EL CEBBAR
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyoruz. Geçen sohbetimizde El Muheymin ismini anlamaya çalışmıştık, bu sohbetimizde ise Allah’ın El Cebbar ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Evet, Allah cebbardır; dilediğini zorla yapan ve zorla yaptırandır. Allah bütün varlık üzerinde cebbardır, dilediğini yapar, yaptırır.
Peki, Allah neyi dilemiştir?
Allah’ın, yarattığı her şey üzerinde mutlaka bir muradı vardır ve bu muradının varlık üzerinde gerçekleşmesi için Allah Cebbar ismiyle tecelli edip varlığa muradının gereğini yerine getirtir, böylelikle varlık üzerindeki muradını gerçekleştirir.
Allah ayet-i kerimede “müşrikler istemese, kerih görse de Allah dinini tamamlar”428 buyurmuştur. Din hayat tarzı, yaşam biçimi demektir. Her bir varlığın dini vardır, dini olmayan hiçbir varlık yoktur; yani, Allah’ın bir varlık üzerindeki muradı neyse bu muradı varlığın dinidir.
Her şey sırat-el mustakim üzere, istikamet üzeredir. Bütün varlık için bu sırat-el mustakimi, istikameti Allah çizmiştir. Allah bir sırat-el mustakim de aynı şekilde insan için çizmiştir; ama insana irade verdiği için tercihi ona bırakıp “ister dosdoğru yolda, istersen de şeytanın yolunda gidersin” demiştir.
Allah ayet-i kerimede “(Hud dedi ki) Muhakkak ki benim rabbim sırat-el mustakim üzeredir”429 buyurur. Yani sırat-el mustakimde gidersen bu durumda rabbine kavuşursun; ama sırat-el mustakim üzerinde olmazsan bu defa bulacağın şey şeytan olur.
Allah bütün varlığa esmasıyla tecelli etmiştir, dolayısıyla bütün varlıkta tecelli eden Allah’ın esmasıdır, güzelliğidir. Allah, kuluna muamele edip Cebbar ismiyle tecelli ederken isimleri üzerinden tecelli eder; yani kuluna güzelliğini ikram etmek, ihsan etmek için ona sürekli muamelede bulunur.
Allah, insanı hangi konuda imtihana tabi tutarsa tutsun, onu zorlarsa zorlasın bu mutlaka Allah’ın güzelliğinin kulda tecelli etmesi içindir; yani o kulun, Allah’ın güzelliğiyle güzel olması içindir. Dolayısıyla bilmemiz lazım ki hangi musibet, hangi bela, hangi sıkıntı bize gelirse gelsin Allah’ın bizim üzerimizdeki muradının gerçekleşmesi için; El Esmau’l Husna’dan bir ismin, Allah’ın güzelliğinin üzerimizde tecelli etmesi içindir.
Şayet hayatı, imtihanları böyle anlamazsak hayatı Allah ile beraber yaşayamaz ve Allah’ın üzerimizdeki muradını anlayamayız. Dolayısıyla nasıl âbd olacağımızı, nasıl Hz. İnsan olacağımızı hiçbir zaman anlayamaz, bunun sonucunda âbdiyetliğimizin gereğini yerine getiremeyiz. Allah’ın muradının üzerimizde gerçekleşmesini ve rabbimize onun murad ettiği gibi bir kul olmayı, bununla beraber hayatı rabbimizle beraber yaşamayı istiyorsak o halde bunu anlamamız gerekir.
Allah cebbardır, hiçbir şekilde ona karşı konulamaz ve hiç kimse onun Cebbar isminin tecellisinden dışarı adımını atıp çıkamaz. Mülk onun, varlık onun, hüküm onundur. Bize düşen; bütün gönlümüzle rabbimize dönüp hangi ismini almamızı istiyorsa onu almak, hangi güzelliğiyle güzel olmamızı istiyorsa onunla güzel olmak ve güzelleşmektir.
Örnek vermek gerekirse; bize bir musibet geldiğinde yapmamız gereken şey bu musibete karşı sabretmek, tahammül etmek ve halim olarak yumuşak bir şekilde muamele etmektir. Yetmez, bir de ikramda bulunmaktır; çünkü ikram ettiğimizde Kerim ismiyle beraber o imtihanda bir daha kazanmış oluruz. Aynı şekilde bir de Allah’ın muamelesini bir mü’min olarak sevmemiz gerekir. Allah’ın bize olan muamelesinin saf hayır, saf rahmet, saf güzellik olduğunu bilirsek bize gelen muameleyi severiz, böylelikle Allah’ın İlah ve Vedud isimlerinin tecellisini alırız. Allah bize böyle muamelede bulununca bizi güzelliğiyle güzelleştirir; ama yok, Allah’ın bize olan muamelesini kabul etmez ve isyan edersek bunun sonucunda çirkinleşir, rabbimizi unutur, yok sayar ve imtihanı kabul etmemiş oluruz.
Bu yüzden devamlı “imtihan kazanma imkânıdır” diyoruz; yani, Allah, kuluna “haydi, kulum beni kazan” buyuruyor. Kulun dünyada kazanabileceği, kazanıp kendisine kalabileceği iki şey yoktur sadece tek bir şey vardır, o da; Allah’tır, Allah’ın güzelliği, yakınlığı, rızası, dostluğudur. Kulun bundan başka kazanabileceği hiçbir şey yoktur; çünkü kul, “benimdir” dediği şey her ne olursa olsun ölünce onu bırakıp gidecektir ya da onlar daha önce kulu bırakıp kendisinden ayrılacaktır.
Hâlbuki insanı bırakmayan, terk etmeyen sadece tek biri vardır, o da; Allah’tır. O halde herkese düşen; hiç kaybetmeyeceği olan rabbini, rabbinin rızasını, dostluğunu, yakınlığını ve rabbinin güzelliğini kazanmaktır. İnsan için bundan başka bir şey yoktur! Gerisinin hepsi fanidir; yani gelir ve geçer.
Rabbini kazanan birinin kazanamadığı hiçbir şey yoktur. Aynı şekilde rabbini kaybeden birinin de kazandığı hiçbir şey yoktur. İsterse ömrü boyunca dünyadaki bütün hükmü o sürsün, bütün mülkler, saltanatlar onun olsun, o yine kaybetmiştir! Çünkü o “bunlar benimdir” deyince Allah mutlaka bütün izzetin, şerefin, gücün, kuvvetin, mülkün kendisine ait olduğunu ona tattırır ve onu rezil, rüsva eder. Sonuç budur!
Allah cebbardır, hiç kimse ve hiçbir şey onun kudretinin, mülkünün dışına çıkamaz.
Peki, Allah neden cebbar olarak tecelli eder?
Elbette ki kuluna ikram etmek için böyle tecelli eder. Cebbar ismi, Allah’ın El Esmau’l Husna’sıyla beraber tecelli eden bir isimdir; yani Allah Cebbar ismiyle tecelli ederken aynı zamanda Hayr ismiyle beraber tecelli ederek kuluna hayrı zorla verir ve ona “haydi, hayrı kazan” der. Ya da Rahman ve Rahim olarak tecelli edip “haydi, rahmetimin içine gir ve rahmetime er” der. Kerim ismiyle, Vehhab ismiyle tecelli edip “sana ikram etmek, hibe etmek istiyorum, haydi, ikramımı al” deyip ona zorla ikram eder. Mü’min ve Selam isimleriyle beraber tecelli edip kulunun İslam’a girmesi, mü’min olması, imanı kazanması, selamete ermesi için onu zorlar. Bu yüzden Allah’ın Cebbar ismi her bir ismiyle, güzelliğiyle beraber bu şekilde tecelli eder.
Kul, Allah’ın yüz muamelesinden bir tanesine bile cevap verip “evet, ya rabbi! Bu güzelliğini alıyorum” derse hidayete, imana, rahmete, selamete, kurtuluşa erer ve cennete girer; ama bir tecelliyi bile almazsa yarın perde açıldığında Allah’ın ona nasıl muamele ettiğini, o kazansın diye nasıl da ona Cebbar ismiyle tecelli edip onu niçin sıkıntıya koyduğunu, ona hastalık, bela, dedikodu, iftira verdiğini tek tek görür. Görürken bunların istisnasız hepsinin Allah’ın saf rahmetinin, kereminin, hayr oluşunun sonucu olduğunu da görür ve bilir. Yani, Allah ona “kulum sadece bir sefer bile bunu böyle yapsaydın ne olurdu” der. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “Kıyamet günü o zulmedenler azabı, ateşi gördükleri zaman (daha ateşi görmeden önce) bütün gücün, kuvvetin, kudretin Allah’a ait olduğunu bilselerdi ne olurdu”430 buyurmuştur. Allah, bize olan bütün muamelesinin sırf biz kazanalım diye rahmetinden dolayı olduğunu unutmamamız için bunu şimdiden bize vahyiyle beyan ediyor.
Hayat bir imtihansa o halde imtihanı kabul etmek gerekir. Buraya kavga etmeye, birbirimizi eleştirmeye, çekiştirmeye, yermeye gelmemişiz! Biz kardeşiz, birbirimizin düşmanı değiliz. Allah, düşmanımızın sadece şeytan olduğunu söylemiş, bu yüzden ayet-i kerimelerde “Allah sizi karanlıklardan nura davet eder, şeytan da sizi nurdan karanlıklara davet eder.”431 “Şeytan sizin apaçık düşmanınızdır, ona uymayın, tabi olmayın, âbd olmayın”432 buyurmuştur. Bize düşen; dünyadayken imtihanlarla Allah’ın güzelliğini kazanıp onun güzelliğiyle güzel olmaktır. Aynı şekilde birbirimize yardım edip insanı dost olarak, şeytanı da düşman olarak görmektir; çünkü şeytanı düşman olarak görmezsek birbirimizi düşman olarak görürüz.
Düşmanlıkla ilgili olarak Araplarda bir deyim vardır. Araplar; “ben, kardeşim ve amcaoğlum düşmanla savaşırız, savaşı kazanırsak bu defa ben ve kardeşim, amcaoğluna karşı savaşırız. Yine savaşı kazanırsak bu defa da kardeşimle ben savaşırız” derler. Yani savaş bitmez, zaten bitemez de; çünkü Allah, insanı dost ve düşmanı belirleyecek vasıfta yaratmıştır. İnsanın dostu Allah, düşmanı ise şeytandır. Bu durumda insan asıl düşmanını düşman olarak bilmeyince kendine başka bir düşman bulur, hiç kimse olmazsa bile gider, kardeşiyle savaşır.
Savaşlar, kavgalar her ne için olursa olsun Allah, kullarının bir kısmına kazanma imkânı verip “haydi, doğru yap kazan” demiştir. Mazlum konumundaki biri Allah’ın istediği, razı olduğu gibi bir muamelede bulunursa kazanır, aynı şekilde zulmeden kişi zulmünden dönüp Allah’a itaat ederse o da kazanır; yani kul için savaşta, kavgada dahi her zaman manevi olarak kazanma imkânı vardır.
Mesela; savaş halinde olan bir topluluğun içine girdiğimizi farz edelim. O topluluğun da bir kısmı zalim, bir kısmı mazlum olsun. İster mazlumların istersek de zalimlerin olduğu tarafa girelim, orada bizim için sonuna kadar kazanma imkânı vardır. Zalimlerin içine girmek illa zalimlerden olmak ve onların yaptığı gibi yapmak demek değildir. Allah bize imkân verip “haydi, onları zulmünden alıkoy” demiştir. Biz de zalimlerin içindeyken onları zulümlerinden alıkoymak için elimizden geleni yaparsak kazanırız.
Aynı şekilde mazlumların içine girdiğimizde de onlara “önce bir sabredip Allah’ın hükmünü kabul edin, öncelikle nerede yanlış yaptığınızı, size gelen bu musibetin, belanın hangi günahlarınızdan, şirkinizden, nifakınızdan dolayı olduğunu görün, anlayın. Acaba başınıza gelen bu musibet Allah’tan yüz çevirdiğinizden dolayı olmasın! Hal böyleyken önce bir tövbe edip istiğfar edin. Acaba Allah’ın buradaki hükmü nedir, nasıl yapmanızı istiyor! Mutlaka peygamberler de sizin yaşadığınız gibi bir hal yaşamıştır, acaba bu hali yaşayan peygamber nasıl yapmıştır! Bu durumla ilgili olarak Allah ayette ne buyurmuştur! Nasıl yaparsanız bu imtihanı kazanırsınız ve bu musibet üzerinizden kalkar! İşi yaparken birilerine göre değil bu hali yaşayan peygamberler ve o peygamberle beraber olanlar gibi yapmanız lazım. Yoksa muvaffak olmanız mümkün değildir. Ömrünüz biter; ama bu zulüm bitmez, devam eder” dememiz gerekir. Böyle deyip onlar için elimizden geleni yaparsak yine kazanırız. Dolayısıyla zalimlerin de mazlumların da arasında olmak bizim için yine bir kazanma imkânı olur.
Peygamberler ve peygamberle beraber olanlar gibi yaparsak öncelikle ebedi hayatımızı kazanır, böylelikle hem kendimiz hem diğer insanlar ve hem de zalimler için rahmet oluruz. Allah’ın gazabı da gelse biz güzel ve doğru yaptığımız için Allah bizi Kıyamet günü zalimlerden ayırır, dolayısıyla yine kazanırız. Allah ayet-i kerimede “Allah mü’minlere yardım etmeyi kendi üzerine bir hak olarak almıştır”433 buyurur. Bu yüzden mü’minsen korkma, endişe etme; ama mü’min değilsen imansızlığından kork; çünkü böylelikle hem dünyan hem de ahiretin cehennem olur.
Cebbar isminin bir de kul üzerinde tecelli etmesi gerekir. Peki, Allah’ın Cebbar ismi kulun üzerinde nasıl tecelli eder?
Kul öncelikle kendi nefsine karşı cebbar olmalıdır; yani nefsinin başkaldırmasına, isyanına, itirazına karşı cebbar olmalı ve zor kullanabilmelidir. Kul kendi nefsi üzerinde cebbar olduğu kadarıyla nefsini tezkiye edebilir, temizleyebilir, yanlıştan alıkoyabilir ve nefsine hükmedebilir. Şayet, Allah’ın Cebbar ismi kul üzerinde tecelli etmezse; yani kul, nefsine karşı cebbar olmazsa bu durumda nefsi onu alt eder, nefsine yenilir ve nefsine güç yetiremez. Dolayısıyla kul “ben kendime hâkim olamadım, nefsime gücüm yetmedi” der. İşte, bu, Allah’ın Cebbar isminin kulun üzerinde tecelli etmemesinden dolayıdır.
Allah’ın Cebbar ismi senin üzerinde tecelli ederse nefsin senin için hizmetçi olur, binek olur, yardımcı olur; ama nefsin sana güç yettirirse bu durumda işbirliği yaptığı iblis sana hâkim olur ve nefisle şeytan senin üzerinde cebbar olur. Bu da Allah’ın Cebbar ismini nefse, şeytana, iblise verdin demektir. Bu yüzden bilmemiz lazım ki nefsine cebbar olmayanlar nefsine, arzusuna, hevasına âbd olur. Allah da ayet-i kerimede “nefsinin hevasını ilah edineni gördün mü”434 buyurmuştur. Böyleleri nefsine karşı cebbar olmadığı için şeytandan, nefsinden, kendinden korkar; çünkü nefsine karşı gücünü kaybetmiştir.
İsterseniz şimdi de Allah’ın Cebbar ismiyle ilgili ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımış, anlattığı gibi anlamış olabilelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Huvallâhullezî lâ ilâhe illâ huve elmelikul kuddûsus selâmul mû’minul muheyminul azîzul cebbâr: “Allah odur ki kendisinden başka ilah olmayandır. O; meliktir, kuddustur, selamdır, mü’mindir, muheymindir, azizdir, cebbardır.” El mutekebbir: “Bütün büyüklük ona aittir.” Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:435 “Allah (müşriklerin) şirk koştuklarından (onların yakıştırmalarından) münezzehtir (beridir).”
Nahnu a’lemu bi mâ yekûlûn: “Biz onların ne söylediklerini (her ne söylerlerse söylesinler bütün söylediklerini) biliyoruz.” Allah bu hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapıyor. Ve mâ ente aleyhim bi cebbâr: “Sen onların üzerinde (onlara karşı) cebbar değilsin.” Sen onları zorlayamazsın, böyle bir vasfın yoktur, sen onlara karşı zorba değilsin, cebbar değilsin. Cebbar olan sadece Allah’tır. Yoksa senin vazifen cebbar olup onları zorlayarak bu dini kabul ettirmek değildir.
Ayetleri okurken Hz. Musa (a.s.)’ın “insanlara karşı cebbar olmak, zorba olmak şeytanın işidir” dediğini göreceğiz. Evet, Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “sen onlara karşı cebbar değilsin” buyurdu.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz cebbar olmadığı halde bakıyoruz, biri çıkıp İslam adına cebbar olmaya kalkışabiliyor ve insanlara “sen Müslüman olacaksın, mü’min olacaksın” diyebiliyor! Hiç böyle bir şey olabilir mi! Hani, Allah ona “irade vermiş, iradeni kullan, tercihini kendin yap” demişti. Sen nasıl mü’minsin, nasıl Allah’ın buyurmadığı bir şeyi söyleyebiliyor, onun emretmediği bir şeyi yapabiliyorsun! İşte, Allah’a iftira atmak böyledir. Böyleleri Allah öyle istemediği halde “Allah böyle istiyor” diyerek Allah’a iftara atarlar. Bu yüzden dini, Allah’ın kitabından öğrenmeyenler Allah’a iftira atarak kendilerine din üretmişlerdir. Allah da onlar için ayet-i kerimede “onlar Kıyamet gününü ne zannediyorlar.”436 Yani “benim adıma konuşacak ve bana iftira atacaklar, ben de onları affedeceğim öyle mi” buyurmuştur.
Fe zekkir bil kur’ân: “Sen Kur’an’la (onlara) öğüt ver.” Sen cebbar değilsin. Senin vazifen Kur’an’la öğüt vermektir. Öyle kafana göre değil Kur’an’la öğüt ver. Men yehâfu vaîd:437 “Benim va’dimden korkanlara (öğüt verebilirsin).” Sadece beni dinleyenlere, vahyime iman edenlere, va’dimden, tehdidimden korkanlara öğüt verebilirsin; çünkü ancak onlar öğüt alırlar. Zaten biri tehdidimden korkmuyorsa ne mü’min, ne de Müslümandır, ne de Kur’an’dan öğüt alır. O seni dinlemez; çünkü bu onun işine gelmez.
Ellezîne yucâdilûne fî âyâtillâh: “O kimseler ki Allah’ın ayetlerine karşı mücadele ederler.” Onlar Allah’ın ayetlerini hükümsüz bırakmak için mücadele ederler. Allah bir şeye “doğru olan, güzel olan budur” dediği halde onlar sanki doğru başka bir şeymiş gibi Allah’ın doğru dedikleriyle mücadele ederler. Bi ğayri sultân: “Hem de herhangi bir delili olmaksızın (bunu söylerler).” Bunu yaparken de söylediği, yaptığı öyle akla, mantığa uyan, vahye dayanan bir şey değildir. Etâhum kebura makten indallâh: “(Onların bu hali, bu tavrı) Allah katında büyük bir buğzu (nefreti) gerektirir.” Allah böyle bir şeyden nefret eder ve bu, Allah katında büyük bir nefretle karşılanır, buyurdu Allah. Ve indellezîne âmenû: “(Aynı şekilde) İman edenlerin nezdinde de (bu böyledir).” Onların bu tavrı iman edenlerin nezdinde de nefretle, buğzla karşılanır. Kezâlike yetbaullâhu alâ kulli kalbi mutekebbirin cebbâr:438 “İşte, Allah böyle zorbalık yapanların, kibirlenmiş olanların kalplerini mühürler.”
Allah’ın mühürlediği bir kalbi hiç kimse açamaz. Daha doğrusu onlar kendi kalplerini Allah’a mühürletirler. Allah böyle mütekebbir ve cebbar olanların, zorbalık yapanların; yani, Allah’ın ayetlerini hükümsüz bırakmak ya da Allah’ın hükmü yerine başka bir hükmün kabul edilmesi için mücadele edenlerin kalplerini mühürler.
Allah, Ad kavminin resulü olan Hz. Hud (a.s.)’ı anlatır. Okuyacağımız bu ayeti Hz. Hud (a.s.) kendi kavmine söylüyor. İz kâle lehum ahûhum hûd: “Kardeşleri Hud onlara dedi ki:” E lâ tettekûn:439 “Siz (Allah’a karşı) takva sahibi olmayacak mısınız?” Allah’a karşı sorumluluğunuzu kabul etmeyecek misiniz? İnnî lekum resûlun emîn: “Muhakkak ki ben size (Allah’tan) gönderilmiş emin bir resulüm (elçiyim).” Yani size söylediklerim kendi sözüm değil Allah’ın bana vahyettikleridir. Fettekullâhe ve etîûn:440 “Allah’a karşı takva sahibi olun (ona karşı sorumluluğunuzu yerine getirin) ve bana itaat edin.”
Ve izâ betaştum betaştum cebbârîn:441 “Hem siz tuttuğunuzda (yakaladığınızda yani gücünüzün yettiklerine karşı) cebbarsınız (zorbasınız).” Onlara zorbalık yapıyorsunuz. Kâlû sevâun aleynâ e vaazte em lem tekun minel vâizîn:442 “(Kavmi ona) Dedi ki: Sen bize ha vaaz etmişsin, ha vaaz etmemişsin, bizim için aynıdır (fark etmez, bizce birdir).” Ha söyle, ha söyleme bizim için fark etmez, dediler.
Cebbar olanlar rablerini, peygamberini; yani, Allah’ın vahyini dinlemeyenlerdir. Allah’ın vahyini dinleyen, Allah’ın güzelliğiyle güzel olan biri hiç başkalarına karşı zorba olur mu, cebbar olur mu, onlara zorla bir şey yaptırmaya çalışır mı? -Elbette ki çalışmaz. Her ne adına olursa olsun bunu yapmaz, yapamaz. Bu yüzden kim birilerini her neyden dolayı zorlarsa zorlasın bu fark etmez, birilerini zorluyorsa cebbardır, zorbadır; çünkü Allah’ın, kuluna tanıdığı bir hak vardır. Bu da kuluna verdiği tercih hakkıdır. Kulun, Allah’ı kabul edip etmemesi seni ilgilendirmez, senin vazifen; sadece ona tebliğ etmek, davet etmek ve ona anlatmaktır. Yoksa onu hiçbir şekilde zorlayamazsın, buyurdu Allah.
Bir insan başka bir insanı bir konuda nasıl zorlayabilir! Önce insan olmak lazım insan! Öncelikle Hz. İnsan olmamız, Allah’a karşı takva sahibi olmamız; yani sorumluluğumuzu bilmemiz gerekir. Allah’a karşı sorumluluğumuzu bilirsek birbirimize karşı da sorumluluğumuzu bilir, yerine getiririz.
Birbirimize karşı sorumluluğumuz; birbirimizi Hz. İnsan olarak, Allah’ın yeryüzündeki halifesi, zatıyla ve sıfatıyla tecelli ettiği kul, Allah’ın aynası, Allah’ın güzelliğinin üzerinde görüldüğü insan olarak ve kendimiz için cennet olabilecek bir imkân olarak görmektir. Öyle değil mi! İnsana karşı güzel yaptığımızda, ona güzellikle muamele ettiğimizde onunla beraber cenneti, Allah’ın rızasını kazanırız. Birbirimize böyle bakmamız gerekir.
Kendi nefsimiz üzerinde cebbar olmamız gerekirken düşman olan nefsimizi, şeytanı unutuyor ve kendimize başka düşmanlar üretiyoruz. İşte, bu, insanlar üzerinde cebbar olmaya kalkıştığımız içindir.
Ve iz teezzene rabbukum le in şekertum le ezîdennekum ve le in kefertum inne azâbî le şedîd:443 “Rabbiniz size şöyle vaaz eder (şöyle nasihat eder, sizi şöyle davet eder) Şükrederseniz nimetimi artırırım. Nankörlük yaparsanız (inkâr ederseniz) azabım çok şiddetlidir.” Yani şükretmediğin için nimetimi aldığımda azabı görürsün. Ve kâle mûsâ in tekfurû entum ve men fil ardı cemîa: “Musa, kavmine dedi ki: Eğer siz ve yeryüzündekilerin hepsi (bütün insanlar) nankörlük yaparsa (inkâr ederse kesinlikle Allah’a bir zarar veremez).” Fe innallâhe le ğaniyyun hamîd:444 “Çünkü Allah ğaniyy ve hamiddir.” Allah hamda layıktır, zengin olandır, hiç kimseye ihtiyacı olmayandır. Allah size şükredin diyorsa bu sizin içindir, siz kazanasınız ve nimetten mahrum kalıp azaba uğramayasınız diyedir.
Vesteftehû ve hâbe kullu cebbârin anîd:445 “(Peygamberler kendi düşmanlarına karşı) Fetih istediler. (Allah da) Her cebbarı (her inatçıyı, zorbayı) hüsrana uğrattı.” Bu, Allah’ın va’didir. Biri, Allah’ın bir ismini kendine mal edip Allah’ın kulları, mahlûkatı üzerinde onunla hükmetmeye, muamele etmeye kalkışırsa kendini Allah’a ortak koşmuş olur. Böyle biri rabbini zaten kaybetmiştir, yetmez bir de Allah onu hüsrana uğratır; çünkü Allah vahidu’l kahhardır. Yani biri Allah’a herhangi bir isminde kendini şirk koşarsa Allah ona “kulum! Seni iki damla pis sudan yaratmışım, sen de kalkmış kibirleniyor ve kendini bana şirk koşuyorsun” deyip o ismini kulundan alır, böylelikle onu kahreder. Allah’ın hangi isminde olursa olsun bu fark etmez, biri Allah’ın bir isminde şirk koşarsa Allah ondan o ismini alarak onu kahreder.
Ve berazû lillâhi cemîa: “Herkes mutlaka Allah’ın huzuruna çıkar.” Allah bütün insanları huzurunda toplar ve huzuruna çıkarır. Fe kâled duafâu lillezînestekberû: “(Bütün insanlar Allah’ın huzuruna çıktığında) Zayıf olanlar, kibirlenmiş olanlara diyecekler ki.” Birileri zayıf olanlara karşı kibirlenip büyüklenerek; “bana uyun, bana tabi olun” demiştir. O zayıf olanlar da kendilerini küçük gördüklerinden, daha doğrusu kendilerinde aşağılık kompleksi olduğundan dolayı kibirlenenlere uymuş, tabi olmuşlardır. İnnâ kunnâ lekum tebea: “Biz size tabi olduk (size uyduk).” Zayıf olanlar bunu Kıyamet günü kendilerine karşı kibirlenen kişilere diyecekler. Fe hel entum muğnûne annâ min azâbillâhi min şey’: “(Diyecekler ki: Bugün) Siz, Allah’ın azabından bir şeyi bizden savabilir misiniz?” Bakın, biz size uyduk, tabi olduk. Siz dünyadayken bizim büyüklerimizdiniz, şimdi ise biz azaba uğradık. Siz bu azaptan bir şeyi bizden savabilir misiniz?
Kâlû lev hedânallâh: “(Onlar da) Diyecekler ki: Allah bize hidayeti vermiş olsaydı.” Le hedeynâkum: “Biz de size hidayet verirdik (sizi hidayete erdirirdik).” Dikkat edilirse Lev hedânallâh: “Allah bize hidayeti verseydi” diyorlar. Bu sözlerinde Allah’a karşı bir suçlama vardır. Hâlbuki Allah onlara hidayeti vermişti; ama onlar Allah’ın hidayetinden, vahyinden kaçmış, hidayeti almamışlardı. Bir de “Allah bize hidayet verseydi” deyip Allah’ı suçluyorlar! Kıyamet gününde bile hâlâ akılları başlarına gelmemiş, hâlâ anlamamışlar!
Hidayet hiç kimseyle değil Allah’ın vahyiyledir. Hidayet ancak Allah’ın vahyiyle dirilmiş olanla; yani canlı Kur’an’la olur. Yoksa her önde giden zaten “ben doğru yoldayım, beni takip edin” diyor; ama bilmemiz lazım ki yol, hidayet, Allah’ın hidayeti değilse, Allah’ın sırat-el mustakimi değilse o yolda gidenlerin sonu cehennemdir, azaptır, pişmanlıktır. Bu yüzden o kibirlenenler “Allah bize hidayeti verseydi biz de size hidayet verirdik” derler. Sevâun aleynâ e cezi’nâ em sabernâ: “İster feryat edelim, ister sabredelim şimdi bizim için fark etmez (birdir).” Mâ lenâ mim mehîs:446 “Çünkü artık bizim kaçacak bir yerimiz de yoktur.” İş, işten geçmiştir.
Bir de şeytan orada konuşur. Ve kâleş şeytânu lemmâ kudiyel emr: “İş olup bittikten sonra (Allah hükmünü verdikten sonra, cennetliklerle cehennemlikler belli olduktan sonra) şeytan (o kaybedenlere) der ki:” İnnallâhe vaadekum: “Allah size vaatte bulundu.” Allah’ın va’di Kur’an’dır. Allah neyi söylemişse onu va’detmiştir. Va’del hakk: “(Allah’ın) Va’di haktır.” Şimdi siz de gördünüz ki Allah’ın va’di hakmış! Allah’ın va’di zaten haktır. Ve vaadtukum: “Ben de size vaatte bulundum.” Şöyle yaparsanız böyle olur, böyle yaparsanız şöyle olur, deyip size vaatte bulundum, bir de Allah’ın size va’di vardı; ama siz Allah’ı dinlemediniz de beni dinlediniz. Fe ahleftukum: “Ben size karşı yalancı çıktım (söylediklerim yalandı).” Şeytan, sen de Allah’ın va’dine karşı bir vaatte bulunursan yalancı çıkarsın, bunu anlaman lazımdı, diyor!
Ve mâ kâne liye aleykum min sultân: “Bununla beraber sizin üzerinizde benim bir gücüm yoktu.” Sizi zorlayacak herhangi bir gücüm de yoktu. İllâ en deavtukum: “Ancak ben sadece sizi davet ettim.” Festecebtum lî: “Siz de hemen bana icabet ettiniz.” Allah sizi davet etti; ama siz Allah’ın va’dine güvenmeyerek Allah’ın davetine icabet etmediniz. Ben sizi davet edince ise benim davetime güvenip hemen icabet ettiniz. Fe lâ telûmûnî ve lûmû enfusekum: “(Şimdi, bugün) Beni levmetmeyin (beni yermeyin, kınamayın), kendinizi yerin (kendi nefsinizi kınayın).” Çünkü siz bunu bilerek ve isteyerek yaptınız. Siz bilerek ve isteyerek Allah’ın va’dine değil de benim va’dime güvendiniz ve benim davetime icabet ettiniz o halde şimdi beni kınamayın, kendinizi kınayın. Bunu şeytan söylüyor!
Mâ ene bi musrihikum: “(Siz bana uyduğunuz için bugün) Ben sizi kurtaramam.” Ve mâ entum bi musrihiyy: “Siz de beni kurtaramazsınız.” İnnî kefertu bimâ eşraktumûni min kabl: “Ben bundan önce de sizin beni (Allah’a) şirk koşmanızı inkâr ettim (kabul etmedim).” Allah’a itaat etmek yerine bana itaat etmeniz beni Allah’a şirk koşmanızdır. Ben böyle bir şey söylemedim, bunu reddediyor, kabul etmiyorum. Dolayısıyla böyle bir sorumluluğu da üstlenmem; çünkü siz kendiniz beni Allah’a şirk koştunuz. İnnez zâlimîne lehum azâbun elîm:447 “Muhakkak ki zalimler için (kendi kendine zulmedenler, rabbini dinlemeyip şeytanı dinleyenler için) elim (iç yakan) bir azap vardır.”
Ve udhilellezîne âmenû ve amilus sâlihâti cennâtin tecrî min tahtihâl enhâru hâlidîne fîhâ bi izni rabbihim: “İman edip salih amel işleyenler rablerinin izniyle altlarından ırmaklar akan cennetlere koyulacaklardır ve orada ebedi kalacaklardır.” Ben senin rabbinim ve bunu sana ikram ediyorum. Yeter ki beni rabbin olarak bil ve seni terbiye etmeme müsaade et, buyurdu Allah. Dikkat edilirse Allah bi iznillah: “Allah’ın izniyle” demedi bunun yerine bi izni rabbihim: “Rabbinin izniyle” buyurdu. Bu; sen benim terbiyemle terbiye olursan gideceğin yer altından ırmaklar akan cennetler olur, manasına gelir. Tahiyyetuhum fîhâ selâm:448 “Onların orada birbirlerine konuşmaları (temennileri) selamdır.” İnsan dünyada selamette olursa ahirette de selamette, selam yurdunda olur.
Allah bir de Habil ile Kabil’i anlatır ve Kabil’in Habil’e karşı kıskançlığından dolayı zorbalık yaptığını beyan eder.
Vetlu aleyhim nebeebney âdeme bil hakk: “Bir de onlara Âdem’in iki oğlunun haberini hak ile anlat.” Bil hak kelimesi ayetlerde sıkça geçen bir kelimedir. Allah bir ayette “bil hak” diye buyuruyorsa o ayeti “hak anlaşılsın, gerçek, hakikat ortaya çıksın, bundan ders alınsın, örnek olarak, ölçü olarak kabul edilsin, insana hakkı göstermiş olsun diye” şeklinde anlamak gerekir. Bu yüzden ayet; “onları hakka taşısın, hakla buluştursun diye bu kısayı onlara anlat” manasına gelir.
İz karrabâ kurbâna: “İkisinden kurban etmeleri istenmişti.” Fe tukubbile min ehadihimâ: “(Kurban) Onlardan birisinden kabul edilmiş.” Ve lem yutekabbel minel âhar: “Diğerinden kabul edilmemişti.” İkisi de Allah’ın emri üzerine kurban vermişti; ama birinin kurbanı kabul edilirken diğerinin kabul edilmemişti. Kâle le aktulenneke: “(Kurbanı kabul edilmeyen, kabul edilene) Dedi ki: Seni öldüreceğim.” Kâle innemâ yetekabbelullâhu minel muttekîn:449 “(Kurbanı kabul olan da kardeşine) Dedi ki: Allah, kurbanı ancak muttakilerden kabul eder.” Allah’a karşı sorumlu olduğu için bu sorumluluğunu bilenlerin yaptığı kurbanı Allah kabul eder. Yoksa imansız, takvasız bir kurbanı Allah kabul etmez. Habil bunu söylerken aslında kardeşine bir de ders veriyor, öğretiyor, vaazda bulunuyor.
Le in besadte ileyye yedeke li taktulenî: “(Kardeşi dedi ki) Yemin ederim ki eğer sen beni öldürmek için bana elini uzatırsan.” Mâ ene bi bâsitin yediye ileyke li aktuleke: “Ben seni öldürmek için elimi sana uzatmam.” Bu; bizi öldürmeye kalkışanlara karşı elimiz, kolumuz bağlı duralım ve kendimizi hiç savunmayalım demek değildir. Bu bir davettir. Habil böyle söylerken kardeşi Kabil’e “sen beni öldürmeyi düşünsen de ben seni öldürmeyi asla düşünmem, Allah’ın emri, isteği budur. Kurbanının kabul edilmesini istiyorsan takva sahibi ol ve önce Allah’a karşı sorumluluğunu kabul et. Sen benden önce Allah’a karşı sorumlusun. Bu yüzden ben seni ne cennete ne de cehenneme gönderebilirim. Kurbanının kabul olmasını da sağlayamam yahut kurbanının kabul olması için herhangi bir müdahalede bulunamam, sorun sendedir” deyip Kabil’i güzel yapmaya davet ediyor.
Habil, Kabil’e kendisini öldürmeye teşebbüs etmesi durumunda neden elini bile uzatmayacağının sebebini söylüyor. İnnî ehâfullâhe rabbel âlemîn:450 “Çünkü ben âlemlerin rabbi olan Allah’tan korkarım.” Habil bunu söylemekle Kabil’e “ben, Allah’a karşı takva sahibiyim ve Allah’tan korkarım. Bu yüzden sana bir müdahalede bulunmadan önce rabbimin benden ne istediğinin hesabını yaparım” demek istiyor. İşte, takvalı olmak böyledir.
İnnî urîdu en tebûe bi ismî ve ismike: “Eğer bunu böyle istersen ben biliyorum ki hem kendi günahını hem de benim günahımı (beni öldürme günahını) yüklenmiş olursun.” Fe tekûne min ashâbin nâr: “Bu durumda cehennem ehli olursun.” Gideceğin yer cehennem olur ve ben böyle bir şey yapmam, seni öldürmem; çünkü ateş ehlinden, cehennem ehlinden olmak istemiyorum. Ve zâlike cezâûz zâlimîn:451 “Zalimlerin cezası budur (cehennemdir).” Bunu yapanların gideceği yer cehennem olur ki zalimlerin de cezası budur. Bunu yapanlar, böyle düşünenler zalimdir.
Fe tevveat lehu nefsuhu katle ahîhi: “(Kabil’in) Onun nefsi, kardeşini öldürmeyi ona tav ettirdi (ona güzel gösterdi, ona sevdirdi).” Fe katelehu fe esbaha minel hâsirîn:452 “Böylece onu (kardeşi Habil’i) öldürdü. Bununla beraber (Kabil) hüsrana uğrayanlardan oldu.”
Kardeşi sadece zahiri olarak aynı anne babadan iki kardeş şeklinde anlamamak gerekir. Aynı şey hem mü’min hem de insan kardeş için geçerlidir; çünkü tüm insanlar kardeştir. Bu yüzden Âdemoğlunun iki oğlu Hz. Âdem (a.s.)’ın iki oğlu demektir. Dolayısıyla Hz. Âdem (a.s.)’in on bin sene önceki oğlu ile şimdiki oğlu arasında hiçbir fark yoktur, biz de aynı şekilde Hz. Âdem (a.s.)’ın oğluyuz ve biz de birbirimizin kardeşiyiz. Bu yüzden hiç kimsenin kardeşini öldürmeyi düşünmesi bile hoş karşılanmaz, Allah bunu kabul etmez.
Eğer mü’minsen, kendine hangi hakkı veriyor, tanıyorsan aynı hakkı kardeşine de tanıman gerekir. Şayet ona bu hakkı tanımıyor, “karşımdaki bana istediğim gibi davransın, ben de ona başka türlü davranayım” diyorsan bu durumda mü’min değilsin, iman etmemişsin demektir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “kendin için istediğini mü’min kardeşin için de istemedikçe mü’min olamazsın”453 buyurmuştur. Yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz çizgiyi çizmiştir. O halde ya çizginin mü’min tarafında durursun ya da arka tarafında durur, kendin için istediğini kardeşin için de istemez ve mü’min olamazsın.
Mü’min kardeşi, insanın beraber yaşadığı kardeşidir; ama sadece mü’min kardeşin için değil insan kardeşin için de kendin için istediklerini istemen gerekir. Kendin için imanı, cenneti istiyorsan o halde aynısını Firavun’a da istemen lazım. Peygamberler böyle yapmıştır. Hz. Musa (a.s.) Firavun için imanı, cenneti istemeseydi Firavun’un ayağına gitmezdi. Aynı şekilde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de Ebu Cehil’in cennete gitmesini istemeseydi yüz sefer onun ayağına gitmezdi. Bu nedenle Mü’min kendisi için istediğini müşrik de olsa her bir insan için ister; çünkü mü’mine yakışan budur.
Ke meseliş şeytâni iz kâle lil insâni, ukfur: “(Münafıkların durumu) Şeytanın durumuna benzer. (Şeytan) İnsana inkâr et der.” Rabbine karşı nankörlük yap ve hakikati ört, der. Fe lemmâ kefera: “Ne zaman ki (insan) inkâr etti.” Allah, münafığın durumunu şeytanın durumuna benzetip münafıkların da böyle yaptığını beyan ediyor. Şeytan onu inkâra, nankörlüğe götürür ve o da hakikati inkâr edince, nankörlük yapınca Kâle innî berîun minke: “(Şeytan) Der ki: Ben senden beriyim (uzağım).” Ben senin gibi değilim. İnnî ehâfullâhe rabbel âlemîn:454 “Ben âlemlerin rabbi olan Allah’tan korkarım.” Demek ki şeytan böyle yapıyormuş!
Allah, münafıkların durumunun da aynen şeytanınki gibi olduğunu, onların da şeytan gibi hareket ettiklerini buyurdu. Münafıklar hem mü’min gibi hem kâfir gibi dururlar. İşlerine gelmeyen, kendileri için tehlikeli olan bir durumla karşılaştıklarında hemen “ben Müslümanım, iman etmişim” derler. Yani şeytanın yaptığı gibi yaparlar.
Fe kâne âkibetehumâ ennehumâ fin nâri hâlideyni fîhâ ve zâlike cezâuz zâlimîn:455 “Sonuç itibariyle ikisinin de yeri ebedi cehennemdir (ateştir). Zalimlerin (zulmedenlerin) cezası budur.”
Yâ eyyuhâllezîne âmenu: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” İttekullâh: “Allah’a karşı takva sahibi olun.” Allah’a karşı sorumluluğunuzu bilin ve yerine getirin. Vel tenzur nefsun mâ kaddemet liğad: “Herkes (her nefis) yarın için ne hazırladığına baksın.” Vettekullâh: “Allah’a karşı takva sahibi olun (sorumluluğunuzu yerine getirin).” İnnallâhe habîrun bimâ ta’melûn:456 “Muhakkak ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”
Ve lâ tekûnû kellezîne nesullâh: “Allah’ı unutanlar gibi olmayın.” Fe ensâhum enfusehum: “(Allah da) Onlara nefislerini (kendilerini) unutturmuştur.” Onlar Allah’ı unutmakla kendi kendilerini unutmuşlardır. Ulâike humul fâsikûn:457 “İşte onlar fasıkların ta kendileridir.”
Lâ yestevî ashâbun nâri ve ashâbul cenneh: “Ateş ehli ile cennet ehli bir olmaz.” Bunlar müsavi değildir. Ashâbul cenneti humul fâizûn:458 “Cennet ashabı (cennet ehli) kurtuluşa (saadete) erenlerdir.”
Lev enzelnâ hâzel kur’âne alâ cebel: “Şayet biz bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık.” Le raeytehû hâşian mutesaddian min haşyetillâh: “Onu Allah’ın korkusundan (haşyetinden) paramparça olmuş olarak (baş eğmiş olarak) görürdün.” Ve tilkel emsâlu nadribuhâ linnâs: “İşte biz insanlara böyle misaller veriyoruz ki.” Leallehum yetefekkerûn:459 “Düşünsünler (tefekkür etsinler) diye.” Biz Kur’an’ı bir dağa indirseydik, dağ Allah’ın haşyetinden boyun eğip paramparça olurdu. Bu misali, Allah’ın ayetlerini dinledikleri zaman kendilerinde bir kıpırdanma olup olmadığını ve ayetlerin kendilerini Allah’a döndürüp döndürmediğini tefekkür etmeleri için insanlara veriyoruz, buyurdu Allah.
Huvallâhullezî lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” Âlimul ğaybi veş şehâdeh: “O gaybın da şehadetin de âlimidir.” O açık olanı da gizli olanı da bilendir. Huver rahmânur rahîm:460 “O, rahman ve rahimdir.” Allah kendini rahman ve rahim olarak tanıtıyor.
Huvallahullezî lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” Elmelikul kuddûsus selâmul mu’minul muheyminul azîzul cebbârul mutekebbir: “Allah meliktir, kuddustur, selamdır, mu’mindir, muheymindir, azizdir, cebbardır, mutekebbirdir.” Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:461 “Allah (müşriklerin) şirk koşmalarından münezzehtir (subhandır).” Yani Allah, isimlerini sayarak kendini sana tanıttı, bu durumda Allah’a imanın bunun dışındaysa bil ki Allah bundan beridir, Allah subhandır.
Huvallâhul hâlikul bâriul musavvir: “O Allah; halıktır, bari’dir (ilk yaratandır, uyumlu yaratandır, birbirine uygun yaratandır), musavvirdir (suret verendir).” Lehul esmâul husnâ: “El Esmau’l Husna (bütün güzellikler, bütün güzel isimler) ona aittir.” Allah bütün güzelliğe sahip olandır. Yusebbihu lehû mâ fis semâvâti vel ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa (her şey, herkes) onu tesbih eder.” Her şey onun emrettiği yolda yürümek zorundadır, her şey onun yolunda akar. Ve huvel azîzul hakîm:462 “O aziz ve hakimdir.” Bütün güç, kudret, şeref ona aittir. Bununla beraber Allah hakimdir; yaptığı her işte mutlaka bir hikmeti ve muradı vardır.
Bunu da Hz. Hud (a.s.) kendi kavmine söylüyor. İnnî tevekkeltu alallâhi rabbî ve rabbikum: “Muhakkak ki benim de rabbim, sizin de rabbiniz olan Allah’a güvendim (tevekkül ettim).” Mâ min dâbbetin illâ huve âhızun bi nâsıyetihâ: “Hiçbir canlı varlık yoktur ki o (Allah) onun perçeminden tutup (onu) yürütmesin.” İnne rabbî alâ sırâtin mustekîm:463 “Benim rabbim sırat-el mustakim üzeredir.”
Fe in tevellev: “(Sen böyle söylediğinde onlar Allah’tan) Yüz çevirirlerse (dönerlerse).” Fe kad eblağtukum mâ ursiltu bihî ileykum: “(Onlara de ki) Ben benimle gönderileni size tebliğ ettim.” Ben, Allah’ın bana gönderdiği vahyi, emri size tebliğ ettim. Ve yestahlifu rabbî kavmen ğayrekum: “Ayrıca rabbim dilerse sizi giderir, yerinize başka bir kavim getirir.” Ve lâ tedurrûnehû şey’â: “Hiç kimse hiçbir şekilde ona zarar veremez.” İnne rabbî alâ kulli şey’in hafîz:464 “Muhakkak ki benim rabbim her şeyin üzerinde hafizdir (koruyandır, gözetendir).”
Ve lemmâ câe emrunâ: “Ne zaman ki emrimiz (hükmümüz) geldi.” Emrimiz geldi demek; gazabımızın vakti geldi demektir. Necceynâ hûden vellezîne âmenû meahû: “Biz Hud’u ve onunla beraber iman edenleri kurtardık.” Bi rahmetin minnâ: “Bizden bir rahmet olarak (kurtardık).” Ve necceynâhum min azâbin ğalîz:465 “Ayrıca onları çok acıklı bir azaptan kurtardık.”
Ve tilke âdun cehadû bi âyâti rabbihim: “Ad (kavmi) rablerinin ayetleri ile mücadele ettiler.” Allah’ın ayetlerini hükümsüz bırakmak için mücadele ettiler. Ve asav rusulehû: “Onun resulüne karşı asi oldular.” Vettebeû emre kulli cebbârin anîd:466 “Her zorbanın (her isyan edenin) emrine de tabi oldular.” Neden? -Çünkü Allah’a iman edip Allah’ı cebbar olarak kabul etmeyenler haddini aşan zorbaların emrine itaat ederler.
Unutmamamız lazım ki Allah’tan korkanlar başkasından korkmazlar. Allah’tan korkmayanlar, onun hesabını yapamayanlar, Allah’ın cebbar olduğuna ve her şeyin onun kudretinde olduğuna iman etmeyenler ise bir yetkiye, mevkiye sahip olanlardan korkar, onlara uyup tabi olurlar.
Firavunun kavmi de böyleydi. Onlar da Hz. Musa (a.s.)’ı biliyorlar ve ona iman etmek istiyorlardı; ama Firavun’dan korktukları için ona iman etmemişlerdi. Hz. Musa (a.s.)’ın Allah’ın resulü olduğunu bildikleri halde Firavun’a “sen bizim rabbimizsin” demeyi tercih etmişler; çünkü Allah’ın isimlerine; yani rahman oluşuna, cebbar oluşuna, malikül mülk oluşuna iman etmemişlerdi.
Demek ki sadece Allah’ı bilmek, kabul etmek yetmiyor, bir de Allah’ın isimlerine iman etmek gerekiyormuş!
Allah bu ayette Hz. Musa (a.s.)’ı anlatır. Ve lemmâ beleğa eşuddehû vestevâ: “(Musa) Gençlik çağına gelip olgunlaşınca.” Âteynâhu hukmen ve ilmâ: “Biz ona hüküm ve ilim verdik.” Ona hikmet ve ilim verdik. Ve kezâlike neczîl muhsinîn:467 “İşte biz muhsin olanları (güzel yapanları, güzel davrananları) böyle mükâfatlandırırız.” O halde biz de güzel yaparsak Allah bizi de ilimle, hikmetle ve doğru hüküm vermekle mükâfatlandırır. Bunun şartı peygamber olmak değil güzel olmaktır.
Ve dahelel medînete alâ hîni ğafletin min ehlihâ: “(Musa) Şehir halkı gafletteyken (uykudayken) şehre girdi. Fe vecede fîhâ raculeyni yaktetilâni hâzâ min şîatihî ve hâzâ min aduvvih: “(Musa) Biri düşman tarafından (Firavunun tarafından) biri de kendi tarafından (kabilesinden, Yahudi ırkından) iki kişiyi öldüresiye kavga eder halde buldu.” Festeğâsehullezî min şîatihî alellezî min aduvvihî fe vekezehû mûsâ fe kadâ aleyh: “O zaman kendi tarafından (kendi kabilesinden) olan kişi düşmanına karşı ondan (Musa’dan) yardım istedi. Musa da ona bir tokat (bir yumruk) vurup onun işini bitirdi.” Hz. Musa (a.s.) adama bir yumruk vurduğu gibi adamın işi bitti; yani adam öldü. Kâle hâzâ min ameliş şeytân: “(Musa) Dedi ki: Bu, şeytanın amelidir.” Hz. Musa (a.s.) “benim bu yaptığım tam da şeytanın ameliydi, ben şeytanı sevindirecek bir iş yaptım; çünkü şeytan da aynen böyle istiyordu. Ben de ona uyup onun amelini yaptım” dedi. İnnehû aduvvun mudillun mubîn:468 “O apaçık delalete düşüren bir düşmandır.” Şeytan, insana apaçık düşmandır ve insanı apaçık delalete düşürendir. Allah bu ayette kavga etmenin, kendi tarafı da olsa kavga eden birinden taraf olmanın, şeytana uymak olduğunu buyurdu.
Peki, Hz. Musa (a.s.) sonra ne dedi?
Kâle rabbi innî zalemtu nefsî: “Dedi ki: Rabbim! Ben kendime zulmettim.” Fağfirlî: “Beni mağfiret et.” Bir yanlıştır yaptım ve kendime zulmettim, sen beni mağfiret et. Fe ğafere lehu: “(Allah da) Onu mağfiret etti.” İnnehu huvel ğafûrur rahîm:469 “Muhakkak ki Allah ğafur ve rahimdir.”
O halde biri yanlış yaptığında yahut istemeden elinden bir kaza çıktığında “ben doğru yaptım” deyip kendini savunmamalı, tam tersine “rabbim! Bu, yaptığım şeytanın amelidir. Ben yanlış yaptım, kendime zulmettim; ama tövbe ediyorum, beni mağfiret et” demelidir. Mağfiret et demek, bir daha onu yapmayacağım manasına gelir. Biri böyle yapınca Allah da onu mağfiret eder; çünkü Allah ğafur ve rahimdir.
Kâle rabbi bimâ en’amte aleyye: “(Musa) Dedi ki: Rabbim! Sen bana nimetlerini ikram etmişsin.” Benim üzerimde senin nimetlerin var. Fe len ekûne zahîrân lil mucrimîn:470 “And olsun ki artık mücrim olanlara arka olmayacağım.” Yanlış yapanları, günah işleyenleri, suç işleyenleri desteklemeyecek, onların yolunda gitmeyecek ve onlara yardım etmeyeceğim.
Fe esbehe fîl medîneti hâifen yeterakkebu: “(Musa) Şehirde korku içinde (sağa sola bakıp) gözetleyerek sabahladı.” Fe izellezistenserahû bil emsi yestasrihuhu: “(Sabah olduğunda) Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen (adam) ondan (bir daha) yardım istedi.” Bu adam bu defa da başka biriyle kavga ediyor ve yine Hz. Musa (a.s.)’dan yardım istiyor. Kâle lehu mûsâ inneke le gaviyyun mubîn:471 “Musa da ona dedi ki: Belli ki sen haddi aşmış bir azgınsın.”
Fe lemmâ en erâde en yabtişe billezî huve aduvvun lehumâ: “(Musa) İkisinin de düşmanı olan o kimseyi yakalamak istediği zaman.” Kâle yâ mûsâ e turîdu en taktulenî kemâ katelte nefsen bil ems: “(Adam) Dedi ki: Ya Musa! Dün birini öldürdüğün gibi (bugün) beni de mi öldürmek istiyorsun?” İn turîdu illâ en tekûne cebbâren fil ard: “Sen yeryüzünde bir cebbar mı (zorba mı) olmak istiyorsun?” Hayatı yaşarken bir zorba mı olmak istiyorsun! Ve mâ turîdu en tekûne minel muslihîn:472 “Sen ıslah edenlerden olmak istemiyor musun!” Adam böyle söyleyince Hz. Musa (a.s.) hemen kendine geldi. Bu olay yaşandıktan sonra da Hz. Musa (a.s.) Mısır’ı terk edip Medyen’e, Hz. Şuayb (a.s.)’ın yanına gitti.
Mesele; Allah’a itaat yolunda nefsimizin başkaldırmasına, isyanına karşı cebbar olmak, bununla beraber insanlara, varlığa, mahlûkata karşı da asla zorba olmamaktır.
Evet, hep beraber Allah’ın El Cebbar ismini ayetlerde geçtiği gibi anlamaya ve Cebbar isminin nefsimize karşı nasıl tecelli etmesi gerektiğini öğrenmeye çalıştık.
Allah bizi nefsine karşı cebbar olanlardan eylesin inşallah! Allah bizi insanlara, mahlûkata karşı cebbar olanlardan, zalimlerden eylemesin inşallah. Allah bizi müslihlerden, ıslah edenlerden eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
