close

Allah Hamid’dir

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber dinimizi tanımaya çalışıyorduk. Dinimizi anlayabilmek için Allah’ın vahyini yine ondan öğrenmemiz gerekir. Dinin temeli, esası; “Allah’a imandır, islamdır, ihsandır” demiştik. Bunların her üçünde de önce Allah’a iman, Allah’a âbdiyet ve Allah’ın huzurundaymış gibi ona âbd olmak gelir. Öyleyse öncelikli olan, Allah’ı tanımaktır.

Allah’ın bir ismini anlattığımızda onunla beraber birçok ismi de o isimle beraber anlatmak zorunda kalıyoruz. Mesela; Allah’ın Vedud ismini anlatırken diğer isimleri de onunla beraber anlatmıştık; yani Allah’ın bir ismini öğrenirken sadece öğrendiğimiz ismi değil onunla beraber diğer isimlerdeki özellikleri de öğreniriz. Dolayısıyla rabbimizi sıfatlarından, isimlerinden biraz daha tanımış oluruz.

Tanımadığımız bir Allah’a, bir rabbe iman ettiğimizi söylesek de ona iman etmiş olmayız; çünkü Allah’ı ne kadar tanırsak ona imanımız da o kadar olur. Hele bir de Allah’ı yanlış tanırsak o zaman o iman ettiğimiz Allah olmaz, bizim kendi kendimize hayal ettiğimiz, vehmettiğimiz putumuz olur.

Evet, Allah’ı onun kendini tanıttığı gibi tanımaya, Esmau’l Husna’sını kısaca anlamaya çalışıyorduk. Vedud isminden sonra Allah’ın Hamid ismini anlamaya çalışacağız. Fatiha Suresi’nin ilk ayetinde; El hamdu lillâhi rabbil âlemîn:48 “Hamd övme ve övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir” buyrulur. Bu yüzden önce Allah’ın Hamid ismini tanımaya çalışacağız. Aslında Allah’ın ismini, sıfatını bilmek, anlamak öyle basit bir şey, kolay bir şey değildir. Bunun için aklımızı mutlaka sonuna kadar kullanıp, onu anlamaya çalışmamız gerekir. Bir ismi bir sefer anladıktan sonra “Allah” deyince o ismi de beraberinde zikretmiş oluruz. “Allah” dediğimizde öğrendiğimiz isimlerin manası gönlümüzde açılmalıdır. En azından gönül buna hazır olmalıdır.

“Allah hamiddir” dediğimizde ne demiş oluruz?

Allah hamda layıktır. Hamd, övme ve övülme Allah’a aittir, demiş oluruz. Bu söz, bu kadar basit, bu kadar küçük bir söz değildir. Söz konusu olan bütün âlemleri yaratan Allah’tır. Bu yüzden sadece bu iki kelimeyle “ben Allah’ı anladım” demek doğru değildir. Böyle söylemek anlamak değil, anlamış gibi yapmaktır. Anlamak başka, anlamış gibi yapıp, kendini kandırmak başka bir şeydir. Anlamazsak kendi kendimize zulmetmiş, kendimizi o ismin nurundan mahrum bırakmış oluruz, dolayısıyla kendimizi karanlıkta bırakırız.

Elbette ki Allah’ı tanımaya çalışırken Allah kendini nasıl tanıtmışsa Allah’ı öyle anlamaya çalışacağız. Söylediğim gibi Allah’ın isimlerini anlamaya çalışırken öyle uzun uzun değil kısaca anlamaya, tanımaya çalışacağız. Mesela; Allah’ın Hamid ismini anlatmadan önce bu ismin ne kadarını, hangi ayetleri anlatmamız gerekir diye baktığımızda karşımıza bir derya çıktığını görüyoruz. Bu deryayı da izah etmek, anlatmak mümkün değildir; çünkü bir deryayı bir damlaya sığdırmak mümkün değildir. Bu yüzden Allah’a yürürken bizim için şu anda, şu an itibariyle en acil öğrenmemiz gerekenler neyse onu anlatıyoruz. Başka bir zaman aynı ismi bir daha anlatsam, bu anlattıklarımdan birini bile anlatmayacağım.

Evet, Allah hamiddir. Önce birkaç ayet okuyayım;

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

İnnallâhe yudhılullezîne âmenû ve amilus sâlihâti cennâtin tecrî min tahtihâl enhâr: “Allah, iman edip salih amel işleyenleri altlarından nehirler akan cennetlere koyar.” Yuhallevne fîhâ min esâvira min zehebin ve lu’luen: “Onlar orada altından bilezikler ve incilerle süslenecekler.” Ve libâsuhum fîhâ harîr:49 “Onların oradaki elbiseleri de ipektendir.”

Kimdir bunlar?

Ve hudû ilât tayyibî minel kavl: ”(Çünkü onlar) Sözün en temizine (güzeline) hidayet edilmişlerdir.” Nedir o güzel söz? Ve hudû ilâ sırâtıl hamîd:50 “Onlar Hamid olanın (Allah’ın) yoluna hidayet edilmişlerdir.” Onlar Hamid’in yoluna hidayet edilmişlerdir. Hamid’in yolu; Allah’ı övme yolu demektir. Onlar Allah’a hamd etme yoluna, sözün en güzeline iletilmişlerdir. Bunlar cennetliklerdir.

Hamd etme yolu nasıl bir yoldur?

Elbette ki sırat-el mustakim yoludur. Peki, sırat-el mustakimde yürüyenler nasıl yürürler? -Hamd ile yürürler; yani hayatlarını Allah’a hamd ederek yaşarlar. Bu durumda hamdın ne olduğunu bilmek, öğrenmek gerekir.

Evet, bu konuda başka ayet-i kerimeler de vardır. Şimdi bunları hep beraber anlamaya çalışalım.

İnnallâhe huvel ganiyyul hamid:51 “Allah ganiy ve hamiddir.” Allah; hiçbir şeye muhtaç olmayan, her şey kendisine ait olan, övgüye layık olandır. Allah ayet-i kerimede; “azîzil hamîd”52 buyurur. Aziz, Allah’tır. Bütün şeref, bütün izzet Allah’a aittir. Allah bu nedenle hamde, övgüye layıktır. Allah, hakîmin hamîd’dir.53 Allah’ın her işi bir hikmetledir, her işi övülmeye layıktır. Allah yaptığı ve yarattığı her şeyi bir hikmetle yapar ve yaratır. Bu yüzden Allah hamda layıktır. Allah veliyyul hamîddir.54 Allah dosttur, velidir. Hamd edenler Allah’ın velayetine, veli olmaya hak kazanırlar.

Söyledim, hamdı hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah. Hamd ederken, Allah’ın zatına, sıfatlarına, isimlerine, ef’aline, işine, sevgisine, bunun yanında bir de hamd ettiğimiz için hamd etmemiz lazım.

“Hamid” Allah’ın ismidir. Bu ismin herhangi bir kula verilmesi caiz değil, doğru değildir. Hamid ismi bilinmeyince, anlaşılmayınca, ona başka bir mana verilince belki sorun çıkmayabilir; ama Hamid isminin doğru anlaşıldığı takdirde kula verilmesi asla doğru olmaz; çünkü Allah ayet-i kerimede; “hamd sadece Allah’a aittir”55 buyurur. Hamid olan bir tek Allah’tır. Eğer bu isim bir kula verilmek istense önüne “âbd” kelimesini koyup “Âbdulhamid” demek lazım; çünkü hamd, şükre benzemez. Aslında sadece Hamid ismini değil Allah’ın hiçbir ismini herhangi bir kula vermek doğru değildir.

Şükür, hamdın başlangıcıdır. Allah bir kula bir nimet verdiğinde o kul o nimeti görüp alınca onunla sevindiğinde buna hamd edip şükreder. Şükür, hamdın başıdır; ama hamd devam eder. Allah hiç nimet vermese bile ona hamd edilmesi gerekir. Allah’a hamd ederken, Allah’ın zatına hamd edilmesi gerekir; çünkü biri nimet alamadı diye Allah’ı, Allah’ın varlığını yok sayamaz.

Allah ayet-i kerimede; “yerde gökte her ne varsa hepsi Allah’ı hamd ile tesbih eder”56 buyurur. Birinin Hamid olabilmesi için yerin ve göğün onu tesbih etmesi, ona hamd etmesi gerekir. Hiç kimse Allah’a hamd etmese de Allah yine hamde layıktır. Kullarının, varlığın, Allah’a hamd etmesiyle Allah’ın zatında, sıfatlarında, mülkünde hiçbir şey artmaz, varlık onu hamd etmese de ondan hiç bir şey eksilmez. Birinin hamid olabilmesi için de böyle olması gerekir. Bu yüzden hamde layık olan bir tek Allah’tır.

Aynı zamanda kendisine hamd edilen kişide, hamd edenin hamd etmesinden dolayı bir değişikliğin olmaması gerekir. Ancak o zaman o hamid olur, ancak o zaman o hamde layık olur. Bu yüzden hamd sadece Allah’a aittir, Allah içindir. Başka hiçbir varlığa, hiç kimseye hamd edilmez, sadece şükredilir, teşekkür edilir. Aynı zamanda şükür; bir şey verilince yapılır, hamd ise verilecekler için yapılır. Zaten şükür hamdın içindedir; yani hamd, Allah’ın verecekleri için, şükür ise var olan herhangi bir şeyi aldığımız da yapılır.

Hamd, Hamid’in yoktan yaratıp vermesidir. Biri yoktan yaratıp vermiyorsa hamid olmaz; ama ona teşekkür edilir. Bu yüzden hamd, Allah’a has, Allah’a özeldir. “El hamdulillâhi rabbil âlemîn” derken bunu unutmamamız, bunu bilmemiz gerekir.

Allah’a hamd ederken, onu överken Allah’ın zatını övmeliyiz. Nasıl ki Allah; “ben ona ruhumdan nefhettim”57 dediyse kulun da Allah’ın kendisine nefhettiği ruha hamd etmesi gerekir. Bu; Allah onu kendinden yarattığı, ona kendinden nefhettiği için kulun zati hamdıdır.

Peki, Allah’ın sıfatlarına hamdı nasıl anlamamız gerekir?

Allah, kuluna kendinden sıfatlar vermiştir ve bu sıfatlar insandan başka hiçbir varlıkta yoktur. Her bir varlıkta bir parça olsa da hiçbir varlık zati hamdı yapamaz. Bunu bir tek insan yapabilir; çünkü Allah, bunu bir tek insana vermiştir. Kuldaki bütün sıfatlar, bütün vasıflar; yani merhametli olmak, affetmek, sevmek, görmek, işitmek, bilmek, irade etmek, dilemek gibi her ne sıfat varsa hepsi Allah’a aittir. Allah bütün isimleriyle, El Esmau’l Husna’sıyla insana tecelli etmiştir. Allah’ın isimlerine, sıfatlarına hamd; aynı zamanda kulun kendindeki Allah’ın o sıfatları için Allah’a şükür ve hamdidir.

Allah’ın ef’aline, işine hamdı nasıl anlamalıyız?

Allah, insanı yaratıp dünyaya göndermiştir ve her işi her anda Allah yapar. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “o her an bir şe’endedir (her an bir iştedir)”58 buyurur. Allah her an her şeyi yaratıp, var edip yok eder. Bütün varlık buna dâhildir. Allah, kuluna kâmil insan, Hz. İnsan olsun diye bir imtihan yeri hazırlayıp, imkân tanımıştır. Kul, neyi yaşarsa yaşasın, önüne ne gelirse gelsin, bu mutlaka Allah’ın ef’alindendir; yani Allah’ın, kuluna muamelesidir.

Sebebi görüp, sebebin sahibini görmemek şirktir. Sebep, kul ile Allah arasına perde olarak girer, dolayısıyla kul farkında olmadan şirke düşmüş olur. Allah imtihan olsun diye kuluna bugün yaptığı muamele dışında yarın tam tersi bir muamelede bulunabilir; yani kişi bugün sağlıklıysa yarın hasta olabilir, bugün fakirse yarın zengin olabilir ya da bugün zenginse yarın fakir olabilir yahut hiçbir sorunu yoksa yarın bir sürü sorunu olabilir. Kul her hâlükârda imtihandadır. Yapılan bu muamele Allah’ın ef’alidir. Kişi bunu Allah’tan görmez, “bu bir imtihandır” demez, Allah’ın emrettiği gibi yapmazsa Allah’ın ef’alinde Allah’a şirk koşmuş olur.

Bir de Allah’ın isimlerinde şirk koşmak vardır. Mesela biri; “bütün bildiklerimi Allah bana öğretmiş, ilmimi Allah’ın öğretmesi sayesinde öğrenmişim” demez, o ilmini, bilgisini Allah yolunda kullanmazsa Allah’ın isimlerinde şirk koşmuş olur. Bir de Allah’ın zatına şirk koşmak vardır. Kul “benim varlığım bana aittir” deyip “ben” derse, kendini Allah’a ait görmez, kendini kendine ait görürse bu sefer de Allah’ın zatına şirk koşmuş olur.

Yaratılışın sebebi; sevmektir, Allah’ın muhabbetidir, sevmesidir. Bütün bunları bildikten sonra bir de Allah’ın sevgisine hamd etmek gerekir. Eğer bu sevgi devam etmeseydi, sürekli olmasaydı Allah varlığı yok ederdi. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “eğer Allah, insanların günahına göre muamele etseydi bütün varlığı yok ederdi”59 buyurur. Eğer bunları bildiysek, anladıysak, Allah’ı sevdiysek, onun zatına, sıfatlarına, isimlerine, ef’aline hamd ettiysek bu sefer yapmamız gereken şey; bütün bu nimetleri ikram eden Allah’ı hamd etmeye hamd etmemizdir.

Hamd; övmek demektir. Sevmeden övmek olmaz. Bu yüzden önce Vedud ismini anlattım. Bir şeyi sevmezsen onu övemezsin. Sevmeden övmeye çalışırsan dilinle övmüş olursun ama; kalbin o övmeyi tasdik etmemiş olur. Bu durumda hamd münafığı, hamdın münafığı olmuş olursun. Hamd münafığı; diliyle “elhamdulillah, hamd olsun” der; ama içinden isyan eder. Demek ki bir de hamdın münafığı varmış!

Bütün varlık, Allah’ı hamd ile tesbih eder, över. Allah ayet-i kerimede; “yerde, gökte ve ikisi arasında her ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”60 buyurur. O zaman önce bu hamdı ve tesbihi okumak gerekir; çünkü bu hamdı ve tesbihi okumadan hamd etmemiz mümkün olmaz. Hiçbir varlık layıkıyla Allah’a hamd edemez, onu hamd ile tesbih edemez. Hiç kimsenin gücü buna yetmez, yetseydi bunu peygamberler yapardı. Oysaki baktığımızda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ya rabbi! Sana layıkıyla hamd edemedim. Seni layıkıyla tesbih edemedim” buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle söylediyse o halde Allah’ı layıkıyla hamd ve tesbih edemeyeceğimizi bilmemiz gerekir. Layıkıyla hamdı ancak Allah yapabilir; çünkü ancak o kendini layıkıyla tanır. Bu nedenle tanımadan hamd etmek mümkün değildir, tanımadan hamd etmek olmaz.

Mahlûkatın hamdı iki türlüdür; bir tanesi zahiri, öbürü de batınidir. Zahiri hamd baş gözüyle, batıni hamd ise kalp gözüyle görülür. Gönül ile bakınca, tefekkür edince kalp gözü açılır ve batıni hamd görülür. Kul, doğru bir bakışla baksa bütün varlığın Allah’ı hamd ile tesbih ettiğini müşahede eder.

Allah ayet-i kerimede; “Allah gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır”61 buyurur. Allah her neyi yaratmışsa hak ile yaratmıştır. Hak ile derken; Allah’ın yarattığı her şeyde bir amacı, bir gayesi vardır; ama yarattığı o şey her ne olursa olsun insanın hizmetine verilmiştir. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “yerde, gökte ve ikisi arasında her ne varsa hepsini insanın hizmetine verdim, emrine musahhar (amade) kıldım”62 buyurur. Her bir varlık kendi vazifesini yerine getirirken hamd eder. Zahiri olarak baktığımızda onun hamdını görmemiz lazım. Eğer biri yeryüzünde halife olup, rabbini temsil etmediyse, ona âbd olmadıysa, onun rızasını, dostluğunu, cemalini, ebedi hayatını kazanmak için çaba, gayret sarf edip koşmadıysa hamd etmemiştir.

Hamd aynı zamanda; “övmeye ve övülmeye layık olan Allah’tır” demektir. İnsanların övmesi olabilir; ama asıl övme Allah’a aittir. Kul, Allah’a hamd edince Allah’ta bir şey artmaz, hamd etmeyince de bir şey eksilmez. Hamd eden biri bu hamdı kendi lehine yapar; yani o, Allah’ın övgüsüne layık olur.

Övülmenin Allah’a ait oluşu gibi övmek de Allah’a aittir. Allah bir kulu överse o kul övgüye layık olur ve o kişi gerçekten kazanır; ama Allah onu övmezse bütün insanlar onu övse bile bu hiçbir mana ifade etmez, bu ona hiçbir şey kazandırmaz. Geçici olarak sanki bir şey kazanmış gibi görünür; ama ölünce uykudan uyanır ve hakikatte hiçbir şey kazanmadığını, aslında ne olduğunu o zaman görür.

Evet, övmek Allah’a aittir. Hamd aynı zamanda; Allah’ın övdüğünü övmek, övmediğini övmemektir.

Peki, Allah neyi ve kimi över?

Allah; peygamberlerini, ibadeti, imanı, ihsanı, salih ameli, güzel yapanları, muhsinleri över. Biz de Allah’ın övdüğünü övmez, övmediğini översek Allah’ı övmemiş, hamd etmemiş, rabbimize ters düşmüş, ters tarafa gitmiş oluruz; yani zengini, mevki ve makam sahibi birini zenginliğinden, mevki ve makamından dolayı över, onları büyük görürsek ters tarafa gider, rabbimize ters düşeriz.

Namaz kılarken “el hamdu lillâhi rabbil âlemîn” dediğimizde “övmek de övülmek de Allah’a aittir” demiş oluruz. Sonra selam verip namazı bitirdiğimizde Allah’ın övmediğini översek ya da övdüğünü övmezsek hamd münafığı, hamdın münafığı oluruz; çünkü dilimizle “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” demişiz; ama kalbimiz, fiilimiz bunu tasdik etmemiştir.

Allah ayeti kerimede; “yerde ve gökte ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”63 buyurmuştur. Bütün varlık hamd ile tesbih ederken varlığıyla Allah’ı över. Allah’ın kendisi için yarattığı insan, varlığın hamdını, varlıktaki güzelliği görmelidir. İsterse bir manzara olsun o fark etmez insan her neye bakarsa baksın; “bunu ben faydalanayım diye rabbim benim için yaratmış” deyip bakmalıdır. Allah ayet-i kerimede; (kulumun gözüne güzel gelsin diye, süs olsun diye) “biz gökyüzünü yıldızlarla süsledik”64 buyurur. Başka bir ayet-i kerimede de; “çölde, karada, denizde yolculuk yaparken yolunuzu bulasınız diye yıldızları yaratan odur”65 buyrulur. Bakışımız eşyaya, mahlûkata karşı böyle olursa zahiri olarak hamdı o eşyanın, mahlûkatın üzerinde görür, neye bakarsak bakalım onu severiz. Bu nedenle “sevmeden hamd olmaz” demiştim.

Bir de kulun, insana baktığında bütünüyle bir hamdının olması lazım; çünkü insan onun için velinimettir, cennete gitmesine sebeptir, vesiledir. Eğer kul, bir insanın gönlünü yapar, ona yakın olur, onun bir sıkıntısını giderirse onun üzerinden Allah’ın rızasını, sevgisini kazanır; ama tersini yaparsa onun üzerinden Allah’a hamd etmemiş olur. Onu Allah yaratmamış mıydı, bakarken neden böyle bakmadın! Baksaydın ne olurdu? –Onu severdin ve ona “Allah ne güzel yaratmış” deyip, onun üzerinden Allah’a hamd eder, Allah’ı överdin.

Diyelim ki bir insanın bütün halleri kötü olsun yine de değerinden hiçbir şey eksilmez, sadece çamura bulanmış bir altın, bir pırlanta gibidir. Çamuru görmekten öteye altın olan, pırlanta olan insanı görmen, onu görüp hamd etmen gerekir. Diyelim ki o en kötü halde olsun; yani Firavun gibi, iblis gibi olsun veya iblisin arkadaşı olsun, bu yine böyledir; çünkü sen onun sayesinde kazanırsın. O, yanlış yaptıkça, sen de güzel yaptıkça kazanırsın; yani bu insan yine senin için hayra vesile olur, hamd etmene sebep olur. Bütün varlığa böyle bakıp, bütün varlık üzerinden hamd etmek gerekir.

Hamd etmezsek ne yaparız?

Eğer hamd etmezsek Allah’a; “senin işini beğenmedim” demiş oluruz; yani; “bu yaptığını sevmedim, beğenmedim, sen sevmiş, böyle takdir etmiş, böyle hükmetmiş, ‘böyle doğrudur’ demişsin, evet bunda bir hikmetin olabilir; ama ben bu yaptığını sevmiyorum” demiş oluruz. Bu; haddi aşmaktır, rabbimize karşı saygısızlıktır. Dilimizle hamd ediyorsak ama hamdımızı gönlümüz tasdik etmiyorsa, gerekeni yapamıyorsak hamdın münafığı olmuş oluruz.

Allah varlığın, insan gibi hamd ile tesbih ettiğini söyler. Bütün varlığın nasıl ki zahiri bir tarafı varsa, bir de manevi, batıni tarafı vardır. Bütün varlığın batıni; yani manevi tarafı baki tarafıdır, zahiri tarafı ise fani tarafıdır.

Bütün varlığın baki tarafı var derken; yani hepsinin bir ruhi iradesi vardır. Varlığın ruhi iradesi olmazsa Allah’ı hamd ile tesbih edemez. Allah ayet-i kerimede; “yerle gök bitişikken, Allah; ‘ister isteyerek ister istemeyerek gelin’ deyince ikisi de ‘biz isteyerek geldik ya rabbi’ dediler”66 buyurur. Yer ve gök Allah’tan emri aldığında iradesi olduğu için tercihini yapmıştır. Zaten ikisinin de; “gelmiyorum” demesi mümkün değildir. Allah, yerin, göğün ve bütün varlığın irade sahibi olduğunu beyan etmek için böyle buyurmuştur. Bu yüzden her şey diridir.

Mesela; Allah bir kuluna manevi olarak perdeyi açsa o kul her şeyin Allah’ı zikrettiğini, tesbih ettiğini görür, bilir; yani onların zikrini, tesbihini işitir. Kulun, varlığın bu zikrini ve tesbihini işitebilmesi için önce varlığa zulmetmemesi, haksızlık etmemesi, onu küçümsememesi, ona rabbini hamd eden bir varlık olarak bakması gerekir. Öyle ki bu perde ona açılsın, yoksa varlık kendini ona açmaz, bu perde ona açılmaz. Kul, varlığa böyle bakmazsa yanlış bakmış, yanlış görmüş olur; yani o baktığı şey varlık değildir. Ancak doğru bir bakışla bakar, rabbini hamd ile tesbih eden bir varlık olarak varlığa bakarsa bu perde ona açılır; çünkü insan doğru bakarsa görebilir. İnsanın göremeyişi, doğru bakmamasından dolayıdır.

Aynı şekilde bir insan kendine doğru bakar, kendini Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak kabul ederse Allah’ın; “ben ona ruhumdan nefhettim”67 ayetinde buyurduğu gibi Allah’ın kendisine nefhettiği ruhla varlıkta durur, o varlıkla bunu tadarsa, böyle bakması, böyle anlaması perdenin ona açılması için yeterli olur. İnsanın sadece kendine böyle bakması yetmez, karşısındakine de böyle bakmalıdır; yani onun nasıl bir şerefe, kıymete, değere layık olduğunu bilmelidir. İnsan karşısındaki insana zahiri herhangi bir şeyinden dolayı değil manevi olarak bakıp, ona kıymet, değer verirse kendini görür; yani perde ona açılır, dolayısıyla Allah’ın kendisine nefhettiği ruhunu görür. O ruhla da rabbinin cemalini müşahede eder. Yoksa perde açılmaz. Bu, hamddır. İnsan böyle sevmeden bu şekilde bakamaz, rabbini onun üzerinden övemez.

Her şey kendi hamdını yapar. Bütün varlık, insanın hizmetine verilmiştir, dolayısıyla bu hizmeti yaparken kendine ait olan hamdı yapar. Mesela bir eşeğin hamdı; insana hizmet etmek için yük taşımaktır. Onun ayrıca bir zikrinin ve hamdının olması ayrı bir şeydir. Eşek, yükü taşırsa hamdını yapmış olur. İnsan bakınca önce bunu görmelidir. Eşek, rabbine itaat halindedir, insana hizmet etmek için yaratılmıştır ve vazifesini yapıp yerine getirir. Bir eşeğe bu bakışla bakılsa onu sevmemek mümkün olmaz. Biri; “ya rabbi! Bunu ne güzel yaratmışsın, bize ihsanda, ikramda bulunmuş, bize hizmet etsin diye bunu emanet etmişsin” deyip, bir eşeğe böyle bakarsa onun üzerinden zahiri olarak Allah’a hamd etmiş olur.

Biri bir ağacın gölgesinde durursa o gölgeye bakıp hamd etmelidir. İnsanın yürürken ayağına, bakarken gözüne, dinlerken kulağına, düşünürken aklına, severken gönlüne ve ruhuna, bir şeyi öğrenirken, ezberlerken de hafızasına hamd etmesi gerekir. Kulun bütün azalarına, bütün varlığa böylesine hamd etmesi gerekir ki hamdı âlemlerin rabbi olan Allah’a ait kılmış olsun yoksa hamd etmiş olmaz. İşte “bütün âlemlerden Allah’a hamd olsun” demek bu demektir. Elbette ki bunun ötesi de vardır.

Biri, Allah’a hamd ediyorsa hamd ettiği kadarıyla hamda, övgüye layık olur. Yani sen Allah’a iki damla hamd edeceksin, sonra bir derya hamd isteyeceksin, böyle olmaz! Allah sana bire on verir, seni över, övdürür. Mesele; Allah’ın seni övmesidir. Bu yüzden bütün âlemlerden Allah’a hamd etmedikçe hamd etmiş olmazsın.

Bütün âlemlerden Allah’a hamd edince neyi kazanırsın, onu söyleyeyim;

Bütün âlemleri sever, baktığın her şeyle Allah’a hamd eder, onun üzerinden Allah’ı översin. Eğer bir şeyi Allah’a ait görüp “bu güzeldir” demez ve onu sevmezsen övemezsin. Bu durumda hamd ettiğin her ne varsa onu sevmiş olursun. Sevdiğin kadar sevilir, hamd ettiğin kadar sever, sevdiğin kadar hamd edersin. Bütün varlık ve mahlûkat üzerinden Allah’a ne kadar hamd ettiysen, Allah’ı ne kadar sevdiysen Allah tarafından da o kadar övülür ve o kadar sevilirsin. Bütün varlık üzerinden, bütün kâinat üzerinden Allah’a hamd etsen ve Allah’ı sevsen, bu durumda bütün kâinat kadar Allah’ın seni sevmesi ve seni övmesi lazım.

Peki, Allah seni böyle seviyor ve övüyor mu? -Allah’a yakın olanlar aynen böyledir. Allah onları aynen böyle sever. Onların gönlündeki muhabbet bütün varlığa tecelli eder. Sen de Allah’a yakın olursan Allah seni de onlar gibi sever ve över.

Allah’a yakın olanlar nasıl yakın olmuştur?

Allah zamandan ve mekândan münezzehtir. Allah’a yakınlık imanla, sevmekle, hamd iledir. Biri Allah’ı sevmiyor, ona hamd etmiyorsa zaten iman etmemiştir. Kişinin imanı Allah’ı sevdiği kadar, hamd edip, övdüğü kadardır. Kul övdüğü kadar sever, sevdiği kadar da över. Kul severse bütün varlığa onun gönlündeki muhabbet tecelli eder. Varlıkta her ne varsa kendini olduğu gibi ona açar; yani hangi tarafa dönerse dönsün, her şey ona olduğu gibi açılır. Neden? -Çünkü sevgi karşılıklıdır, kul varlığı sevdiği için varlık da onu sever. O, varlık üzerinden Allah’a hamd ettiği için Allah da o varlık üzerinden onu över ve sever.

Bütün varlık irade sahibidir ve hepsi rabbini hamd ile tesbih eder. Biz gözümüzü kapatıp, “onların hamdini ve tesbihini görmüyor, işitmiyoruz” desek de bu böyledir; çünkü Allah böyle buyurmuştur. Bu, bizim görmemizin üstünde bir şeydir.

Evet, isterseniz biraz kendi üzerimizden Allah’a nasıl hamd etmemiz gerektiğine bir bakalım. Mü’minler olarak hepimiz dünyanın bir imtihan yeri, ebedi hayatı kazanma yeri olduğuna iman etmişiz. Öyleyse bilelim ki nimet de gelse, musibet de gelse Allah bize nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun, o bir imtihandır, kazanma imkânıdır; çünkü imtihan, kazanma imkânı demektir.

Biri Allah’ın kendisine yaptığı muameleyi kabul etmez, yaşadığı hayatı sevmez, beğenmezse imtihanı sevmemiş, kabul etmemiş, dolayısıyla hayatına hamd etmemiş olur. Diliyle istediği kadar “elhamdu lillâhi rabbil âlemin” desin, bu kişi hamdın münafığı, hamd münafığıdır. Aynı şekilde biri “ya rabbi! Ben seni seviyorum” dese ve sevgisinin gereğini yerine getirmeyip, Allah için hiçbir şey yapmasa, bu sefer sevginin münafığı olur.

Kul bütün olaylara, meselelere bakarken Allah’ın oradaki hikmetini, muradını görüp hamd etmelidir. Çirkin olarak gördüklerimizin arkasında mutlaka nimet vardır. Bir şeyi Allah yaratıyorsa o bize göre çirkin görünebilir; ama o, Allah’ın rahmetidir; çünkü Allah rahman ve rahimdir.

Mesela; münafıklar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hanımına iftira attılar. Allah da ayet-i kerimede; “siz bunu kendiniz için şer zannediyorsunuz. Hayır, bu sizin için hayırdır”68 buyurdu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in namusuna iftira atılmış, bütün Medine çalkalanmış, karanlığa gömülmüş ama Allah “siz bunu şer zannediyorsunuz; ama bu sizin için hayırdır” buyuruyor. Demek ki biz bir şeyin hayır veya şer olup olmadığını bilemeyebiliyormuşuz, bunu hakkıyla bilen sadece Allah’tır.

Allah her neyi yaratırsa, karşımıza nasıl bir imtihan getirirse getirsin o mutlaka hayırdır. Bir beşer olarak sadece o andaki duruma bakar, onu şer gibi görebiliriz; ama onun arkasında bir hayır vardır. Arkasındaki hayrı alıp almamak bizim elimizdedir. Eğer biz onu Allah’tan bilir, Allah’ın emrettiği gibi yaparsak o bizim için hayır olur; ama onu Allah’tan değil de birilerinden bilir, imtihan olarak kabul etmezsek o bizim için hem dünyada hem de ahirette şer olur; yani bela üstüne bela olur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde; “mü’minin haline şaşılır. Bir nimet geldiğinde şükreder kazanır, musibet geldiğinde ise sabreder kazanır”69 buyurmuştur. Mü’mine ne gelirse gelsin, mü’min her halükârda kazanır; ama biri mü’min değilse nimet geldiğinde onu kendinden bilir ve onunla şirke düşer, musibet geldiğinde de onu başkalarından bilir bu sefer orda yine şirke düşer. Böyle biri imtihanı kabul etmemiştir, dolayısıyla ona gelen nimetler veya musibetler onun için bela üstüne bela olmuştur.

Allah’ın huzuruna günde beş sefer çıkıp; “övmek de övülmek de sana aittir, övülmeye sen layıksın” deyip, Allah’a hamd ediyorsak o zaman insanların övgüsüne değil Allah’ın övgüsüne bakmamız gerekir. Bu yüzden Allah’ı gerçekten övüp övmediğimize, Allah bize nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun; “bu güzeldir, bu mutlaka hayırdır. Mutlaka rabbim benim ebedi hayatımı kazanmamı istediği için bunu yarattı, bu muameleyi bunun için yaptı” deyip demediğimize, aynı şekilde Allah’ın övdüğünü veya övmediğini övüp övmediğimize, sevdiğini de sevip sevmediğimize bakmamız gerekir.

Bu durumda hamd bir kulun mü’min olup olmadığını; yani mü’min mi, münafık mı olduğunu belirler, hem de sonuna kadar. Aynı şekilde insanın, rabbine iman edip etmediğini, Allah’ı, Allah’ın sözünü kabul edip etmediğini belirler. Bu yüzden her birimiz kendimize, hamdımıza baktığımızda mü’min olup olmadığımızı hemen anlarız. Bu durumda yapmamız gereken şey; hemen hamd yoluna koyulmaktır.

Evet, Hamid isminin Allah’ın ismi olduğunu söyledik. Allah’tan başkasına hamd edilmez; ama teşekkür edilir. Hamd sadece Allah içindir, sadece ona ait, ona layıktır. Hamda layık olan da, sevilmeye layık olan da odur.

Hamdı bir de Fatiha’nın üzerinden anlayalım.

El hamdu lillâhi rabbil âlemin:70 “Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah içindir, Allah’a aitir.”

Neden?

Errahmanir rahim:71 “(Çünkü) O, rahman ve rahimdir.” Sana nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun bu onun rahmetidir. Mâliki yevmid dîn:72 “Din gününün sahibidir.” Hesabı görecek olan, dinin sahibi olan odur. Demek ki birine “hamid, övülmeye layık” diyecek olsak onun âlemlerin rabbi olması, rahman ve rahim olması ve mâliki yevmiddîn olması gerekir.

Evet, sonra hamda, övgüye, övmeye layık olan sensin, bu yüzden İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:73 “Yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz” diyoruz. Biri, Allah’a âbd olmamışsa, Allah’a âbd olmak onun hayatının asıl gayesi, amacı, hedefi değilse yalan söylemiştir. Böyle biri de âbd olmanın münafığıdır.

İyyâke nestaîn demek; yalnız seni isti’an ediyor, seni istiyor, senden seni istiyoruz, demektir. Sure’nin devamına bağlayacak olursak; senden sırat-el mustakimi, sana gelen yolu istiyoruz. O kendisine nimet verdiğin kullar sana nasıl geldiyse, sana nasıl âbd olduysa biz de onlar gibi olmak istiyoruz. Gazaba uğrayanlar ve delalette kalanlar gibi olmak istemiyoruz, diyoruz.

Evet, Fatiha buydu. Fatiha’yı okurken bütün bunları bilmiyorsak, buna iman etmemişsek, gerçekten bunun için çaba, gayret sarf etmemişsek Fatiha’nın, namazın münafığı olmuş oluruz. Eğer böyle değilse biri çıkıp; “başka türlü de olur” desin! Diyemez; çünkü Allah böyle dediyse böyledir.

Allah’ın karşısında varlık iddia etmek şirktir, küfürdür. Her şey Allah’a aittir, kul da Allah’a aittir. Kul ille de “ben” deyip kendi benliğine yapışır, sarılırsa kendini dünyaya, gölgeye mahkûm etmiş, mağaraya kapatmış olur. Bir insan kendini, nefsini ne kadar seviyorsa kendine o kadar hamd etmiştir. İnsanın kendine, nefsine bir de Allah’a ne kadar hamd ettiğine bakması gerekir. Bu yüzden hiçbir şey için “ben yaptım, ben akıllıydım, ben biliyordum” dememek lazım, bu doğru değildir. Bunun aksine “Allah ikram etti, yardım etti” demek lazım.

İnsan sadece duadan ibarettir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “duanız olmasaydı rabbim size neden değer, kıymet versin”74 buyurmuştur. Kul, Allah’tan isteyince Allah bir imtihan olarak kulunun istediği o şeyi yaratıp, kuluna ikram eder. Zengin birine ya da mevki, makam sahibi birine sanki Allah ona ikram etmiş gibi bakmak ya da musibete, hastalığa, belaya uğrayan birine Allah onun belasını vermiş diye bakmak, bu şekilde konuşmak doğru değildir. Böyle düşünenler istedikleri kadar dünyanın imtihan yeri olduğunu söylesinler bu onlara bir şey kazandırmaz; çünkü böyle düşünmeleri imtihanı kabul etmemelerindendir. Biri de imtihanı kabul etmediyse hiçbir şeyi kabul etmemiş, sadece kendini kandırıyor demektir.

Bütün yaratılanlara yaratanla beraber bakmak gerekir. Eğer kul hakikate ermek istiyorsa Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in buyurduğu gibi “ya rabbi! Bana eşyanın hakikatini olduğu gibi göster” demelidir. Bu, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in duasıdır. Belki bu duayı duymayan hiç kimse yoktur. Kul, eşyanın hakikatini gördüğünde bütün eşyanın, varlığın, Allah’ı hamd ile tesbih ettiğini, her şeyin Allah’a âşık olduğunu, Allah’ın emrettiği gibi durduğunu görür.

Kul bunu görünce ne yapar?

Nereye bakarsa baksın Allah’ı zikreder, tesbih eder, Allah’a hamd eder. Bir varlığın hamdına bir de kendi hamdına bakar. Kendisi için yaratılmış, kendi hizmetine verilmiş mahlûkatın hamdını, tesbihini görünce kendine bakıp varlıktan, mahlûkattan utanır, hayâ eder. Bütün varlıktan Allah’ın, Allah’ın sanatının güzelliğini müşahede eder.

Mesela biri bir esere baktığında; “bu eser kendi kendine olan bir şey değildir, bunu yapan biri var” deyip o eseri yapanı da görür ve “bir eser güzelse bunu yapan da güzeldir, bu, yapanın güzelliğidir” diye düşünür. Varlığa da böyle bakmak gerekir. Sadece birini, bir şeyi görüp; “bu güzeldir” dersek Allah’a hamdı layık görmemiş oluruz. Bu yüzden gördüğümüz bütün güzelliklerde “Allah ne güzel yaratmış” dememiz gerekir. O güzellik gördüğümüz şeye yahut kişiye mi aittir ki direk onun güzel olduğunu söylüyoruz! Bu yüzden “Allah güzel yaratmış” demedikçe hamd etmiş olmayız.

Mesela biri ekmek yese, sonra ekmeğe dönüp; “sana teşekkür ederim” dese bu şükür olabilir mi! Bu nasıl şükür olsun! Ekmeği getirene, ona vesile olana teşekkür etmen, Allah’a şükretmen lazım. Ekmeğe teşekkür etmek olur mu hiç! Aynı şekilde varlığa değil varlığın sahibine hamd etmemiz, Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’in; “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber, ondan sonra Allah’ı görmemiş olayım” sözünde buyurduğu gibi varlığa bakarken varlığın sahibini görmemiz gerekir; çünkü Allah tecelli etmiştir. Bütün varlık Allah ile varlıkta durur. Varlık, Allah’ın nurudur.

O zaman biri doğru bir şekilde hamd ederse, hamde doğru iman eder ve doğru bakarsa Allah’ın nurunun içinde yüzdüğünü, her şeyde boş bir noktanın bile olmadığını, bütün varlıkta her ne varsa hepsinin aslında nurdan ibaret olduğunu, hepsinin rabbini hamd ile tesbih ettiğini görür.

Allah’ı överken tesbihi de övgüyle beraber yapman gerekir. Başına ne gelirse gelsin, hayatta neyi yaşarsan yaşa; “ya rabbi! Sen subhansın, ben seni övmekten, senin güzelliğini anlatmaktan acizim. Seni nasıl anlatırsam anlatayım, güzelliğini anlatamayacağımı biliyorum, bunu idrak ettim. Her ne ki varsa, her neyi ki yaratmışsan onu noksansız, eksiksiz, yerli yerinde subhan olarak, yaratmışsın” demen gerekir. Böyle söylersen hamd etmiş olursun; ama bunu söylemek bir beşer olarak mümkün değildir. O zaman bütün çabanı, gayretini sarf etmen, arada bir düşsen de hemen toparlanıp tövbe etmen lazımdır.

Zaten burada hep sırat-el mustakimi, vuslat yolunu anlatıyoruz; ama böyle bir şeyi iki kelimeyle anlat derseniz bu mümkün olmaz. Şimdiye kadar anlattıklarımızın hepsi lazım olan, olması gereken şeylerdir. İki buçuk sene boyunca Allah’ın kelamını tefsir etmeye; yani Allah’ın ne söylediğini hep beraber anlamaya çalıştık. Eğer anlattıklarımız bir kelimeyle anlatılacak bir şey olsaydı Allah onu bir kelimeyle söylerdi; ama Allah, ayetlerini altı bin iki yüz otuz altı ayetle söylediyse bu durumda hepsini dinlemek, anlamaya çalışmak, her birinde Allah neyi emretmişse uygulamak için çaba, gayret sarf etmek gerekir.

İnsan kendini küçümsememelidir. Allah bir şey için insana “bunu yap” dediyse insan onu yapar; çünkü Allah’ın insandan yapmasını istediği şeyler zor değil, kolaydır. Eğer zor geliyorsa insan onu kendi kendine zorlaştırdığı, onu anlamaya çalışmadığı içindir. İnsan, Allah’ın tecelli ettiği gönlünü mutlaka kullanmalıdır; çünkü Allah o gönle tecelli eder.

Aslında sohbet ederken Allah’ın isimlerini anlatmıyorum. Gerçekten bir şey anlattığımı düşünmüyorum; çünkü anlattığım Allah’ın ismidir. Allah’ın ismi nasıl anlatılır, bir beşer bunu nasıl anlatabilir, bu mümkün müdür! Böyle bir şey mümkün değildir. Allah gönle tecelli eder ve sen bu sayede bilebilir, anlayabilirsin; ama gönlüne gelen tecellilerin ne kadarını anlatabilirsin ki! Bu yüzden dinleyerek değil tefekkür ederek, düşünerek anlamak gerekir. Ben sadece birkaç kelimeyle belki nasıl tefekkür edilmesi gerektiğini söylüyorum ya da nasıl hamd ettiğimi izah etmeye çalışıyorum.

Arkadaşlar Allah’a dost olmak, vasıl olmak, huzura çıkmak istiyorsa bu durumda yapmaları gereken şey; bizi dinlemeleridir ama bu kuru bir dinleme olmamalıdır. Arkadaşlar yukarıda anlattığım gibi varlığa “Allah’ı zikreden, Allah’ın nuru” olarak bakmalıdır. Sen bir şey yapmayacaksın; çünkü Allah senin duandan başka gücünün olmadığını söyledi. Sen Allah’tan isteyip, çaba ve gayret sarf ettiğinde fiilini de ortaya koymuş olacaksın ki Allah senin bu duanı kabul etsin ve sana perdeyi açsın. Allah sana perdeyi açınca zaten orada kaybolursun, orada söz biter, konuşamaz, anlatamazsın; çünkü bu anlatılacak bir şey değildir. İman edip, yaşayacaksın. Allah sana perdeyi açacak ve gönlüne vahyedip, tecelli edecek, sen de onu yaşayacak, tadacaksın. Bu yüzden Allah’ın zatı, isimleri, sıfatları anlatılmaz.

İnsan; Allah’ın yeryüzündeki halifesidir, Allah zatıyla ve sıfatıyla ona tecelli etmiştir. İnsan kendi üzerinden sonsuz bir deryadan bir damla misali rabbini anlamaya çalışır ve anlar. Bir damla kadar onu anlaması gerekir; ama asla “ben anladım” dememelidir.

Neden?

Çünkü insan sonsuz bir deryadan sadece bir damladır. Allah’a hamd etmek öyle kolay, basit bir şey değildir. Ancak hamd edenler hamda layık olurlar. Hamd edebilmek için önce görmek, hamd gözüyle bakmak gerekir. İnsanın kendine, tüm insanlara böyle bakması lazım. İnsanlar birbirine hamd gözüyle bakar, birbirine bakıp Allah’a hamd eder, birbirini bir kitap gibi, bir ayet gibi görüp okursa yaşadıkları dönem asr-ı saadet dönemi gibi cennet olur.

Evet, Allah’a hamd ediyoruz. Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah içindir, Allah’a aittir, Allah’a özeldir. Kendimiz için, varlığımız için Allah’a hamd ediyoruz, Allah’ın bize muamelesine hamd ediyoruz. Eğer Allah bizi cennete doğru sürüklemese mutlaka kaybedenlerden oluruz. O, rahman ve rahim oluşuyla, rahmetiyle sürekli bizi cennete taraf, kendine taraf döndürüp yürütür, çeker. Allah’a hamd ediyoruz, Allah’a bütün âlemlerden hamd ediyoruz. Bütün âlemler ona ait, her şey onun güzelliğinin eseridir. Onun için bütün âlemlerden Allah’a hamd olsun.

Allah hepimizi Hamid ismine iman edenlerden eylesin. Hamdı Allah’tan başkasına yapanlardan eylemesin. Allah’ın övdüğünü öven, övmediğini övmeyen kullarından eylesin. İnsanların övgüsüne bakmayan sadece Allah’ın övmesinin hesabını yapan kullarından eylesin. Allah bizi her muamelesi karşısında itiraz etmeyip, Allah’ın her işinin güzel olduğunu gören ve her anda “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” diyen kullarından eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Fatiha /1 ↩
  2. Hac /23 ↩
  3. Hac /24 ↩
  4. Lokmân /26, Hadîd /24 ↩
  5. Burûc /8, İbrâhîm/1, Sebe /6 ↩
  6. Fussilet /42 ↩
  7. Şûrâ /28 ↩
  8. Fatiha /2, Mu’min /65, Sâffât /182 ↩
  9. İsra /44 ↩
  10. Hicr /29 ↩
  11. Rahman /29 ↩
  12. Fâtır /45 ↩
  13. İsra /44 ↩
  14. Ankebût /44, Câsiye /22, Nahl /3, Zumer /5 ↩
  15. Lokmân /20 ↩
  16. Haşr /1, Tegabun /1, İsra /44 ↩
  17. Sâffât /6 ↩
  18. En’âm /97 ↩
  19. Fussilet /11 ↩
  20. Hicr /29, Sâd /72, Secde /9 ↩
  21. Nur /11 ↩
  22. Müslim, Zühd, 64; Dârim, Rikâk, 61. ↩
  23. Fatiha /1 ↩
  24. Fatiha /2 ↩
  25. Fatiha /3 ↩
  26. Fatiha /4 ↩
  27. Furkân /77 ↩