların hepsi bu âşıklığı ispatlamak içindir. Allah, kuluna tanıdığı imkânlarla ona; “beni her şeyden çok mu seviyorsun, öyleyse malından infak et, beni her şeyden çok sevdiğini iddia mı ediyorsun, öyleyse vaktini, zamanını benim yolumda harca, canını feda et” der. Çünkü ayet-i kerimede; “Allah mü’minlerden cennet karşılığında mallarını ve canlarını satın almıştır”207 buyurur. Yani sen malını, canını Allah yolunda feda etmedikçe cenneti satın alamazsın, böyle bir şey yok; çünkü cennete giden biri cennete layık olduğu için cennete gider.

Peki, cennetlikle cehennemlikler beli midir? -Elbette ki bellidir. Her şey ortadadır, hem de bütün açıklığı ile ortadadır. Kimin cennetlik, kimin cehennemlik olduğunu bakan herkes bilir, bunu bilmeyen hiç kimse yoktur. Biri çok namaz kıldığı için, çok zikir yaptığı için cennete gitmez ya da cehenneme giden biri çok günah işlediği için cehenneme gitmez. Biri Allah’a iman etmişse amelsiz de cennete gidebilir; ama hiç kimse imansız cennete gidemez.

Mesela Bedir Savaşı’nda iki ordu karşı karşıya geldiği zaman müşriklerin ordusundan bazıları; “ben de iman ettim” deyip mü’minlerin tarafına geçer, savaşır ve şehit olur. Bunlar ne namaz kılmış, ne oruç tutmuştur, sadece kelime-i şehadet getirerek karşı tarafa geçmiştir; ama Allah hiçbir ibadetleri olmadığı halde onlara en yüksük makam olan şehitlik makamını ikram etmiştir. Bu şehadeti, şehitliği, cenneti hiçbir amel işlemeden imanlarıyla, “lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” dedikleri için kazanmışlardır.

Cennetliklerin nasıl bir hali, ahlakı vardır?

Eğer biri Allah’a iman etmişse, Allah’ı her şeyden çok seviyorsa gönlü cennete döner. Allah o kulunun gönlüne iman nurunu indirir. İman nuru gönle inince de gönül cennete döner. Dolayısıyla gönlü cennete dönmüş kişiyle beraber olanlar cennetin kokusunu alır, gönülleri huzur bulur, açılır. Aynı şekilde insanlar onun yardımını umarak “o bana yardım eder” der. İnsanlar onun elinden, dilinden emin olur; “bundan bana zarar gelmez, yapabilirse bana iyilik yapar” der.

Peki, cehennemlik olan birinin hali nasıldır?

Biri isterse gece gündüz ibadette olsun, eğer gönlü kin, nefret, haset, kibir doluysa cehennemliktir. Mesela sahabeler; “Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e vefat eden bir kadını övüp; ‘gece sabaha kadar ibadet ediyor, gündüz de oruç tutuyormuş. Yalnız bir kusuru varmış; komşuları onun dilinden rahatsız oluyormuş’ dediler. Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ‘o kadın cehennemliktir’ buyurdu” dediler. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu sözünden sonra o kadının neden cehennemlik olduğunu söyler? -Çünkü ibadeti, ahlakını düzeltmediği için komşuları hâlâ ondan rahatsız oluyormuş; yani komşularını eleştiriyor, çekiştiriyor, diliyle komşularını incitmeye devam ediyormuş.

Eğer bir gönül cehenneme dönmüşse, kibir ve haset doluysa insanları eleştirir, çekiştirir, yerer. Bunu yaparken de “onlar, benden daha aşağıdır” demeye çalışır. Allah’a kul olması, nefsini temizleyip, tezkiye ederek ahlakını düzeltmeye çalışması gerekirken başkalarını aşağı indirir, kendisi de yukarıda durmaya çalışır. Hâlbuki başkalarını eleştirip yererken sevabı varsa, bu sevaplarını da onların defterine yazar, böylelikle onları yücelterek kendisi aşağı iner. Biri insanlara haset edip, insanları kıskanır, “niye onların şuyu var, buyu var, benim niye yok, keşke onlarda da olmasaydı” derse Allah’ın taksimatını beğenmemiş olur. Bu durumda o kişi şeytana uymuştur ve şeytan ona güler. Oysaki dünyanın her anı imtihandır.

Biri gönlünü cehenneme çevirmişse cehennemliktir, cehenneme layıktır! İnsanlarla uğraşan, Allah ile bir derdi olmayan birini görsek, derdi; Allah’ın rızasını kazanmak değilse, tam tersine insanları kötülemek, yermek, küçümsemekse bilelim ki onun gönlü cehenneme dönmüştür ve o cehennemliktir.

Kim de imanla beraber insanlara yardım etmeye çalışıyorsa, insanlara karşı merhametliyse, insanlardan gelen sıkıntıya karşı sabır gösteriyor, insanların hatası, kusuru, günahı olduğunda örtmeye, kapatmaya çalışıyorsa, kendisine yanlış yapıldığında özür dilendiğinde affediyorsa onun da gönlü, cennete dönmüştür, dolayısıyla o da cennete layıktır. Böyle bir gönlün sahibi cennetlik, ötekinin sahibi ise cehennemliktir. Her şey olduğu gibi ortadadır.

Biri gönlünü cehenneme çevirmişse kibirlendiği için, Allah’a şirk koşup, Allah’ı beğenmediği için gönlü cehenneme dönmüştür. Böyle biri kendi bildiğini yapar. Gönlü cennete dönen de Allah’ın sıfatlarıyla sıfatlanmış, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakıyla ahlaklanmıştır. Bu yüzden o da Allah’ın istediğini, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yaptığını yapar.

Allah ayet-i kerimede; Ve mâ erselnâke illâ rahmeten lil âlemîn:208 “Biz seni sadece âlemlere rahmet olasın diye gönderdik” buyurur. Bu durumda kim insanlara karşı merhametliyse, rahmet oluyorsa peygamberine uymuş, peygamberine benzemiştir. Kim de merhametsizse peygamberine uymamış, dolayısıyla ona benzememiştir. Merhamet sadece; “ben yardıma ihtiyacı olanlara acıyorum” demek değildir. Biri de birini eleştirip, çekiştiriyor, yerip, kötülüyorsa ona beddua ediyorsa, onun hakkında kötü olduğuna dair şahitlik yapıyor demektir ve bu kişi başkaları zarara uğradığında da seviniyorsa bu da haset ettiği, nefret ettiği içindir.

İnsandan nefret eden, insanın cehenneme gitmesini isteyen şeytandır. Peki, cennete gitmemizi isteyen kimdir? -Elbette ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. O zaman biri bütün insanların cennete gitmesini istemiyor, cennete gitmeleri için onlara yardımcı olmuyorsa hatta bu uğurda fedakârlık yapamıyorsa Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e uymamıştır. Hatta farkında olmadan insanların cehenneme gitmesine sebep olmuş; yani şeytana yardım etmiştir.

Ne dedik, İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:209 “Yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz.” Bu duayı yaparken Allah’a bir söz verip, bir vaatte bulunuruz. “İyyâke na’budu” dediğimizde; “yalnız sana âbd oluyorum ya rabbi! Ben senin kulunum, kulluğumu, âbdlığımı yalnız sana yapıyorum. Senden başka hiç kimseyi rab olarak, sahibim olarak kabul etmiyorum. Sen benim için nasıl bir hayat takdir etmiş, beğenmişsen onu seçiyor, beğeniyor, seviyor, öyle yaşamaya çalışıyorum; çünkü ben senin âbdınım. İnsanların, başkalarının ne söylediği beni ilgilendirmiyor. Senin sevdiğin gibi, beğendiğin gibi yapmaya çalışıyorum ya rabbi! Hiç kimsenin önünde eğilmiyor, hiç kimseden korkmuyor, endişe etmiyorum; çünkü ben yalnız senin âbdınım. Senin doğru dediğine doğru, yanlış dediğine yanlış, güzel dediğine güzel, çirkin dediğine çirkin, hak dediğine hak, batıl dediğine batıl diyorum. Kim ne derse desin, benim rabbim sensin, doğruyu, yanlışı bilen sensin, ben seni kabul ediyorum” demiş oluruz.

“İyyâke nestaîn” dediğimizde ise; “yalnız seni istian ediyorum, yalnız seni, senin rızanı, dostluğunu, senin sevgini istiyorum, cemalini müşahede etmek, senin sevdiğin, beğendiğin gibi olmak istiyorum ya rabbi” demiş oluruz.

Sonra ne diyoruz?

İhdinâs sırâtel mustakîm:210 “Bizi sırat-el mustakime hidayet et (ya rabbi).” Allah ayet-i kerimede; “(de ki) rabbim sırat-el mustakim üzeredir”211 buyurur. Başka bir ayet-i kerimede de; Yâ benî âdeme en lâ ta’budûş şeytân, innehu lekum aduvvun mubîn. Ve eni’budûnî, hâzâ sırâtun mustakîm.”212 “Ben size şeytana tapmayın, şeytan sizin apaçık düşmanınızdır, sadece bana âbd olun, sırat-el mustakim budur, demedim mi” buyurur.

Biri Allah’a âbd olmazsa şeytana âbd olur; yani Allah’ın emrettiği, sevdiği, beğendiği gibi yapmaya çalışmaz, şeytanın peşine takılırsa âbdliğini şeytana yapar ve şeytanın “güzel” dediğine “güzel” “çirkin” dediğine de “çirkin” demiş olur. Yaptıklarıyla da sadece şeytanı sevindirir, rabbini ve peygamberini de kendinden küstürür, darıltır, gücendirir.

Sırat-el mustakimin bir kitabı vardır, o da; Kur’an’dır, peygamberi de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “benim ümmetim 73 fırkaya ayrılır. Bunun 72’si cehennemliktir, geriye kalan bir tanesi kurtuluştadır. O kurtuluşta olanlar da bana ve sahabeme uyanlar, bizim yaptığımız gibi yapanlardır”213 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ümmeti; “ben iman etmişim” diyenlerdir.

Biri Allah’a iman ettiğini iddia edip, Allah’a âbd olduğunu, kul olduğunu söylediği halde her durumda “acaba Allah’ın bu konuda emri, hükmü nedir, acaba Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle bir durumda ne yapmıştır, nasıl yapmıştır, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olsaydı nasıl yapardı” demezse Allah’ı rab olarak, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i de peygamberi olarak kabul etmemiştir. Diliyle istediği kadar; “o benim peygamberimdir” desin, bu böyledir; çünkü fiili, tavrı, hareketi söylediklerini yalanlamıştır; yani o kişi münafıktır.

İhdinâs sırâtel mustakîm:214 “Bizi sırat-el mustakime hidayet et (ya rabbi)!” Eğer Allah bizi sırat-el mustakime hidayet edecekse bilelim ki bir hidayetçi olmadan hidayet mümkün değildir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “onlar Allah’ın hidayet ettiği kimselerdir. Onların hidayetine uyun”215 buyurmuştur. Allah böyle emretmiştir. Biri Kur’an’a uyacaksa hidayetçiye uymalıdır; çünkü hidayetçiye uymak Kur’an’ın, dolayısıyla Allah’ın emridir.

Allah sırat-el mustakimdekileri anlatmaya devam eder.

Sırâtallezîne en’amte aleyhim:216 “O sırat-el mustakim ki kendisine nimet verdiğin (kulların) yolu.” Allah başka bir ayet-i kerimede kime nimet verdiğini beyan eder; “Allah’ın kendilerine nimet verdiği kullar; peygamberler, sıddıklar, şehitler, salihlerdir”217 buyurur. Bütün Mürşid-i kâmiller, bütün Allah dostları; sıddıktır, Allah’a karşı sözünü yerine getirip Allah’ı, Kur’an’ı, resulünü kayıtsız şartsız gönlünde en ufak bir ağırlık hissetmeden tasdik edip, gereğini yerine getirenler, getirmeye çalışanlardır.

“İhdinâs sırâtel mustakîm, sırâtallezîne en’amte aleyhim” dediğimizde; “beni sırat-el mustakime hidayet et ya rabbi! Beni sevdiklerinle, nimet kazanan kullarınla beraber et ya rabbi! Beni senin rızanı, dostluğunu kazananlarla beraber et, o nimeti bana da ihsan et ya rabbi” demiş oluruz.

Sonra ne diyoruz?

Gayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn:218 “Beni gazabına uğrayanlardan, delalette kalanlardan eyleme (ya rabbi)!”

Gazaba uğrayanlar ve delalette kalanlar kimlerdir?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah’ın gazabına uğrayanlar Yahudiler ve Yahudiler gibi düşünenlerdir. Delalette olanlar da Hristiyanlar ve Hristiyanlar gibi düşünenlerdir”219 buyurmuştur. Gayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn ayeti Kur’an’dan bir ayettir, Kur’an’ı da mü’minler okur, dolayısıyla hitap mü’minleredir. Yani Allah mü’minlere; Yahudiler ve Hristiyanlar gibi olmayın, yoksa gazaba uğrar, delalette kalırsınız, demiştir.

Yahudiler gibi olmak nasıl bir şeydir?

Yahudiler kendi peygamberlerini öldürüyorlardı. Kendi peygamberlerini hafife alıp, yok sayıyorlar, ciddiye almıyorlardı. Bu yüzden biri kendi peygamberini ciddiye almıyor, onun yaptığı gibi yapmaya çalışmıyor, onu kendisine örnek almıyorsa peygamberini öldürmüştür. Kendi hayatı için hayatında peygamberini öldürmüş, dolayısıyla Allah’ın gazabına uğramıştır.

Peki, Hristiyanlar gibi olmak nasıl bir şeydir?

Hristiyanlar da peygamberlerine “ilah” demiştir. Eğer mü’minlerden biri; “o peygamberdir, biz onun gibi yapamayız, o çok büyüktür” derse peygamberini kul olmaktan, bir beşer olmaktan, örnek olmaktan çıkarmış, ilah ilan etmiştir. Böyle olanlar da delalette kalır.

Kısacası Yahudiler, peygamberlerini aşağı indirirken, Hristiyanlar da yukarı çıkarmıştır. Oysaki Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hakkında; “o, sizin için en güzel örnektir”220 buyurur. Allah bizden onu örnek almamızı ister. Allah’ın gazabına uğramak, delalette kalmak istemiyorsak; yani Yahudiler gibi, Hristiyanlar gibi olmak istemiyorsak; peygamberimizi ciddiye alıp, onu kendimize, hayatımıza örnek kabul etmemiz gerekir.

Son olarak “gayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn” derken dua itibari ile ne demiş oluruz?

“Ya rabbi! Peygamberimi ciddiye alıyor, onun hayatını hayatım için örnek kabul ediyorum. Onun gibi olmaya, gönlümü ona benzetmeye çalışıyorum. O seni nasıl sevdiyse, sana nasıl kul oldu, âbd olduysa, sana nasıl teslim oldu, hayatını senin yolunda nasıl harcayıp yaşadıysa ben de onun gibi olmaya çalışıyorum ya rabbi” demiş oluruz. Biri Fatiha’yı okurken yukarıda anlattığım gibi bütün bunları bir anda söylemiş olur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “Fatiha’sız namaz yoktur.”221 Yani “Fatiha’sız namaz olmaz” buyurmuştur. Fatiha’nın manasını bilmeden namaza durup, Allah’ın huzurunda Fatiha’yı okursak namazımız, Fatiha’sız namaz olmuş, dolayısıyla namaz olmamış olur. Bu namazımız da bize fayda vermez, bizi Allah’a yaklaştırmaz, kötülüklerden ve aşırılıklardan da bizi alıkoymaz. Namaz kılarız; ama namazımız bizi Allah’a yaklaştırmak yerine Allah’tan uzaklaştırır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “öyle insanlar var ki ibadet ederler, ibadetleri onları Allah’a yaklaştırır. Öyleleri de var ki ibadet ederler; ama ibadetleri onları Allah’tan uzaklaştırır” buyurur. Böyleleri ibadetlerini taklidi yapar, ibadet ettiklerini zanneder, o ibadetleriyle de diğer insanlara karşı övünüp kibirlenirler. Biri; “ben ibadet ediyorum, bu yüzden ibadet etmeyenlerden daha üstünüm” derse kibirlenmiş, dolayısıyla cehenneme yaklaşmıştır. Hem de ibadetiyle cehenneme yaklaşmıştır.

Biri de Allah’a gerçekten ibadet eder, âbd olursa Allah’a yaklaştıkça insanlara karşı tevazusu artar. İnsanlara olan tevazusu artınca da alçak gönüllü, hoşgörülü, affedici, merhametli, sabırlı, şükür ve edep sahibi olur; çünkü ibadetine karşılık Allah ona ikramda bulunur. Allah’ın huzurunda durup, Fatiha’yı böyle okuduğunda Allah bunları ona ikram eder.

İki türlü bakmak ve anlamak vardır; biri, Allah’a göre bakmak, diğeri de kendimize, aklımıza, nefsimize veya başkalarına göre bakmak ve anlamaktır.

Allah’a göre dünya hayatı imtihan yeri, ebedi hayatı kazanma yeridir; yani dünyadayken sürekli ahirete bir şeyler göndermemiz gerekir ki ahireti kabul etmiş olabilelim. Aksi takdirde ahiret için çabamızın, gayretimizin, derdimizin olmayışı ahirete iman etmediğimizi, ahiret gününe karşı emin olmadığımızı gösterir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Fatiha, Kur’an’ın anasıdır, özüdür”222 buyurmuştur. Kur’an, Fatiha’yı tefsir eder. Kur’an’ı baştan sona okuduğumuzda öz itibarı ile anlattığım Fatiha’yı tefsir ettiğini hep beraber görürüz. Öyleyse Fatiha’yı bilen biri; “ben Kur’an’ı bilmiyorum” diyemez.

Aynı şekilde Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitaben; “(Kıyamet günü) Seni ve sana iman edenleri bu kitaptan sorumlu tutacağım”223 buyurur. Allah seni kitabından sorumlu tutar. Eğer Fatiha’yı biliyorsan “Kur’an’ı bilmiyorum” diyemezsin; çünkü Fatiha, Kur’an’ın özüdür, özetidir. Bu yüzden anlattığım gibi Kur’an’ı özet olarak bilirsin. Allah, Fatiha Suresi’ni sana günde yirmi sefer, kırk sefer boşuna tekrarlatmıyor! Namaz kılanlar günde sadece farz namazlarında yirmi veya sünnetlerle kırk sefer Fatiha’yı okur; yani Kur’an’ı okur. Eğer günde yirmi veya kırk sefer Fatiha’yı okuyorsan o halde Kur’an’a uyman gerekir.

Hem namaz kılıp Fatiha’yı okuyacaksın; yani Kur’an’ın özetini okuyacaksın hem de tersini yapacaksın! Böyle yaparsan Kur’an sana lanet eder. Bu nedenle Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “bu Kur’an Kıyamet günü ya şefaatçidir ya da davacıdır”224 buyurur. Kur’an’a uymuşsan Kur’an sana şefaat eder, uymamışsan lanet eder. Kur’an’ı okuduğun halde ona uymamışsan onunla dalga geçmişsindir. Bu yüzden Kur’an Kıyamet günü senden davacı olur ve; “bu kulun benimle dalga geçti! Okudu ama kendi bildiğini yapıp, seni dinlemedi, beni dinlemedi, bana uymadı ya rabbi” der.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz başka bir hadis-i şerifinde; “öyle insanlar var ki Kur’an’ı okur, Kur’an onlara lanet eder”225 buyurur. Onlar Kur’an’ı okuduğu halde Kur’an onlara neden lanet eder? -Çünkü okuduklarını tasdik etmez, okuduklarının tersini yaparlar; yani Kur’an’la dalga geçip, alay ederler. Biri de Fatiha’yı bilmezse, sadece okuyup geçerek taklit ederse Fatiha ona lanet eder. Bu yüzden halimiz böyledir, bu yüzden Allah’tan böyle uzağız, Allah’ın hesabını değil nefsimizin hesabını yapıyor, dünya sanki ebediymiş gibi yaşıyoruz. Bu halimiz; Fatiha’yı okumadığımız, okuyamadığımız, Fatiha’mızı, Kur’an’ı ciddiye almadığımız içindir.

Allah, Kur’an’ı Arap lisanıyla indirmiştir.226 Elbette ki Allah, kullarının bütün Kur’an’ı bilemeyeceğini biliyordu. Bu yüzden ayet-i kerimede; “Allah size tekrar eden yediliyi bir de Kur’an’ı indirdi”227 buyurmuştur. Fatiha’nın yedi ayetini okursan Kur’an’ı anlamış olursun; yani Allah’ın sana ne demek istediğini, nasıl olmanı istediğini anlar, bilirsin.

Allah konuşmuşsa; “benim söylediklerim taklit edilsin” diye değil “kullarım beni anlasınlar” diye konuşmuştur. Bir sene boyunca namaz kılan biri Fatiha’yı yaklaşık on bin sefer okumuştur; ama daha yedi cümle olan Fatiha’yı anlamamıştır! Hiç böyle bir şey olur mu! Bir caminin kapısında durup, elli senedir namaz kılan birine Fatiha’nın anlamını sorduğumuzda Fatiha’nın manasını bilmediğini görürüz. Peki, suç kimindir? -Elbette ki suç “ben hocayım, ben âlimim” diyenlerindir.

Allah, kitabını yedi ayetle kullarının önüne koyar ve kullarına her gün yirmi veya kırk sefer Fatiha’yı tekrarlattırır. Fatiha’sız namaz olmazsa bu durumda Fatiha’nın manasını bilmeyenin de Fatiha’sı olmaz. Hiç kimse; “ben Fatiha’yı anlayamadım, bilemedim, bana ağır geldi, buna gücüm yetmedi” diyemez; çünkü Fatiha sadece yedi cümledir, yedi ayettir. Bir insan Fatiha’yı bir kere okursa Allah ona bütün perdeleri açar; çünkü o bütün Kur’an’ı bir anda okumuş olur.

Mesela; genel olarak doğu bölgesinde biri vefat ettiğinde taziye yerine Fatiha okumaya giderler, böylece orda binlerce Fatiha okunur. Biri taziye yerine girdiğinde orada oturanlardan biri hemen, “lillahil Fatiha” der ve herkes Fatiha okur. Bu güzel bir şeydir; ama bunun yanında birinin de orda oturup, Fatiha’nın anlamını izah etmesi gerekmez mi! İnsanlar Fatiha’nın anlamını bilmiyor, öğrenmemiş, Fatiha’nın manasının öğrenilmesi gerektiğini anlayamamış, hatta Fatiha’yı hiç duymayanlar bile vardır. Eğer “ben hocayım, ben âlimim” diyenler bunun önemini söyleseydi bu ümmet de Fatiha’yı öğrenirdi. Bu yüzden o âlimlerin cezaları kat kattır.

Allah ayet-i kerimede; “namaz sizi her türlü aşırılıktan alıkoyar”228 buyurur. Biri namaz kılıyorsa onun ebedi hayatını kazanmaması, cennete gitmemesi, kâmil insan, Hz. İnsan olmaması mümkün değildir. Eğer Fatiha’yı okuyup, ona iman edip, amel edip, gereğini yerine getiriyorsa bu böyledir; yoksa hem Fatiha’yı okuyup, hem de bildiği gibi yapmaya devam ediyorsa o zaten iman etmemiştir, zaten Allah’ın huzuruna çıkıp yalan söylemiştir.

Evet, Fatiha’nın bir dua olarak nasıl anlaşılması gerektiğini bir parça izah etmeye çalıştık. Diğer sohbetimizde devam edeceğiz inşallah.

Allah bizi Fatiha’daki muradını bilenlerden, anlayanlardan eylesin. Fatiha’ya iman eden, canlı Fatiha olan kullarından eylesin. Fatiha’yı okuduğu halde ne dediğini bilmeyen, anlamayanlardan eylemesin. Duasının Fatiha olduğu, duasını Fatiha’yla yapan kullarından eylesin. Allah bizi Kur’an’ın özü, özeti olan Fatiha’yı kâmil manada yaşayanlardan eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Fatiha /1 ↩
  2. Nisa /36 ↩
  3. Fatiha /2 ↩
  4. En’âm /59 ↩
  5. Ali İmrân /146, Bakara /153, 249, Enfâl /46 ↩
  6. Fatiha /3 ↩
  7. İsra /13-14, Nebe /38 ↩
  8. Enbiyâ /97 ↩
  9. Müslim 7 (2747)  ↩
  10. Şûra /8, Yûnus /99, Hûd /118 ↩
  11. Taberani, Deylemî, Hâkim, Mustedrek, II /615; Suyuti, Ed-Dürrü'l-Mensûr, 1 /116. Yusuf Nebhanî, Hucetullahi ale’l-Âlemin S. 210 ↩
  12. Âli İmran /77 ↩
  13. Mu’min /16 ↩
  14. Leyl /19-20 ↩
  15. İbn Mace, Sıyasm 21 ↩
  16. Arâf /179 ↩
  17. Vâkıa /52, İbrâhîm /16, Nebe /25 ↩
  18. İsra /70 ↩
  19. Fâtır /10 ↩
  20. Fatiha /4 ↩
  21. Zâriyât /56 ↩
  22. Tevbe /111 ↩
  23. Enbiyâ /107 ↩
  24. Fatiha /4 ↩
  25. Fatiha /5 ↩
  26. Hûd /56 ↩
  27. Yâsîn /60-61 ↩
  28. Tirmizi, İman,18; İbnu Mace, Fiten, 17 ↩
  29. Fatiha /5 ↩
  30. En’âm /90 ↩
  31. Fatiha /6 ↩
  32. Nisa /69 ↩
  33. Fatiha /7 ↩
  34. Tirmizi, Tefsir 2, (2957) ↩
  35. Ahzâb /21 ↩
  36. Buhârî, Ebvâbu’s-Salât, 14; Müslim, Salât, 34; İbn Mâce, İkâmetu’s-Salât, 11; Tirmizî, Salât, 183 ↩
  37. Darekutni, Salat, Babu Vucubi Kıraati Bismillah, Buhârî, Tefsîrü'l-Kur'ân, 1; Fezâilu'l-Kur'ân, 9 ↩
  38. Zuhrûf /44 ↩
  39. Müslim, Müsâfirîn 252. Ayrıca Bkz. Ahmed İbni Hanbel, Müsned V, 249, 251 ↩
  40. Bihar-ül Envar, C. 92, S. 184 ↩
  41. Yusuf /2, Şuarâ /193-195, Zuhrûf /3, Zumer /28, Ahkâf /12, Fussilet /3 ↩
  42. Hicr /87 ↩
  43. Ankebut /45 ↩