EL VASİ’
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk. Hz. İnsan olmak için Allah’ın güzel isimlerinin bizde nasıl tecelli etmesi gerektiğini anlamaya, bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesini; yani kendimizi tanımaya, öğrenmeye çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde Et Tevvab ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise hep beraber El Vasi’ ismini öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Allah ayet-i kerimelerde “Allah vasi’dir; Allah geniş olandır, ilmi her şeyden daha geniş olandır, rahmeti geniş olandır, mağfireti geniş olandır, cenneti geniş olandır, arzı geniş olandır”672 buyurur. Başka ayet-i kerimelerde ise “gençleriniz evlenmek isteğinde onları evlendirin Allah onlar için genişlik ihsan eder.”673 “Evli olanlar anlaşamazlarsa boşanmak istediklerinde (onlara sorun, sıkıntı çıkarmayın) Allah rızkı ve fazlı geniş olandır, fazlından her ikisini de zengin eder”674 buyurmuştur.
Allah rahmeti ve muamelesi geniş olandır. Nasıl ki Allah’ın rahmeti, ilmi, mağfireti, insanlara karşı muamelesi genişse insanın da aynı şekilde geniş olması gerekir.
Mesela insanın ilminin geniş olması gerekir; yani kendini, mahlûkatı, rabbini, dinini anlamaya çalışması gerekir. Aynı şekilde kendine, mahlûkata muamele ederken gönlünün, rahmetinin ve mağfiretinin geniş olması gerekir. Bununla beraber insanın zulüm gördüğü bir yerden ayet-i kerimede “Allah’ın arzı geniştir” buyurduğu üzere kulluğunu yapabildiği yere hicret etmesi; yani yerini genişletmesi gerekir.
Allah’ın isimlerini anlamaya çalışırken Allah’ın kendini anlattığı gibi anlamaya çalışıyoruz. Bu yüzden Vasi’ ismini anlamaya çalışırken hem Vasi’ isminin geçtiği ayetleri, hem de iyice anlaşılması için o ayetlerin önünden ve arkasından gelen ayetleri anlamaya çalışacağız.
İsterseniz sohbetimize Allah’ın Vasi’ isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlamaya çalışarak başlayalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Ve lillâhil meşriku vel magrib: “Meşrik de mağrib de (doğu da, batı da) Allah’ındır.” Her şeyin bir doğusu bir de batısı vardır; yani her şeyin bir doğumu bir de ölümü, batışı vardır. Doğu da batı da Allah’ındır. İnsanı yaratıp doğduran da, öldürüp hayatını sona erdiren de Allah’tır. Fe eynemâ tuvellû: “(Bu yüzden) Hangi yana (hangi tarafa) dönerseniz dönün.” Fe semme vechullâh: “Mutlaka Allah’ın vechi oradadır (mutlaka Allah’a dönmüş olursunuz).” Hangi yana dönerseniz dönün Allah’ın zatı ordadır; yani her anda Allah ile muhatapsınız, Allah ile karşı karşıyasınız. İnnallâhe vâsiun alîm:675 “Muhakkak ki Allah vasi’ ve âlimdir.” Allah her şeyi kuşatandır, bununla beraber ilmi de her şeyi kuşatmıştır. Bu yüzden ne yana dönerseniz dönün Allah’ın vechi oradadır; yani her anda Allah’ın huzurundasınız.
Allah ayet-i kerimede; “de ki: Size tek bir nasihatim var. İster tek başınıza, ister başkalarıyla beraber olun Allah’ın huzurunda olduğunuzu unutmayın”676 buyurmuştur. Allah, kulları için bu tek nasihatin yeterli olduğunu söyledi. Bu durumda ister tek başımıza, ister başkalarıyla beraber olalım Allah’ın huzurunda olduğumuzu unutmamamız gerekir. Birine nasihat edeceksek eğer yapacağımız nasihat bu olmalıdır.
Her anda Allah’ın hesabını yaparak yaşamamız lazım. Allah’ı unuttuğumuz, onun hesabını yapmadığımız her anda mutlaka ya nefsimize, ya şeytana ya da birilerine göre hareket ederiz. Böyle olunca da onu Allah’ın önüne koymuş oluruz. Allah böyle bir kulluğu kabul etmez; çünkü böyle yaparak biz de Allah’ı rab olarak kabul etmemiş oluruz.
Yâ eyyuhellezîne âmenû: “Ey iman ettiğini iddia edenler!” Allah, iman ettiğini iddia edenlere hitap ediyor. Devamlı söylüyoruz, yâ eyyuhel mu’minûn: “Ey iman edenler” demektir. Yâ eyyuhellezîne âmenû ise “ey iman ettiğini iddia edenler” anlamına gelir. Yani “mü’minseniz, iman ettiğinizi iddia ediyorsanız bilin ki mü’minler böyledir. O halde siz de gerçekten mü’minseniz böyle yapın” manasına gelir. Ey iman ettiğini iddia edenler, söyleyenler! Men yertedde minkum an dînihî: “Sizden kim dininden irtidad ederse (dininden dönerse).” Fe sevfe ye’tîllâhu bi kavmin: “Allah onların yerine başka bir kavim getirir.” Kim dininden dönerse Allah onu reddeder; çünkü dininden dönerek Allah’ın dinini reddetmiştir. Yertedde: İrtidad ederse, reddederse demektir. Bu yüzden ayet; Allah da onu reddeder ve onun yerine başka bir kavim getirir manasına gelir.
Onların yerine başka bir kavim getirmesinin sebebi nedir?
Çünkü Allah’ın insan üzerinde bir muradı vardır. Allah ayet-i kerimede; “yeryüzünde bir halife yaratacağım”677 buyurmuş ve kendisine halife olan, ayna olan kendisini temsil eden ve isimlerini üzerinde gösteren Hz. İnsanı yaratmıştır. Bu durumda Allah’ın dininden dönenler Hz. İnsan olmayı, Allah’a halife olmayı, ayna olmayı reddetmiş, Allah’ın muradını kabul etmemiştir. Dolayısıyla Allah da onları reddeder ve onların yerine başka bir kavim getirir.
Peki, dininden dönenlerin yerine Allah’ın getirdiği bu kavmin özelliği nedir?
Yuhıbbuhum ve yuhıbbûnehû: “Onlar onu (Allah’ı) sever, (Allah da) onları sever.” Allah “kim dininden dönerse Allah onun yerine başka bir kavim getirir. Onlar Allah’ı sever Allah da onları sever” buyurdu. O halde Allah’ın dininden dönmek Allah’ı sevmekten dönmek demektir. Kim, Allah’ı sevmekten vazgeçerse dininden dönmüştür, Allah da onun yerine hem kendisini seven hem de kendisinin sevdiği bir kavim getirir. Allah’ı sevmeyen biri Allah’ın sevgisine layık değildir. Allah da onu sevmiyor demektir; çünkü o, Allah’ın dininden, Allah’ı sevmekten dönmüştür.
Allah dininden dönenlerin yerine getireceği kavmin özelliğini beyan etmeye devam eder. Ezilletin alel mu’minîn: “(Onlar) Mü’minlere karşı zillet sahibidirler.” Bu kavmin birinci özelliği Allah’ı sevmeleri ve Allah’ın da onları sevmeleridir. İkinci özellikleri ise mü’minlere karşı zillet sahibi, alçak gönüllü olmaları, onlara karşı kibirlenmemeleri, saygılı ve edepli davranmalarıdır. Zillet, zelil demek aşağıda durmak demektir; yani onlar mü’minlere karşı aşağıda dururlar, onlara sevgi ve saygı gösterirler.
Eizzetin alâl kâfirîn: “Kâfirlere karşı da izzet sahibidirler (onlara karşı aşağılık kompleksi duymazlar).” Allah’ın kendilerine verdiği şerefi taşırlar. İmanlarından dolayı izzet sahibi olduklarını, şerefli olduklarını bilirler. Bu yüzden malı, mevkisi, durumu ne olursa olsun kâfirlere, küfredenlere, Allah’a karşı nankör davrananlara asla zillet göstermez, aksine izzet gösterirler; yani imanlarından dolayı onlara karşı büyüklüklerini ortaya koyarlar.
Yucâhidûne fî sebîlillâh: “Bir de onlar Allah yolunda cihad ederler.” Onlar Allah’a yakın olmak için Allah yolunda cehd eder, çaba, gayret sarf ederler. Allah yolunda çaba, gayret sarf etmek; Allah’a giden yolu yürümek ve Allah’a yakın olmak için her anda çaba, gayret sarf etmek demektir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “iki günü müsavi olan (eşit olan) ziyandadır”678 buyurmuştur. O halde Allah’ın yolunda her geçen gün daha fazla yürümeyen, ilerlemeyen, Allah yolunda cihad edip çaba, gayret sarf etmeyen biri ziyandadır demektir.
Ve lâ yehâfûne levmete lâim: “Bir de onlar levm edenin levminden (kınayıcının kınamasından) korkmazlar.” Levm edilmekten, kınanmaktan korkmazlar. “Allah yolunda olursam falancalar benim için böyle düşünür, şöyle konuşur” demezler; çünkü onlar Allah’ı sever ve onun hesabını yaparlar. Bu yüzden başkalarının hesabını yapıp levm edenin levminden, kınayıcının kınamasından korkmazlar.
Zâlike fadlullâh: “Bu, Allah’ın fazlıdır (Allah’ın lütfudur).” Böyle olanlar mü’mindir ve Allah’ın lütfuna ermiştir. Allah onlara lütufta bulunmuş, onları faziletli kılmış, üstün kılmıştır. Yu’tîhi men yeşâ’: “Onu (lütfunu) dilediğine verir.” Kim, Allah’tan lütfunu isterse Allah bu lütfu ona verir.
Biri Allah’ı sevmiyorsa ve Allah’ın sevgisine layık olmamışsa, mü’minlere karşı zillet sahibi, tevazu sahibi, kâfirlere karşı ise izzet sahibi değilse ve levmedenin levminden korkuyorsa bu durumda Allah’a iman etmemiş, iman etmeyi istememiş demektir. Aynı şekilde Allah’a yakın olmayı, Allah’ın kendisini sevmesini istememiştir. İstemek sadece dil ile olmaz. Bu kişinin hem dil, hem gönül, hem de fiil ile istemesi gerekir ki gerçekten istemiş olsun; ama Allah’a iman etmeyi, yakın olmayı istemediği için böyle bir lütfa, fazilete de eremez. İstemiş olsaydı Allah ona ikram ederdi; çünkü Allah bu lütfu isteyenlere verir.
Vallâhu vâsiun alîm:679 “Allah, vasi’ ve âlimdir.” Allah her şeyi bilendir ve ilmiyle her şeyi kuşatan, her şeyiyle geniş olandır. Lütfuyla, muhabbetiyle, ikramıyla, faziletiyle geniş olan ve bu genişliği, bu lütfu ikram edip verendir.
İmanımızı, dinimizi, ibadetimizi, İslamımızı, teslim olup olmadığımızı, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olup olmadığımızı aynı şekilde Allah’ın güzel isimlerinin bizde tecelli edip etmediğini anlamak için kendimizi Kur’an’a arz etmemiz gerekir. Kur’an bizi mü’min olarak, Müslüman olarak kabul edip ibadetimizi kabul ediyorsa mü’miniz; ama kendimizi Kur’an’a arz ettiğimizde Kur’an bizim için farklı bir şey söylüyorsa bu durumda Müslümanız derken kendi kendimizi kandırıyoruz demektir.
Kim, Allah’ı sevmekten dönerse irtidad etmiş, Allah’ın dininden dönmüştür. Böyle olanlar imandan sonra küfre düşenlerdir, münafık olanlar, fasık olanlardır. İşi anlamışlar, Allah’ın muhabbetini, yakınlığını tatmışlar; ama sonra Allah’ı sevmeyi bırakıp dünyaya dalmış; yani Allah’ı reddetmişlerdir. Allah da onları reddeder ve onların yerine başkalarını getirir.
Allah okuduğumuz ayette dininden dönenlerin yerine getireceği kavmin halini beyan etmişti.
Bu insanlar Allah’ı sever, Allah da onları sever. Onlar mü’minlere karşı zillet sahibi, kâfirlere karşı izzet sahibi olur ve hiçbiri levm edenin levminden korkmaz. Bu, Allah’ın lütfudür ve Allah bunu dilediğine, dileyene verir; çünkü Allah, vasi’ ve âlimdir, ikramı sonsuz ve sınırsızdır, geniştir.
Dediğim gibi; bizim de “acaba hangi halde, hangi durumdayız” deyip kendimize bakmamız ve kendimizi ayetin ölçüsüne vurmamız gerekir. Allah bizi mü’min olarak kabul etmediyse biz istediğimiz kadar kendimizi mü’min bilelim ya da başkaları bizi mü’min olarak kabul etsin gerçekte mü’min olmuş olmayız; çünkü hiç kimse Allah’a göre mü’min olmadıkça mü’min olmaz.
Ayet devam ediyor. İnnemâ veliyyukumullâh: “Sizin veliniz (dostunuz) Allah’tır.” Ve resûluhu: “Ve onun resulüdür.” Vellezîne âmenû: “Bir de iman edenlerdir.” O iman edenlerin halleri nedir? Ellezîne yukîmûnes salât: “Onlar namazlarını ikame ederler.” Namazlarını Allah’ın huzurundaymış gibi kılarlar. Namaz ile kıyamda dururlar, Allah’ın huzurunda dururlar. Namaz onları yerde sürünmekten kurtarıp ayağa kaldırır, Allah’ın huzurunda durdurur ve Allah’ın huzurunda yürütür, yolunda yürütür. Namazı ikame etmek bu demektir! Ve yu’tûnez zekât: “(Onlar) Temizlenmek için verirler.” Allah’ın bu ayette kastettiği zekât sadece parayı, malı paylaşmak değildir. Temizlenmek için verirler demek tertemiz olup Allah’ın huzuruna layık olmak için Allah yolunda ilminden, malından, vaktinden, zamanından, hayatından verirler demektir. Ve hum râkıûn:680 “Bir de onlar rükû ederler (Allah’ın emri karşısında eğilirler).”
Ve men yetevellallâhe ve resûlehu vellezîne âmenû: “Kim Allah’ı, resulünü ve mü’minleri veli edinirse (dost edinirse).” Fe inne hızbellâhi humul gâlibûn:681 “Muhakkak ki Allah’ın tarafında olanlar galip gelir.” Allah’tan yana duranlar galip gelir, Allah onları galip getirir. Allah’ın tarafında duranlar; Allah’ı, resulünü ve mü’minleri dost olarak kabul edenler ve birbirinin imanına bahane aramayanlardır.
Allah imanı zayi etmez. Allah bunu ehl-i kitap için; yani Yahudi ve Hristiyanlar için söylüyor. Allah, müşrikler şirk koştuğu için bir mü’minin bir müşrikle evlenmesinin haram olduğunu söyledi; ama Yahudi ve Hristiyanın kadınları ve kızlarıyla mehirlerini vermek şartıyla nikâhlanabilirsiniz682 buyurdu.
Bu ayet indiğinde sahabeler “biz Yahudi ve Hristiyanla nasıl evleniriz” demiş, bunun üzerine Allah ayet indirip “kim imanı inkâr ederse ameli boşa gitmiştir, ahirette ziyana uğrayanlardandır683 buyurmuştur. İmanları tahrif olmuş, deforme olmuş, imanlarına şirk karışmış olsa da onlar ehl-i kitaptır. Allah onların imanını yok saymaz ve onları müşriklerle bir tutmaz, dedi Allah.
Bir Yahudi’nin, Hristiyan’ın imanını dahi yok sayamıyorsak acaba bir mü’minin imanını zayi eder, yok sayarsak ne olur! Bu iman isterse zerre kadar olsun! Biri “ben Allah’a, resulüne ve ona indirilene iman ettim” dediyse o artık mü’mindir. Onu Müslüman olarak, kardeşimiz olarak kabul etmemiz gerekir. “Lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” dediyse bu durumda isterse bütün günahları işlemiş, bütün yanlışları yapmış olsun o bizim kardeşimizdir. İmanını zayi edemeyiz, yok sayamayız.
Allah ayet-i kerimede “muhakkak ki mü’minler sadece kardeştir”684 buyurmuştur. Bu yüzden hiç kimsenin bir yanlışına, bir eksiğine bakıp ona “sen mü’min değilsin” diyemezsin; çünkü böyle söylersen onun imanını yok saymış, zayi etmiş olursun. Bir mü’min böyle bir riski göze alamaz. Onda takvadan zerre kadar eser varsa, Allah’a karşı zerre kadar kendini sorumlu hissediyorsa bunu yapamaz!
Bu genel olarak cehaletten dolayı yapılan bir şeydir. Bakıyorsun biri hiç farkında olmadan, bilmeden bir insanı veya bir topluluğu, bir cemaati küfürle itham edip “onlar yanlış yoldadır” diyor! Hâlbuki nerden biliyorsun! Allah ayet-i kerimede “sizden bir cemaat başka bir cemaati eleştirmesin, çekiştirmesin. Belki o çekiştirdikleri onlardan daha hayırlıdır”685 buyurmadı mı! Herkesin kendi imanının hesabını yapması gerekir. Allah hiç kimsenin imanını zayi etmez. Bize de düşen hiç kimsenin imanını yok saymamaktır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bununla ilgili olarak “biri birine kâfir deyip onu küfürle itham etse bu söz havada kalmaz. Eğer kâfir dediği insan gerçekten kâfirse söz ona gider; ama kâfir değilse sözü kendisine geri döner ve kendisi kâfir olur”686 buyurmuştur. Bu yüzden konuşurken Allah’tan haşyet duymamız gerekir. Hiç kimse için “bu kâfirdir, bu münafıktır, bu cehennemliktir” diyemeyiz, demememiz gerekir; çünkü böyle söylersek ve o kişi de dediğimiz gibi değilse o halde sözümüz bize geri döner. Aynı şekilde Allah’ın “mü’min” dediği birine “kâfir” dersek rabbimize ters düşmüş oluruz. Bu çok ağır bir durumdur! Bunun olmaması için dikkatli olmamız ve mü’min kardeşlerimizi kâfirlikle ithaf etmememiz gerekir.
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)!” Lâ tettehızûllezînettehazû dînekum huzuva: “Dininizi alaya alanları (dost) edinmeyin.” Ve leiba: “Oyun ve eğlence yerine koyanları.” Min ellezîne ûtûl kitâbe min kablikum: “Sizden önce kendisine kitap verdiklerimizden birileri (bunu yaparsa onları dost edinmeyin).” Vel kuffâra evliyâe: “Bir de kâfirleri dost edinmeyin (veli edinmeyin).” Vettekûllâh: “Allah’a karşı takva sahibi olun.” Allah’a karşı sorumluluğunuzu unutmayın. İn kuntum mu’minîn:687 “Eğer siz mü’minseniz.”
Mü’min olduğunuzu iddia ediyorsanız o halde kendisine daha önce kitap verdiklerimiz veya kendini mü’min olarak takdim edenler dininizle alay ediyorsa, dininizi oyun ve eğlence yerine koyuyor, onunla şaka yapıyorsa onları dost edinmeyin. Aynı şekilde açıktan kâfir olanları da dost edinmeyin. Siz Allah’a karşı sorumlusunuz. Onları dost edinir, veli edinir, onlarla samimi olursanız bu durumda Allah’a karşı takvalı olmamış, sorumluluğunuzu unutmuş olursunuz. Eğer mü’minseniz böyle yapmayın, böyle yaparsanız mü’min olmazsınız, dedi Allah.
Ehl-i kitabı sadece Yahudi ve Hristiyan olarak anlamamamız gerekir. Bize de kitap verilmiş mi? -Elbette ki verilmiş! Bize de Kur’an verilmiştir. Bu durumda kitabımızdan yüz çevirirsek biz de Allah’ın ayette bahsettiği ehl-i kitap gibi olmuş oluruz; çünkü bize de kitap verildiği halde kitabımızı ciddiye almamış, kitabımıza karşı sorumluluğumuzu yerine getirmemiş oluruz.
Meselullezîne yunfikûne emvâlehum fî sebîlillâh: “Mallarını Allah yolunda sarf edenlerin misali şöyledir.” Allah misal veriyor. Ke meseli habbetin enbetet seb’a senâbile: “Bir tanede yedi sümbül veren ekine benzer.” Yani toprağa bir adet tane atıyorsun; ama o topraktan yedi tane başak çıkıyor. Fî kulli sunbuletin mietu habbetin: “Her bir sümbülde (her bir başakta) yüz adet tane vardır.” Toprağa attığın tanede yedi başak çıkıyor, başağın her birinde ise yüz adet tane vardır. Dolayısıyla toprağa attığın bir adet tane toplam yedi yüz tane olarak geri geliyor. Allah, malını kendisi yolunda sarf edenlerin durumunu misal veriyor. Yani biri Allah yolunda bir verdiğinde Allah ona yedi yüz olarak ikram eder. Tabi ikramı sadece bu kadar değildir. Vallâhu yudâifu li men yeşâ’: “Allah dilediği kimse için de bunu fazlalaştırır (ziyadeleştirir, arttırır).” Yedi yüz en az olanıdır. Yoksa sadece yedi yüzle de kalmaz. Allah bire yedi yüz, bire bin, hatta hesapsız verir. Vallâhu vâsiun alîm:688 “Allah, vasi’ ve âlimdir.” Allah, lütfu bol olandır, bire yedi yüz verendir. Bir de dilediğine; yani hak edene yedi yüzden sonra da arttırandır.
Fe in kezzebûke: “Eğer onlar seni yalanlarsa.” Kimse Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i yalanlamıyor. Onu yalanlayanlar Allah’ın ayetlerini yalanlamış oluyor. Bu yüzden Allah “seni yalanlarlarsa; yani ayetlerimi yalanlarlarsa” buyurdu. Fe kul: “De ki:” Rabbukum zû rahmetin vâsiah: “Rabbinizin rahmeti vasi’dir (sınırsız geniş olandır).” Ve lâ yuraddu be’suhu anil kavmil mucrimîn:689 “Bununla beraber (Allah’a karşı) cürüm işleyen toplumdan onun azabı geri çevrilemez.” Hiç kimse Allah’ın azabından, gazabından onları koruyamaz.
Allah’ın rahmeti sınırsızdır, geniştir; ama biri bu rahmeti istemez ve rahmetten yüz çevirir, seni yalanlarsa bu durumda hiç kimse onları Allah’ın azabından, gazabından koruyamaz, bu azabı, gazabı onlardan geri çeviremez.
Yâ ıbâdıyellezîne âmenû: “Ey iman eden kullarım (ey iman ettiğini iddia eden kullarım)!” İnne ardî vâsiatun fe iyyâye fa’budûn:690 “Muhakkak ki benim arzım (yaratmış olduğum arz, dünya, yeryüzü) geniştir. Sadece bana kulluk yapın.” Derdiniz sadece bana âbdiyet olsun, kulluk olsun.
Mutlaka duymuşsunuzdur. “İnsanın vatanı doğduğu yer değil doyduğu yerdir” diye bir atasözü vardır. Bu yanlış bir düşüncedir. İnsanın vatanı doyduğu yer değil kulluğunu yapabildiği, Allah’a âbd olduğu yerdir. İnsan kulluğunu nerede güzel yapıyorsa yeri orasıdır. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “biri falan yerde daha güzel komşular var, onlarla kulluğumu daha güzel yaşar, ibadetimi daha güzel yaparım deyip bir ev ötesine taşınırsa Allah yolunda hicret etmiştir” buyuruyor. Biri kulluğunu daha güzel yapmak için bir ev öteye taşınsa ya da bir mahalleden başka bir mahalleye, bir şehirden başka bir şehre taşınsa Allah yolunda hicret etmiş demektir; çünkü niyeti Allah’a âbd olmak, kul olmak, Hz. İnsan olmaktır.
Kullu nefsin zâikatul mevt: “Muhakkak ki her nefis ölümü tadacak.” Summe ileynâ turceûn:691 “Sonra bize döndürüleceksiniz (bizim huzurumuza geleceksiniz).”
Vellezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “O iman edip salih amel işleyen kimseler.” Le nubevviennehum minel cenneti gurafa: “Onları cennet saraylarına koyacağız (yerleştireceğiz).” Tecrîmin tahtihâl enhâru hâlidîne fîhâ: “Onun altından (o cennetlerin, köşklerin altından) ırmaklar akar, onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Ni’me ecrul âmilîn:692 “Amel işleyenlerin (salih amel işleyenlerin) ecri ne güzeldir!”
Ellezîne saberû: “Onlar ki sabrettiler.” Onlar Allah yolunda cihad ederken, ibadet yaparken musibetlere, belalara sabrettiler. Ve alâ rabbihim yetevekkelûn:693 “Ve onlar rablerine güvendiler (tevekkül ettiler).” Cennet ehli olanlar bunlardır.
Ve keeyyin min dâbbetin l’a tahmilu rızkahâ: “Yeryüzünde nice canlılar vardır ki onlar rızıklarını yanlarında taşımıyor.” Rızıklarını insanlar gibi biriktirip yanlarında taşımıyorlar. Allâhu yerzukuhâ ve iyyâkum: “Allah onları da rızıklandırır, sizi de rızıklandırır.” Yani yanında rızkın yoksa endişe etme. Allah nasıl ki rızkını yanında taşımayanları rızıklandırıyorsa seni de öyle rızıklandırır. Ve huves semîul alîm:694 “Allah semi’ ve âlimdir.” Allah her şeyi, her duayı işiten ve her şeyi bilendir. Herkesin durumunu en ince ayrıntısına kadar bilen aynı şekilde herkese nasıl muamele yapılması gerektiğini bilendir.
Ve le in seeltehum men halakas semâvâti vel ard: “Eğer onlara ‘gökleri ve yeri kim yarattı’ diye sorsan.” Ve sehharaş şemse vel kamer: “Güneş ve Ay kimin emrindedir (diye sorsan).” Le yekûlunnallâh: “Derler ki: Allah.” Gökleri ve yeri yaratan Allah’tır. Ay ve Güneş, gece ve gündüz Allah’ın emrindedir, derler. Fe ennâ yu’fekûn:695 “O zaman (onlara sor) nasıl çevriliyorsunuz?” Allah’tan başka tarafa nasıl dönüyorsunuz, Allah’a nasıl güvenmiyor, tevekkül etmiyorsunuz!
Allâhu yebsutur rızka li men yeşâu min ibâdihî: “Allah, kullarından dilediğine rızkı genişletir, açar.” Ve yakdiru lehu: “Dilediğine de kısar.” Dilediğine rızkı daraltır, takdir eder; yani bir miktara bağlar. İnnallâhe bi kulli şey’in alîm:696 “Muhakkak ki Allah her şeyi bilendir.” Allah rızkı kime açacağını, genişleteceğini, kime de rızkı daraltacağını bilendir; yani Allah’ı hesaba çekip “niye bu böyle oldu, niye şuna şöyle muamele etti, şöyle ikram etti, niye bunun rızkını daralttı” deme! Allah her şeyi de, ne yaptığını da bilendir. Sana düşen; sadece Allah’ın hikmetini, muradını anlamaya çalışmaktır.
Ve le in seeltehum men nezzele mines semâi mâe: “Bir de onlara ‘gökten yağmuru kim indiriyor’ diye sorsan.” Fe ahyâ bihil arda min ba’di mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra kim diriltiyor (diye sorsan).” Le yekûlunnallâh: “Derler ki: Allah.” Kulil hamdu lillâh: “De ki: (O zaman) Hamd Allah’adır.” Allah övgüye, hamda layıktır, onun her işi güzeldir. Bel ekseruhum lâ ya’kılûn:697 “Hayır, onların çoğu akıllarını kullanmazlar.” Akıllarını kullansalar Allah’a güvenir, tevekkül eder ve rızkın Allah’a ait olduğuna iman ederler.
Ve mâ hâzihil hayâtud dunyâ illâ lehvun ve laibun: “Bu dünya hayatı oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir.” Dünyanın içinden ahireti kazanmayı çekip çıkarırsan geriye oyun ve eğlenceden başka bir şey kalmaz. Ve inned dârel âhırate le hiyel hayevân: “Yaşanılacak asıl hayat ahiret yurdudur.” Yaşanacak asıl hayat ahiret hayatıdır. Lev kânû ya’lemûn:698 “Ne olurdu bilmiş olsalardı (bunu anlamış olsalardı)!”
Ve lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa hepsi Allah’ındır (Allah’a aittir).” Ve lillah: “(Hepsi) Allah içindir.” Allah’ın hepsi üzerinde bir muradı vardır. Allah başka bir ayet-i kerimede “yerde, gökte her ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”699 buyurmuştur. Bu yüzden her şey tesbih halinde, hamd halinde, zikir halindedir. Li yecziyellezîne esâû bimâ amilû: “Bununla beraber sonuç itibariyle kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandıracağız.” Ve yeczîyellezîne ahsenû bil husnâ:700 “Ve kim güzel davranırsa onları da güzellikleriyle mükâfatlandıracağız (onlara da güzellik vereceğiz).”
Allah, kuluna kendinden güzellik verir. El Esmau’l Husna Allah’ın güzelliğidir. Rauf ve Rahim isimleri Allah’ın isimleridir. Allah nasıl ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için “o rauf ve rahimdir”701 buyurmuş, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i isimleriyle isimlendirmişse kullarını da isimleriyle isimlendirir. Allah aynı şekilde Hz. İbrahim için “o halimdi”702 buyurmuş, Hz. İbrahim (a.s.)’ı da kendi ismiyle isimlendirmiştir. Bu, Allah’ın bütün isimleri için böyledir. Kim bir güzellik yaparsa Allah onu kendi güzelliğiyle güzelleştirir; yani ona isimlerinin tecellisini ikram eder.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Biri Allah’ın hangi ismine göre güzellik yaparsa Allah ona o güzellikle ilgili isminden verir. Mesela; bir kul, Allah’ın kullarına, mahlûkata ikram ederse Allah ona Kerim ismini verir. Mahlûkata merhametli davranırsa bu defa Rahim ismini ona ikram eder ve onu rahim bir kul yapar. Aynı şekilde insanları yanlışından, hatasından dolayı affederse Afuvv ismiyle tecelli edip onu afuvv yapar. İnsanları mağfiret ederse Ğafur ismini ona ikram eder. İnsanları mahlûkatı severse bu durumda Allah ona Vedud ismini verir ve hem Allah onu sever hem de onu insanlara sevdirir. Kısacası kul, Allah’ın hangi ismiyle amel eder, hangi ismiyle güzellik yaparsa Allah da o isimle kulunu güzelleştirir.
Yanlış yapanların cezası da yaptıklarına karşılık cezadır, dedi Allah. Biri bir kötülük yaptı mı kötü olur, Allah’tan uzaklaşır; yani Allah fıtrat itibariyle onu yaratırken ona verdiği ismini, güzelliğini bu defa ondan alır. Böylelikle o da Allah’ın verdiği güzelliği kaybeder.
Ellezîne yectenibûne kebâiral ism: “O kimseler ki günahların büyüklerinden içtinap ederler (sakınırlar, kaçınırlar).” Büyük günahlardan kaçınırlar. Vel fevâhışe: “Ve fuhşiyattan (kaçınırlar).” Fahşa sadece fuhuş demek değildir. Evet, fuhuş da fahşaya girer; ama sadece fuhuş fahşa demek değildir. Fahşa demek; aşırılık, aşırı gitmek, haddini aşmak demektir. Örneğin; ticaret yapan biri malını değerinin iki misline satsa sattığı malı fahiş fiyatla, değerinden aşırı bir fiyatla satmış; yani ticarette fuhşiyat yapmış, ticarette fahişe olmuş olur. Bu, hayatın her alanı için geçerlidir. Bu yüzden fahşayı, fahişi sadece fuhuş olarak değil her alanda aşırılık olarak anlamamız gerekir. Evet, onlar fevahişten sakınırlar. İllâl lemem: “Küçük kusurlar hariç.” Onlar büyük günahlardan kaçınırlar; ama küçüklerinde hataya düşebilirler.
Küçüklerinde hataya düşmek ne demektir?
Örnek vermek gerekirse zina fuhşiyata girer. Bununla beraber bir de küçük zinalar vardır; yani gözün, kulağın ve elin zinası vardır. Bunlar asıl zinanın yanında küçük kalanlardır. Allah’ın bu ayette kastettikleri de zinadan kaçınır; ama bu küçüklerinde hataya düşebilir. İşte, düşebilecekleri küçük hatalar demek bu demektir. Biri günahların büyüğünden kaçınırsa Allah onların küçük günahlarını siler, yok sayar ve onları mağfiret eder; çünkü sakınmış, kaçınmış, kendini korumaya çalışmış ve büyük günahtan içtinap etmiştir.
İnne rabbeke vâsiul mağfirah: “Muhakkak ki senin rabbinin mağfireti sınırsız geniş olandır.” Allah mağfireti sınırsız ve geniş olduğu için mağfiret eder. Huve a'lemu bikum iz enşeekum minel ard: “O sizi yeryüzünde yaratırken sizi biliyordu.” Ve iz entum ecinnetun fî butûni ummehâtikum: “Siz daha annelerinizin karnında ceninken de (sizi biliyordu).” Yani Allah sizin ne yapacağınızı biliyordu. Bu yüzden size muameleyi ona göre yapıyor. Sizi affediyor, mağfiret ediyor ve size kazanmanız için her türlü imkânı sunuyor.
Fe lâ tuzekkû enfusekum: “Nefsinizi temize çıkarmayın (nefsinizi savunmayın).” Yani Allah sizi biliyor. Hal böyleyken “ben iyiyim, ben doğruyum, ben güzel yaptım” diyerek nefsinizden yana durup nefsinizi savunmayın. Huve a'lemu bi menittekâ:703 “O, hanginizin takva sahibi olduğunu en iyi bilendir.” Hanginizin Allah’a karşı sorumluluğunu bilip yerine getirdiğini en iyi bilendir. Aynı şekilde hanginizin kendini fahşadan, yanlıştan, büyük günahlardan koruduğunu en iyi bilendir. Nefsinizi savunup kendinizi temize çıkarmaya çalışmayın, Allah bunu zaten biliyor.
E fe raeytellezî tevellâ:704 “O yüz çevireni gördün mü?” Allah’tan yüz çevireni, onun peygamberinden, vahyinden yüz çevireni gördün mü?
Ve a’tâ kalîlen ve ekdâ:705 “Birazcık verip de sonra vermekte direneni.” Allah yolunda önce biraz infak edip veriyor, sonra iş Allah yolunda tekrar infak etmeye gelince “ben zaten verdim” diyor ve vermemek için direniyor. Onu gördün mü, dedi Allah.
E indehu ilmul gaybi fe huve yera:706 “Gaybın bilgisi onun yanında mıdır ki (öyle mi görüyor)?” Kendini garantiye aldığını mı zannediyor, ondan mı böyle davranıyor. O gaybı mı biliyor, gaybın ilmi onun yanında olduğu için mi böyle yapıyor!
Müşrikler “biz İbrahim’in torunlarıyız. O bizim atamızdır, dedemizdir; dolayısıyla İbrahim’e yakın olan biziz” demişti. Şimdi okuyacağımız ayet bununla ilgilidir. İnne evlen nâsi bi ibrâhîme lellezînettebeûhu: “İbrahim’e yakın olanlar, insanlardan ona tabi olanlardır.” Ve hâzan nebiyy: “Bir de bu peygamber.” Allah bunu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için buyurmuş ve onun Hz. İbrahim (a.s.)’a yakın olduğunu beyan etmiştir. Vellezîne âmenû: “Bir de (bu peygambere) iman edenler (ona yakındır).” Vallâhu veliyyul mu’minîn:707 “Allah mü’minlerin velisidir.” Kim mü’minse Allah onun velisidir, dostudur.
Veddet tâifetun min ehlil kitâbi lev yudillûnekum ve mâ yudıllûne illâ enfusehum: “Ehl-i kitaptan bir grup sizi saptırmak istedi. Böyle yapanlar sadece kendileri sapıtır.” Başkalarını saptırmaya çalışanlar, sadece kendileri sapar. Ve mâ yeş’urûn:708 “(Onlar kendileri sapmış da) Bunun şuurunda (farkında) değildirler.”
Yâ ehlel kitâbi lime tekfurûne bi âyâtillâh: “Ey ehl-i kitap (ey kitap verdiklerimiz)! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” Bu hitaba Kur’an ehli de dâhildir. Ve entum teşhedûn:709 “Hem de siz buna şahitken (bile bile nasıl inkâr ediyorsunuz)?” Yani hakkı, hakikati nasıl örtüyor, nasıl yok sayıyorsunuz! Allah bu hitabı Yahudi’ye veya Hristiyan’a değil bize yapıyor. Yoksa Allah’ın onlara verdiği cevap zaten bellidir. Bizim “acaba Allah bu ayette bize ne söylüyor” deyip tefekkür etmemiz ve ayetleri öyle anlamamız gerekir; çünkü biz de ehl-i kitabız. O halde şahit olmamıza, şehadet getirmemize rağmen Allah’ın ayetlerini yok sayıyor, üstünü örtüyorsak kâfir olduk demektir.
Ya ehlel kitâbi lime telbisûnel hakka bil bâtıl: “Ey ehl-i kitap (kitap verdiklerimiz)! Niye hakkı batılla karıştırıyorsunuz?” Yani neden biraz doğru, biraz yalan, yanlış söylüyorsunuz. Biraz iman ediyor, biraz küfrediyor, biraz mü’min, biraz da kâfir gibi oluyorsunuz! Ve tektumûnel hakka: “Niye hakkı ketmediyorsunuz (gizliyorsunuz)?” Ve entum ta’lemûn:710 “Hem de siz bunu biliyorsunuz.” Yani bunu bile bile yapıyorsunuz.
Ve kâlet tâifetun min ehlil kitâb: “Ehl-i kitaptan bir kısmı bir (taife).” Âminû billezî unzile alellezîne âmenû vechen nehâri vekfurû âhirahu: “(Birbirlerine) Dediler ki: Mü’minlere karşı gündüzün başlangıcında (sabahleyin) mü’min gibi (iman etmiş gibi) davranın (biz iman ettik deyin) günün sonunda da (akşam da) inkâr edin (biz iman etmekten vazgeçtik deyin).” Leallehum yerciûn:711 “Eğer böyle yaparsanız (onlar da size bakar) belki onlar da (dinlerinden) dönerler.” Belki size bakıp “bu dine girenlerden sonra tekrar çıkanlar vardır, sabah iman edip akşam da eski hallerine dönüyorlar o halde biz de onlar gibi yapalım” derler ve belki sizinle beraber dinden dönerler, diyorlar!
Ve lâ tu’minû illâ li men tebia dînekum: “Bir de sizin dininizden başkasına tabi olmayın (uymayın dediler).” Kul innel hudâ hudallâh: “(Onlara) De ki: Hidayet, Allah’ın hidayetidir.” Allah’ın hidayetinden başka hidayet yoktur. Herkes kendine göre bir yol seçip kendi yolunu hidayet zannedebilir; ama hidayet Allah’ın hidayeti, Allah’ın vahyettiği Kur’an’ın hidayetidir. En yu’tâ ehadun misle mâ ûtîtum: “(Onlar birbirlerine der ki) Size verilenin benzeri başkasına verilmiş demeyin.” Yani bir tek biz Müslüman’ız, bir tek biz Allah’ın kuluyuz, mü’miniz deyin. Allah başkasına da vahyetmiş veya din göndermiş demeyin. Ev yuhâccûkum inde rabbikum: “Rabbinizin huzurunda size deliller getireceklerine de (ihtimal vermeyin, inanmayın).” Kul innel fadla bi yedillâhi, yu’tîhi men yeşâ: “De ki (onlara) fazilet (lütuf) Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir.” Bu, sizin söylemenizle olacak şey değildir. Vallâhu vâsiun alîm:712 “Allah vasi’ ve âlimdir.” Allah, lütfu ve fazileti geniş olandır. Allah onu isteyenlere verir. Yoksa kendi kendine din üretip kendini hakta zannedenlere, “biz peygamber çocuğuyuz, peygamberin torunlarıyız” diyenlere vermez, sadece isteyene ve isteyip çabasını, gayretini bu yolda sarf edene verir.
Yahtassu bi rahmetihî men yeşâ’: “(Allah) Rahmetini dilediğine, dileyene tahsis eder.” Vallâhu zul fadlil azîm:713 “Allah büyük azim lütuf sahibidir.”
Ve enkihûl eyâmâ minkum ves sâlihîne min ibâdikum ve imâikum: “Erkek olsun kadın olsun sizden bekâr olanları, elinizin altında bulunup evlenme çağına gelmiş olanları evlendirin (nikâhlandırın).” İn yekûnû fukarâe: “Eğer (onlar) fakir iseler.” Yugnihimullâhu min fadlihî: “Allah, fazlından onları zenginleştirir.” Vallâhu vâsiun alîm:714 “Allah vasi’ ve âlimdir.” Allah’ın fazlı, rahmeti, rızkı geniştir.
Allah “erkek olsun kadın olsun aranızdan evlenme çağına gelenleri evlendirin” buyururken şimdi mü’minler olarak böyle yapmıyor, bunun yerine evlenmeyi isteyenler için evi, eşyası, işi olsun diyoruz; ama Allah böyle söylemiyor. Bu hal mü’mince bir tavır, bu bakış mü’mince bir bakış değildir. Mü’min olarak gençlerimizin harama düştüğünün, harama baktığının endişesini taşımıyoruz. Öyle gençlerimiz var ki yaşı otuza gelmesine rağmen onun için “küçüktür, çocuktur, henüz bir işi yoktur” diyoruz!
Allah “evlenme çağına geldiklerinde onları evlendirin. Fakirlerse, bir şeyleri yoksa Allah’a güvenin, Allah onları zenginleştirir” buyurdu. Bunun dışında kim ne söylere söylesin söylediği Allah’ın vahyine uymuyorsa bu durumda Allah’a ters düşmüştür. Böyleleri bir de “ben çocuğumun hesabını yapıyorum, onun iyiliğini düşünüyorum” diyorlar! Onların iyiliğini düşünmek böyle değildir! Onların iyiliğini düşünmek önce ahiretlerini, ebedi hayatlarını, onların günaha düşmemesini düşünmektir. Bu yüzden Allah’ın kitabına, Kur’an’a iman ediyorsak o halde ayetleri hayatımıza geçirmemiz ve rabbimizin bize emrettiklerini yapmamız gerekir.
Ve in yeteferrekâ yugnillâhu kullen min seatihî: “Eğer (karı ve koca birbirlerinden) ayrılırlarsa Allah her birini bol nimetinden zenginleştirir.” Ve kânallâhu vâsian hakîmâ:715 “Muhakkak ki Allah vasi’ ve hakimdir.” Rızkı, lütfu ve hikmeti geniş olandır. Bu yüzden Allah lütfuyla onları aç bırakmaz.
Bekârlarımızı evlendirmemekle yaptığımız hatayı bir de mü’min olarak boşanma konusunda yapıyoruz. Öyleleri var ki anlaşamadığı halde “bizim âdetimizde, örfümüzde boşanmak yoktur” diyor ve kavga etmeden, gürültü yapmadan ayrılmıyorlar. Bunlar sözde mü’mindir! Allah “anlaşamıyorsanız iyilikle, güzellikle ayrılın” buyurdu. Siz mü’min kardeşisiniz, evlendiğinizde bu kardeşliğiniz ortadan kalkmaz, kardeşlik hukukunuz devam eder. Aynı şekilde ayrıldığınızda da devam eder. Anlaşamadınız, ayrıldınız diye düşman değilsiniz. Bu yüzden evliliği yürütemediyseniz Allah’ın beyan ettiği gibi güzellikle ayrılın. Merak etmeyin Allah lütfuyla sizi muhtaç bırakmaz. Korkup endişe etmeyin, birbirinize azap etmeyin, birbirinizin ahiretini cehenneme çevirmeyin. Unutmamamız lazım ki bir yuvada sürekli olarak huzursuzluk varsa, kavga varsa, gürültü varsa kısacası o yuva cehenneme dönmüşse eşlerin dünya hayatı da, ebedi hayatı da cehennem olur.
Oysaki evli olan mü’minler birbirleri için yol arkadaşıdır. Onlar ebedi hayatlarını kazanmaya çalışırken birbirleriyle yol arkadaşlığı yapar. Cennetin yolcuları olup cennet hayatını beraber kazanmaya çalışırlar. Bu yüzden biri, Allah için bir şeyler yapmaya çalışırken ötekinin ona yardımcı olması gerekir; ama yardımcı olmak yerine onun ayağına bağ oluyorsa eş olmamıştır, dolayısıyla bu evlilik Allah’ın muradındaki evlilik değildir. Yapmamız gereken şey; Allah’ın muradını üzerimizde, ailemizde gerçekleştirmeye çalışmak ve yuvamızı cennete çevirmektir. Yoksa birbirimize ayak bağı olmak ve hayatımızı cehenneme çevirmek değildir.
İnnellezîne teveffâhumul melâiketu zâlimî enfusihim: “Melekler kendilerine (nefislerine) zulmedenlerin canlarını aldığı zaman.” Kâlû fîme kuntum: “Ne yapıyorsunuz (ne iştesiniz, bu haliniz nedir) diye (onlara) sorarlar.” Durumları kötüdür ki bunu soruyorlar. Kâlû kunnâ mustad’afîne fîl ard: “Onlar derler ki: Biz bu yeryüzünde (dünyada, bulunduğumuz yerde) zayıf olanlardık (zayıf olanlarız, gücümüz yetmiyordu).”
Güçlerinin yetmediği şey nedir?
Kendi kendilerine bahane üretmişler. Nefislerine, şeytana, şeytanlaşmış insanlara karşı zayıf düşmüş ve kendilerine zulmetmişler; yani Allah’ın vahyine uymak yerine ortama uymuşlar! Bu yüzden “biz zayıftık, gücümüz yetmediği için âdete, örfe, çevremize uyduk” derler.
Kâlû e lem tekun ardullâhi vâsiaten fe tuhâcirû fîhâ: “(Melekler onlara) Der ki: Allah’ın arzı geniş değil miydi, niye hicret etmediniz?” Kulluğunuzu yapamadıysanız ve onlara uymak zorunda kaldıysanız o halde niye hicret etmediniz, Allah’ın arzı geniş değil miydi? Fe ulâike me’vâhum cehennem: “Onların gideceği yer cehennemdir.” Allah onlardan bu mazereti kabul etmez, onların gideceği yer cehennemdir. Ve sâet masîrâ:716 “(O) Ne kötü gidiş yeridir!”
İn tekfurû: “Eğer inkâr ederseniz.” Fe innallâhe ganiyyun ankum: “Allah’ın size ihtiyacı yoktur.” Ve lâ yerdâ li ibâdihil kufra: “Ama (Allah) kullarının küfrüne razı olmaz.” Kulların kendi iradeleriyle tercihlerini kabul eder; ama kullarının küfrüne, kâfir olmalarına rıza göstermez, bundan razı değildir. Ve in teşkurû: “Eğer şükrederseniz.” Yerdahu lekum: “(O zaman) Sizden razı olur.” Küfrün karşılığı şükürdür; yani şükürsüzlük küfürdür. Şükür demek Allah’a teşekkür etmek, Allah’ın kendisine yaptığı muameleyi kabul etmek demektir.
Ve lâ teziru vâziratun vizra uhrâ: “Hiç kimse bir başkasının yükünü yüklenmez.” Hiç kimse başkasının yükünü taşımaz. Kim ne yaparsa kendisine yapmıştır. Yoksa hiç bir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez, onun yükünü çekmez. Summe ilâ rabbikum merciukum: “Sonra dönüşünüz rabbinizedir.” Fe yunebbiukum bimâ kuntum ta’melûn: “Sonra (o) size yaptıklarınızı haber verecek.” Yaptığınız her şeyi size haber verecek. İnnehû alîmun bi zâtis sudûr:717 “O, göğüslerde gizli olanı bilendir.” Siz göğsünüzde neyi gizlerseniz gizleyin o bunu bilendir, niyetinizi bilendir.
Ve izâ messel insâne durrun deâ rabbehu munîben ileyh: “İnsana bir zarar dokunduğunda bütün gönlüyle rabbine dönüp (o sıkıntısının giderilmesi için) ona dua eder.” Summe izâ havvelehu ni’meten minhu: “Sonra (Allah o sıkıntıyı giderip) kendisine bir nimet tattırdığında (nimeti verdiğinde).” Nesiye mâ kâne yed’û ileyhi min kabl: “Daha önce dua ettiğini (rabbini) unutur.” Sanki hiç dua etmemiş gibi rabbini unutur. Ve ceale lillâhi endâda: “(Yetmez) Bir de Allah’a şirk koşar.”
Allah, insana musibet verdiğinde insan bütün gönlüyle Allah’a yönelir ve ona dua eder, Allah musibeti kaldırıp ona nimeti tattırınca da rabbini unutur. Üstelik bir de Allah’a şirk koşar.
Nasıl?
Bir sıkıntısı olduğunda Allah’a dua edip “bana yardım et diyor” sonra Allah duasını kabul edip ona yardım ettiğinde bu defa kendisine yardım eden rabbini unutup “falancalar bana yardım etmeseydi bu sıkıntım gitmezdi, falancalar yardım etmeseydi bu nimeti almazdım” diyor! Böyle söylediğinde Allah’ı yok saymış olur. Sanki sıkıntısını giderip ona nimeti ikram eden Allah değil de falancalarmış gibi başkalarını Allah’a şirk koşar. Hâlbuki sıkıntısının gitmesi için Allah’a dua etmişti. Sıkıntısı bitince “Allah duamı kabul edip beni kurtardı” demek yerine başkalarının ona yardım ettiğini düşünür ve Allah’ı yok sayar.
Li yudılle an sebîlihi: “Bir de onun yolundan (Allah yolundan) sapar.” Onun yolundan sapar ve saptırır. “Falancalar bana yardım etti de sıkıntımdan kurtuldum” deyince hem kendisi sapmış olur, hem de böyle söyleyerek başkalarının sapmasına sebep olur. Bilmemiz lazım ki nimet nerden gelirse gelsin aslında Allah’tan gelmiştir. Duamızı kabul eden ve bize yardım eden Allah’tır. Bu yüzden rabbimizi unutmayıp şükrümüzü her anda ona yapmamız ve bize gelen nimetleri başkasından değil rabbimizden bilmemiz, böylelikle hiç kimseyi rabbimize şirk koşmamamız lazım. Kul temetta’ bi kufrike kalîla: “De ki (onlara) Küfrünüzle biraz zevklenin.” İnneke min ashâbin nâr:718 “Çünkü sen ateş ehlisin.” Böyle yapanlara “sen cehennem ehlisin” de.
Allah bu halde olanların cehennem ehli olduğunu buyurdu. O halde bizim de “acaba nimet gelince rabbimizi unutuyor muyuz yoksa şükrümüzü rabbimize mi yapıyoruz” diye kendimize bakmamız gerekir. Eğer bir musibet geldiğinde bütün gönlümüzle Allah’a dönüp, tövbe ve istiğfar edip bu sıkıntının giderilmesi için Allah’a yalvarıyor sonrasında ise Allah bu sıkıntıyı giderip bize nimet ikram ettiğinde “falanca bana yardım etti, destek oldu da bu sıkıntım gitti ve bu nimeti kazandım” diyorsak Allah’a şirk koşmuş, onu unutmuşuz demektir.
Şirke düşmememiz için “sıkıntımı kaldıran, duamı kabul edip bana bu nimeti ikram eden rabbime hamdolsun” dememiz gerekir. Gerisi vesile olmuş olabilir. Allah, birini vesile etmişse ona da teşekkür etmemiz lazım. Sıkıntının giderilmesine de, nimetin verilmesine de vesile olan zaten kazanmıştır. Başta Allah’a yakınlığı, Allah’ın rahmetini, sevgisini kazanmıştır. Bize düşen; onu sadece vesile olarak bilip teşekkür etmek, nimeti ise rabbimizden bilip şükrümüzü, hamdimizi ona yapmaktır.
Allah “onlara de ki: küfrünüzle biraz zevklenin” buyurdu. Demek ki nefis böyle söylemekten zevk alıyormuş! Nimeti sadece başkalarından değil kendinden bilip “ben akıllıydım, işi biliyordum, bakın işi nasıl hallettim” dersen yine Allah’a şirk koşmuş olursun. Nefis bu küfürle zevklenir. Allah bu halde olanlar için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hitap edip “onlara cehennemlik olduklarını söyle” buyurdu. Bu yüzden herkes, nefsi ona “ben akıllı olduğum için başardım, ben kazandım, ben yaptım” dediğinde kendi nefsine dönüp “sen bu halinle cehennemliksin, böyle yapma, rabbine şükret, rabbine hamd et” demelidir.
Em men huve kânitun ânâel leyl: “Yoksa o gece saatlerinde kalkıp.” Sâciden ve kâimen yahzerul âhirah: “Ayakta durup, secde edip ahireti için hesap yapan.” Ve yercû rahmete rabbihî: “Rabbinin rahmetini uman.” Rabbi kendisine rahmet etsin diye gece kalkıp kıyamda duran ve secde edenler. Kul: “De ki.” Hel yestevîllezîne ya’lemûne vellezîne lâ ya’lemûn: “Bunları yapanla yapmayan bir olur mu?” Gece kalkan, secde edip kıyamda duran, ahiretin hesabını yaparak rabbine yalvarıp yakaran biriyle bunları yapmayan biri nasıl bir olsun! Bunlar hiç bir olur mu! İnnemâ yetezekkeru ulûl elbâb:719 “Bunu ancak gönül sahipleri anlar.” Bu ikisinin bir olamayacağını temiz akıl sahipleri, gönlünü küfürden, şirkten temizlemiş olanlar, gönül ehli olanlar ve gönlü Allah’ın muhabbetiyle, iman ile dolu olanlar anlar.
Kul yâ ibâdıllezîne âmenû: “De ki: Ey iman eden kullarım!” Allah hitap ediyor. İttekû rabbekum: “Rabbinize karşı takva sahibi olun.” Rabbinize karşı sorumluluğunuzu bilip kabul edin ve gereğini yerine getirin. Lillezîne ahsenû fî hâzihid dunyâ: “Bu dünyada güzellik yapanlara.” Haseneh: “Güzellik vardır.” Onlara hem dünyada hem de ahirette güzellik vardır. Ve ardullâhi vâsiah: “Allah’ın arzı geniştir.” İnnemâ yuveffes sâbirûne ecrahum bi gayri hisâb:720 “Muhakkak ki (Allah) sabredenlere ecrini hesapsız verecektir.” Kim güzellik yaparsa ona güzellik vardır ve Allah’ın arzı geniştir; yani nerede güzellik yapabiliyorsan oraya git, orada ol, buyurdu Allah.
Kul innî umirtu en a’budallâhe muhlisan lehud dîn:721 “De ki: Bana dini (hayatımı) bütünüyle Allah’a has kılarak âbd olmam (yaşamam) emredildi.” Bütün hayatımı Allah’a vakfetmem emredildi. Ayetler her bir mü’min için, Müslüman için aynı şekilde geçerlidir. Bu yüzden bu ayet bize de hitap ediyor. O halde yapmamız gereken şey hayatımızı Allah’a vakfederek yaşamaktır. Böyle yaparsak Hz. İnsan olur ve ebedi hayatımızı kazanmış oluruz. Aksi halde kazanmak hiç kimse için mümkün değildir.
Evet, hep birlikte rabbimizin El Vasi’ ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya, rabbimizi Vasi’ isminden tanımaya çalıştık. Allah’ın rahmetinin, affının, mağfiretinin ve ilminin geniş olduğunu sonsuz ve sınırsız olduğunu öğrendik. Bununla beraber bu ismi üzerimizde nasıl gösterebileceğimizi anlamaya çalıştık.
Allah hepimizi Vasi’ ismine iman edenlerden eylesin. Allah bizi vasi’ olduğuna, rahmetinin, ilminin, mağfiretinin, rezzaklığının sınırsız geniş olduğuna iman edenlerden eylesin. Allah bizi Vasi’ isminin tecellisine mazhar eylesin. Gönlümüzü sınırsız genişletsin inşallah! Allah gönlümüzü cennet eylesin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
