EL CAMİ’
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber nüzul sırasına göre Allah’ın El Esmau’l Husna’sını anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi isimleriyle tanımaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde En Nur ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın El Cami’ ismini anlamaya, öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Allah’ın isimlerini öğrenmekten gaye; Allah’a halife olmak, âbd olmak ve Allah’a zatıyla, sıfatlarıyla, isimleriyle iman etmektir. Allah’ın bir ismine iman ettiğimizde o ismi sevmiş oluruz. Sevdiğimizde ise Allah’ın o ismi bizim üzerimizde ahlaka dönüşür, dolayısıyla üzerimizde tecelli eder; yani o isimle amel etmiş oluruz. Şayet Allah’ın isimlerine iman etmez ve bu isimleri ahlaka dönüştürmezsek Allah’tan, Allah’ın isimlerinden, güzelliğinden mahrum kalırız. Bu yüzden unutmamamız lazım ki Allah’ın isimlerini bilmeden, anlamadan Allah’a iman olmaz, El Esmau’l Husna’ya iman etmeden de amel olmaz.
Kâfir, münafık ve müşrik olanların genel sorunu; Allah’ın isimlerini bilmemeleri ve Allah’ın isimlerine iman etmemeleridir. Hepsi Allah’ın zatını kabul eder; ama Allah’ın isimlerini kabul etmez, edemez. Hangisine sorarsanız Allah’ı bilir; çünkü Allah’ın zatına iman etmişler ama Allah’ın isimlerine iman etmemişlerdir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimelerde; “onlara yeri ve göğü kim yarattı diye sorsan ‘Allah’ derler.”137 “Seni kim yarattı diye sorsan ‘Allah’ derler”138 buyurmuştur.
Aynı şekilde bir mü’min, Allah’ın isimlerini öğrenmeyince, anlamayınca iman edemez, iman etmeyince de mü’min, Müslüman olamaz. Mesela; öyleleri var ki ismi mü’min olduğu halde hayatı mü’minin hayatı, bakışı mü’minin bakışı, konuşması mü’minin konuşması değildir. Şayet mü’min olsaydı peygamberler gibi, sahabeler gibi olurdu. Bu yüzden sorun amel sorunu değil iman sorunudur. Bu hale düşmemek için de “ben mü’minim, Müslüman’ım, ben rabbime iman ettim” diyen herkes mutlaka rabbini bilmek ve tanımak zorundadır.
Hal böyleyken biri rabbini bilmeye, öğrenmeye çalışmamış, tenezzül etmemişse, daha doğrusu “bunu bilmek gereksizdir” demişse o zaman “Allah kendini boşuna tanıtmış” demiş olur. Bu da iman olmaz.
Evet, Allah’ın El Cami’ ismini anlamaya çalışıyorduk.
Allah’ın Cami’ ismi; cem eden, toplayan manasına gelir. “Allah bütün insanları Kıyamet günü huzurunda bir araya toplayacak.139 Allah; kâfirleri, müşrikleri, münafıkları, hepsini cehennemde toplayacak, cem edecek.140 Allah Kıyamet günü pisi temizden ayıracak ve pis olanların hepsini üst üste koyup cehennemde toplayacak.”141 Bunlar Allah’ın Cami’ isminin geçtiği ayetlerdir.
Allah cami’dir, bütün güzellikleri kendisinde toplayandır; yani El Esmau’l Husna kendisine ait olandır. Bütün güzellikler ona aittir ve bütün güzellikler Allah’ta toplanmıştır.142 Aynı şekilde Allah cami’dir; parçaları bir araya getirir ve o parçalardan özel bir terkip yaratır. Örnek vermek gerekirse; Allah, isimleriyle insana tecelli edip ondan Hz. İnsanı yaratmış, terkip etmiştir.
Allah’ın bir araya getirdiği; kendi tecellisi, kendi isimleri, kendi güzelliğidir. İnsan daha sonra kendisini kirletir, kendisinden, rabbinden yüz çevirir ve karanlıkta, zulumatta kalır, dolayısıyla kâfir, müşrik ya da münafık olur.
Allah mü’minlerin kalbini bir araya getirendir, cem edendir ve onları birbirine sevdirendir. Bununla ilgili olarak Allah ayet-i kerimede “Allah sizin kalplerinizi birleştirdi, bütün dünyayı vermiş olsaydınız bile bunu yapamazdınız”143 buyurmuştur. Bunu yapan Allah’tır.
Allah mü’minlerin kalplerini nasıl birleştirir?
Bir mü’minin kalbindeki iman diğer mü’minin kalbindeki imanı sever, böylelikle o iki mü’minin kalpleri birleşmiş olur. Bu yüzden mü’minleri sevmeyen biri mü’min değildir, onun imanı yoktur; çünkü kalbinde iman, Allah’ın aşkı, muhabbeti olsaydı Allah’ı ve Allah’ı seveni sever, Allah için severdi.
“Allah, mü’min olanların kalplerini birleştirir, siz bütün dünyayı verseniz de bunu yapamazsınız” buyurdu Allah; yani bu iş parayla olacak bir şey değildir. İnsanlar menfaat icabı bir araya gelip birbirlerine yakın durabilir; ama sevmek, kalplerin birleşmesi başka bir şeydir.
Aynı şekilde Allah, ölümden sonra toprak olmuş parçaları cem edip bir araya getirerek insanı yeniden diriltendir. Şimdiye kadar bahsettiklerimizin hepsi Allah’ın Cami’ isminin tecellisidir.
Allah’ın Cami’ isminin bir de kulda tecelli etmesi gerekir. Bunun için de kulun manevi olarak rabbine yürürken ilk yapması gereken şey bakışını düzeltmesidir.
Tasavvufta cem, cemu’l cem bir de ba’del cem diye cem makamları vardır. Birinci mertebe olan cemde kulun yapması gereken şey; bakışını birlemesi, tevhit ile bakması ve bütün varlığa Allah’ın yaratmış olduğu mahlûk olarak bakıp bütün kudretin Allah’a ait olduğuna iman etmesi, böyle bakmasıdır.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Kulun birinci mertebeden cem etmesi demek; Allah’ın melik olduğuna, malikü’l mülk olduğuna iman edip her anda kendisini sevk ve idare edenin kendisinin sahibi, maliki olan Allah olduğuna iman etmesi, böyle bakıp böyle görmesidir. Bununla beraber bütün insanlarda tecelli edenin, her birinin sahibi olan, rabbi olan Allah olduğunu bilip Allah’ın her anda kulları üzerinde bir muradı olduğunu görmesi ve öyle anlamasıdır. Bu, cemdir, cem halidir. Cem olmazsa; yani Allah’ın Cami’ ismi tecelli etmezse tevhit olmaz.
Cemden sonra fark makamı vardır. Fark makamı cemden ayrılış halidir. Kulun önce kendisini ve her şeyi cem etmesi; yani bakışını toplayıp tevhitte birlemesi sonra da oradan çıkması gerekir. İşte, bu çıkışa fark makamı denir. Kul farktayken Allah’ın bütün varlıktaki tecellisini, kudretini görür, anlar ve bunu gönlüyle idrak edip müşahede eder; ama bununla beraber kulun sorumluluğunu, doğru veya yanlış yaptığını da görür, anlar.
Allah’ın Cami’ isminin tecellisinde; yani cem makamında kula bir perde açılırsa kul bütün varlıkta Allah’ın nurunu, kudretini müşahede ettiği için sadece hak der, kendine bakacak olsa enel hak der; ama bu daha yolun başıdır. Cem makamı aynı zamanda bir sarhoşluk makamıdır. Kul her anda, her şeyde Allah’ın nurunu müşahede ettiği için sarhoş olur ve kendini göremez olur; yani kul, bütün varlıkta Allah’ın tecellisinden başka bir şey görmediği için sadece hak der. Buradan bir adım öteye atıp fark makamına geldiğinde ise hem Allah’ın tecellisini, muamelesini, kudretini hem de kulların halini, tavrını, doğrusunu, yanlışını görür; ama cem makamındayken bunları ayırt edemez, her şeyi Allah’ın tecellisi, muamelesi olarak görür.
Evet, kul cem makamından bir adım atıp fark makamına gelince artık tabiri caizse aydınlanır. Bu defa Allah’ın Kuddus ismi tecelli eder. Böylelikle kul, Allah’ın her şeyden münezzeh olduğunun ve hiçbir şeye benzemediğinin, aynı şekilde hiçbir şeyin de Allah’a benzemediğinin, bununla beraber her şeyin Allah’ın kudretinde olduğunun ve her şeyin Allah’ın mahlûku olduğunun şuuruna varır, bunu tadar. Kul bu defa fark makamındayken neyle karşılaşırsa karşılaşsın hak demez; çünkü her şeyin Allah’ın tecellisi, mahlûku olduğunun ayrımına varmıştır; ama cem makamındayken Allah’ın Vahid ismi tecelli ettiği için ve bütün güzelliğin, Allah’a ait olduğunu gördüğü için güzellikten başka bir şey görmez, göremez.
İsterseniz Allah’ın Cami’ ismini neden tasavvuftaki cem makamıyla izah ettiğimi söyleyeyim.
Gerçek manada tasavvuftaki her şey mutlaka bir ayetle sabittir; yani tasavvuftaki her şey bir ayetin yaşanmasıdır.
Her ne kadar önceki Allah dostları insanlar daha iyi anlasın diye yaşanılan bu manevi hallere kendilerine göre isim verseler de bizce bu doğru bir şey değildir; çünkü her şeyi ayetlere göre anlatmak gerekir. Öyle ki herkes bunları yaparken hangi ayete uyduğunu, hangi ayete göre baktığını bilsin ve yanılmasın, şeytan onu aldatmasın.
Peki, insanın cem etmesi gereken şey nedir, daha doğrusu Allah’ın Cami’ ismi kulda nasıl tecelli eder?
Kul bütün güzellikleri Allah’a verirse; yani El Esmau’l Husna Allah’a aittir der, buna iman eder, bu isimleri sever ve Allah’ın isimleri kendisinde tecelli ederse böylelikle Allah’ın El Esmau’l Husna’sını kendi üzerinde cem etmiş; yani, Allah’ın Cami’ ismi kendisinde tecelli etmiş olur. Bunun sonucunda Allah’ın güzelliği; kulun gönlünün genişliği, marifetinin ve maneviyatının büyüklüğü kadar onda tecelli edip cem olur, birlenir, toplanır. Böyle bir kulun hangi haline, tavrına bakarsak bakalım üzerinde sadece Allah’ın güzelliği görünür.
Kimde Allah’ın kaç ismi tecelli etmişse Cami’ ismi onda o kadar tecelli etmiş demektir. Mesela; birinde Allah’ın on tane ismi tecelli etmiş, doksan ismi tecelli etmemişse bu durumda o sadece Allah’ın on tane ismini cem etmiş; yani Allah’ın Cami’ ismi o kulda on tane isme göre tecelli etmiştir.
Evet, Allah cami’dir; kullarına toptan, cemaat halinde muamele edendir. Allah’ın Cami’ ismine iman etmediğimiz takdirde Allah’ın neden kullarına cemaat halinde muamele ettiğini de anlayamayız.
Allah cemaat halinde nasıl muamele eder?
Örnek vermek gerekirse; Allah Bedir ehline birden muamele etmiş ve toptan bir şekilde onlardan razı olmuştur; çünkü hep beraber Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber olmuş, onun arkasında durup onunla beraber savaşa girmişler ve hayatlarını ortaya koyarak galip gelmişlerdir. Bu yüzden Bedir ehlinin hepsi Allah’ın rızasını toptan kazanmıştır. Birey olarak hiçbiri rıza makamında değildir; ama Allah yolunda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le olan bu beraberliklerinden dolayı Allah onlardan toptan razı olmuştur.
Aynı şekilde Allah Rıdvan Ağacı’nın altında Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e biat edenlerden razı olmuştur.144 Hepsi “ya Resulullah! Ölümüne seninle beraber geliyoruz” deyip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e toptan biat etmiş, böylelikle de Allah hepsinden razı olmuştur. Bunu Allah söylüyor. Hepsi bir anda “seninle ölüme geliyoruz ya Resulullah” deyip kararını vermiş ve bu kararlarına karşılık toptan Allah’ın rızasını kazanmıştır; yani, Allah Cami’ olarak tecelli edip onlardan razı olmuştur.
Peki, bu sadece sahabeler için mi geçerlidir?
Elbette ki hayır! Bu, Kıyamete kadar herkes için aynı şekilde geçerlidir. Bir cemaat hep beraber Allah’ın rızasını kazanma yolunda bir iş yaparsa Allah hepsinden birden razı olur; yani cemaatteki kimseyi birbirinden ayırmaz ve hepsine toptan muamele eder. Bu, Allah’ın Cami’ isminin tecellisidir. Hal böyleyken hiç kimse “benim yaptığım bu işten ne çıkar” diyemez; çünkü bulunduğu yerde Allah’ın rızası vardır.
Allah’ın rızasının hep beraber, cemaat halinde Allah yolunda cehd ederek kazanılacağını anlamayanların Allah’ın rızasını bulması mümkün değildir.
Kendi üzerimizden örnek verelim. Biz de hep beraber cemaat halinde rabbimizi tanımaya, rabbimizin vahyini anlamaya, Allah’a âbd olmaya, vasıl olmaya, dost olmaya, bununla beraber Allah’ın vahyini kullarına taşımaya ve herkesi cennete davet etmeye çalışıyoruz. Allah’ın vahyini taşırken kim hangi işi yaparsa yapsın bu hiç fark etmez Allah’ın rızası geldiğinde herkese toptan gelir ve hiç kimse Allah’ın bu rızasının dışında kalmaz, Allah hepsinden toptan razı olur. Allah için cehd eden bir cemaatin içinde bulunup “ben de burada varım” diyen herkes için bu aynen geçerlidir.
Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah’ın rahmet eli, kudret eli cemaat üzeredir. Kim hak olan cemaatten kıl kadar ayrılırsa cahiliye ölümüyle ölür”145 buyurmuştur. Cahiliye ölümüyle ölmek müşrik olarak ölmektir. Kim hak olan cemaatten kıl kadar ayrılırsa cahiliye ölümüyle ölür, buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Bu yüzden hak olan cemaatle beraber olmak bu kadar önemli bir meseledir.
Cemaat halinde olmayıp Allah için bir araya gelmeyenleri öbür tarafa gidince hep beraber göreceğiz. Aynı şekilde hak olan cemaatten ayrılanı da göreceğiz. “Ben falan cemaatte Allah’ın rızasını daha güzel kazanırım” deyip bir cemaatten ayrılarak başka bir cemaate gidenler müstesnadır; ama “ben bu işte yokum” deyip hak cemaatten ayrılanları Resulullah (s.a.v.) Efendimiz cahiliye ölümüyle ölmekle müjdelemiş ve onların müşrik olarak öleceğini söylemiştir. Allah’a ve resulüne iman etmişsek öyleyse Allah’ın ve resulünün sözüne de iman etmişiz demektir. Eğer Allah ve resulünün sözüne iman ediyor “Allah resulü öyle söylemişse mutlaka doğrudur” diyorsak o halde bilelim ki bu böyledir.
İsterseniz şimdi de Allah’ın Cami’ isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımış olalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Rabbenâ inneke câmiun nâsi li yevmin lâ raybe fîh: “Rabbimiz! Muhakkak ki sen kendisinde şüphe bulunmayan o günde (Kıyamet gününde) bütün insanları bir araya toplayacaksın.” İnnallâhe lâ yuhliful mîâd:146 “Muhakkak ki Allah hiçbir şekilde va’dinden dönmez (sözünden caymaz).” Allah bütün insanları Kıyamet günü bir araya cem eder, toplar.
Ve kad nezzele aleykum fil kitâb: “O size kitabı indirmiştir.” En izâ semi’tum âyâtillâhi yukferu bihâ ve yustehzeu: “Allah’ın ayetlerinin inkâr edildiğini veya onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman.” Bihâ fe lâ tak’udû meahum: “Onlarla beraber oturmayın.” Allah’ın ayetlerinin inkâr edildiği ya da alaya alındığı kimselerin yanında oturmayın. Hattâ yehûdû fî hadîsin ğayrih: “Onlar başka bir söze geçinceye kadar (onlarla beraber oturmayın).” Allah bunun sebebini beyan ediyor. İnnekum izen misluhum: “(Onlarla beraber oturursanız) Siz de onlar gibi olursunuz.” Siz de onlardan olursunuz. İnnallâhe câmiul munâfikîne vel kâfirîn: “Muhakkak ki Allah kâfirlerle münafıkları bir araya toplayacak.” Fî cehenneme cemîâ:147 “Hepsini cehennemde (toplayacak).” Allah böyle söylüyor. O halde Allah’ın ayetleriyle alay edenlerle beraber oturmamak gerekir; çünkü onlarla oturursak Allah’ın buyurduğu gibi biz de onlar gibi oluruz.
Fe keyfe izâ cema’nâhum li yevmin lâ raybe fîh: “(O geleceği) Şüphe olmayan günde onları topladığımız zaman onların halleri nasıl olacak?” Ve vuffiyet kullu nefsin mâ kesebet: “Herkes her neyi kazanmışsa ona tastamam ödenir.” Ve hum lâ yuzlemûn:148 “Onlara (asla hiçbir şekilde) zulmedilmez.”
Len yestenkifel mesîhu en yekûne abden lillâh: “Mesih, Allah’a âbd olmaktan asla çekinmez.” Hristiyanlar Hz. İsa (a.s.) için Allah’ın oğlu demişlerdi, Allah da “o, Allah’a âbd olmaktan asla çekinmez, sakınmaz” buyurdu. Ve lâl melâiketul mukarrebûn: “Mukarrebun olan melekler de (büyük melekler de Allah’a âbd olmaktan çekinmez).” Ve men yestenkif an ibâdetihî: “Her kim ki ona ibadet etmekten (Allah’a âbd olmaktan) çekinirse (uzak durursa).” Ve yestekbir: “Ve kibirlenirse.” Fe seyahşuruhum ileyhi cemîâ:149 “(Allah) Onların hepsini huzurunda toplayacak.”
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Aleykum enfusekum: “Siz kendi nefsinize bakın.” Siz kendinize bakın. Lâ yedurrukum men dalle izâhtedeytum: “Siz hidayette olursanız delalette olanlar size zarar veremez.” İlallâhi merciukum cemîa: “Hepiniz Allah’ın huzurunda cem olacaksınız (toplanacaksınız).” Hepinizin toplanacağı yer Allah’ın huzurudur. Allah, Cami’ ismiyle tecelli edip hepinizi huzurunda toplayacak. Fe yunebbiukum bimâ kuntum ta’melûn:150 “Siz neyi yapmışsanız (Allah) size onu haber verecek.” İman edip etmediğinizi, Allah yolunda amel işleyip işlemediğinizi, neyi yapıp neyi de geride bıraktığınızı Allah size bir bir haber verecek.
Ve yevme nahşuruhum cemîa: “O gün (Kıyamet günü) hepinizi (huzurumuza) toplayacağız.” Summe nekûlu lillezîne eşrakû: “Sonra (Allah’a) şirk koşanlara diyeceğiz ki.” Eyne şurakâukumullezîne kuntum tez’umûn:151 “Nerde sizin bana şirk koştuklarınız.” Yani onları çağırın da gelip size yardım etsinler!
İleyhi merciukum cemîâ: “Hepinizin dönüşü onadır (Allah’adır).” Va’dallâhi hakk: “Allah’ın va’di haktır.” İnnehû yebdeul halk: “O, ilk olarak yaratandır.” Summe yuîduhû: “Sonra onu (yaratmayı) tekrar edendir.” Yani, Allah önce yaratır sonra öldürür sonra bir daha diriltir ve bir daha yaratır. Li yecziyellezîne âmenû ve amilûs sâlihâti bil kıst: “(Allah) İman edip salih amel işleyenlere hak ettiklerini tastamam ödeyecek.” Vellezîne keferû: “Kâfirlere de.” Lehum şerâbun min hamîm: “Onlara da kaynar sudan ziyafet vardır.” Ve azâbun elîm: “Ve elim bir azap vardır.” Bimâ kânû yekfurûn:152 “Küfürlerinden (nankörlüklerinden) dolayı.”
Ve yevme nahşuruhum cemîa: “O gün (Kıyamet günü) hepsini mahşerde toplayacağız.” Summe nekûlu lillezîne eşrekû mekânekum entum ve şurakâukum: “Sonra (Allah’a) şirk koşanlara diyeceğiz ki: Siz ve şirk koştuklarınız geçin yerinize.” Fe zeyyelnâ beynehum: “Onların aralarını birbirinden ayıracağız.” Allah’a şirk koştukları şeyleri, kişileri ve onları birbirinden ayıracağız. Ve kâle şurakâuhum: “Allah’a şirk koşulanlar diyecekler ki.” Mâ kuntum iyyânâ ta’budûn:153 “Siz bize tapmıyordunuz.” Allah’ın isimlerinde Allah’a şirk koşanlar Allah’ın bir isminin yerine neyi koymuşsa onu Allah’a ortak koşmuş, şirk koşmuş dolayısıyla ona âbd olmuştur. Allah da o gün şirk koşanlar ile şirk koşulanları beraber toplayacak ve onları birbirinden ayıracak. O zaman şirk koşulmuş olanlar kendilerini Allah’a ortak koşanlara “siz bizi şirk koşmadınız; yani siz bize tapmadınız, âbd olmadınız” diyecekler; çünkü başkalarının kendilerini Allah’a şirk koştuklarından haberleri bile yoktur.
Allah’ın bu ayette kimlerin halini beyan ettiğini izah edeyim. Öyle ki anlaşılmadık hiçbir yer kalmasın.
Mesela Allah vekildir. Biri Allah’a Vekil isminde iman edip Allah’ı vekil edinmezse bu defa başkasını kendisine vekil edinir; yani başkasına güvenir. Allah’tan başkasına güvenince de o güvendiği kimseyi Allah’a şirk koşmuş olur. İşte, Kıyamet günü kendisine güvenip vekil edindiği kişi ona “sen bana tapmadın, benim bundan haberim yoktu” diyecek. Sadece ona güvendiği için Allah’ı değil de onu vekil edinmiş, böylelikle onu Allah’a şirk koşmuştur, şirk koştuğu kişinin ise bundan haberi bile yoktur.
Aynı şekilde Allah rezzaktır, yarattığı her mahlûkatın rızkını verendir. Hal böyleyken biri rızkını Allah’tan değil de bir başkasından bekliyor ve ona güveniyorsa bu durumda rızkını beklediği kişiyi Allah’a Rezzak isminde şirk koşmuş demektir. Allah da Kıyamet günü o şirk koşan ile şirk koşulanı birbirinden ayıracak sonra o şirk koşulan kendisini Allah’a şirk koşana “benim bundan haberim yoktu, sen bana tapmadın, ben böyle bir şey söylemedim; yani ben senden uzağım” diyecek.
Ve berazû lillâhi cemîa: “(Kıyamet günü) Hepsi toplatılıp Allah’ın huzuruna çıkarılacak.” Fe kâle duafâu lillezînestekberû: “O zayıf olanlar kibirlenmiş olanlara diyecek ki.” Bu zayıf olanlar kimdir? -Bunlar başkalarını güçlü, kendini ise zayıf görenlerdir. Allah’a güvenmeyenler başkalarını güçlü, kuvvetli, büyük görür, böylelikle o başkaları da kendilerini büyük görüp kibirlenirler. Evet, zayıf olanlar o büyüklenmiş olanlara diyecekler ki. İnnâ kunnâ lekum tebea: “Biz size tabi olduk (size uyduk).” Fe hel entum muğnûne annâ min azâbillâhi min şey’: “Siz, Allah’ın azabından bir şeyi bizden savabilir misiniz?” Bunu kendilerine uydukları kimselere söylüyorlar. Kâlû lev hedânallâhu le hedeynâkum: “(Uydukları kişiler) Diyecekler ki: Allah bize hidayet verseydi biz de size hidayet verirdik.” Sevâun aleynâ e cezi’nâ em sabernâ: “Biz (şimdi) sızlansak da, feryat etsek de, sabretsek de birdir.” Mâ lenâ min mahîs:154 “Bizim için kurtuluş yoktur (diyecekler).”
Yanlış yolda gidenler kendilerine zulmetmiştir. Bununla beraber onlara uyanlar da kendilerine zulmetmiştir. Yanlış yolda gidenlere uyanlar Kıyamet günü uydukları kişilere “bugün Allah’ın azabını bizden savacak mısınız” derler. Onlar ise cevap olarak “Allah bize hidayet verseydi biz de size hidayet verirdik, biz hidayette olmadığımız için sizi hidayete erdiremedik. Şimdi ağlasak da, sızlasak da, sabretsek de birdir, bizim için kurtuluş yoktur, biz cehennemi boyladık” derler. Bu yüzden herkes o gün gelmeden kimin peşinden gittiğine, kime tabi olduğuna ve kime uyduğuna bakmalıdır.
Ve tereknâ ba’dehum yevme izin yemûcu fî ba’d: “O gün biz onları birbirlerinin içinde dalgalanır bir şekilde bırakmışız.” Ve nufiha fis sûr: “Sur’a da üfürülmüş.” Fe ceme’nâhum cem’â:155 “Onların hepsini bir araya toplamışız (bir daha toplamışız).” Hepsini bir araya toplamışız ve dışarıda hiç kimse kalmamıştır.
Ve in kullun lemmâ cemîun ledeynâ muhdarûn:156 “Hepsini huzurumuzda toplamış hazır bulundurmuşuz.” Kıyamet günü hepsi toplanıp huzurumuza gelmişlerdir.
İn kânet illâ sayhaten vâhideten: “(Onların helak olması için) Sadece bir sayha yetmiştir.” Bu, dünyadaki toplamadır. Tek bir sayhayla hepsini helak edip öbür tarafa almışız, buyurdu Allah. Fe izâ hum cemîun ledeynâ muhdarûn:157 “Hepsi derhal huzurumuza gelmiştir (hazır bulundurulmuştur).” Demek ki Allah bir yere gazap edip oradaki insanları toptan öldürdüğünde hepsini hemen o anda toptan huzuruna alıyormuş! Bu bir kişi için de bir kavim için de böyledir.
Kâledhulû fî umemin kad halet min kablikum minel cinni vel insi fin nâr: “Sizden önce gelip geçmiş olan cin ve insan toplulukları ile birlikte ateşe girin.” Siz sizden öncekilere uydunuz o halde onlarla beraber cehenneme, ateşe girin. İster cinlerden, ister insanlardan olsun hepsini toptan ateşe koyacağız, dedi Allah. Kullemâ dehalet ummetun leanet uhtehâ: “Her ümmet (her topluluk, her cemaat ateşe) girdikçe (kendinden önceki) kardeşlerine lanet edecek.” Kendilerinden önceki kardeşlerine lanet etmelerinin sebebi onlara uymalarıdır.
Biz de Allah yolunda gitmez, yanlış yolda gidersek evlatlarımız ve bizden sonra gelenler de bize uyar, sonra onlar da Kıyamet günü bize lanet ederler. Allah şimdiden haber veriyor ki kime uyduğumuza aynı şekilde bize uyanların manevi olarak kazanıp kazanmadığına bakalım. Yoksa yarın Kıyamet günü biz de cehennemi hak ederiz ve bizden sonra gelenler de bize lanet eder. Hattâ izaddârakû fîhâ cemîa: “(Allah) Orda hepsini bir araya toplar.” Allah önce gelenlerin de sonra gelenlerin de hepsini bir araya toplar. Kâlet uhrâhum li ûlâhum: “Sonra gelenler öncekiler için derler ki.” Rabbenâ hâulâi edallûnâ: “Rabbimiz! Bizi bunlar delalete düşürdü.” Biz onlara uyduk, onlar da bizi delalete düşürdü, derler. Fe âtihim azâben di’fen minen nâr: “Onlara azaptan iki kat ver.” Kâle li kullin di’fun: “Onlara denir ki: Hepinize iki kat (azap) vardır.” Ve lâkin lâ ta’lemûn:158 “Ama siz bilmiyorsunuz.” Siz daha bunu anlamamışsınız. Neden herkese iki kat azap vardır? -Çünkü bir azap kendisinin diğer azap da bıraktığı yolun azabıdır.
Li yemîzallâhul habîse minet tayyib: “Allah pis olanı temizden ayırır.” Ve yec’alel habîse ba’dahû alâ ba’d fe yerkumehû cemîa: “O habis olanın (pis olanın, murdar olanın) hepsini üst üste koyar (birbirinin üzerine yığar).” Fe yec’alehû fî cehennem: “(Hepsini) Cehenneme koymak için.” Allah onları cehenneme koyar. Ulâike humul hâsirûn:159 “İşte, hüsrana uğramış olanlar onlardır.”
Bir de Allah bütün izzetin, şerefin, kudretin kendisine ait olduğunu beyan eder. Ellezîne yettehizûnel kâfirîne evliyâe min dûnil mu’minîn: “Onlar ki mü’minleri bırakıp kâfirleri veli (dost) edinirler.” E yebteğûne indehumul izzeh: “Onların (kâfirlerin) yanlarında şeref mi arıyorlar?” Fe innel izzete lillâhi cemîâ:160 “Muhakkak ki bütün izzet (bütün şeref) Allah’a aittir.”
Ve lâ yehzunke kavluhum: “Onların sözleri seni mahzun etmesin (seni üzmesin).” İnnel izzete lillâhi cemîâ: “Muhakkak ki bütün izzet Allah’a aittir.” Huves semîul alîm:161 “O (her şeyi) işitendir, bilendir.”
Men kâne yurîdul izzeh: “Kim izzet istiyorsa (şeref arıyorsa).” Fe lillâhil izzetu cemîâ: “Bilsin ki bütün izzet (bütün şeref) Allah’a aittir.” Şeref almak isteyenler şerefini Allah’tan almalıdır. İleyhi yes’adul kelimut tayyib: “Ona (Allah’a) temiz olan kelimeler yükselir (güzel söz ulaşır).” Vel amelus sâlihu yerfeuhu: “(O güzel sözü Allah’a) Yücelten (yükselten) salih ameldir.” Birinde salih amel yoksa güzel söz söylese bile söylediği söz Allah’a yükselmez; yani Allah o sözü kabul etmez. Biri diliyle sözün en güzelini, Allah’ın ayetlerini söyleyebilir; ama onun söylediği söze göre salih ameli yoksa söylediği boştur. Dolayısıyla Allah onun sözünü huzuruna kabul etmez, sözü Allah’a ref olmaz, yücelmez. Bu yüzden “sadece bende iman var, ben, Allah’ı seviyorum” demek yeterli değildir, sözü mutlaka salih amelle desteklemek gerekir.
Salih amel kul için olmazsa olmaz mesabesindedir. Hatta öyle ki âlimlerimiz, salih amelin imandan bir cüz olup olmadığını tartışmışlardır. Daha önceki sohbetimizde söylemiştik; salih amel ile iman birdir, aynıdır. Birinde iman varsa salih amel vardır, salih amel varsa iman vardır.
Nasıl?
İman, Güneş gibidir. Güneş bir gönülde tecelli etmişse o gönül, sahibini aydınlatır; yani onu karanlıktan kurtarır ve ona salih amel işlettirir. Nasıl ki bir yerde ışığın, aydınlığın olması orada Güneş’in olduğunu gösteriyorsa aynı şekilde birinde salih amelin olması da onda imanın olduğunu gösterir. Bu yüzden iman ile salih amel birbirinden ayrılmazlar.
Vellezîne yemkurûnes seyyiât: “Kötülüklerle tuzak kuranlara gelince.” Kendi kendini kandırarak Allah’ı kandırdığını zannedenlere; yani iman edip salih amel işlemeyenlere gelince. Lehum azâbun şedîdun ve mekr: “Onlar için şiddetli bir azap vardır, bir de (onlara) bir tuzak vardır.” Onlar kendi kendilerini tuzağa düşürmüşlerdir. Ulâike huve yebûr:162 “Onlar tarumar (darmadağın) olmuşlardır.”
Kul yâ eyyuhân nâsu innî resûlullâhi ileykum cemîa: “De ki: Ey insanlar! Ben, sizin hepinize Allah’ın (göndermiş olduğu) resulüyüm.” Ben Allah’ın bütün insanlığa göndermiş olduğu resulüyüm. Ellezî lehû mulkus semâvâti vel ard: “O ki göklerin ve yerlerin mülkiyeti ona aittir.” Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” Yuhyî ve yumît: “Dirilten de öldüren de (odur).” Fe âminû billâhi ve resûlihin nebiyyil ummiyy: “Allah’a, resulüne, ümmi olan nebisine (peygamberine) iman edin.” Ellezi yu’minu billâhi ve kelimâtihî: “O ki Allah’a ve onun kelimelerine (Allah’ın vahyine) iman etmiştir.” Vettebiûhu: “Ona tabi olun.” Leallekum tehtedûn:163 “(Eğer böyle yaparsanız) Umulur ki hidayete erersiniz.”
Ve lev şâe rabbuke: “Rabbin dilemiş olsaydı.” Le âmene men fil ârdi kulluhum cemîâ: “Yeryüzündeki herkes toptan iman ederdi.” E fe ente tukrihun nâse hattâ yekûnû mu’minîn:164 “Hal böyleyken sen insanları iman etmeleri için zorlayacak mısın?” İnsanlara “ille de iman edin” diyecek misin! Allah tercihi insana verip “isteyen iman etsin, isteyen kâfir olsun, isteyen şükretsin, isteyen nankör olsun”165 buyurmuştur. Yani insanın tercih hakkı vardır. Bu yüzden Allah, resulüne “insanları zorlama, sen sadece davetçisin, sen rabbine davet et, en güzel söz neyse onu söyle, rabbinin yoluna hikmetle davet et”166 buyurdu.
Ve’tasımû bi hablillâhi cemîa: “Hep beraber (toptan) Allah’ın ipine sarılın.” Ve lâ teferrakû: “Parça parça olmayın.” Parçalanmayın, bir ve beraber olun ve hep beraber Allah deyin, işi hep beraber yapın. Vezkurû nimetallâhi aleykum: “Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın (unutmayın).” O nimeti gönlünüzde diri tutun. İz kuntum a’dâen: “Siz (daha önce birbirinize) düşmandınız.” Fe ellefe beyne kulûbikum: “(Allah) Sizin kalplerinizi birbirine ısındırdı.” Fe esbahtum bi ni’metihî ihvânâ: “Onun (Allah’ın) bu nimeti sayesinde kardeşler oldunuz.” Ve kuntum alâ şefâ hufratin minen nâr: “Siz (bundan önce) ateş çukurunun tam kenarındaydınız.” Yani ölseydiniz cehenneme yuvarlanacaktınız. Fe enkazekum minhâ: “(Allah) Sizi oradan kurtardı.” Allah size imanı, muhabbetini verip kalplerinizi birbirine ısındırdığı ve sizi birbirinize sevdirip kardeş kıldığı için Allah’ın ipine hep beraber sarılın, buyurdu Allah. Kezâlike yubeyyinullâhu lekum âyâtihî: “Allah size ayetlerini böyle açıklıyor.” Leallekum tehtedûn:167 “Umulur ki hidayete erersiniz.”
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “cennete giremezsiniz iman etmedikçe, iman etmiş olmazsınız birbirinizi sevmedikçe”168 buyurmuştur. Bu yüzden birbirimizi sevmediysek ve kardeş olamadıysak bilelim ki imandan nasibimizi almamışız, Allah imanı gönlümüze indirmemiş ve kalplerimizi birbirimize ısındırmamış demektir. Sevmek öyle lafla olacak bir şey değildir. Herkes kendi gönlünü kontrol etmeli, nefsine, şeytana taviz vermemeli, kardeşinin bir hatasına, kusuruna bakıp ondan uzaklaşmamalı ve onu gönlünden çıkarmamalıdır.
Kulun, kardeşinden gelen bir imtihan üzerine gönlünü kardeşine karşı bozmamak için “rabbim onu seviyor. Kardeşim hatasıyla, kusuruyla, yanlışıyla, eksiğiyle beraber rabbini istiyor, dolayısıyla rabbi de onu istiyor. Bu yüzden o sevilmeye layıktır” demesi gerekir. Kardeşinin hatası, kusuru, günahı, yanlışı olabilir, kulun bu hatalara bakıp kardeşini gönlünden çıkarmaması, onu kendinden uzaklaştırmaması, aksine kardeşine sarılması gerekir; çünkü kardeşi yanlış yapıyor, eksik yapıyorsa bu durumda yardıma ihtiyacı vardır, kul da yardım edebiliyorsa kardeşine yardım etmelidir. Yoksa sırf bir yanlışından dolayı kardeşini gönlünden atması doğru değildir.
Ve ellefe beyne kulûbihim: “(Allah) Onların gönüllerini birleştirdi.” Onları uzlaştırıp birbirine sevdirdi. Lev enfekte mâ fil ardi cemîa: “Eğer sen yeryüzündekilerin hepsini vermiş olsaydın.” Mâ ellefte beyne kulûbihim: “Onların kalplerini birbirine birleştiremezdin.” Onları uzlaştıramaz, birbirine sevdiremezdin. Ve lâkinnallâhe ellefe beynehum: “Ama Allah onların arasını birleştirdi.” Allah’a iman ettiklerinden dolayı Allah onların gönüllerini birleştirdi. İnnehû azîzun hakîm:169 “Muhakkak ki o (Allah) aziz ve hakimdir.” Bütün şeref, bütün kuvvet, bütün güç Allah’a aittir ve Allah her işini bir hikmetle yapar, onun her işte mutlaka bir muradı vardır.
İnnemâl mu’minûnellezîne âmenû billâhi ve resûlihî: “Mü’minler o kimselerdir ki Allah’a ve resulüne iman ederler.” Gerisi mü’min değildir. Ve izâ kânû meahû alâ emrin câmiin: “(O mü’minler) Onunla (Allah’ın resulü ile) beraber cemaat halinde bir işte bulunduklarında.” Lem yezhebû hattâ yeste’zinûhu: “Ondan (Allah’ın resulünden) izin almadan ayrılmazlar (oradan çekip gitmezler).” İnnellezîne yeste’zinûneke: “Senden izin isteyenler.” Ulâikellezîne yu’minûne billâhi ve resûlihi: “İşte onlar (senden izin isteyerek gidenler) Allah’a ve resulüne iman etmiştir.” Fe izeste’zenûke li ba’di şe’nihim fe’zen: “Onlar herhangi bir işleri için senden izin isterlerse onlara izin ver.” İşleri varsa onlara izin ver, onlar zaten senden izin istemeden asla ayrılmazlar. Ayrılıyorlarsa mü’min değiller, Allah’a ve resulüne iman etmemişlerdir, buyurdu Allah. Li men şi’te minhum vestağfir le humullâh: “Dilediğin kimseye (izin ver) ve onlar için Allah’tan istiğfar dile (mağfiret dile).” Mazereti olmadığı halde senden izin isteyip yanından ayrılanlar için de Allah’tan mağfiret dile. İnnallâhe ğafûrun rahîm:170 “Allah ğafur ve rahimdir.”
Bu nasıl ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in döneminde böyleyse aynı şekilde Kıyamete kadar da böyle devam eder. Yoksa “bu ayetler bize inmedi, sadece Allah’ın resulüne ve sahabeye indi” demiş oluruz. Hiç böyle bir şey olur mu! Eğer hak bir cemaatin içindeysek ve cemaat halinde bir iş, bir hizmet yapılıyorsa Allah’a ve resulüne iman edenler izin almadan oradan ayrılmazlar; yani işten kaçmazlar.
Ve li kullin vichetun huve muvellîhâ: “Herkesin yüzünü döndürdüğü bir yeri vardır.” Festebikul hayrât: “Artık hayırda yarışın.” Eyne mâ tekûnû: “Her nerde olursanız olun (siz hayırda yarışın).” Ye’ti bikumullâhu cemîâ: “Allah hepinizi bir araya toplayacak.” İnnallâhe alâ kulli şey’in kadîr:171 “Muhakkak ki Allah her şeye kadirdir.”
Herkesin yüzünü döndüğü bir yer vardır demek herkesin peşinden koştuğu bir şey vardır demektir. Allah ayetin devamında “siz hayırda yarışın, nerde olursanız olun Allah sizi bir araya getirir” buyurdu. Allah hayırda yarışanları Kıyamette değil burada bir araya getirir. Bu yüzden Allah, pis olanı temiz olandan, murdar olanı, diri olandan ayırır ve hayırda yarışanları bir araya toplar. Muhakkak ki Allah her şeye kadirdir; yani nasıl olacak demeyin, Allah sizi bir araya toplamaya kadirdir. Allah, kendisini sevenleri ve kendi yolunda hizmet edenleri bir araya getirir sonra toplayıp temiz olanı pis olandan ayırır sonra pis olanı oradan atar, hayırda yarışanları ise bir araya toplar. Bunu Allah söylüyor.
Kul lillâhiş şefâatu cemîa: “De ki: Bütün şefaat Allah’a aittir.” Lehû mulkus semâvâti vel ard: “Göklerin ve yerin mülkü ona aittir.” Summe ileyhi turceûn:172 “Sonra dönüşünüz onadır (ona götürüleceksiniz).”
Kul yâ ibâdiyellezîne esrefû alâ enfusihim: “De ki: Ey nefislerini israf eden (kendini harcayan) kullarım!” Lâ taknetû min rahmetillâh: “Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin.” İnnallâhe yağfiruz zunûbe cemîa: “Muhakkak ki Allah bütün günahları toptan affeder.” İnnehû huvel ğafûrur rahîm:173 “Muhakkak ki o, ğafur ve rahimdir.” Yani şimdiye kadar kaçtın, bari bundan sonra kaçma. Şimdiye kadar kendini, hayatını israf ettin, bari şimdi rabbine dön; çünkü Allah bütün günahları affeder.
Ve mâ kaderullâhe hakka kadrihi: “Onlar Allah’ın hakkını layıkıyla (hakkıyla) takdir edemediler.” Vel ardu cemîan kabdatuhu yevmel kıyâmeh: “Kıyamet günü bütün yer onun kabzasındadır (avucundadır).” Ves semâvâtu matviyyâtun bi yemînihi: “Gökleri de kâğıt gibi toplayıp sağ eline almıştır.” Subhânehû ve teâlâ ammâ yuşrikûn:174 “O, subhandır (senin anlamandan münezzehtir), onların şirk koştuklarından yücedir.” Allah böyle söyledi; ama yine de sen bunu anladığını söyleme ya da benzetme kurarak Allah’ın, yerleri ve gökleri avucuna nasıl aldığını anlamaya çalışma; çünkü Allah subhan olduğu için bunu anlayamazsın. Allah senin düşüncenden münezzehtir. Bununla beraber Allah kendisine şirk koşanların şirkinden, benzetmelerinden de münezzehtir.
Ve sehhara lekum mâ fis semâvâti ve mâ fil ardi cemîa: “Göklerde ve yerde her ne varsa (Allah) hepsini toptan sizin emrinize amade kılmıştır (musahhar kılmıştır).” Minhu: “Kendinden (bunu yapmıştır).” Allah bunu size bir ikram olarak yapmıştır. İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yetefekkerûn:175 “Bunda tefekkür eden bir kavim için ayetler vardır (ders vardır, ibret vardır).”
E fe men ya’lemu ennemâ unzile ileyke min rabbikel hakk: “Rabbinden indirilmiş olanı hak olarak bilen kimse.” Ke men huve e’mâ: “Hiç kör kimse gibi (âmâ kimse gibi) olur mu?” Rabbinin kelamının hak olduğuna iman etmeyip ayetlerin hakkını vermeyenler âmâdır (kördür). Hiç, Allah’ın vahyini bilip, anlayıp, iman edip hak olduğunu kabul eden kimse ile kör kimse bir olur mu! İnnemâ yetezekkeru ûlul elbâb:176 “Bunu ancak gönül sahipleri anlar.” Bunu ancak Allah’ın ayetlerine iman etmiş bir gönül anlar.
Ellezîne yûfûne bi ahdillâh: “Onlar ki Allah’a verdikleri sözü yerine getirirler (ahitlerine vefa gösterirler).” Ve lâ yenkudûnel mîsâk:177 “Ve (Allah’a verdikleri sözleri, Allah ile yaptıkları) Antlaşmayı bozmazlar.”
Allah ile hangi antlaşmayı yaptık?
“Ben, Allah’ın kitabına, Kur’an’a iman ettim” dediğimizde her bir ayet için “aynen böyle iman edeceğim ya rabbi! Emrettiğin gibi yapacak ve öyle bir ahlaka sahip olacağım” demiş, böylelikle her bir ayet için Allah ile antlaşma yapmış oluruz; çünkü Allah’ın vahyini kabul etmiş, iman etmişiz. Bu, Allah ile yaptığımız antlaşmadır. Bu yüzden Allah “onlar ahitlerini yerine getirirler, Allah ile yaptıkları antlaşmayı bozmazlar” buyurdu.
Vellezîne yasilûne mâ emerallâhu bihî en yûsal: “Onlar Allah’ın birleştirmesini emrettiği şeyi birleştirirler.” Vasıl etmesini emrettiği şeyi vasıl ederler. Ve yahşevne rabbehum: “Onlar rablerinden haşyet duyarlar.” Rablerine karşı huşu içindedirler (edep ve saygı içindedirler). Ve yehâfûne sûel hisâb:178 “Onlar hesabın kötüsünden korkarlar.” Kıyamet günü önlerine gelecek hesaplarının kötü olmasından korkar, endişe ederler. Allah’a verdiği sözü yerine getirip, antlaşmayı bozmayanların hali böyledir.
Vellezîne saberu ibtiğâe vechi rabbihim: “Onlar rablerinin cemalini isterler, (bununla beraber) sabrederler.” Rablerinin cemalini isterken sabırlıdırlar; yani hemen olsun bitsin demezler. Bütün hayatlarını rablerinin cemalini kazanmak için sarf eder ve buna sabrederler. Allah’a verdiği sözü yerine getirenler böyledir. Başka ne yaparlar? Ve ekâmus salât: “Namazı ikame ederler.” Namazla Allah’ın huzurunda dururlar. Ve enfekû mimmâ razaknâhum sirrân ve alâniyeh: “Kendilerine rızık olarak verdiğimizden gizli ve aşikâre infak ederler.” Ve yedraûne bil hasenetis seyyiat: “Kötülüğü güzellikle savarlar.” Kendilerine yapılan kötülüğü güzellikle defederler, savarlar. Ulâike lehum ukbed dâr:179 “İşte yurdun sonu (hayatın sonu) onlara aittir.” Akibet onlarındır, kazananlar onlardır, aynı şekilde dünya hayatında da kazananlar onlardır.
Cennâtu adnin yedhulûnehâ: “Onlar Adn cennetlerine girecekler.” Ve men saleha min âbâihim: “Babalarından salih olanlar da (onlarla beraber olacak).” Ve ezvâcihim: “Eşleri de (onlarla beraber olacak).” Ve zurriyyâtihim: “Zürriyetlerinden (gelenler de).” Onlar atalarından salih olanlar ile zürriyetlerinden salih olanlarla beraber olacaklar. Vel melâiketu yedhulûne aleyhim min kulli bâb:180 “Melekler de her kapıdan onların yanına girecek.”
Selâmun aleykum: “(Onlara) Selamun aleykum (diyecekler).” Bimâ sabertum: “Sabrettiğinizden dolayı.” Sabredip kazandığınızdan dolayı. Fe ni’me ukbed dâr:181 “Yurdun sonu (dünya hayatının sonunda kazandıkları) ne güzel sondur (ne güzel akıbettir)!” Dünya hayatındaki son da onlarındır, onlara aittir.
Vellezîne yenkudûne ahdallâhi min ba’di mîsâkihi: “O kimseler ki Allah’a verdikleri sözden sonra bu sözlerini bozarlar.” Ve yaktaûne mâ emerallâhu bihî en yûsal: “Allah’ın birbirine bağlanmasını emrettiği şeyi keserler.” Ve yufsidûne fil ard: “Yeryüzünde fesat çıkarırlar (ifsad ederler).” Ulâike lehumul la’netu ve lehum sûud dâr:182 “Lanet onların üzerinedir ve onların sonu ne kötüdür!”
Allah neyin birleştirilmesini, birbirine bağlanmasını, vasıl edilmesini emretmiştir; yani neyi birbirine bağlamamız gerekir?
Allah ile peygamberi birbirinden ayırmayıp birbirine bağlamamız, aynı şekilde kendimizi peygamberimize ve rabbimize bağlamamız gerekir. Bununla beraber hayatımızı mutlaka Kur’an’a ve sünnete bağlamamamız lazım. Böyle yapmazsak bağı koparmış oluruz.
Âlimlerimiz bu ayeti tefsir ederken “bu ayet, onlar akrabalık bağını kesmezler ve akrabayı ziyaret ederler, manasına gelir” demiş, bu yüzden akrabalık bağını birbirine bağlamamız gerektiğini söylemişlerdir. Hâlbuki ayetin akrabalıkla ne alakası vardır! Burada akrabayla ilgili bir mesele yoktur. Allah’ın birbirine bağlanmasını emrettiğini birbirine bağlarlar demek; onlar dinini, imanını Allah’ın kitabına bağlarlar, Allah’ın resulünü Allah’tan ayrı görmezler ve kendilerini de bir kul olarak Allah’a bağlarlar, demektir.
Allâhu yebsutur rizka li men yeşâ’: “Allah dilediği kimseye rızkı genişletir.” Ve yakdir: “(Dilediğine de) Takdir eder.” Yani dilediğine de kısar, rızkı bir ölçüye bağlar. Ve ferihû bil hayâtid dunyâ: “(Onlar) Dünya hayatıyla ferahlarlar (sevinirler).” Ve mâl hayâtud dunyâ fil âhırati illâ metâ’:183 “Dünya hayatı ahirete göre ancak bir yol azığından ibarettir.” Küçücük bir yol azığıdır.
Veylun li kulli humezetin lumezeh:184 “Önünden ve arkasından çekiştirenlere yazıklar olsun (onlara veyl olsun)!” Hem insanın arkasından gıybet yapıp insanı çekiştirenlere hem de yüzüne karşı insanı eleştirenlere veyl olsun, ikisine de yazıklar olsun! Allah böyle yapmayın buyurdu. “Veyl” aynı zamanda cehennemde bir derenin ismidir. Bu durumda “ikisine de veyl olsun” ayeti, “ikisi de cehennemlik olsun manasına gelir.”
Ellezî cemea mâlen ve addedeh: “Böyleleri malı toplar ve sayar.” Yani Allah yolunda harcamaz, malı toplar ve sayar. Yahsebu enne mâlehû ahledeh: “Şöyle hesap eder; malı onu ebedileştirecek.” Sanki malı onunla beraber ebedi kalacak diye hesap eder. Kellâ le yunbezenne fil hutameh:185 “Hayır, (bu iş böyle değil) onlar Hutame’ye atılacak.” Yani onlar cehenneme atılacak.
Ve mâ edrâke mel hutameh: “Hutame nedir bilir misin?” Allah bir ayette “bilir misin” diye soruyorsa peşinden cevap verecek demektir. Nârullâhil mûkadeh: “(O) Allah’ın tutuşturulmuş ateşidir.” Allah bu ateşin nasıl olduğunu da beyan ediyor. Elletî tettaliu alâl ef’ideh: “O, gönüllerin ta üstüne çıkar.” İnsanın içi o ateşle dolar. Ef’ideh, fuad demektir. İnsanda kalp, gönül, sır, hafa, ahfa vardır, ahfanın sonunda ise fuad vardır. Fuad; Allah’ın, kulun gönlündeki tecelli ettiği makamdır. Allah’ın bu ateşi onların fuadının üstüne çıkacak; yani onların içleri ateşle dolacak ve bu ateş üste çıkacak. İnnehâ aleyhim mu’sadeh: “Muhakkak ki o (ateş) onların üstünü kapatacak.” Muhakkak ki bu böyle olacak, buyurdu Allah. Fî amedin mumeddedeh:186 “(Onlar) Uzatılmış sütunlar içinde olacaklar.”
Allah’ın ateşi gönlü nasıl kaplar?
Allah “bu, Allah’ın ateşidir” buyurdu. Bu ateş, Allah’ı kaybetmenin ateşidir ve gönlü doldurup taşar. Allah’ın cemalini isteyenler Allah’ı isteyince Allah ona da tecelli eder. İnsan ya, Allah’ı ister ve Allah da kulun fuadına tecelli eder, böylelikle Allah’ın esması, güzelliği orayı doldurur ya da kul, rabbini ciddiye almaz ve onu kaybeder, böylelikle de Allah’ı kaybetme ateşi onun fuadını doldurur ve fuadının üstüne çıkar.
Evet, hep beraber Allah’ın El Cami’ ismini anlamaya ve rabbimizi Cami’ isminden tanımaya çalıştık.
Allah hepimizi Cami’ ismine iman edenlerden, Allah’ın Cami’ ismini unutmayanlardan eylesin inşallah! Allah bizi, Kıyamet günü hepimizi bir araya toplayacağını ve hesaba çekeceğini unutmayanlardan eylesin inşallah! Allah bizi hayatını Cami’ ismiyle beraber yaşayanlardan ve Cami’ isminin tecellisine mahzar olanlardan eylesin inşallah. Allah El Esmau’l Husna’sını, güzelliğini üzerimizde cem etmeyi hepimize nasip eylesin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
