EL MUTEKEBBİR
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk. Bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesi, aynası olan insanı; yani kendimizi tanımaya, öğrenmeye çalışıyorduk. Bu sohbetimizde hep beraber Allah’ın El Mutekebbir ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah’ın El Mutekebbir ismi El Esmau’l Husna’nın 95. ismidir; yani bu sohbetimize kadar rabbimizi 95 isminden tanımaya, anlamaya ve iman etmeye çalıştık hamdolsun.
Her şeyi mutlaka doğru anlamak gerekir. Doğruyu anlamadan, doğru hakkında bilgi sahibi olmadan doğruya, hakka ulaşmak da mümkün değildir. Herkesin kendisine göre mutlaka bir bilgisi vardır, bu yüzden her konuda fikir beyan edebilir; ama unutmamak lazım ki doğru olan sadece bir tanedir o da Allah’ın buyurduğudur.
Sohbetlerimizde devamlı söyledik; Allah’ı tanımamız için mutlaka Allah’ın El Esmau’l Husna’sını bilmemiz gerekir. El Esmau’l Husna’yı bilmek aynı zamanda insanın kendini bilmesi, tanıması demektir; çünkü Allah, insana ruhundan nefhederken fıtratına da doksan dokuz ismiyle tecelli etmiş ve bütün isimlerini kuluna ikram etmiştir. Zaten insan bu isimlerle Allah’a ayna olur, halife olur. Bu durumda Allah’ın isimleri insanda ne kadar açığa çıkmışsa insan o kadar Hz. İnsan olmuş, kendini bulmuş, kendisi olmuş demektir. Bu yüzden her insanın kalitesi, kıymeti değeri El Esmau’l Husna’nın üzerinde tecelli ettiği kadarıyladır.
Zaten biz de esma sohbetlerimizi Allah’ın isimlerine iman edelim ve bu isimleri ahlaka dönüştürerek kendimizi bulalım, değerimizi, kıymetimizi bilelim diye yaptık.
Bu sohbetimizde Allah’ın El Mutekebbir ismini, Allah’ın büyüklük veren olduğunu ve insanın Allah ile nasıl büyük olabileceğini anlatmaya çalışacağız inşallah; ama sohbetimize geçmeden önce insan olarak Allah katındaki kıymetimizin ne kadar olduğunu ve bunu nasıl anlayacağımızı bir de Allah katındaki değerimizi nasıl artırabileceğimizi izah edeyim. Bunu bilelim ki Allah ile büyük olmanın ne demek olduğunu anlayalım. Yoksa kendi kendimize bir büyüklük hayal etmiş, bunun sonucunda ise büyük olalım derken hiç farkında olmadan büyüklük taslamış oluruz.
Tasavvufta nefis mertebeleri ve kalp mertebeleri diye mertebeler vardır. Mertebe, basamak demektir. Kadiri tarikatında vuslat yolculuğu yapılırken nefis mertebeleri, Nakşibendi tarikatında ise kalp mertebeleri öne alınmıştır. Bu mertebelere hangi isimler verilirse verilsin aslında bütün bu mertebeler sadece iman mertebeleridir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde “insanlar madenler gibidir; kimi teneke, kimi bakır, kimi gümüş, kimi altın, kimi de mücevher gibidir”473 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, madenler insanlar katında kıymetli, değerli olduğu için herkes kıymetini zahiri olarak bir misalle anlasın diye insanı madenlerle tasvir etmiştir.
Peki, insanın hangi madenin kalitesinde olduğu nasıl ölçülür?
İnsan manevi olarak kalitesini kendisi belirler. Bu bütünüyle onun kendi elindedir; yani, Allah hiç kimseyi teneke gibi yaratmamış, tam tersine herkesi en yüksek makamda ahsen-i takvim üzere yaratmıştır.474 Daha sonra ise insanı yolun başına koyup ona “haydi, çabanı gayretini sarf et ve seni yarattığım, seni koyduğum yere, en yüksek makama gel” demiştir. Artık en yüksek makama gidip gitmemek insanın kendi tercihidir. Şayet insan tercihini Allah’ tan yana kullanır ve çabasını, gayretini gerektiği gibi sarf ederse bu durumda Allah’ın onu koyduğu en yüksek yere çıkar ve kâmil manada Hz. İnsan, kâmil insan olur. Ya da tercihini nefsinden yana yapar ve en yüksek makama çıkma imkânını kaybeder, böylelikle esfel-i safiline, aşağıların en aşağısına iner.
Dediğim gibi; ismi her ne olursa olsun aslında bütün mertebeler iman mertebesidir. Bütün ibadetler, ameller de insanın imanını artırmak, kemale erdirmek içindir; çünkü insanın imanı nasılsa kalitesi de, kıymeti de o kadardır. O halde öncelikle imanı anlamak ve Allah’ın istediği gibi bir imana sahip olmaya çalışmak gerekir.
Herkes, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in “insanlar madenler gibidir” hadis-i şerifinden yola çıkarak nasıl bir kaliteye sahip olduğunu anlasın diye iman, nefis ve kalp mertebelerine göre insanın hangi maden olduğunu belirleyen bir tablo hazırladık.
Kardeşlerimiz bu tabloya bakıp imanlarını, hallerini tefekkür ettiklerinde hangi madenin kalitesinde olduğunu görür, anlar, bununla beraber bir üst mertebeye çıkmak için çabasını, gayretini sarf eder inşallah.
| İMAN | NEFİS | KALP | SONUÇ | MADENLER |
|---|---|---|---|---|
| TAKLİDİ İMAN (Taklitçi) | EMMARE | KALP (Kendisini etten ve kemikten ibaret gören) | MÜŞRİK, MÜNAFIK, FASIK | TENEK |
| İCMALİ İMAN (Toptancı) | LEVVAME | RUH (Ruhunun farkına varmak) | MÜ’MİN (İslam’ı kabul etmiş; şema henüz iman etmemiş) | BAKIR |
| TAFSİLİ İMAN (Bütünün tüm parçalarına) | MÜLHİME | SIR (Kendisinde Allah’ın sırrını keşfeden) | MÜ’MİN (Teslimiyet imanı yansıtmayan mü’min) | GÜMÜŞ |
| TEVHİDİ İMAN (Her an huzurullahlık) | MUTMAİNE | SIRRIN SIRRI (Gizlinin gizlisi) | MÜSLÜMAN, MÜ’MİN VE VELİ | ALTIN |
| ŞUHUDİ İMAN (İman ettiklerine şahit) | RAZİYE | HAFA (En gizli) | MÜSLÜMAN, MÜ’MİN, VELİ VE MUTTAKİ | ELMAS |
| TAHKİKİ İMAN (İman ettiklerini tadan) | MERZİYE | AHFA (En gizlinin de gizlisi) | MÜSLÜMAN, MÜ’MİN, VELİ, MUTTAKİ VE MUKARREBUN | PIRLANTA |
| AMENTU BİLLAH (Allah’a Allah ile iman eden) | KAMİLE, SAFİYE (Aradan çekilen) | NEFS-İ KÜLL (Kullun, Allah ile olması) | MÜSLÜMAN, MÜ’MİN, VELİ, MUTTAKİ, MUKARREBUN VE MÜFERRİDUN | PAHASI OLMAYAN, DEĞER BİÇİLEMEYEN MADEN |
Hazırladığımız bu tabloya bütün insanlar dâhildir. Herkes manevi durumuna, haline göre nefs-i emmareden başlayarak son mertebeye kadar mutlaka bir madenin kalitesindedir; yani ya teneke, ya bakır, ya da altın gibidir. Yahut ya pırlanta, ya elmas gibidir ya da kendisine paha biçilemeyecek kadar kıymetli değerli ve şereflidir.
İnsanın kalitesini imanı belirler, dolayısıyla insan hangi madenin kalitesinde olacağını kendisi tercih eder. Biri nefs-i emmarede bile olsa Allah’a dönüp “ben seni istiyorum, sana kul olmayı, halife olmayı istiyorum ya rabbi” dediğinde Allah onu mutlaka emmare mertebesinden alır ve en son mertebeye kadar çıkarır; çünkü tercihini Allah’tan yana yapmıştır, dolayısıyla da esfel-i safilinden en yüksek makama, alayı iliyine çıkmayı hak etmiştir. Bu imkân istisnasız herkes için vardır. Zaten Allah, kullarına her anda bu imkânı tanıyıp onları kendine davet eder.
Kul kendini bilmeye, anlamaya başlayıp varlık sorularını sormaya başladığında rabbini aramaya başlamıştır. Buluğa eren herkes mutlaka varlık sorularını sorup rabbini aramaya başlar. Bu her insanda olan fıtri bir durumdur. Allah, insanı fıtrat itibariyle böyle yaratmıştır, dolayısıyla da kulunun gönlüne vahyedip mutlaka ona yolu gösterir.
İsterseniz şimdi de nefis ve kalp mertebelerine göre hazırladığımız tabloda insanın her mertebede nasıl bir hal yaşadığını, bu nefis ve kalp mertebelerini nasıl kat edeceğini kısaca anlatayım. Böylelikle konuyu daha iyi anlamış oluruz inşallah.
Öncelikle kalbin mertebelerini anlaşılması için kısaca izah edeyim.
Kalbi birbirinin arkasında sıralanmış yedi ayrı oda olarak düşünelim. Kalp bu şekilde birbirinin arkasında olan yedi tane manevi odadan ibarettir. Kalbin birinci odasına kalp denir. Kul bu mertebede kendini sadece etten kemikten ibaret bir varlık olarak görür.
Kalbin ikinci odasına da ruh adı verilir; çünkü kul bu mertebede artık ruhunu, manevi halini fark etmiştir.
Kalbin üçüncü odası ise sır odasıdır, dördüncüsü sırrın sırrı, beşincisi hafa, altıncısı ise ahfa odasıdır. Allah’ın tecelli ettiği yer işte kalbin bu odasıdır; yani ahfa makamıdır.
Kalbin yedinci odasına ise “nefsi küll” denir ki Allah oraya zatıyla ve sıfatıyla tecelli eder ve orası hakkında başka hiçbir şey söylenemez.
Şimdi de genel olarak nefsin mertebelerini kalp mertebeleriyle beraber anlamaya çalışalım inşallah.
Henüz arayışta olan bir kul mutlaka birilerini taklit etmek zorundadır, dolayısıyla kendisine göre kim doğru yoldaysa, haktaysa ve doğru yapıyorsa onun gibi olmaya çalışarak onu taklit eder, böyle yapınca da dinini seçmiş olur. Bu şekilde taklit yapılarak elde edilen bir iman taklidi bir imandır; çünkü kul bu seviyedeyken işin hakikatini anlamadan sadece taklidi bir şekilde öğrendiklerinin gereğini yerine getirmeye çalışır.
Her çocuk öncelikle anne, babasını taklit eder. Mesela; anne, babası Müslüman’sa Müslümanlığı, Yahudi’yse Yahudiliği, Hristiyan’sa Hristiyanlığı kabul edip taklit etmeye başlar. Başlangıç itibariyle anne, babasına, çevresine ters düşmemek için onlara uymaya çalışır. Bu haldeki kişi, mü’min ve Müslüman değildir, sadece taklitçidir, iman da etmemiştir.
Bu seviyedeki bir imanın nefis mertebesi nefsin birinci mertebesi olan emmare mertebesidir; yani en kötü haldeki nefsin mertebesidir. Kul buradayken kalbi mertebe olarak da kalbin birinci mertebesi olan kalp mertebesindedir.
Kalp mertebesinde olan biri insanı sadece etten ve kemikten ibaret bir varlık olarak görür, dedik. Bununla beraber manevi halinin ve Allah’ın kendisine nefhettiği ruhunun farkında da değildir; çünkü bunu daha anlamamış, tatmamıştır. İnsan bu mertebedeyken ya müşrik, ya münafık, ya kâfir ya da fasıktır. Madenlerden ise teneke gibidir; yani, Allah katında kıymeti, değeri olmayan biridir.
Biri aklını kullanırsa hakkı, doğruyu bulur. Bu yüzden ister Hristiyan bir memlekette, isterse de Müslüman bir memlekette dünyaya gelmiş olsun aklını kullandığında mutlaka hakkı bulur ve anlar. Böyle olunca da “ben, Allah’a, Allah’ın kitabına, Kur’an’ına ve bütün peygamberlere iman ediyorum” deyip toptan iman eder. Bu durumda nefs-i emmareden kurtulur ve Allah’ın ayetlerine, isimlerine toptan olarak iman eden bir kul olur; yani her bir ayete, Allah’ın her bir ismine tek tek değil de hepsine genel olarak toptan bir şekilde iman eder.
İmanı bu şekilde toptan olan biri ise levvame makamındadır. O artık güzel yapmaya, doğru yapmaya çalışır. Tabi, doğruyla beraber yanlışlar da yapar. Fakat yanlış yapınca mutlaka tövbe edip istiğfar eder; ama sonra bir daha yanlış yapar. Bu nefs kendini yaptığı yanlışlardan dolayı levmeden nefistir, dolayısıyla bu haldeki kul nefsin levvame makamında, kalp mertebesi olarak da ruh makamındadır.
Kul, her ne kadar yanlış yapsa da artık manevi halini fark etmeye ve Allah’ın kendisine nefhetiği ruhu, rabbinden bir nefha taşıdığını anlamaya, tatmaya başlamıştır. Bir yandan nefsinin konuştuğunu, bir yandan da ruhunun, rabbini istediğini tadar. Bu mertebede olanlara Müslüman denir. Bunu Allah söylüyor. Bu kul teneke değerinden biraz daha yükselmiş, bakır değerine gelmiştir.
Levvamedeki kul İslam’ı kabul edip Müslüman olmuştur; ama iman henüz onun kalbine dâhil olmamış; yani bu mertebedeyken henüz iman etmemiştir. İslam’ı kabul ettiği için Allah’ın emrini yerine getirmeye çalışır. İki yanlış, üç doğru, beş yanlış, bir doğru yapar, yanlış yapınca da kendini kınar. İmanın kalbine dâhil olması için ise samimi olduğunu çabasıyla, gayretiyle sonuna kadar ortaya koyması gerekir. Bunun sonucunda da Allah iman nurunu onun kalbine indirir.
Kul çabasını, gayretini gösterdikçe artık Kur’an’ın sadece bütününe değil aynı zamanda her bir ayetine tek tek iman etmeye, bunun için de Allah’ın ayetlerini okumaya yahut dinlemeye sonra ise her bir ayetle amel etmeye çalışır.
İnsanın her bir ayete, bununla beraber Allah’ın her bir ismine tek tek iman etmesi tafsili imandır; yani bütünün tüm parçalarına olan imandır. Böyle biri rabbini isimlerinden, El Esmau’l Husna’sından anlamaya, tanımaya ve rabbinin her bir ismine tek tek iman etmeye çalışır. Böyle olmazsa imanı icmali olmaktan kurtulup tafsili iman olmaz; yani kul, teneke yahut bakır olmaktan kurtulmaz, dolayısıyla da kıymeti artmaz; çünkü insanın kıymeti, değeri imanının mertebesine, kalitesine göredir.
Kur’an’ın bütününe iman etmek icmali, her bir ayete tek tek iman etmek ise tafsili imandır. Tafsili iman; fasılalara ayrılmış, parçalara ayrılmış olan ve her bir parçayı anlayarak, onu bilerek iman etmektir.
Kul, Allah’ın her bir ismine tek tek iman edince Allah’a, Kur’an’daki her bir ayete tek tek iman edince de Kur’an’a iman etmiş olur. İşte, bu kulun imanı tafsili imandır. Tafsili imanla iman eden bir kul aynı zamanda meleklere, her bir peygambere, resule tek tek, tafsili olarak iman eder. Kısacası iman ile ilgili olan her şeye, bütünün tüm parçalarına tek tek iman eder. Kul artık levamme mertebesinden bir adım atıp nefsin mülhime makamına gelmiştir.
Mülhime makamındaki bu kulun gönlü artık ilhama açılmış, kul artık ilham almaya başlamıştır; ama bu ilhamı hem Allah’tan, meleklerden hem de şeytandan alır. Allah’tan ilham aldığı için manevi olarak haller yaşamaya, ayetler onun gönlüne inmeye ve hikmeti anlamaya başlar. Kul, nefis itibariyle mülhime makamında, kalp itibariyle de sır makamındadır ve kendisindeki Allah’ın güzelliğini, sırrını keşfetmeye, anlamaya, tatmaya başlamıştır. Aynı zamanda Allah’a olan aşkı, muhabbeti, teslimiyeti, âbdiyeti, ibadeti her an, her gün biraz daha artarak devam eder.
Böyle biri iman etmiştir, mü’mindir dolayısıyla Allah’ı her şeyden, canından çok sever; ama teslimiyeti, ibadeti henüz imanını yansıtmaz, bu yüzden de gerektiği gibi yapamaz. Manevi kalitesi de bakırdan gümüşe yükselmiş ve kul bu imanından dolayı kıymet, değer kazanmıştır.
Kul çabasını, gayretini sarf etmeye devam edip mülhime mertebesinden bir adım daha atarsa bu defa itminan makamına gelir. İtminandaki kulun imanı tevhidi imandır; yani kul bu mertebedeyken kâmil manada lâ ilâhe illallah der; çünkü tafsili bir imana sahip olduğu için Allah’ın her bir ismine tek tek iman etmiştir. “Lâ ilâhe illallah” derken de “lâ kerime illallah, lâ vekile illallah, lâ rahmane illallah, lâ rezzake illallah” şeklinde bunu Allah’ın her bir ismiyle söyler, dolayısıyla kul artık vahdette, tevhit makamındadır ve artık gerçekten iman etmiştir.
İtminan mertebesi nefsin dördüncü mertebesidir ve bu mertebedekiler maden itibariyle altın gibidirler.
İtminandaki kulun imanı hem tafsili iman hem de tevhidi imandır. Bu yüzden kul bu mertebedeyken her neye bakarsa baksın mutlaka Allah’ın kudretini, muradını görmeye, anlamaya başlar. Aynı şekilde nasıl bir olayla karşılaşırsa karşılaşsın yaşadığı her olayı mutlaka Allah’tan görür ve onun Allah’ın bir isminin tecellisi olduğunu bilir; çünkü imanı tafsili iman olduğu için rabbini esmasıyla, her bir ismiyle anlamış ve iman etmiştir.
Kulun imanı tafsili imandan sonra tevhidi iman olur, dedik. Tevhidi imanda ise kul gerçek manada lâ ilâhe illallah der. Bu imana sahip olan kul her an Allah ile beraberdir. “Nerde olursanız olun, ister tek başınıza, ister başkalarıyla beraber olun Allah’ın huzurunuzda olduğunuzu unutmayın”475 ayeti onun üzerinde tecelli ettiği için kul nerede olursa olsun istese bile Allah’ı unutamaz. İşte, bu, itminan mertebesidir; yani mutmaine makamıdır.
Bu imana sahip olan kulun imanı tevhidi iman olduğu gibi nefsi de mutmain olmuştur. Bu yüzden sevdiği rabbinden artık emindir. Aynı zamanda rabbine güvenir, bütünüyle bir tevekkül sahibidir.
Bu mertebede kalbin makamı, sırrın sırrı makamıdır. Sırrın sırrı demek gizlinin de gizlisi demektir.
İtminandaki kul hem mü’min hem de Müslümandır; yani hem Allah’a teslim olmuştur hem de teslimiyeti imanını yansıtır. Bu nedenle hayatını imanının gerektirdiği gibi yaşar. İtminana eren bu kul aynı zamanda özel manada Allah dostlarındandır.
Kul bu hal üzere hayatını yaşarken Allah’a her gün biraz daha yaklaşmaya ve kendi nefsinden kurtulmaya devam eder sonra Allah ona perdeleri açar, bunun sonucunda ise imanı artık şuhudi iman olur. Şuhudi imana erdiği için de gerçek manada eşhedu enlâ ilâhe illallah: “Ben şahidim ki Allah’tan başka ilah yoktur (Allah birdir)” der. Aynı zamanda iman ettiklerine şahit olur; çünkü Allah perdeyi açıp ona ahireti, melekleri müşahede ettirmiş, göstermiştir. İmani konuları Allah ona müşahade ettirdiği için kulun imanı artık şuhudi imandır.
Şuhudi imana sahip olan bir kul nefis itibariyle de raziye makamındadır; yani Allah ona nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun bütünüyle Allah’tan razıdır; çünkü Allah’ı, her bir isminden tek tek tanıyıp iman ettiği için Allah ona nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun onun bu muamelesinin saf hayır, saf rahmet ve saf ikram olduğunu bilir ve bunu tadar. Bu yüzden nasıl bir imtihanla karşılaşırsa karşılaşsın asla gönlü kıpırdamaz, herhangi bir itirazda bulunmaz. Tam tersine kendisine yapılan her muameleyi sever ve bu muamele üzerinden Allah’ın muhabbetini tadar. Yapılan muamele en sıkıntılı muamele olsa bile kul muhabbete gark olur; çünkü rabbinden razıdır. İşte, Allah’tan razı olmak böyledir! Bu kul, nefis itibariyle raziye, kalp itibariyle de hafa makamındadır, maden olarak da elmas gibidir.
Raziye makamındaki biri hem mü’min, hem müslümandır, hem veli, hem de muttakidir; yani bir sonraki mertebe kendisinden öncekileri de aynen kapsar. Kul raziye makamındayken Allah’a karşı sorumluluğunu bütünüyle bilmiş, anlamış, kabul etmiştir ve bu sorumluluğunun gereğini yerine getirmeye çalışır.
Allah’a karşı sorumluluğunu bilip yerine getirmek “ya rabbi! Senden şunu istiyorum, şunu şöyle, bunu böyle yap” demek değil “ya rabbi! Sen benden ne istiyorsan ben onu yaparım” demektir. Allah’a âbd olma sorumluluğunu kabul edip gereğini yerine getirmeye çalışan biri böyle söyler. İşte, bu kul muttaki olmuş bir kuldur.
Kulun bu seyir yolculuğu, şuhudi imanı, müşahedesi devam eder ve kul çabası dâhilinde bir adım daha atar, bu defa da tahkiki, hakiki imana erişir. Allah tahkiki imana eren kulları için ayet-i kerimede mu’minûne hakkâ:476 “Hakiki mü’min” demiştir. Bu yüzden onların imanı hakikidir, gerçek iman, tahkiki imandır.
Şuhudi imandan tahkiki imana erişen bir kul sadece müşahede etmez aynı zamanda müşahede ettiklerini tadar. Allah’ın güzelliğini de sadece müşahede etmez, aynı zamanda üzerinde tadar. Bu, manevi bir durumdur. Bu yüzden akılla anlaşılacak bir şey değildir.
Kul, Allah’tan razı olunca Allah da kulundan razı olur. Bundan dolayı nefsin bu mertebesine merziye makamı; Allah’ın razı olduğu makam denir. Kul merziyedeyken kalbi mertebe olarak da ahfa mertebesinde; yani kalbin altıncı odasındadır. Bu makam aynı zamanda gönül itibariyle Allah’ın tecelli ettiği makamdır.
Bu makamdaki biri hem mü’min, hem Müslüman, hem veli, hem muttaki, hem de mukarrebundur, Allah’a yakın olanlardan biridir. Allah bu mertebedeki kullarını yakınlığına almıştır. Bu haldeki biri madenlerden pırlanta misali bir kaliteye, değere sahiptir. Yalnız şunu bilmemiz lazım ki kul bu kalitesini kendisi yükseltmiştir.
Merziye makamından sonraki mertebe nefis itibariyle safiye (kâmile) mertebesidir. Safiye mertebesindeki bir kulun imanı âmentu billâhtır; yani safiyedeki kul, Allah’a Allah ile iman etmiştir, imanı Allah iledir. Kul olarak değil, Allah’ın tecellisiyle Allah’a iman etmiştir. Böylelerine gerçek manada Allah ile Allah’a iman eden, âmentu billâh olmuş insan, Hz. İnsan denir.
Allah mü’minlerin imanını beyan ederken ayet-i kerimede buyurur.
Âmener resûlu bimâ unzile ileyhi min rabbihî vel mu’minûn: “(Allah’ın) Resulü rabbinden kendisine indirilene iman etti. Mü’minler de (onun gibi iman etti).” Nasıl? Âmene billâh:477 “(Allah’a onun gibi) Allah ile iman ettiler.” Mü’minler de Allah’ın resulünün iman ettiği gibi Allah’a Allah ile iman ettiler. İşte, bu makamdaki bir kul böyle bir imana, nefis itibariyle de kâmil bir nefse sahiptir, dolayısıyla safiye mertebesinde, kâmil bir insan, Hz. İnsandır. Sadece nefsinden değil bununla beraber benliğinden, varlığından da kurtulmuştur, bu yüzden herhangi bir makamı yoktur, makamı olmayan biridir. Kalp itibariyle de nefsi küll makamındadır. Nefsi küll bütünüyle Allah ile olduğu, Allah oraya zatıyla ve sıfatıyla tecelli ettiği için bütünüyle Allah ile beraber olan manasındadır.
Safiyedeki kul hem mü’min, hem Müslüman, hem veli, hem muttaki, hem mukarrebun, hem de muferridundur. Fert, bir demektir. Bu yüzden safiyedeki bir kul birler makamındaki velidir. Safiyedeki kulların sayısı tüm zamanlarda yeryüzünde birkaç tanedir; yani üç beş kişidirler, beşi geçmezler.
İman tablosunda bizim için asıl lazım olan ilk baştaki iman ile ilgili bölümdür. Diğerlerini sadece bilgimiz olsun, Kadirilerde, Nakşilerde durumun nasıl olduğu anlaşılsın diye ekledik. Yoksa insan için olmazsa olan mutlaka imandır, bu yüzden özellikle iman kısmına bakmamız gerekir.
Allah ayet-i kerimede “onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artırırlar”478 buyurmuştur. İman arttıkça imanın mertebesi de artar, dolayısıyla insanın Allah katındaki kıymeti, değeri yükselir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz madenleri anlaşılması için zahiri olarak misal olsun diye vermiştir. Madenlerden en değerli olan her neyse insanın kalitesi de İman olarak bu şekilde değerlenir ve insan, Allah katındaki, kıymetini, değerini buna göre alır. Örnek vermek gerekirse; bir kilo elmas, binlerce ton tenekeden, demirden kıymetlidir. Bu durumda birinin imanı tevhidi imansa, gerçek manada “lâ ilâhe illallah” diyorsa o halde o kişi tevhidi imanı olmayan binlerce insana bedel demektir; yani, Allah katında binlerce insandan daha kıymetli ve değerlidir. Hele bir de Allah ile beraberse o zaman ona herhangi bir kıymet, değer, paha biçilemez!
Unutmamamız lazım ki bu tercihi insanın kendisi yapar ve insan çabasını, gayretini sarf ederek bu imanı kendisi kazanır.
İnsan en çok kendi kendine yalan söyler; yani “herhalde ben veliyim” deyip kendini olmadığı bir yerde zanneder. Kimse kendini kandırmasın, herkes manevi olarak nerede olduğunu bilsin, anlasın diye nefsin mertebelerini bu şekilde izah ettik. Bir de tablo haline getirdik ki herkes hangi imana sahip olduğuna baksın, bununla beraber çabasını, gayretini sarf edip yukarı çıksın ve imanının kalitesini yükseltsin.
Biri teneke gibi ise onun amelleri de, imanı da, ibadetleri de teneke gibidir; ama altın gibiyse o zaman imanı da, ibadeti de altın gibidir. Dolayısıyla iki rekât namaz kıldığında kıldığı namazı tevhidi bir imana sahip olmayanın kıldığı yüz bin rekât namazdan daha kıymetli, daha değerlidir.
Kazanmak istiyorsak o halde imanımızın kalitesini yükseltmemiz gerekir. Öyle ki onunla beraber amelimizin de kalitesi yükselsin; ama yok imanımızın kalitesini yükseltmez bunun yerine kendi kendimizi kandırırsak bu durumda Allah Kıyamet günü perdeyi açtığında pişman oluruz ve başımızdan aşağı kaynar sular dökülür. Bu yüzden kendi kendimizi kandırmadan imanımızın hangi mertebe olduğuna bakıp anlamaya çalışalım. Öyle ki henüz imkânımız varken kazanalım ve Kıyamet günü de pişman olmayalım.
Aslında bütün bu nefis mertebelerini; itminandan önce ve itminandan sonra diye iki ana başlığa ayırmak daha doğru olur.
Emmare, levvame ve mülhime mertebeleri nefis itibariyle aynı yerde bulunur. Mülhime mertebesinden sonra ise tevhidin çizgisi vardır ki işte tevhidi iman bu çizgiden sonra başlar. İtminan, raziye, marziye, kâmile mertebeleri de bu çizgiden sonra gelir. Bu yüzden emmare, levvame ve mülhime mertebeleri itminandan önceki bölüme; itminan, raziye, marziye ve kâmile mertebeleri de itminandan sonraki bölüme girer.
Herkesin imanını mutlaka en az tevhidi hale getirmesi gerekir.
Nasıl?
Herkes öncelikle genel olarak bütüne iman etmelidir. Bütüne iman etmek icmali imandır, sonra kul çabasını, gayretini gösterip bütünün her bir parçasına tek tek iman etmelidir. Bu tafsili imandan sonra kul yine çabasını gayretini gösterirse bir adım daha atar ve bu defa tevhidi imana gelir.
Şayet böyle yapmazsak ve dünya bizi aldatır da dünyanın peşinden koşup ebedi hayatımız için zaman ayırmazsak imanımız iman olmaz; çünkü anlamadan, öğrenmeden, bilmeden iman olmaz. Bu yüzden Allah ayet-i kerimelerde “hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”479 “Hiç körle gören bir olur mu”480 buyurmuştur. Bu; teneke ile altın hiç bir olur mu demektir.
Önce öğrenmemiz sonra da öğrendiğimizi imana dönüştürmemiz; yani bildiklerimize, öğrendiklerimize iman etmemiz ve öğrendiklerimizin üzerimizde ahlaka dönüşmesi gerekir. Ayetlerin üzerimizde canlanması, bununla beraber Allah’ın isimlerinin üzerimizde tecelli etmesi, böylelikle Allah’ın güzelliğiyle güzelleşmemiz lazım ki kazanabilelim ve Allah’ın muradı üzerimizde gerçekleşsin.
Kardeşlerimizin bu konu hakkında anlamadıkları bir yer olursa mutlaka sorsunlar cevabını vereyim. Öyle ki kendimiz, imanımız, nefsimiz, kalbimiz, gönlümüz hakkında bilgimiz olsun ve anlaşılmayan hiçbir yer kalmasın.
Müşrik miyiz, münafık mıyız, fasık mıyız! Yoksa İslam’ı kabul etmişiz; ama daha iman etmemiş miyiz! Yahut iman etmişiz; ama imanımız İslam’ımızı, Müslümanlığımızı yansıtmıyor mu! İman etmiş, Allah’a teslim de olmuş, Müslümanlardan olmuşuz; ama veli olmuş muyuz! Ya da hem mü’miniz, hem Müslümanız, hem veliyiz; ama Allah’a karşı sorumluluğumuzu bilip muttaki olmuş muyuz! Mukarrebunlardan, Allah’a yakınlardan, Allah’ın “mukarrebun” dediği kullardan olmuş muyuz! Bunların da üzerinde acaba Allah’ın birler makamındaki muferridun kullarından olmuş muyuz! İşte, bunları anlamak için mutlaka imanımıza bakmamız gerekir.
Evet, Allah’ın El Mutekebbir ismini anlamaya çalışıyorduk, devam edelim.
Allah ayet-i kerimede buyurur. Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Allah bu hitabı iman edenlere, iman ettiğini iddia edenlere yapıyor. Men yertedde minkum an dînih: “Sizden her kim dininden dönerse.” Dininden tard olursa, yüz çevirirse. Fe sevfe ye’tillâhu bi kavmin: “Allah onların yerine bir kavim getirir ki.” Yuhibbuhum ve yuhibbûnehû: “(Allah) Onları sever, onlar da onu (Allah’ı) sever.” Ezilletin alâl mu’minîn: “(Onlar) Mü’minlere karşı zillet sahibidirler.” Mü’minlere karşı tevazu sahibi olup boyunlarını bükerler. Eizzetin alâl kâfirîn: “Kâfirlere karşı da izzet sahibidirler (izzetini gösterirler).” İman etmemiş olanlar saygısızlık, edepsizlik yapanlar ise tam tersine mü’minlere değil nefislerine boyun bükerler ve mü’minlere saldırırlar. Zaten bu yüzden edebe aykırı hareket ederler aynı şekilde kendi nefislerine zillet, mü’min kardeşlerine de izzet gösterirler.
Yucâhidûne fî sebîlillâh: “(Bir de onlar) Allah yolunda cihad ederler (cehdederler).” Çabalarını, gayretlerini sarf ederler. Ve lâ yehafûne levmete lâim: “(Onlar) Hiçbir kınayıcının kınamasından da korkmazlar.” Zâlike fadlullâhi yu’tîhi men yeşâ’: “Bu, Allah’ın lütfudur (ihsanıdır, ikramıdır, faziletidir). Onu dilediğine (dileyene) verir.” Vallâhu vâsiun alîm:481 “Allah vasi’ ve âlimdir.” Allah her şeyi kuşatan, ilmiyle her şeyi içine alan ve her şeyi bilendir. Bununla beraber kime nasıl muamele yapacağını bilen, dilediğini de rahmetinin, ilminin içine alandır. Bu, Allah’ın ikramıdır.
Tek bir ölçümüz vardır; o da Allah ve resulünün söylediğidir. Hem de hiçbir hayale kapılmadan, kendi kendimize yalan söylemeden, kendimizi kandırmadan! Bu yüzden dergâhın kapısından içeri gelen biri rabbini tanımaya, rabbinin kelamını dinlemeye, öğrenmeye ve nefsini tezkiye etmeye gelmelidir. Yoksa “ben böyleyim, beni böyle kabul edin” diyen birini hiç kimse bu şekilde kabul etmez!
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “ölmeden evvel ölün”482 yani ölmeden önce Allah’a teslim olun, ölmeden evvel, Allah’a teslim olacaksınız, buyurmuş başka bir hadisinde ise üç defa İfnun, ifnun, ifnun: “Fena bul, fena bul, fena bul” demiş ve hemen ardından yine üç defa İbkun, ibkun, ibkun: “Beka bul, beka bul, beka bul” buyurmuştur.
Fena bul demek ne demektir?
Fena bul demek Allah’ta fani ol, fani olduğunu bil, anla, her şeyi sahibine teslim et ve Allah’ın kudreti karşısında herhangi bir varlık iddiasında bulunma demektir. Beka bul demek ise Allah ile baki ol manasına gelir. Kendi vehmi olan varlığını, nefsini bırakırsan Allah zatıyla ve sıfatlarıyla sana tecelli eder. Dolayısıyla Allah ile baki olur, bekayı bulur, ölmeden evvel ölüp dirilmiş olur, huzura çıkmış olursun. İşte, bizim dergâhımız fenayı, bekayı bulma yeridir.
Evet, bu sohbetimizin konusu Allah’ın El Mutekebbir ismi olduğu için bütün bunları sırf rabbimizle nasıl büyük olacağımızı, Mutekebbir isminin üzerimizde hangi durum ve şartlarda nasıl tecelli edeceğini anlayalım diye izah ettim.
Allah’ın hem Mutekebbir hem de Kebir ismi vardır. Kebir; tek büyük, gerçek büyük, gerçek manadaki büyük demektir. Bu büyüklük elbette ki zahiri bir büyüklük değildir. Allah’ın Mutekebbir ismi ise kuluna büyüklük veren, büyüklük verme hakkına sahip olan demektir.
Allah büyüktür, büyüklük verendir. Allah ayet-i kerimede “Allah mustekbirleri sevmez.”483 Yani büyüklenmek, kibirlenmek isteyenleri ve “ben kebirim, mutekebbirim” diyenleri sevmez, buyurmuştur. Bununla beraber Allah mustekbir olanların cehennemlik olduğunu, ateş ehli olduğunu buyurmuştur.484
Büyüklük taslamak başka, büyük olmak başka bir şeydir. Büyüklük bir tek Allah’a aittir, dolayısıyla kul, Allah ile olunca büyük olur. Yoksa Allah ile olmadığı halde büyüklük iddiasında bulunursa mustekbir olmuş olur ve Allah da mustekbirleri sevmez. Örnek vermek gerekirse; biri insanlara “gelin size ben yol göstereyim, ben size öğreteyim” derse mustekbir davranmış ve kendini diğer insanlardan büyük görmüş olur.
İnsanlara “gelin bana uyun” diyenlerin mustekbir olduğunu söyledik; ama baktığımızda peygamberler de insanlara “gelin bana tabi olun” demişlerdir. Her bir peygamber kendi kavmine Allah’ın ayet-i kerimede beyan ettiği üzere “bana uyun ki hidayete eresiniz.”485 İttebiûnî: “Bana tabi olun (bana uyun ki kurtuluşa eresiniz, hidayete eresiniz)” demiştir.
Peki, aradaki fark nedir, peygamberler neden böyle söylemişlerdir?
Peygamberler insanlara “bana uyun” derken insanları kendilerine davet etmemişler “ben Allah’a iman etmişim ve sadece onun vahyine uyuyorum. Siz de bana tabi olun ve benimle beraber Allah’a uyun” demişlerdir. Bu yüzden peygamberler mustekbir değildir, Allah’ın kendilerini mutekebbir yaptığı kullardır.
Aynı zamanda her anne veya baba kendi çocuklarına mutlaka büyüklük yapar ya da büyüklük taslar. Anne, babalar çocuklarından zahiri olarak büyüktür; ama yine de çocuklarına manevi olarak büyüklük taslarlarsa yanlış yapmış olurlar; çünkü böyle yaparak onlara manevi olarak büyüklük yapmış olmaz, aksine büyüklük taslamış olurlar.
Anne, babaların bu durumda ne yapmaları gerekir?
Çocuklarını mutlaka Allah’a davet edip onlara Allah’ın vahyini öğretmeleri ve Allah’ın onlar için çizdiği yolu çocuklarına gösterip onları Allah’ın Rabb ismiyle terbiye etmeleri gerekir. Böyle yaptıklarında büyüklüğü Allah ile yaptıkları için doğru yapmış, dolayısıyla büyük olmuş olurlar. Yoksa çocuklarına kendi kafalarına göre muamele ederlerse mutekebbir değil mustekbir olmuş olurlar; çünkü büyütmek Allah’a aittir. Bu yüzden büyük olmak ancak Allah ile olunca mümkün olur. Ayetleri okuduğumuzda bunu daha net bir şekilde anlayacağız inşallah.
İsterseniz şimdi de Allah’ın Mutekebbir ismiyle ilgili ayetleri anlamaya çalışalım hep beraber. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımış, anlamış olalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Huvallâhullezî lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” İlah bir tek odur. El melikul kuddûs: (Çünkü) O meliktir (mülkünün melikidir, mülkünde sevk ve idareyi yapan odur), kuddustur (noksansızdır, eksiksizdir, mukaddestir).” Es selâm: “O selamdır (selameti verendir, kullarına cenneti, selam yurdunu hazırlayandır).” Kul, Allah ile olunca selamete erer. El mu’min: “Emin olunandır.” Kendisine güvenilendir aynı şekilde kuluna da güvenendir. El muheymin: “Koruyandır (gözetendir).” Allah, kulunu her anda gözetim altında tutup ona her ihtiyacını ihsan eden ve ikram edendir. El azîz: “Azizdir (bütün izzet, güç, kuvvet, kudret, şeref ona aittir).” El cebbâr: “Dilediğini zorla yapandır (yaptırandır).” El mutekebbir: “Mutekebbirdir (büyüklüğü verendir).” O halde Allah’ın dışında birinin büyüklük verebilmesi için onun da bütün bu isimlere, sıfatlara sahip olması gerekir. Bu yüzden mutekebbir olan da, büyüklüğü veren de bizatihi Allah’tır, başkası değildir. Allah sana büyüklük vermişse büyüksün; ama yok, Allah sana bir büyüklük vermemişse istediğin kadar büyük olduğunu iddia etsen bile sen küçüksün. Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:486 “Allah (müşriklerin) şirk koşmasından münezzehtir.”
Cehenneme gidenler mustekbir davrandıkları; yani kibirlendikleri, büyük olmadıkları halde büyüklendikleri için cehenneme giderler. Kibirlenen ilk kişi iblistir. Allah ayet-i kerimede bu durumu bize beyan ederken Ebâ vestekber:487 “(İblis) Direndi, kibirlendi (mustekbir oldu)” buyurur. İblis büyük olmadığı halde “ben Âdem’den daha hayırlıyım”488 demişti; çünkü bu konuda herhangi bir bilgisi yoktu. Hz. Âdem (a.s.)’i tanımıyordu.
Allah Hz. Âdem (a.s.) için “ben ona ruhumdan nefhettiğimde ona secde edin”489 buyurdu. Peki, Allah senin için böyle bir vasıf söyledi mi? -Yok, söylemedi! Bu durumda nasıl “ben ondan daha hayırlıyım” diyebiliyorsun!
Bize düşen; Allah’ın bizi koyduğu yere razı olmak ve orada durmaktır, yoksa kibirlenmiş oluruz. Misal; bilmediğimiz halde âlimlik taslayıp insanlara “ben biliyorum, gelin size anlatayım” dersek mustekbir olmuş oluruz; ama biliyorsak ve bildiğimizi de Allah ile anlatıyorsak o zaman mustekbir olmayız; çünkü Allah ile bildiğimizde mutekebbir olanın Allah olduğunu söyleriz. Böyle olunca da Allah ile büyük olmuş oluruz; yani Allah’ın büyüklüğü üzerimizde tecelli eder.
Allah okuyacağımız bu ayette kıyamet yerindeki bir durumu beyan eder. Ve kîlel yevme nensâkum kemâ nesîtum likâe yevmikum hâzâ: “(Kıyamet yerindekilere) Buyurulur ki: Siz nasıl ki bugüne kavuşmayı unuttuysanız bugün biz de sizi öyle unuturuz.” Siz bugüne kavuşacağınızı unuttunuz, bu yüzden ben de sizi unutacağım, size unutulmuş muamelesi yapacağım. Kıyamet gününü unutmak; Allah’a hesap vereceğini unutmak, sanki hesap yokmuş gibi düşünüp yaşamak demektir. İstediğimiz kadar “ben hesaba iman ediyorum, inanıyorum, Kıyamet günü hesaba çekileceğim” diyelim şayet hayatımızı hesabımızı vereceğimiz güne göre yaşamazsak, hareket etmez, düşünmez, amel işlemezsek bu durumda hesabımızı unutmuş, yok saymış oluruz! Ve me’vâkumun nâr: “Sizin gideceğiniz yer ateştir.” Ve mâ lekum min nâsırîn:490 “Ve sizin için yardımcı da yoktur.” Kimse size yardım edemez; çünkü siz bugünü unuttunuz, hesap yokmuş gibi davrandınız.
Allah, bu ayette ise insanların neden hesap gününü unuttuğunu beyan ediyor. Zâlikum bi ennekumuttehaztum âyâtillâhi huzuva: “Çünkü siz, Allah’ın ayetlerini alaya aldınız (hafife aldınız, ciddiye almadınız).” Allah böyle söylemiş deyip peşinden “ama şöyledir, böyledir” deyip kendinize göre mazeret üreterek ayetlerimizle alay ettiniz. Ve ğarretkumul hayâtud dunyâ: “Dünya hayatı sizi aldattı (sizi mağlup etti).” Dünya hayatındaki şeylerle mağrur oldunuz, aldandınız, kendinizi aldattınız. Fel yevme lâ yuhrecûne minhâ: “Bugün oradan (ateşten) çıkamazsınız (çıkış yoktur).” Ve lâ hum yusta’tebûn:491 “Ve sizden özür de kabul edilmez.” Özür dilemeyin; çünkü özrünüz kabul edilmez.
Fe lillâhil hamdu rabbis semâvât: “Hamd göklerin rabbi olan Allah’a aittir.” Ve rabbil ard: “Yerin rabbi (içindir).” Rabbil âlemîn:492 “Âlemlerin rabbi (içindir).” Demek ki ahirete iman etmeyenler Allah’ı göklerin, yerlerin ve âlemlerin rabbi olarak kabul etmeyenlermiş!
Ve lehul kibriyâu fîs semâvâti vel ard: “Kibriya (büyüklük, mutekebbir olmak, kebir olmak) hem göklerde hem de yerde ona aittir.” Ve huvel azîzul hakîm:493 “Ve o aziz ve hakimdir.” Bütün izzet, şeref ona aittir ve onun her işinde mutlaka bir hikmeti, bir muradı vardır. Bu ayetten de anlaşıldığı üzere Kibriya sadece Allah’a aittir.
Sebbeha lillâhi mâ fis semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa her şey Allah’ı tesbih eder.” Her şey onun emrettiği yolda yürür, akar, bununla beraber her şey onun emrinde, kuvvetinde, kudretindedir. Ve huvel âzîzul hakîm:494 “O, aziz ve hakimdir.”
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)! Lime tekûlûne mâ lâ tef’alûn:495 “Yapamadığınız şeyleri niye söylüyorsunuz?” Allah “ey iman ettiğini iddia edenler! Yapmadığınız, yapamayacağınız şeyleri neden söylüyorsunuz” deyip bizi uyarıyor. O halde biri bir şeyi yapamıyorsa “ben bunu yapamıyorum” demelidir, yoksa yapamayacağını biliyorsa bu durumda “Allah bana imkân verirse şöyle şöyle yaparım” dememelidir.
Kebure makten indallâhi en tekûlû mâ lâ tef’alûn:496 “O yapamadıklarınızı söylemeniz Allah katında çok büyük bir şeydir.” Kebure kelimesi çok büyük manasına gelir. Yani yapamayacağınız bir şeyi söylemek Allah katında büyüklük taslamaktır. Birinin söylediğini yapmayacağı halde yapacağını iddia etmesi büyüklük taslamaktır ki bu hali de onun için Allah katında büyük bir buğza, Allah’ın gazabına sebep olur; çünkü büyüklendiniz, tabiri caizse rabbinizi kandırmaya çalıştınız, buyurdu Allah.
İnnallâhe yuhibbullezîne yukâtilûne fî sebîlihî saffa: “Muhakkak ki Allah, yolunda saf bağlamış olarak çarpışanları sever.” Ke ennehum bunyânun mersûs:497 “(Onun yolunda) Kenetlenmiş bir duvar gibi (kale gibi saf bağlayanları sever).” Allah, yolunda cihad eden, hizmet eden, savaşan kullarını sever. Onlar kale gibi saf bağlarlar ve aralarına bir şey sokmaz, nefislerini ortaya koymazlar, onların dertleri sadece Allah’ın rızasıdır.
Tilke âyâtullâh: “İşte bunlar Allah’ın ayetleridir.” Netlûhâ aleyke bil hakk: “Onları sana hak ile okuyoruz.” Onları bir hakkı, hakikati anlatmak için, hakikat anlaşılsın diye okuyoruz. Bil hakk’ın manası budur. Fe bi eyyi hadîsin ba’dallâhi ve âyâtihî yu’minûn:498 “Allah’ın sözüne (ayetlerine) iman etmedikten sonra onlar hangi söze iman edecekler?”
Veylun li kulli effâkin esîm: “Veyl olsun (yazıklar olsun) o günahkâr kişinin haline!” Yesmeu âyâtillâhi tutlâ aleyh: “Kendisine okunan Allah’ın ayetlerini işitir de.” Summe yusirru mustekbira: “Sonra kibirlenmiş olarak (döner gider, yüz çevirir) ısrar eder.” “Benim buna ihtiyacım yok” ya da “ben bunu anlamasam da olur” deyip mustekbir olarak döner, sanki ayetleri hiç işitmemiş, duymamış, anlamamış gibi davranmakta ısrar eder. Ke en lem yesme’hâ: “Sanki işitmemiş gibi.” Fe beşşirhu bi azâbin elîm:499 “Onu elim (iç yakan) bir azapla müjdele!” Ayetlerimi dinlememiş, anlamamış gibi yapanları elim bir azapla müjdele!
Ve izâ alime min âyâtinâ şey’a: “(Onlar) Ayetlerimizden bir şey öğrendiği zaman.” İttehazehâ huzuvâ: “Onu alaya (hafife) alır.” Gereğini yapmak, ciddiye almak yerine onu hafife, alaya alır. Ulâike lehum azâbun muhîn:500 “İşte onlara rüsvay edici bir azap vardır.”
Min verâihim cehennem: “Cehennem onların peşindedir.” Cehennem onların arkasındadır, yanı başındadır. Ve lâ yuğnî anhum mâ kesebû şey’a: “Onların kazandıklarından hiçbir şey onları (azaptan, cehennemden) kurtaramaz.” Ve lâ mâttehazû min dûnillâhi evliyâ’: “Allah’tan başka edindikleri dostlar da (onlara yardım edemez).” Bununla beraber hiç kimse onlara dost olamaz ve hiç kimse Allah’a karşı onlara yardım edemez. Ve lehum azâbun azîm:501 “Onlara azim bir azap vardır.” Allah’ın ayetlerini dinlemedikleri, işittikleri halde sanki işitmemiş gibi yaptıkları için onlara azim bir azap vardır.
Hâzâ hudâ: “Bu, hidayettir.” Allah’ın kitabı Kur’an hidayettir. Vellezîne keferû bi âyâti rabbihim: “Rablerinin ayetlerini inkâr edenlere (gelince).” Lehum azâbun min riczin elîm:502 “Onlara en şiddetlisinden elim bir azap vardır.”
Allah kıyamet gününden bir sahneyi beyan eder. Ve kâlû yâ veylenâ hâzâ yevmud dîn: “(Kaybedenler) Diyecekler ki: Veyl olsun (yazıklar olsun) bize! İşte bu, din günüdür.” Bu, hesap günüdür diyecekler. Hâzâ yevmul faslillezî kuntum bihî tukezzibûn:503 “(Onlara denir ki) İşte bu, sizin o yalan saydığınız (yokmuş gibi davrandığınız) ayrım günüdür.” Fasıl günüdür, fasılalara ayırma günüdür; yani cennetliklerle cehennemliklerin ayrıldığı gündür.
Uhşurûllezîne zalemû: “O zulmedenler huzura toplatılırlar.” Ve ezvâcehum: “Onların eşleri de (yanlarına getirilir, toplatılır).” Ve mâ kânû ya’budûn: “Onlar (Allah’a) âbd olmamışlardı.” Min dûnillâh: “Allah’tan başkasına (âbd olmuşlardı).” Âbd oldukları aslında kendi nefisleriydi. Fehdûhum ilâ sırâtil cahîm: “(Onların o âbd oldukları) Onları cehennem yoluna sürükledi.” O Kıyamet gününde de onlara “onları cehennem yoluna sürün” denilir. Vakıfûhum: “Durdurun onları.” İnnehum mes’ûlûn:504 “Onlar hesaba çekilecekler.”
Allah, ayetleriyle alay edenlere, bu insanlara soruyor. Mâ lekum: “Ne oldu size?” Ne oluyor size! Lâ tenâsarûn: “(Niye) Yardımlaşmıyorsunuz!” Dünyadayken küfür yolunda birbirinize yardım ediyordunuz da şimdi niye birbirinizle yardımlaşmıyorsunuz! Bel humul yevme musteslimûn:505 “Hayır, bugün onlar teslim olmuşlardır.” Çünkü onların teslim olmaktan başka çareleri yoktur.
Ve akbele ba’duhum alâ ba’din yetesâelûn: “Onlar birbirlerine dönmüş, sorarlar.” Kâlû innekum kuntum te’tûnenâ anil yemîn:506 “(Uyanlar uyduklarına) Siz bize sağdan gelirdiniz derler.” Sağdan gelmek ben senin iyiliğini istiyorum, bunları senin için söylüyorum, demektir.
Kâlû bel lem tekûnû mu’minîn:507 “(Onlar da) Der ki: Hayır, siz zaten mü’min değildiniz.” Siz iman etmemiştiniz, onun için bize uydunuz. Ve mâ kâne lenâ aleykum min sultân: “Ve bizim sizin üzerinizde hiçbir gücümüz yoktu.” Sizi bize uymanız için zorlama gücümüz yoktu, siz kendi tercihinizle bize uydunuz; çünkü siz mü’min değildiniz. Bel kuntum kavmen tâğîn:508 “Zaten siz haddinizi aşmış bir kavimdiniz” derler.
Fe hakka aleynâ kavlu rabbinâ: “Rabbimizin azap sözü üzerimize hak oldu.” Azap sözü hak oldu demek; Allah’ın va’di gerçekleşti demektir. “Allah Kur’an’da yanlış yapanlar ve delalette kalanlar için ahirette cehennem azabının olduğunu buyurmuştu; ama biz rabbimizi dinlemedik. Rabbimizin sözü ise haktır, dolayısıyla rabbimizin bizi uyardığı o azap bugün üzerimizde gerçekleşti” derler. İnnâ le zâikûn: “Muhakkak ki biz (bu azabı) tadacağız.” Başka çaremiz, kurtuluşumuz yoktur. Fe ağveynâkum: “Evet, biz sizi iğvaya düşürdük.” Biz sizi kışkırttık, teşvik ettik. İnnâ kunnâ ğâvîn:509 “Çünkü biz de haddimizi aşmıştık (biz de yoldan çıkmıştık).”
Fe innehum yevmeizin fil azâbi muşterikûn: “O zaman onların hepsi o gün azapta ortaktırlar.” Uyanlar da kendilerine uyulanlar da aynı azabı çekecekler. İnnâ kezâlike nef’alu bil mucrimîn: “İşte biz günahkârlara böyle yaparız (onları böyle cezalandırırız).” Allah onları neden böyle cezalandıracağını da beyan eder. İnnehum kânû izâ kîle lehum lâ ilâhe illallâh: “Çünkü onlara gelin lâ ilâhe illallâh deyin denildiği zaman.” Yestekbirûn:510 “Mustekbir davranırlardı.” Büyüklük taslarlardı.
Büyüklük taslamak; kendini Allah’ın yerine koymak demektir. Böyleleri lâ ilâhe illallah: “Allah’tan başka ilah yoktur, İlah Allah’tır ve bütün güzellikler Allah’a aittir” demiyorlar; çünkü mustekbir davranıp Allah’a karşı kibirlenmişlerdir, dolayısıyla da yerleri cehennemdir. Üstelik bunlar bir de mü’min olduklarını söyleyenlerdir. Hal böyleyken onlara “gelin lâ ilâhe illallah deyin” denildiğinde kibirlenirler ve büyüklük taslarlar.
Tilke âyâtul kitâbil hakîm: “Bu, hikmetli kitabın ayetleridir.” Kur’an’ın, hikmet dolu kitabın ayetleridir. Huden ve rahmeten lil muhsinîn: “Muhsin olanlara hidayet ve rahmettir.” Güzel yapanlara, güzel olmak isteyenlere hidayet ve rahmettir. Ellezîne yukîmûnes salâte ve yu’tûnez zekât: “Onlar ki namazlarını ikame ederler ve temizlenmek için verirler.” Ve hum bil âhirati hum yûkinûn: “Ve ahirete de kesinkes inanırlar (ikna olmuşlardır).” Ulâike alâ huden min rabbihim: “İşte onlar rablerinden bir hidayet üzeredirler.” Ve ulâike humul muflihûn:511 “Kurtuluşa (saadete) erenler de onlardır.”
Ve minen nâsi men yeşterî lehvel hadîsi li yudille an sebîlillâhi bi ğayri ilm: “İnsanlardan öylesi var ki ilimleri olmaksızın Allah yolundan saptırmak için boş sözü satın alırlar.” Ve yettehizehâ huzuvâ: “Ve alay etmek için (dalga geçmek için boş sözü satın alırlar).” Allah’ın vahyini satın almak; yani Allah’ın vahyini dinleyip ezberlemek ve anlayıp iman etmek yerine insanları yoldan çıkarmak, yoldan saptırmak, Allah’tan başka tarafa döndürmek için boş sözü satın alırlar. Ulâike lehum azâbun muhîn:512 “Onlara alçaltıcı bir azap vardır.”
Ve izâ tutlâ aleyhi âyâtunâ vellâ mustekbirâ: “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman hemen kibre kapılıp mustekbir davranırlar.” Ke en lem yesme’hâ: “Sanki onu (ayetlerimizi) hiç duymamış (işitmemiş) gibi (mustekbir davranıp kibirlenirler).” Ke enne fî uzuneyhi vekrâ: “Sanki kulağında bir ağırlık varmış gibi.” Fe beşşirhu bi azâbin elîm:513 “Onu iç yakan bir azapla müjdele.”
İnnellezîne âmenû ve amilus sâlihât: “O iman edip salih amel işleyenleri de.” Lehum cennâtun naîm: “Onlara da Naim cenneti vardır.” Onları da Naim cennetleriyle müjdele. Hâlidîne fîhâ: “(Onlar) Orada ebedi olarak kalırlar.” Va’dallâhi hakkâ: “Allah’ın va’di haktır.” Ve huvel azîzul hakîm:514 “O, aziz ve hakimdir.” Bütün şeref, güç, kuvvet Allah’a aittir ve Allah hikmet sahibidir.
Allah şimdi okuyacağımız ayet-i kerimede ise mustekbir olmayanları “onlar rablerini tesbih ederler ve rablerine secde ederler” diye vasıflandırmıştır.
İnnellezîne inde rabbik: “Rabbinin katında olanlar (melekler).” Lâ yestekbirûne an ibadetihî: “Ona (rablerine) ibadet etmekte mustekbir olmazlar.” Kibirlenmez, büyüklük taslamazlar. Ve yusebbihûnehu: “Ve onu tesbih ederler.” Ve lehu yescudûn:515 “Ve ona secde ederler.”
Ve lillâhi yescudu mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ardi min dâbbeh: “Göklerde ve yerde bütün canlılar Allah’a secde ederler.” Vel melâikeh: “Melekler de (secde ederler).” Ve hum lâ yestekbirûn:516 “Ve onlar mustekbir davranmazlar (kibirlenmez, büyüklenmezler).”
Ve lehu men fîs semâvâti vel ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa onundur.” Ve men indehu lâ yestekbirûne an ibâdetihî: “Onun katında olanlardan hiçbiri ona (rablerine) ibadet etmekten kibirlenmezler (mustekbir davranmazlar).” Ve lâ yestahsirûn:517 Ve çekinmezler.” Aynı zamanda rablerine ibadet etmekten de çekinmezler.
Allah bu ayette de ahirete iman etmeyenlerin mustekbir olduğunu buyurmuştur. İlâhukum ilâhun vâhid: “Sizin ilahınız tek bir ilahtır.” Fellezîne lâ yu’minûne bil âhirati kulûbuhum munkiretun ve hum mustekbirûn:518 “Bununla beraber ahirete iman etmeyenlerin kalpleri inkârcıdır, kendileri de mustekbir kimselerdir.”
Bu hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. İzâ câekel munâfikûn: “Münafıklar sana geldikleri zaman.” Kâlû neşhedu inneke le resûlullâh: “Derler ki: Biz şehadet ederiz ki sen Allah’ın resulüsün.” Vallâhu ya’lemu inneke le resûluhu: “Allah bilir ki sen onun resulüsün.” Vallâhu yeşhedu innel munâfikîne le kâzibûn:519 “Ve Allah şehadet eder ki münafıklar yalancıdırlar.” Münafıklar yalan söylüyorlar. Dilleri ile “sen Allah’ın resulüsün” derler; ama buna iman etmemişlerdir. Allah da onların bu münafıklığına şahitlik eder.
İttehazû eymânehum cunneh: “Onlar yeminlerini kalkan yaparlar.” Fe saddû an sebîlillâh: “(Yemin edip insanları) Allah yolundan saptırmaya çalışırlar.” İnnehum sâe mâ kânû ya’melûn:520 “Onların yaptıkları ne kötüdür!”
Zâlike bi ennehum âmenû: “Bunun sebebi şudur ki onlar iman ettiler.” Summe keferû: “(Bu imandan) Sonra kâfir oldular.” Önce iman ettiler; ama sonra kâfir oldular. Peki, bunun sonucunda ne oldu! Fe tubia alâ kulûbihim: “Kalplerinin üzeri mühürlendi.” Fe hum lâ yefkahûn:521 “Artık onlar anlamazlar.” Münafık olduklarını da anlamazlar. Önce iman ederler; ama bu imandan sonra kâfir olurlar, bunun sonucunda da kalplerinin üzeri mühürlenir.
Dikkat edilirse Allah “onların kalbini mühürlerim” demedi bunun yerine “kalplerinin üzeri mühürlendi” buyurdu; yani Allah onların kalplerinin mühürlenmesini kendine isnat etmedi. Onlar kendi kalplerini kendileri mühürlemiştir, buyurdu. Fe hum lâ yefkahûn: “Artık onlar anlamazlar.” Fıkhetmek, derinlemesine düşünmek demektir. Yani onlar artık kalplerinin mühürlendiğinin farkına varmazlar, üstelik bir de mü’min olduklarını zannederler. Münafık olduklarının ve kalplerinin mühürlendiğinin farkında değillerdir. Bu yüzden kul bir kere iman etti mi küfre artık geri dönmemelidir, dönerse kendi eliyle kalbini mühürlemiş olur. Ondan sonra ise yaptıklarının doğru olduğunu zanneder.
Evet, ayet devam ediyor. Ve izâ raeytehum tu’cibuke ecsâmuhum: “Sen onları gördüğünde onların bedenleri (kalıpları) senin hoşuna gider.” Onların böyle güzel kalıpları vardır. Ve in yekûlû tesma’ li kavlihim: “(Onlar) Konuştuklarında onların sözünü dinlersin.” Mü’min, Müslüman gibi, âlim gibi öyle güzel konuşurlar ki onların sözünü dinlersin. Ke ennehum huşubun musennedeh: “Onlar sanki duvara yaslanmış kalaslar gibidir.” Yehsebûne kulle seyhatin aleyhim: “Onlar her sayhayı (her gürültüyü) kendi aleyhlerine zannederler.” Birileri bir yerde konuşsa “acaba bizden mi bahsetti” deyip insanların kendi haklarında konuştuklarını zannederler. Hep böyle vesveseli, şüpheli ve kendileri hakkında endişelidirler. Humul aduvv: “Onlar düşmandır.” Onlar mü’minlerin ve peygamberin düşmanlarıdır. Fahzerhum: “Onlardan kendini muhafaza et (koru).” Kâtelehumullâhu ennâ yû’fekûn:522 “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!” İmandan sonra nasıl da bu hale geldiler!
Ve izâ kîle lehum teâlev yesteğfir lekum resûlullâh: “Onlara ‘gelin, Allah’ın resulü sizin için istiğfar etsin’ denildiği zaman.” Levvev ruûsehum: “Hemen başlarını çevirirler.” Ve raeytehum yesuddûn: “Ve onlar gerisin geriye dönerler.” Ve hum mustekbirûn:523 “Çünkü onlar mustekbirdirler (kibirlenmişlerdir).” Evet, onlara “gelin, Allah’ın resulü sizin için istiğfar etsin” dendiğinde büyüklenir, kibirlenir, yüz çevirirler.
Sevâun aleyhim estağferte lehum em lem testağfir lehum: “Onlar için ister istiğfar et, ister etme birdir.” Allah onları affetmez. Len yeğfirallâhu lehum: “Allah onları affedecek değildir.” İnnallâhe lâ yehdîl kavmel fâsikîn:524 “Allah, fasık kavmi hidayete erdirmez.”
Humullezîne yekûlûne lâ tunfikû alâ men inde resûlillâh: “Onlar diyorlar ki: Allah’ın resulünün yanında olanlara infak etmeyin.” Hattâ yenfaddû: “Ta ki (onlar onun yanından) dağılsınlar.” Ve lillâhi hazâinus semâvâti vel ard: “Oysaki göklerin ve yerlerin hazineleri Allah’a aittir.” Ve lâkinnel munâfikîne lâ yefkahûn:525 “Ama münafıklar bunu anlamazlar.”
Lâ cereme ennallâhe ya’lemu mâ yusirrûne ve mâ yu’linûn: “Muhakkak ki Allah (onların) gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir.” İnnehu lâ yuhibbul mustekbirîn:526 “Doğrusu Allah mustekbirleri sevmez.” Allah haksız yere kibirlenmiş olanları sevmez.
Ve nâdâ ashâbul a’râfi ricâlen ya’rifunehum bi sîmâhum: “(Kıyamet günü) a’rafta herkesi yüzlerinden tanıyan bir takım adamlar olur ki onlar (o cehennemliklere) hitap ederler.” Kâlû mâ ağnâ ankum cem’ukum: “Derler ki: Sizin o topladıklarınız size fayda vermedi (sizi kurtarmadı).” Ve mâ kuntum testekbirûn:527 “Sizin büyüklük taslamanız da (mustekbir olmanız da size bir fayda sağlamadı, sizi kurtarmadı.)”
Ve kâle rabbukumud’ûnî estecib lekum: “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin ki ben de duanıza icabet edeyim.” Duanızı kabul edeyim. İnnellezîne yestekbirûne an ibâdetî: “O kimseler ki bana ibadet etmekte mustekbir davranırlar.” Bana karşı büyüklenirler, ibadet etmezler. Se yedhulûne cehenneme dâhırîn:528 “İşte onlar küçümsenerek (horlanmış olarak) cehenneme koyulurlar.”
Ve yevme yu’radullezîne keferû alân nâr: “Kâfirler o gün (Kıyamet günü) ateşe arz edildikleri zaman.” Ezhebtum tayyibâtikum fî hayâtikumud dunyâ: “(Onlara denir ki Allah’ın size verdiği) O temiz şeyleri dünya hayatında harcadınız.” Onlarla ahireti kazanmak yerine onları dünya hayatınızda nefsiniz için harcadınız. Vestemta’tum bihâ: “Onunla zevk ve sefa sürdünüz.” Fel yevme tuczevne azâbel hûn: “İşte, bugün aşağılayıcı bir azapla azaplandırılacaksınız.” Bi mâ kuntum testekbirûne fîl ardi bi ğayril hakk: “Bunun sebebi yeryüzünde hakkınız olmadığı halde müstekbir davranmanızdır.” Hakkınız olmadığı halde büyüklük taslamanızdır.
Büyük olup büyüklük yapmak ayrı şey, büyük olmadan büyüklük taslamak ayrı şeydir, dedik. Büyük biri çocuğa büyüklük yapabilir. Zaten bu büyüklük onun hakkıdır. Bu yüzden çocuğa büyüklük yapması da gerekir; ama çocuğun yaşındaki veya ondan küçük biri ona büyüklük yapamaz, yaparsa büyüklük taslamış olur. Aynı şekilde cahil biri de kendisinden daha çok bilen birine âlimlik taslayamaz, böyle yaparsa hakkı olmadığı halde âlime büyüklük taslamış olur. Bu yüzden bize düşen; birilerine bir şeyler anlatmak, yol göstermek değil aksine öğrenmeye, anlamaya ve kazanmaya çalışmaktır. Yoksa hiç farkında olmadan mustekbir davranmış ve hakkımız olmayan bir şeye sahip çıkmış oluruz ki bundan haberimiz bile olmaz.
Evet, bu ayetin sonunda Allah onları neden aşağılayıcı bir azapla azaplandıracağını beyan ediyor. Ve bi mâ kuntum tefsukûn:529 “Fasık olduklarından dolayı (fasıklık yaptıklarından dolayı).” Yeryüzünde hakları olmadığı halde mustekbir davranıp fasık oldukları için Allah onları aşağılayıcı bir azapla azaplandıracak.
Ve men ezlemu mimmenifterâ alâllâhi kezibâ: “Allah’a yalan iftira atandan daha zalim kim vardır!” Allah adına yalan konuşup Allah’a iftira atandan daha zalim kim vardır! Ev kâle ûhiye ileyye ve lem yûha ileyhi şey’: “Kendisine hiçbir şey indirilmediği halde ‘bana da vahyolunuyor’ deyip.” Ve men kâle se unzilu misle mâ enzelallâh: “Ya da Allah’ın indirdiği gibi ben de indirebilirim (ben de Allah’ın vahyettiği, söylediği gibi konuşabilirim) diyenden (daha zalim) kim vardır?
Allah bu hitabı birinci derecede; Allah adına konuşanlara, Allah söylemediği halde “bunu Allah söylemiş” diyenlere, “ben de Allah’ın indirdiği gibi gökten vahiy indirebilirim, ben de Allah’ın konuştuğu gibi konuşabilirim” yani “senin Allah’ı dinlemen gerekmiyor, ben sana nasıl yapman gerektiğini söylerim” diyenlere yapıp böyleleri için “ondan daha zalim kim vardır” buyurdu.
Ve lev terâ iziz zâlimûne fî ğamerâtil mevt: “İşte, bu zalimleri o ölüm sarhoşluğu geldiğinde (o anda) bir görsen (halleri nasıl oluyor)!” Vel melâiketu bâsitû eydîhim ahricû enfusekum: “Melekler ellerini uzatıp canınızı verin (canınızı teslim edin dediğinde).” El yevme tuczevne azâbel hun: “İşte, o gün o alçaltıcı (aşağılayıcı) azapla cezalandırılacaksınız.” Bimâ kuntum tekûlûne alâllâhi ğayrel hakk: “Bunun sebebi Allah’ın hakkında (hakkınız olmadığı halde) söylediklerinizden dolayıdır.” Allah hakkında bilmeden, anlamadan hakkınız olmadığı şekilde konuşmanızdan dolayıdır. Ve kuntum an âyâtihi testekbirûn:530 “Ve siz onun ayetlerine karşı mustekbir oldunuz.” Allah’ın ayetlerine karşı büyüklenip “ben de onun gibi söz söyleyebilirim” dediniz.
Bu sınıfa özellikle Allah’ın kullarına Allah’ın ayetlerini takdim etmeyip onlara kendi kafalarına göre din öğretmeye kalkışanlar dâhildir. Bunu kesinlikle unutmamamız lazım ki herkese düşen; dinini, imanını Allah’ın kitabından öğrenmektir. Yoksa Allah adına konuşanlardan, ben de onun gibi anlatırım, ben de Allah hakkında konuşurum diyenlerden öğrenmek değildir! Onların yeri cehennemdir; çünkü onlar Allah’ın ayetlerine karşı mustekbir davranmış, kibirlenmiş, Allah’ın ayetlerini yeterli görmemiş, bu yüzden “ben de dini onun gibi anlatırım” demişlerdir. Hiç bunlardan daha büyük kâfir olur mu!
Kul yeteveffâkum melekul mevtillezî vukkile bikum: “De ki: (Allah’ın) görevli kıldığı melek sizin canınızı alacak.” Summe ilâ rabbikum turceûn:531 “Sonra siz rabbinize götürüleceksiniz.”
Ve lev terâ izil mucrimûne nâkisû ruûsihim inde rabbihim: “O mücrimleri (Allah’a karşı suç işlemiş olanları) rabbinin katında bir görsen, başlarını nasıl eğmişler!” Rabbenâ ebsarnâ ve semi’nâ: “(Derler ki) Rabbimiz! Gördük ve işittik (anladık).” Ferci’nâ: “Bizi geri gönder.” Na’mel sâliha: “(Bizi geri gönder de) Salih amel işleyelim.” İnnâ mûkinûn:532 “Biz bu sefer ikna olduk.” Biz bu sefer kesinkes işi anladık, diyecekler.
Ve lev şi’nâ le âteynâ kulle nefsin hudâhâ: “Biz dilemiş olsaydık herkese hidayeti verirdik.” Ama hidayeti onların tercihine bıraktık. Ve lâkin hakkal kavlu minnî: “Ama söz benden hak olarak çıkmıştır.” Yani ben bu sözü söylemişim ve söylediğim sözün arkasındayım, bu yüzden benim sözüm gerçekleşir. Le emleenne cehenneme minel cinneti ven nâsi ecmaîn:533 “Cehennemi cinlerle ve insanlarla dolduracağım (diye benden söz çıkmıştır).”
Fe zûkû bi mâ nesîtum likâe yevmikum hâzâ: “(Onlara) Bugüne kavuşmayı unutmanıza karşılık (hesabı unutmanıza karşılık) azabı tadın (denir).” İnnâ nesînâkum: “Biz de sizi unuttuk.” Siz nasıl ki bugünün hesabını unuttuysanız aynı şekilde biz de sizi unutacağız. Ve zûkû azâbel huld: “Ebedi olan azabı tadın.” Bi mâ kuntum ta’melûn:534 “Bu sizin yaptıklarınızdan dolayıdır.”
Allah şimdi okuyacağımız bu ayetlerde ise mü’minlerin; yani Allah’a, Allah’ın ayetlerine karşı mustekbir olmayanların halini beyan ediyor.
İnnemâ yu’minu bi âyâtina: “O kimseler ki ayetlerimize iman etmişler.” Ellezîne izâ zukkirû bihâ harrû succeda: “Onlara (ayetlerimiz) zikredildiğinde yüz üstü secdeye kapanırlar.” Ve sebbehû bi hamdi rabbihim: “Rablerini hamd ile tesbih ederler.” Ve hum lâ yestekbirûn:535 “Ve onlar mustekbir davranmazlar.” Onlar ayetlerimize karşı kibirlenmezler.
Tetecâfâ cunûbuhum anil medâci’: “Onların yanları yataklardan uzaklaşır.” Onlar gece vakti kalkıp rablerine secdeler ederler, rablerini tesbih edip hamd ile zikrederler. Yed’ûne rabbehum havfen ve tamaa: “Rablerine korku ve umut içinde dua ederler.” Ve mimmâ razaknâhum yunfikûn:536 “Ve onlara rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.”
Fe lâ ta’lemu nefsun mâ uhfiye lehum: “Hiç kimse onlar için (Allah’ın) neyi takdir ettiğini anlayamaz (çünkü Allah bunu gizlemiştir).” Min kurrati a’yun: “Göz aydınlığı olarak.” Allah’ın onlara böyle ikramda bulunmasının sebebi nedir? Bunun cevabını Allah veriyor. Cezâen bi mâ kânû ya’melûn:537 “Onların yaptıklarından dolayı.” Demek ki herkes yaptığını görüyor, kendi yaptığıyla karşı karşıya geliyormuş! Bu yüzden ister cennet, ister cehennem olsun ebedi hayatta gideceğimiz yer bizim yaptıklarımızdan dolayıdır. Doğru yapan, güzel yapan kendisi kazanır, yanlış yapan da kendisi kaybeder.
Bizim de bütün gayemiz, derdimiz; kardeşlerimizin, Allah’ın isimleri üzerinde tefekkür etmeleri, o isimlerle Allah’a dönüp dua etmeleri ve Allah’ın tüm isimleriyle kardeşlerimizin gönlüne tecelli etmesidir.
Evet, hep beraber Allah’ın El Mutekebbir ismini anlamaya ve rabbimizle nasıl büyük olacağımızı, bununla beraber nefis mertebelerini kat edip Allah katındaki kıymetimizi, değerimizi nasıl yükselteceğimizi öğrenmeye, anlamaya çalıştık.
Allah bizi mustekbirlerden, kibirlenenlerden eylemesin inşallah! Allah bizi haksız yere mustekbir davrananlardan eylemesin inşallah! Allah bizi mustekbir davranıp rabbinin ayetlerini ciddiye almayanlardan eylemesin inşallah! Rabbimiz bizi kendisiyle büyüttüklerinden, mutekebbir kıldıklarından, kebir kıldıklarından, aziz kıldıklarından eylesin inşallah! Allah bize her neyi ikram etmişse bizi de onlarla ahiretini, ebedi hayatını, Allah’ın rızasını satın almak için verenlerden, ikram edenlerden eylesin inşallah. Allah bizi nefis ve kalp mertebelerini kat edip Allah katındaki kıymetini, değerini artıran ve Allah ile mutekebbir olan kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
