EZ ZAHİR VE EL BATIN
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk. Bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesini, Hz. İnsanı; yani kendimizi tanımaya, öğrenmeye çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde El Âhir ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın Ez Zahir ve El Batın isimlerini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah ayet-i kerimede “Allah evveldir, ahirdir, zahirdir, batındır ve Allah her şeyle her şeyi bilendir”28 buyurur. Şayet Allah’ın doksan dokuz isminden tek bir tanesine bile iman etmezsek imanımız iman olmaz ve Allah bu imanımızı da bizden kabul etmez; çünkü Allah’ın bir ismine iman etmediğimizde o ismi başka birine, başka bir şeye verir, dolayısıyla onu Allah’a şirk koşmuş oluruz. Böyle olunca da imanımıza şirki karıştırırız. Allah da şirk karıştırılmış bir imanı kabul etmez.
Evet, Allah zahirdir, batındır. Mesela; geçmişte Bâtıniler diye bir topluluk vardı. Onlar “biz sadece işin batınına, iç yüzüne, hakikatine bakarız” demiş ve zahiri inkâr edip yok saymışlardı. Nasıl ki sadece batını kabul edip zahiri inkâr edenler varsa bir de zahiri kabul edip batını inkâr edenler vardır.
Batını yok sayıp zahiri kabul edenler de namaz için “namaz, abdest alıp kıbleye döndükten sonra tekbir getirerek kıyamda Fatiha’yı okumak, ardından rükûya gitmek sonra tekrar doğrulup secde etmek, en son da selam vermektir” demişlerdir. Hâlbuki namazın zahiri yönünün yanında bir de batıni; yani iç tarafı vardır. Hal böyleyken “namazın içinin olmasına gerek yok, namazın sadece hareketlerini yapmak namazın kılınmasına yeterlidir” demek namazın batıni tarafını, iç yüzünü inkâr etmektir. Bu şekilde namaz kılanlar hiçbir zaman namaz kılmış olmaz!
Peki, namazın iç yüzü nedir?
Namazın iç yüzü; Fatiha’yı okurken onu miraçta, Allah’ın huzurunda olduğunu bilerek ve ne dediğini anlayarak okumak, aynı şekilde rükûda, secdede “subhane rabbiyel azim” ve “subhane rabbiyel e’âla” derken bu tesbihi direkt olarak Allah’a söylediğini bilmek ve bunu tatmaktır. Yoksa sadece dil ile “subhane rabbiyel azim, subhane rabbiyel e’âla” demek yetmez. Allah bize oku diye vahyettiyse o halde okumak Allah’ın emridir. Bu durumda bizim de okumamız gerekir.
Okuduğumuz bir şeyi zahiri olarak yüzünden okumamız okumak değildir. Böyle yaparsak okumuş olmayız, sadece okuduğumuzu zannetmiş oluruz; çünkü okuduğumuz bir şeyi anlamamış, idrak etmemişsek onu okumamışız demektir. Bir metni yüzünden okumak okumanın sadece zahiri tarafıdır. Mesela; Fatiha Suresi’ni okurken “el hamdu lillâhi rabbil âlemîn” demek okumanın zahiri tarafıdır. Bâtıni tarafı ise Allah’ın bunu bize söyletmesinin hikmetini, muradını bilerek ve ne söylediğimizi anlayarak okumaktır. Bu yüzden biri “el hamdu lillâhi rabbil âlemîn” dediğinde “hamd; övme ve övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir, Allah’a mahsustur, Allah’a aittir” diyebiliyorsa bu ayeti gerçekten okumuş olur. Yoksa ayetin zahiri olarak kelimelerini okumuş; ama iç yüzünü okumamışsa bu okuması yarım olur, dolayısıyla da ayeti okumuş olmaz.
Aynı şekilde ibadetler de böyledir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde “ameller niyetlere göredir”29 buyurmuştur. Amel zahiri olarak yapılandır, niyet ise batınidir, manevidir. Batını bırakıp sadece zahire bakarsak bu durumda batını inkâr etmiş, yok saymış oluruz. Bununla beraber zahiri bırakıp sadece batına bakarsak bu defa da zahiri inkâr etmiş oluruz.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Biri “biz gönül itibariyle Allah ile beraber olalım; ama zahiri olarak abdest alıp kıyamda durmayalım. Namaz hareketlerini yapmadan sadece gönül itibariyle Fatiha ve tesbihleri okuyup namazımızı bu şekilde kılalım” derse namaz kılmış olur mu? -Elbette ki olmaz; çünkü namazın namaz olabilmesi için hem zahirin hem de batının beraber olması gerekir.
İbadetlerin, insanın, kısacası her şeyin hem zahiri hem de batıni, manevi tarafı vardır. Bu yüzden zahiri ve batını birlikte anlamadığımız takdirde ya, Allah’ın Zahir ismini ya da Batın ismini inkâr etmiş oluruz, dolayısıyla bu da iman olmaz.
Huvel evvelu vel âhiru vez zâhiru vel bâtın: “O (Allah) evveldir, ahirdir, zahirdir, batındır.” Ve huve bi kulli şey’in alîm:30 “O her şeyi her şeyle bilendir.” Allah bir şeyi bilirken onu dışarıdan bilmez, o şeyin kendisiyle onu bilir. Allah zahiri de, batını da, evveli de, ahiri de bilendir. Herhangi bir şeyin zahir ya da batın oluşu Allah’ın onu bilmesine mani değildir. Allah zahiri de zahirin iç yüzünü de bilir. Aynı şekilde batının gizli olması Allah için batın değildir. Batın, Allah için zahirdir; çünkü Allah her şeyi her şeyle bilir.
Evet, Allah zahirdir. Zahir; zuhur eden, açığa çıkan, açıkta olan, apaçık olan ve görünen demektir. Allah ayet-i kerimede “Allah apaçık görünendir, (zahirdir)” buyurur. Allah El Esmau’l Husna’sında; kudretinde, rahmet edişinde, öğretmesinde, rızık vermesinde, belaları def etmesinde zahirdir; yani açıktadır. Allah, kuluna El Esmau’l Husna’sıyla, güzelliğiyle görünendir. Bu yüzden kulun Allah’ın El Esmau’l Husna’sıyla zahir olduğunu görmesi gerekir.
Bununla beraber Allah batındır; ama Allah’ın batın oluşu gizli olduğu manasına gelmez. Allah gizlenmeyen batındır. Dolayısıyla “Allah batındır, gizlidir, bu yüzden onu göremiyoruz” diye düşünmek doğru değildir; çünkü Zahir ismi ile Batın ismi birbirine mani olmaz, perde olmaz. Allah görünmeyen zahir ve gizlenmeyen batındır; yani Allah hem apaçıktır, hem de gözle görünmez. Bununla ilgili olarak arifler, Allah’ı görmek hakkında “Allah’ın zuhuru, açıklığı o kadar şiddetlidir ki bu zuhurunun şiddetinden dolayı Allah görünmüyor” demişlerdir.
Nasıl?
Örnek vermek gerekirse; göz bakınca her şeyi görür ama her şeyi gören göz kendi kendisini göremez.
Evet, Allah zahirdir. Zahir demek bir de üstün olan, kaplayan, ihata eden, her şey üzerinde üstünlüğü olan demektir. Allah o kadar zahirdir ki Muhit ismiyle tecelli edip her şeyi ihata etmiş, kaplamıştır. Bu nedenle her şeyin iç yüzünde, hakikatinde o vardır, o tecelli etmiştir. Bu yüzden Allah hem o zuhurunun şiddetinden dolayı batındır, görünmez hem de bu zuhuru sebebiyle bir o kadar zahirdir. Mesela Allah’ın, kuluna olan yardımı zahirdir; yani Allah, kuluna yardımı açıktan yapar; çünkü yardım hangi vesileyle kula gelirse gelsin zahiri olarak Allah ona yardım etmiştir. Batın olarak da Allah yaratır, yalnız bu yaratmasını gizli yapar; ama işini, yardımını ise Zahir ismiyle açıktan yapar.
Biz bu sohbetimizle Allah’ın zuhurunun şiddetinin ne demek olduğu hakkında tefekkür edebilmeleri için kardeşlerimize sadece kapı açıyoruz. Kardeşlerimizin de sohbeti iyice okuyup anladıktan sonra bunun hikmeti üzerinde tefekkür etmesi gerekir.
Allah, her anda kuluyla beraberdir. Allah, kuluna şah damarından daha yakın olduğu halde kul onu göremiyor, hissedemiyor, tadamıyorsa sorun kendisindedir. Kul bakamadığı için rabbini göremiyor, onunla beraber olamadığı için de rabbini tadamıyor, hissedemiyor! Yoksa kul, rabbine bir dönse Allah’ın nasıl da her anda kendisiyle beraber olduğunu görür, bunu tadar.
Şeytan, insanı Allah’tan, Allah yolundan alıkoymak için mutlaka her türlü vesveseyi üretir. Birçok kardeşimiz de böyle bir vesveseye kapılıyorlar ve işi yapmadıkları halde sadece bilmekle işi yaptıklarını zannediyorlar! Bu nedenle “biz işin hakikatini, özünü biliyoruz” deyip zahiri bir kenara bırakmışlar, böylece şeytanın tuzağına düşmüşlerdir. Bu, çok tehlikeli bir tuzaktır. Bu tuzağa düşmelerinin sebebi; hiçbir bilgileri olmamasına rağmen bildiklerini zannetmeleridir. Velilerden, Mürşid-i kâmillerden bir şeyler okumuşlar, bu okuduklarını ise irfan zannetmişlerdir; yani sadece okumakla anladıklarını, marifete sahip olduklarını zannetmişlerdir. Oysaki aslında kendi nefislerine baksalar hiçbir şey bilmediklerini ve hiçbir şey yapmadıklarını anlarlar.
Allah zahirdir, batındır. Aynı şekilde imanın da hem zahiri hem de batıni tarafı vardır. İmanın batıni tarafı; Allah’ı bilmek, tanımak, sevmek, ona iman etmek ve âşık olmaktır. Bu, imanın iç yüzüdür, batıni tarafıdır. İmanın bir de zahiri tarafının olması gerekir. Yoksa iman yarım kalmış olur.
Peki, imanın zahiri tarafı nedir?
Allah ayetlerde iman etmeyi ve salih amel işlemeyi beyan ederken bu ikisini beraber zikretmiş, genel olarak ayetlerde innellezîne âmenû ve amilûs sâlihât:31 “Muhakkak ki iman edenler ve salih amel işleyenler” buyurmuştur. Hatta öyle ki âlimlerimiz “acaba salih amel, imandan bir cüz müdür değil midir” diye tartışmış, içtihat etmiş, fikir üretmişlerdir. Bu âlimlerden bazıları “evet, salih amel, imanın bir cüz’üdür (bir parçasıdır)” derken kimisi de “hayır, imanın cüz’ü değil” demiştir. Bunun sebebi Allah’ın iman ile salih ameli devamlı birlikte zikretmesidir.
Sohbetlerimizde devamlı söylüyoruz; imanla amel birbirinden asla ayrılmaz. İman varsa salih amel vardır, salih amel varsa iman vardır. Misal ile anlatacak olursak; Güneş varsa mutlaka Güneş’in ışığı da vardır. Aynı şekilde Güneş ışığıyla ısınıyor ve aydınlanıyorsak o halde Güneş var demektir. İşte imanla salih amel böyledir. Bir insanda iman varsa salih amel, salih amel varsa iman vardır. Bununla beraber birinde ne kadar salih amel varsa onda o kadar da iman nurunun şiddeti var demektir; yani iman, salih amel kadar kâmildir, salih amel kadar sahibinin işini, amelini aydınlatır.
İmanın batını; aşktır, muhabbettir. Zahiri tarafı ise salih ameldir. Bu yüzden imanla salih amelin ikisi bir birbirinden asla ayrılmayan bir bütündür. İkisi de birbirinin lazım olanıdır. Bundan dolayı iman denince imanın hem zahirini hem de batınını birlikte anlamak gerekir. Yoksa “ben sadece Allah’ın Batın ismine iman ediyorum. İşin batınına, özüne, hakikatine bakarım, zahir önemli değildir” demek Allah’ın Zahir ismini inkâr etmektir. Böyle söyleyince “iman lazımdır; ama amel olmasa da olur” demiş oluruz. Böyle olunca da ameli inkâr etmiş, hafife, basite almış, dolayısıyla şeytanın tuzağına düşmüş oluruz.
Aynı şekilde “ben işin sadece zahirine bakarım, batıni tarafını anlamam” demek de Allah’ın Batın ismini inkâr etmek demektir. Sohbetimizin başında bunu izah ederken namazdan örnek vermiştim, yine namaz örneğinden devam edeyim. “Ben abdestimi alır, kıbleye döner sonra da namazın bütün hareketlerini yaparım, bu şekilde namazımı kılmış olurum. Namaz sırasında ne düşündüğüm, söylediklerimi anlayıp anlamadığım, miraçta olup olmadığım önemli değildir” demek namazın batınını inkâr etmektir. Böyle biri namazın zahirini, dış yüzünü kabul etmiş; ama içini yok saymıştır. Bu yüzden Allah’ın Batın ismini inkâr etmiştir. Bu şekilde kılınan bir namaz tabiri caizse imansız amel gibidir; çünkü dışı vardır ama içi yoktur.
Sadece namazın değil bütün ibadetlerin, amellerin hem zahiri hem batıni tarafı vardır. Amellerin zahiri tarafı başlangıç itibariyle yaptığımız iştir, batıni kısmı ise o ameli yaparkenki niyetimizdir, imanımızdır ve işin iç yüzünü bilmemizdir, kısacası; ameli, ne için yaptığımızı bilerek yapmamızdır.
Biri yanlış yapacağı zaman mutlaka yanlışına bir kılıf uydurmalıdır ya! Şeytan da batını kabul edip zahiri inkâr edenlere bir kılıf uydurtmuştur. Zahiri inkâr edenler yanlışlarını örtmek için tevhidi, vahdeti kılıf olarak kullanıyorlar ve “biz tevhide ermişiz, tevhitle, vahdetle bakıyoruz” diyorlar! Hâlbuki tevhit, vahdet; batını kabul edip zahiri yok saymak demek değildir, bir araya getirip birlemektir. Birlenilmesi gereken şey de zahir ve batındır. Bu yüzden tevhitte dururken zahir ile batını birlemek gerekir. Yoksa tevhitte durmuş olunmaz, insan sadece kendi kendini kandırır. Eğer tevhitle bakmayı istiyorsak mutlaka zahir ile batını birlememiz, ikisinden birini asla yok saymamamız gerekir.
İmanın zahir ile batın tarafının olduğunu söyledik. Bir de insanın zahiri ve batıni tarafı vardır.
İnsanın zahiri tarafı bedenidir, dünyayla bağlantısı olan tarafıdır. İnsanın zahiri tarafı Allah’ın isimlerinden tecelli eder. Bâtıni tarafı ise Allah’ın ona nefhettiği ruhtur, bu tarafı da Allah’ın zatından tecelli eder. Allah evveldir, ahirdir. İnsanın ise evveli ve ahiri Allah’tır; yani, insan, Allah’tan gelmiştir, dönüşü de Allah’a olacaktır. Allah, zatında zahir ve batınken insanın zahiri de, batını da Allah iledir; çünkü zahiri Allah’ın isimlerinden, batını da Allah’ın zatından tecelli etmiştir.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Bütün varlık, Allah’ın isimlerinden tecelli etmiştir. Varlığa baktığımızda varlık sadece bir hareketten ibarettir. Hepimiz atomun hareketten meydana geldiğini az çok biliyoruz. Atomun temel tanecikleri olan proton, nötron ve elektronlar, devamlı bir hareket halindedirler. Onların bu hareketi atomu meydana getirir. Aynı şekilde onları da bir hareket meydana getirmiştir. Sonuç itibariyle hepsi sıfır noktasına inildiğinde sadece bir hareketten ibarettir.
İşte, bu hareketin asıl adı tecellidir, Allah’ın tecellisidir. Bu hareket an dediğimiz zamanın en küçük parçasını meydana getirir. Bu anın sürekli olarak peş peşe gelişi zamanı, zamanın sürekli oluşu ise mekânı, varlığı meydana getirir. Bu yüzden bütün varlık, her şey o sıfır noktasından bakıldığında Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir; yani her şeyin zahiri ve manevi tarafı Allah’ın isimlerinin tecellisidir, Allah’ın isimlerinden ibarettir; ama insan hariç!
Bütün varlık zahiri ve manevi olarak Allah’ın isimlerinden tecelli ederken insanın sadece zahiri tarafı Allah’ın isimlerinden tecelli eder, batıni tarafı ise Allah’ın isimlerinden tecelli etmez, Allah’ın zatından tecelli eder. İşte, insan ile diğer varlıklar arasındaki fark budur. Bu yüzden zahir, insanın batınına hizmet halindedir. Hizmet ederken aslında kendi batınına hizmet eder; çünkü bu hizmetiyle Allah’a yaklaşır. Meleklerin secdesi de bu cinstendir; yani melekler insana secde ederken insanın zahiri tarafına değil Allah’ın zatından tecelli eden batın tarafına secde etmiştir.
Allah, insan için batındır. Allah’ın, kuluna nefhetiği ruh zati tecellidir ve bu tecelli aynı zamanda sürekli ve daimidir. Kul, batıni olarak hakikat itibari ile Allah ile vardır. Şayet insanda bu tecelli olmasaydı, insan Allah’a halife olamazdı; çünkü insanın Allah’a halife olan tarafı Allah’ın, kuluna nefhettiği ruh tarafıdır.
Hayvanların da zahiri ve manevi tarafları vardır, dolayısıyla insan sadece zahiri, maddi tarafına baksa hayvandan bir farkı olmaz. Hayvanlar da aynı şekilde Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir. Hatta insan zahiri olarak bir sefer Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibaretken hayvanlar hem zahiri hem de batıni olarak iki sefer Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir; yani biri sadece zahiri tarafına baksa hayvanın yarısı kadar olur. Bu bağlamda hayvanlar onun iki katı kadar daha kıymetli, değerli ve şereflidir. Bu yüzden sadece zahiri tarafımıza değil manevi tarafımıza da bakmamız gerekir. Manevi tarafımız, hakikatimiz Allah’ın zati tecellisinden meydana gelmiştir ve bu da insanı bütün varlıktan daha değerli, daha kıymetli yapar; çünkü insan bu yönüyle Allah’a halife olur.
İnsanın, batıni tarafına bakması için ne yapması gerekir?
Bunun için kendi iç âlemine dönüp kendini anlamaya ve tanımaya çalışması gerekir. Bakarsa görür, anlamaya çalışırsa da anlar. Allah ona mutlaka öğretir. Allah ayet-i kerimede “Allah size şahdamarınızdan daha yakındır”32 diye hitap ediyorsa o halde bize öğrettiği bir şey vardır. Allah bunu beyan ederek kendi kendimize yakın olmamızı istiyor; yani “bana yakın olmak istiyorsan kendine, iç âlemine yakın ol. Oraya bak ve kendini oradan anlamaya çalış” buyuruyor Allah. Bu; kendini anlarsan beni anlayacak, kendini tanırsan beni tanıyacak ve kendi hakikatini seversen beni seveceksin demektir.
İnsan kendine bakmadığı sürece dışarıda istediği kadar rabbini arasın onu bulamaz. İnsan, rabbi onun en yakınında olduğu, kendisine kendisinden bile daha yakın olduğu halde rabbini kendisinde bulamazsa dışarıdaki tecellide nasıl bulacak! İnsan dışarıya bakarsa oradaki tecellide ancak Allah’ın esmasının, isimlerinin tecellisini bulabilir, zati tecelliyi hiçbir zaman bulamaz. Zati tecelliyi bulmak için insanın kendine, iç âlemine dönüp bakması gerekir.
İnsan çift yönlü bir varlıktır; hem zahiri hem de batıni tarafı vardır. İnsanın zahiri tarafı onun fani tarafıdır, batıni tarafı ise ebedi tarafıdır. Bu da Allah’ın nefhettiği ruhtur ve bu ruh insanın hakikatidir.
Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Men arefe nefsehu fe kad arefe rabbehu: “Kim nefsini (kendini) tanırsa (kendine arif olursa) rabbini tanır (rabbinin arifi olur)”33 buyurmuştur. Geçmişte yaşayan zatlar Allah’ı tanıyanları belirtmek için onlara arifi billah; yani “Allah’ı Allah ile tanıyan” demişlerdir. Şayet arifi billah yerine onlara “arifi Allah” denilseydi bu durumda kelime Allah’ı Allah ile tanıyan yerine sadece “Allah’ı tanıyan” manasına gelirdi.
Peki, geçmişteki zatlar Allah’ı tanıyanları belirtmek için neden onlara arifullah “Allah’ı tanıyan” yerine arifibillah “Allah’ı Allah ile tanıyan” demişlerdir?
Çünkü Allah’ı tanımak ile Allah’ı Allah ile tanımak birbirinden farklıdır. Az önce ve huve bi kulli şey’in âlim: “Ve Allah her şeyi her şeyle bilendir” ayetini okumuş, Allah’ın bir şeyi bilirken onu dışardan değil o şeyin kendisiyle onu bildiğini öğrenmiştik. İşte, arifibillah olanlar da Allah’ı dışardan tanımaz, Allah’ın kendilerine nefhettiği ruhla, kendileriyle Allah’ı tanırlar.
İnsan, Allah’tan olan batıni tarafını tanımadıkça, anlamadıkça Allah’ı tanıması, anlaması mümkün değildir. Allah’ı bu şekilde tanımadan Hz. İnsan olunmaz. İnsan bunun yerine sadece Allah’ın isimlerinin tecellisini görmüş, anlamış, tanımış olur. Gerçi bu bile şu anda büyük bir meziyettir; çünkü insanların genel olarak bunu anlama derdi bile kalmamıştır. Yine de bunu anlayanlar dahi hayvanlarla aynı konumdadırlar; çünkü Allah ayet-i kerimede hayvanların durumunu beyan ederken “yeryüzünde yürüyen canlılar, havada saf saf uçan kuşlar her biri sizin gibi bir cemaattir”34 buyurmuştur. Bu yüzden onların da bir zikri, tesbihi ve secdesi vardır; yani bu kadarını hayvanlar da bilir.
Allah’ın, insandan istediği şey insanın sadece dışarıya bakıp Allah’ın isimlerini bilmesi değil batıni tarafına bakıp Hz. İnsan olması, kendini, rabbini kendi hakikatiyle bilip tanıması, hakikatini tanıdıkça da Allah’ı sevmesi, âşık olması ve ona âbd olmasıdır. İşte, yaratılışın gayesi budur.
İsterseniz şimdi de Allah’ın Zahir ve Batın isimleriyle ilgili ayetleri anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımış, anlamış olabilelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
E lem terev ennellâhe sehhare lekum mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Görmüyor musunuz ki göklerde ve yerde her ne varsa Allah onları size musahhar kılmış (emrinize vermiş).” Görüyor musunuz ya da görmüyor musunuz, bakıp anlamıyor musunuz ki Allah her şeyi sizin emrinize vermiş! Ve esbega aleykum niamehu zâhireten ve bâtıneh: “(Allah) Zahiri ve batıni nimetlerini üzerinize yağdırıyor.” Bu nimetler hem zahiri hem de batıni nimetlerdir. Demek ki Allah’ın nimetleri hem zahiri hem de batıniymiş. Ve minen nâsi men yucâdilu fîllâh: “İnsanlardan bir kısmı (öyle insanlar var ki) Allah hakkında mücadele ederler.” Bi gayri ilm: “İlimleri olmadığı halde (bilmedikleri halde).” Allah hakkında bilgileri olmadığı halde Allah hakkında mücadele ederler. Ve lâ huda: “Hidayetçisi (mürşidi) olmadığı halde.” Hidayete erdireni olmadığı halde. Ve lâ kitâbin munîr:35 “Ve nur saçan (nurlu) kitabı olmadığı halde (Allah hakkında mücadele eder).” İnsanlardan öyleleri var ki ilmi, hidayetçisi ve nur saçan bir kitabı olmadığı halde Allah hakkında mücadele eder.
Bu mücadeleyi ilmine, hidayetçisine, mürşidine yahut Allah’ın kitabına dayanarak yapsa tamam; ama kendisinde bunlardan hiçbiri olmadığı halde Allah hakkında mücadele eder. Allah’ı, Allah’ın muradını anlatır. Birinin ilmi, hidayetçisi ve nur saçan kitabı yoksa bu durumda her neyi anlatırsa anlatsın kendine, Allah’a iftira ediyor, böylelikle kendine zulmediyor demektir. Hal böyleyken baktığımızda hemen hemen herkes Allah hakkında konuşur. Konuşurken de ne ilmi, ne hidayetçisi vardır ve ne de söylediği Allah’ın kitabına dayanır.
Ve zerû zâhirel ismi ve bâtınehu: “Günahın hem zahirinden hem de batınından kaçının (sakının).” Bir zahiri günah bir de batıni, gizli günah vardır. Allah ikisinden de sakınmamızı buyurdu. İnnellezîne yeksibûnel ism: “Muhakkak ki günah kazananlar.” Zahiri yahut batıni günahı kazananlar. Se yuczevne bimâ kânû yakterifûn:36 “Onlar kazandıkları o günahla mutlaka cezalandırılırlar.” İşledikleri günah ister zahiri, ister batıni olsun; yani günahları ister açıkta, isterse de gizli olsun günahlarının cezasını mutlaka görürler.
Zahiri günahlar zaten bellidir. Gördüğümüz günahlar zahiri günahlar sınıfına girer. Bâtıni günahlar ise görünmeyen, sadece kulun kendisinin bildiği veya çoğu zaman kendisinin bile anlamadığı günahlardır. Bu günahlar gizli şirk gibi o kadar gizlidir ki işleyenin kendisi bile onu göremez, anlayamaz. Hatta kişi bu günahı işlerken doğru ve güzel yaptığını zanneder!
En basitinden örnek vermek gerekirse; biri bir başkasını eleştirdiği zaman ona neden böyle yaptığı sorulduğunda “ben onu sevdiğim için böyle söylüyorum” diye cevap verir. Hâlbuki Allah, eleştirmeyi yasaklamış, men etmiştir.
Mesela; insanın haset etmesi, çekememesi, birini nimete layık görmemesi gizli günahlardan biridir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz haset ile ilgili olarak “ateşin odunu yiyip bitirmesi gibi haset de amelleri yer bitirir”37 buyurmuştur. Yani biri zahiri olarak hiçbir yanlış yapmasa bile batıni, gizli günahı onun amellerini yakıp bitirmeye yeterdir. Demek ki kul kendi cezasını yine kendisi veriyormuş!
Allah az önce okuduğumuz ayette zahiri ve batıni nimetlerini üzerimize yağdırdığını beyan etmişti. Zahiri nimetler zaten nimet olarak aklımıza gelenlerdir. Bâtıni nimetler ise imandır, muhabbettir, Allah’ı sevmek, bilmek ve tanımaktır. Bâtıni nimet hangi türden olursa olsun mutlaka maneviyatı besler, büyütür, temizler ve tertemiz hale getirir. Bütün ibadetler ile Allah için yaptığımız bütün iyilikler, güzellikler maneviyatımızı temizler, besler, büyütür, olgunlaştırır, kemale erdirir. Dolayısıyla Allah’ın isimleriyle yaptığımız her hal, her hareket, her tavır batıni nimeti bize beraberinde getirir ve üzerimize batıni nimeti yağdırır.
Okumak, anlamak, iman etmek, imanı ahlaka ve amele dönüştürmek de Allah’ın Zahir ve Batın isimlerinin tecellisiyle ilgilidir. Biri, okumuyor, anlamıyor ya da okumaya ve anlamaya tenezzül etmiyorsa kendini ihtiyaçsız görüyordur. Allah, kuluna bir mektup göndersin, kulu da onu okumaya, anlamaya çalışmasın, buna tenezzül etmesin hiç böyle bir şey olur mu! Bu, Allah gereksiz ve boş yere konuştu manasına gelir! Bu halde olanlar bunu açıktan söylemiyor olabilir ya da açıktan bambaşka şeyler söylüyor olabilir; ama gönüllerinde gizli olarak böyle söylemişlerdir.
Bu yüzden bu duruma düşmemek için herkesin mutlaka Kur’an’ı en azından yüzünden okuması gerekir. Kur’an’ı zahirinden, yüzünden okuduktan sonra da batınını okuması; yani, Allah’ın ne buyurduğunu anlamaya çalışması gerekir. Bunun için de herkes Allah’ın ne dediğini anlayacak kadar Arapçayı öğrenmelidir. Bunu da öğrendikten sonra bir de hikmeti, Allah’ın ne demek istediğini öğrenmelidir.
Kardeşlerimizin, Kur’an’ı okumuş olmaları için hem Kur’an’ın zahirini okuması, hem manasını anlaması hem de Allah’ın ne demek istediğini anlaması; yani Kur’an’ın gizliden daha gizli olan tarafını, sırrın sırrını anlaması gerekir.
Genel olarak bütün sohbetlerimizde kardeşlerimize zaten bu dersi veriyoruz. Özel olarak da rabbinin vahyini anlamayan kalmasın diye Tefsir’ul Kur’an Hikmet’ul Beyan sohbetlerimizi yaptık ve kardeşlerimize Kur’an’ı hikmetiyle beraber anlamaları için bir kapı açtık. Kardeşlerimiz Tefsir’ul Kur’an Hikmet’ul Beyan sohbetlerini dinler ve ayetler üzerinde tefekkür ederse eğer okuduğu ayetlerde Allah’ın ne demek istediğini, hikmetini, muradını anlarlar inşallah. Birinin hangi seviyede olduğu hiç fark etmez, eğer ki o “ben rabbimin kelamını okumak ve ayetleri Allah’ın anlattığı gibi hikmetiyle beraber anlamak istiyorum” diyorsa sohbetleri dinlediğinde bu hikmete, marifete sahip olur inşallah.
Devamlı söylüyorum; bizimle beraber olan kardeşlerimizin “ben rabbimin kelamını bilmiyorum” demesi doğru değildir; çünkü bu bir sorumluluktur ve ben bunu kabul edemem! Biri Kur’an’ı sadece yüzünden okumak için Arapça’yı öğrenmek isterse bunu on beş günde öğrenir. Zahmet edip on beş günümüzü Kur’an’ı öğrenmeye çalışmak için ayırırsak ne kaybederiz!
Herkesin mutlaka rabbinin kelamını okuması gerekir. Tabi, sadece okuması yetmez, bir de en azından Allah’ın ne dediğini anlaması gerekir. Ayetin hikmetini bilmek ise zaten bunların sonucunda kendiliğinden gelir.
Sahabeyi sahabe yapan, onları gökteki yıldızlar mesabesine getiren, cahiliye devri gibi o en karanlık dönemi saadet asrı yapan şey Allah’ın kitabıdır. Sahabelerin okuduğu başka bir kitap, bildikleri başka hiçbir ilim yoktu; ama her biri gökteki yıldızlar oldu ve yaşadıkları yeri, dönemi aydınlattı. Hal böyleyken Allah’ın kitabı önümüzde olmasına rağmen karanlıkta kalıyorsak, etrafımızda zulmet varsa, zulüm varsa bu; Allah’ın kitabına, ipine sarılmadığımız ve Allah’ın kelamını anlamadığımız içindir. Bununla beraber dini aslından değil de birilerinden taklidi olarak öğrendiğimiz, Allah’ın indirdiği dine değil de uydurulmuş dine iman ettiğimiz içindir.
Kur’an, Allah’ın dininin kitabıdır. Bu yüzden Kur’an’ı anlamak istersek Allah bunu bize kesinlikle öğretir. Şayet anlamak istemezsek o halde “benim buna ihtiyacım yok” demiş; yani Kur’an’ı anlamaya tenezzül etmemiş oluruz.
Ben sohbet edip bunları anlatıyorsam arkadaşlar beni dinlesin ve ne dediğimi anlasın istiyorum, öyle değil mi! Eğer kardeşlerimiz beni dinlemez ve ne dediğimi anlamaya çalışmazsa bu durumda bana hakaret etmiş “sen boş konuşuyorsun, söylediklerini zaten biliyorum, seni dinlemesem de olur” demiş olmaz mı? -Elbette ki olur. Aynı şekilde Allah da kitabını vahyederek kullarıyla konuşmuş ve “kulum beni dinleyip beni anlasın” demiştir. Hal böyleyken Kur’an’ı okumaz, anlamaya çalışmazsak Allah’ın kitabına karşı tavrımız bu manaya gelmez mi! Allah bunu nasıl kabul eder!
Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitaben “and olsun ki seni ve sana iman edenleri Kıyamet günü bu kitaptan sorumlu tutacağız”38 buyurmuştur. Yani bu kitap aynı zamanda bizim hesap kitabımızdır. Allah hesabımızı bu kitap üzerinden görecek ve amellerimizi bu kitabın ölçüsüne vurup bizi ya cennete ya da cehenneme gönderecek. O zaman kitabımızdan haberimizin olmaması, onu okuyup anlamayışımız ya da anlamak için çaba, gayret sarf etmeyişimiz hesabı da, ahireti de ciddiye almadığımız manasına gelmez mi!
Allah ayet-i kerimede “hatırlat; çünkü hatırlatmak mü’minlere fayda verir”39 buyurmuştur. Bana düşen de hatırlatmaktır. Yoksa her şey zaten apaçık ortadadır, ben sadece tekrar ediyorum!
Evet, “ben mü’minim, Müslüman’ım diyen herkesin mutlaka rabbini tanıması ve Allah’ın kendisine ne vahyettiğini bilmesi gerekir. Allah ayetinde “hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu”40 demiş, başka bir ayette de “Allah’tan ancak âlim kulları layıkıyla haşyet duyar”41 buyurmuştur. Allah’ın beyan ettiği âlimlerden olmamız için bir adım atmamız gerekir. Biz bir adım atarsak Allah devamını getirir ve bize öğretir.
“Asra yemin olsun ki bütün insanlar hüsrandadır; ancak iman edenler, salih amel işleyenler, hakkı ve sabrı tavsiye edenler müstesna.”42 Hakkı ve sabrı tavsiye edebilmen için hakkı öğrenip bilmen, bildiğin o hakkın da Allah’ın hak dediği olması gerekir. Aynı şekilde sabrı tavsiye ederken de mutlaka “Allah böyle buyurmuş” deyip sabrı Allah’ın ayetleriyle tavsiye etmen gerekir. Hak için de, sabır için de bilmen gereken şey Allah’ın kelamıdır. Bunu yapmazsan hüsrana uğrarsın. Hüsrana uğramamak için en azından çoluk çocuğuna, ailene, yakınlarına hakkı ve sabrı tavsiye etmen gerekir.
Allah “yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten kendinizi ve ehlinizi koruyun”43 buyurduysa o halde Allah sana aileni, çoluk çocuğunu cehennemden koruma vazifesi vermiştir. Allah sana bu yükü yükleyip vazifeni yapmanı emretti. Şayet kendini korursan ehlini de koruyabilirsin; ama Allah’ın kelamını, muradını bilmiyor ve kendini koruyamıyorsan ehline de yardım edemezsin! Hatta onları ateşten korumak bir yana sen onları ateşe sevk edersin.
Ebedi hayat şakaya gelmez, ebedi hayat dünyaya benzemez. Dünyadayken aç kaldığında kardeşin sana ikram eder; çünkü Allah yarattığı her mahlûkun rızkını üzerine almıştır.44 Her canlının rızkı Allah’a aittir. Bu yüzden mü’min de olsan, kâfir de olsan Allah bir vesileyle sana rızkını verir; ama ebedi hayat böyle değildir. Orada herkese çalışmasının karşılığı, kendi kazandığı vardır. Bu nedenle kimse kimseye yardım edemez, kimse kimse için bir bedel ödeyemez, kimse kimsenin yükünü alamaz. Kim ahirete neyi göndermişse orada onu bulur.45
Cenneti kazanamadıysan cehenneme yuvarlanırsın ve sana yardım edecek, seni oradan kurtaracak kimse de olmaz. Allah ayet-i kerimede “genişliği yerle gök kadar olan cennete koşun”46 buyurdu. Yani yürümek yetmez, cennete koşman lazım. Hem de durmadan koşman lazım; çünkü cennete koşsan ama yetişemezsen yine cehenneme yuvarlanırsın. Cehenneme yuvarlanmayı istemiyorsan koşup cennete yetişmen, yetişmek için hayırda yarışman, bunun için de önce anlaman; yani okuman gerekir.
Allah’ın ilk emri “oku” emriyse o zaman soracağı ilk sorunun da okuyup okumadığımız üzerine olması lazım! İşte, Allah, huzuruna gittiğimizde bize “hani dünyadayken sana oku demiştim ya gönderdiğimi okudun mu” diye kesinlikle sorar.
Kur’an, kelime manası olarak okunan demektir. Allah, kitabına Kur’an; yani okunan adını vermiştir. Öyleyse Kur’an okunmuyorsa okunan (Kur’an) olmaz. Allah’ın kitabının okunmamış haline Kur’an denmez, mushaf denir. Mushaf, okununca Kur’an olur, okunmayınca Kur’an olmaz. Kısacası okuyorsan Kur’an’ın var demektir, okumuyorsan Kur’an’ın yoktur.
Bu yüzden hep beraber Kur’an’ı okuyacak, çocuklarımıza da okutacağız inşallah. Kur’an’ı okumayı bilmeyen hiç kimse kalmasın diye erkekler ile bayanlar dergâhında Arapça kursları açtık ve hiç kimseye de bizim şartlarımıza uyun demedik; çünkü “yeter ki herkes Kur’an okumayı öğrensin, gerekirse biz onların şartlarına uyarız” dedik. Biri öğrenmek istiyorsa; ama şartları müsait değilse o hiç kendini sıkıntıya sokmasın, biz kendimizi ona göre ayarlarız. Yeter ki o “ben rabbimin kelamını öğrenmek, anlamak istiyorum” desin ona Kur’an’ı öğrenmesi için bütün imkânları seferber ederiz, dedik ve yaptık. Bununla beraber kim dergâhta kendisine ders verecek birini bulamazsa istediği zaman gelsin, beni çağırsın, Kur’an dersini ona kendim veririm. Yeter ki rabbinin kendisine yaptığı vahyi, hitabı öğrensin, anlasın. Böylelikle rabbine âşık olsun, dost olsun, âbd olsun ve ebediyen kazansın.
Allah bizi indirdiği kitaptan sorumlu tutacak. Bizim de kendimizi ahirete hazırlamamız ve rabbimizin kitabını öğrenmek için elimizden geleni yapmamız lazım. Bu konuda hiçbir mazeretimiz olamaz; çünkü söz konusu olan ebedi hayatımızdır.
Her şeyin zahir ve batın tarafının olduğu gibi okumanın da zahiri ve batıni tarafı vardır. Okumanın zahiri tarafı; okunan ayeti söylemek, onu yüzünden okumaktır. Bir de o okuduğumuz ayetin içinde bir mana vardır. Ayeti okurken ne dediğimizi anladığımızda bu defa okumanın batınını yapmış oluruz. O batının da bir batını vardır, buna da hikmet; yani Allah’ın muradı, Allah’ın o ayette ne demek istediğini anlamak denir.
Dünyaya öğrenmeye, anlamaya, tanımaya, bilmeye gelmişiz desek doğru olur; çünkü dünyaya Allah’ı, insanı, kendimizi, varlığımızı bilmeye, tanımaya gelmişiz. Bunun için de hem zahiri hem de batını görmemiz, batına bakmamız gerekir.
Allah’ın ayet-i kerimede “onların kalpleri var onunla fehmetmezler (anlamazlar), gözleri var onunla görmezler, kulakları var onunla işitmezler”47 dediği göz, kulak, kalp insanın manevi tarafıdır. Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “onları sana bakar görürsün; ama onlar seni görmüyorlar”48 diye hitap ederken onların Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i zahiri olarak gördüklerini; ama manevi olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i görmediklerini beyan etmiştir. Yani “zahiri olarak baş gözüyle sana bakar, seni görürler; ama manevi olarak seni görmezler. Zahiri olarak sana bakınca kendileri gibi bir beşeri görürler. Şayet gönül gözleriyle sana baksalardı, seni Allah’ın resulü olarak görürlerdi” buyurmuştur.
Kendine yahut başkalarına baktığında zahiri olarak insanı görüp manevi olarak Hz. İnsanı, Allah’ın nefhettiği ruhu görmeyenler kör değil midir! Kendilerinde Allah’tan olan o nefhay-ı ilahinin, Allah’ın nehfettiği ruhun “ben rabbimi istiyorum” diyen feryadını duymayanlar sağır değil midir? Bunu hissetmeyenler kalbiyle fehmetmiyor, anlamıyor demektir.
Zahiri olarak gözümüze bir toz kaçtığında hiç vakit kaybetmeden gözümüzü ovuşturup temizliyor ve o tozu hemen çıkarıyoruz; çünkü gözümüzü temizlemezsek göremeyiz. Aynı şekilde gönlümüz de böyledir, gönül bakışımız da kirlenir ve perdelenir. Bu durumda manevi olarak görebilmemiz için hiç vakit kaybetmeden gönlümüzü temizlememiz, tozları gönlümüzden çıkarmamız gerekir. Yoksa göremeyiz ve “onların kalpleri var onunla fehmetmezler (anlamazlar)” ayetinin muhatabı oluruz.
Evet, Allah’ın Ez Zahir ve El Batın isimlerini hep beraber anlamaya, öğrenmeye çalıştık. Zahir ile batın birlikte olduğu için bu iki ismi beraber öğrendik.
Allah bizi Zahir ve Batın ismine gerçek manada iman edenlerden eylesin inşallah! Allah bizi sadece zahire bakıp Batın ismini, batını inkâr edenlerden, yok sayanlardan, aynı şekilde sadece Batın ismine bakıp Zahir ismini, zahiri inkâr edenlerden, yok sayanlardan eylemesin inşallah! Allah bizi kaybedenlerden eylemesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
