ET TEVVAB
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk. Bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesini; yani insanı, kendimizi tanımaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde Allah’ın El Afuvv ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Et Tevvab ismini öğrenmeye, rabbimizi tevvab olarak tanımaya çalışacağız inşallah.
Allah tevvabtır, tövbeleri kabul edendir. Tövbe, dönmek demektir; yanlıştan doğruya, batıldan hakka, küfürden imana dönmek demektir. Bunların hepsi tövbedir, dönmektir.
Allah tevvabtır, kendisine dönen kulunu kabul edendir. Kul ister küfürden imana, ister günahtan hayra, isterse de yanlıştan doğruya dönmüş olsun, kısacası her ne olursa olsun Allah tevvabtır ve tövbeleri kabul edendir.
Allah ayet-i kerimede; İnnâ aradnal emânete ales semâvâti vel ardı vel cibâli fe ebeyne en yahmilnehâ ve eşfakne minhâ ve hamelehâl insânu, innehu kâne zalûmen cehûlâ: “Biz emaneti göklere, yere, dağlara arz ettik, onlar emaneti yüklenmekten çekindi; ama insan onu yüklendi çünkü insan zelum ve cehul idi.” Li yuazziballâhul munâfikîne vel munâfikâti vel muşrikîne vel muşrikâti ve yetûballâhu alâl mu’minîne vel mu’minâti ve kânallâhu gafûran rahîmâ:580 “Allah, münafık erkeklerle münafık kadınlara, müşrik erkeklerle müşrik kadınlara azap etmek için; mü’min erkeklerle mü’min kadınların tövbesini de kabul etmek için insana emaneti yüklemiştir. Allah ğafurdur, rahimdir” buyurur. Kim tövbe ederse (Allah’a dönerse) Allah onun tövbesini (kendisine dönüşünü) kabul eder ve o kişi mü’min olur.
Allah’a dönmek insanın kendi iradesiyle olursa tövbe olur. Bu durumda kim Allah’a dönmezse ya münafık ya da müşriktir. O zaman dönmek, tövbe etmek emaneti taşımaya göredir.
Biri “ya rabbi! Emaneti layıkıyla taşıyamadım, emanetten haberim olmadı, şimdi haberdar oldum. Meğerse sen bana kendi ruhundan nefhetmişsin ve benim de bu şerefi taşımam, sana yeryüzünde halife olup Hz. İnsan olmam gerekiyormuş. Şimdi bunu anladım ya rabbi ve tövbe edip sana döndüm” derse Allah onun tövbesini kabul eder; çünkü Allah mü’min erkek ve mü’min kadınların tövbesini, dönüşünü kabul ettiğini buyurdu. Bu tövbeyi yapmayan, böyle bir dönüşle Allah’a dönmeyenler ya münafık ya da müşriktir. Allah onlara ise azap edeceğini söyledi.
Azap; mahrumiyet demektir. Allah bir nimeti kulundan aldığında nimetin kesilmesi kul için azap olur. Örneğin; biri sıhhatliyken hastalandığında, Allah ondan sıhhat nimetini almış olur ya da kul varlıklıyken Allah ondan elindekilerini aldığında bu defa varlık nimetini kuldan almış olur. Bu iki durum da kul için azaptır; çünkü biri sıhhatliyken sıhhatinden mahrum kalmış, diğeri ise varlıklıyken zenginliğinden mahrum kalmıştır.
Aynı şekilde biri Allah’ın kendisine nefhettiği ruhla Hz. İnsan olması gerekirken bu emaneti kaybederse; yani Allah ondan emaneti alırsa o zaman manevi olarak ölür ve hayvan olur. Dediğim gibi, azap; nimetten mahrum kalmaktır, böyle biri Allah ondan emaneti aldığı için emanet nimetinden mahrum kalır, dolayısıyla Hz. İnsan olmayı kaybeder. Bu da onun için azap olur.
Allah, mü’min erkek ve mü’min kadınların tövbesini ise kabul edecek. Onlar Allah’a döndüğünde Allah bu dönüşlerini kabul eder ve onların dönmesi için onlara yardım eder. Ve kânallâhu gafûran rahîmâ: “Çünkü Allah ğafur ve rahimdir.” Yani Allah onların bu dönüşünü kabul edecek ve daha önce yaptıklarını mağfiret edip sanki hiç emaneti unutmamışlar gibi onlara muamele edecek ve onları rahmetinin içine alacak. İşte asıl tövbe, büyük tövbe bu tövbedir.
Emaneti ve emaneti nasıl taşıması gerektiğini, o emanetle ne yapması gerektiğini anlamayan birinin tövbe edip Allah’a dönmesi mümkün değildir. Böyle biri daha önce vehmi olan benliğiyle yaşamış, kendini etten, kemikten bir varlık zannetmiş, dolayısıyla emaneti unutmuştur. Ne zaman ki emaneti anlar, tövbesini yapar ve “ya rabbi! Bana yüklediğin emanetle sana döndüm. Hz. İnsan olduğumu, bana ruhundan nefhettiğini anladım. Bundan sonra bu emaneti layıkıyla taşıyacak, emanete layık olmaya ve sana halife olmaya çalışacağım” deyip Allah’a dönerse Allah onun bu dönüşünü kabul eder; çünkü “Allah mü’min kadın ve mü’min erkeklerin bu dönüşünü kabul edecek. Muhakkak ki Allah ğafur ve rahimdir” buyurdu. Dönmeyenler ise ya münafık ya da müşriktir. Bunu Allah söylüyor.
Allah bir de Hz. Âdem (a.s.)’ın tövbesini bize haber verir ve ayet-i kerimede “ey Âdem! Sen ve zevcen cennete girin, dilediğiniz yerden yiyin, için, dilediğinizden istifade edin; ama bu ağaca yaklaşmayın”581 buyurur. Bu bir imtihandır. Hz. Âdem, rabbine karşı tavrının nasıl olacağını görsün, anlasın, aynı zamanda Âdemoğlu; yani bütün insanlar bunu anlasın diye Allah Hz. Âdem’i böyle bir imtihana tabi tutmuştur.
Allah Hz. Âdem (a.s.)’a “bu ağaçtan yemeyin” deyince İblis Hz. Âdem (a.s.) ile Hz. Havva (r.a.)’a hile yapıp “ben sizi düşünüyorum, sizin için söylüyorum, siz bu meyveden yerseniz ebediyen cennette kalır, melek gibi olursunuz”582 diyerek yemin etmiş, bunun sonucunda Hz. Âdem (a.s.) ve Hz. Havva (r.a.) annemiz o yasak meyveden yemiştir. Bunun üzerine Allah ayet-i kerimede “Âdem, rabbine asi oldu (şeytan onu iğvaya, yanlışa düşürdü)”583 buyurmuştur.
Daha sonra Hz. Âdem (a.s.) ile Hz. Havva (r.a.) annemiz beraber tövbe ettiler. Peki, tövbeyi nasıl yaptılar?
Fe telekkâ âdemu min rabbihî kelimâtin fe tâbe aleyh:584 “Âdem, rabbinden bir takım kelimeler aldı, onunla (rabbine) tövbe etti.” Ne dedi? Kâlâ rabbenâ zelemnâ enfusenâ: “Dedi ki: Rabbimiz! Biz nefsimize zulmettik (biz yanlış yaptık).” Ve in lem tagfirlenâ ve terhamnâ le nekûnenne minel hâsirîn:585 “Eğer sen bizi mağfiret etmez, bize rahmet etmezsen hüsrana uğrayanlardan oluruz.” Bizi affetmez, tövbemizi kabul etmezsen kendimize zulmedenlerden ve hüsrana uğrayanlardan oluruz. Hz. Âdem (a.s.) tövbe edince bu kelimeleri kullanmıştır. O halde bizim de rabbimize karşı yanlış yaptığımızda “biz kendimize zulmettik, sen bizi affetmez, mağfiret etmezsen hüsrana uğrayanlardan oluruz” dememiz gerekir. Böyle dersek Allah Hz. Âdem (a.s.)’ın tövbesini kabul ettiği gibi bizim de tövbemizi kabul eder.
Her birimiz kendi halimizi biliyoruz. Belki günde elli sefer hataya, yanlışa düşüyoruz. Hz. Âdem (a.s.) babamız bir sefer hata işledi, biz ise günde elli sefer hata işliyoruz. Bu durumda bize düşen de tövbe edip rabbimize dönmektir.
Her yanlış yaptığımızda Allah’tan yüz çevirmiş oluruz. Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “hiçbir mü’min yoktur ki günah işlerken imanı ondan ayrılmamış olsun. Mü’min, zina yaparken, hırsızlık yaparken imanı ondan ayrılır, o artık o anda mü’min değildir”586 buyurmuştur. Bu yüzden mü’min yanlış yaparken imanı ondan ayrılır; çünkü o anda Allah’tan yüz çevirmiş, başka tarafa dönmüştür. Sonra iman geri gelir; yani kul tekrar Allah’a döner.
Hz. Âdem (a.s.) günahına tövbe etmiş, Allah da onun tövbesini kabul etmiştir. Bununla beraber aynı tövbe etme imkânını iblise de vermiştir; çünkü ayet-i kerimede “hepiniz oradan (dünyaya) inin. Size hidayetim, hidayetçim geldiğinde kim benim hidayetime, hidayetçime uyarsa onlar için bir korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar”587 buyurdu Allah. Bu durumda iblis tövbe etseydi Allah onun da tövbesini kabul ederdi; çünkü bu hitap iblis için de geçerliydi. Allah ona da “sen benim hidayetçime uyarsan tövbeni kabul ederim” buyurdu.
Hz. Âdem yanlış yapınca “biz yanlış yaptık, kendimize zulmettik” deyip tövbe ediyor. Allah da onun tövbesini kabul ediyor. İblis ise “beni azdırmana karşılık ben de Âdem’e ve onun soyuna düşmanlık yapacağım, onların secdeye layık olmadığını ispatlayacağım. Senin sırat-el mustakimin üzerinde oturup insanların çoğunu kendime bağlayacağım ve sen onları şükreder bulmayacaksın”588 diyor! Yani “böyle yaparsam haklı olduğum ortaya çıkar, böylelikle insanın secdeye layık olmadığını ispatlamış olurum” diyor!
Bu yüzden iblis, insanı azdırıp yoldan çıkarmaya çalışırken rabbi katında haklı olduğunu ispatlamaya çalışır. Yoksa İblis, Allah’a zaten secde ediyordu. Onun itiraz ettiği Allah’a secde değil Hz. Âdem (a.s.)’a secde etmekti. Allah ayet-i kerimede iblisin ne söylediğini beyan ederken “iblis dedi ki: Senin izzetine yemin olsun ki onların hepsini azdıracağım”589 buyurur. İblis “bütün izzet sana aittir ya rabbi” diyor. Onun iblis olmasının sebebi kendi yanlışına taraf durup günahını savunması ve “ben doğru yaptım” demesinden dolayıdır; yani iblis yanlış yaptığı halde günahını savunduğu için iblis oldu. Hz. Âdem (a.s.) ise yanlış yaptığını kabul etti, günahını savunmadı “elimde değil” demedi yahut “ben mecburen öyle yaptım” ya da “bunu bana sen yaptırdın” demedi aksine “biz kendimize zulmettik” dedi.
O halde biri bir yanlış yaptığında veya bir günah işlediğinde “bunu Allah bana yaptırdı” diyemez, derse iblisin söylediğini söylemiş olur. Bunun yerine insanın Hz. Âdem (a.s.) gibi “ben yanlış yaptım, kendime zulmettim” demesi gerekir. Böyle derse tövbe edip Allah’a dönmüş olur, Allah da onun duasını kabul eder; ama böyle demez aksine iblis gibi yanlışını savunursa bu defa iblis gibi olur; yani iblisleşir.
Tabi, insan yaptığının yanlış olmadığını söylerken kendine göre bir bahane üretebilir. Mesela; şartları yahut zamanı öne sürebilir ya da herhangi bir sebebi gösterip “işte bundan dolayı böyle oldu, ben suçsuzum, ben yanlış yapmadım” diyebilir, bu hiç fark etmez. Bahane gösterse de iblisin durumuna düşmüş olur; çünkü iblis de Hz. Âdem’e secde etmemesine bahane göstermişti. İblisin durumuna düşmemek için yapılması gereken şey; tövbe etmek, yanlışını, günahını savunmamak ve mazeret üretmemektir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ben günde yüz sefer tövbe ve istiğfar ediyorum”590 buyurur. Kul, Allah’tan başka tarafa her dönüşünde mutlaka tövbe etmelidir. Tövbe etmek; günahtan hayra dönmektir. Kul hangi yanlışı yaparsa yapsın o yanlışından dönüp bu defa güzel yapmalıdır.
Günaha af dilemek, istiğfar dilemek ayrı, tövbe etmek ayrı bir şeydir. Kul “ya rabbi! Şu yanlışı yaptım affet” dediğinde Allah onu affedip mağfiret eder ve o yanlışını silip hiç olmamış gibi ona muamele eder. Af dilemek yetmez, bir de günaha tövbe etmek gerekir; yani o günahtan dönerek Allah yoluna girip yürümek gerekir.
Ayetleri okurken Allah’ın tövbeyi nasıl emrettiğini hep beraber anlayacağız inşallah. Tövbe etmek mü’min olmanın şartıdır, gereğidir. Bu yüzden hem yanlışlarımıza hem de eksiklerimize tövbe etmemiz gerekir. Aynı şekilde Allah’ın bir emrini yerine getirmiyorsak ondan da dönmemiz, tövbe etmemiz gerekir. Mesela; namaz kılmıyorsak tövbe edip namaz kılmaya çalışmamız ve namazımızı kılmamız gerekir. Oruç tutmuyorsak tövbe edip oruç tutmamız, zekât vermiyor, infak etmiyorsak tövbe edip zekât vermemiz ve infak etmemiz gerekir. Bu, Allah’ın bütün emirleri için aynen geçerlidir.
Aynı zamanda insan olabilmek için; yani normal bir Müslüman olmak için iman etmek, Allah’a itaat etmek ve günahlardan sakınıp Allah’ın emrettiği gibi yaşamak gerekir. Mutlaka şahit olmuşsunuzdur, biri namaza başladığında çevresindekiler ona “sen namaza mı başladın” der. Ya da biri Kur’an okuduğunda “sen Kur’an mı okuyorsun” Allah’ı zikrettiğinde “sen zikir mi yapıyorsun” der. Sanki olağandışı bir şey yapıyormuş gibi insanlar onlar hakkında konuşur. Hâlbuki durum tam tersinedir. Anormal olan namaz kılmak, oruç tutmak, Allah’ı zikretmek, Allah’a kul olmaya çalışmak değildir. Bu gayet normal bir durumdur. Anormal olan bunları yapmamaktır. Asıl bunu yapmayanlar anormaldir, olağandışıdır. Yoksa namaz kılan, oruç tutan, zikir yapanlar yapılması gerekenleri yapmış, olması gerektiği gibi kul olmaya çalışmıştır; çünkü bunlar insan olmanın gereğidir. Tabi ki çoğunluk böyle yapmayınca; yani çoğunluk anormal olunca sonra da içlerinden biri iman edip Allah’a itaat edince sanki anormal bir şey yapıyormuş gibi insanlar onun hakkında böyle konuşurlar.
İsterseniz şimdi de Allah’ın Tevvab ismiyle ilgili ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanıyabilelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Vellezâni ye’tiyânihâ minkum: “Sizden zina edenlere.” Fe âzûhumâ: “Onlara eza edin.” Onlar cezayı, eza edilmeyi hak etmiştir; yani onlara eza edilmesi, ceza verilmesi gerekir. Fe in tâbâ ve aslehâ: “Eğer tövbe eder ve kendilerini ıslah ederlerse.” Bir daha o günaha dönmemek için karar vermiş, kendilerini temizlemişlerse. Fe a’rıdû anhumâ: “Onlara (eza etmekten) vazgeçin.” İnnallâhe kâne tevvâben rahîmâ:591 “Muhakkak ki Allah tövbeleri kabul edendir, rahim olandır.” Allah rahmetinden dolayı onların tövbesini kabul eder ve onlara rahmetiyle muamele eder.
Yâ eyyuhellezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)!” İctenibû kesîran minez zanni: “Zannın çoğundan sakının.” İki türlü zan vardır. Biri hüsn-ü zan diğeri de su-i zandır. Hüsn-ü zan; güzel zan demektir, su-i zan ise; kötü zan demektir. Allah kötü zandan sakınmamızı buyuruyor. İnne ba’dez zanni ismun: “Çünkü zannın bir kısmı günahtır.” Normal bir şeyi zannetmek, düşünmek ayrıdır, kötü zanda bulunmak, kötü düşünmek ayrıdır. Kötü bir zanda bulunmak günahtır. Ve lâ tecessesû: “Casusluk yapmayın.” İnsanların günahını, yanlışını, eksiğini araştırmayın. Allah emredip “insanların yanlışını, günahını öğrenmek için casusluk yapmayın” buyurdu. Bu bir emirdir! Ve lâ yagteb ba’dukum ba’dâ: “Birbirinizin kusurunu araştırmayın.” Biriniz ötekinin arkasından onu çekiştirmesin.
E yuhıbbu ehadukum en ye’kule lahme ahîhi meytâ: “Sizden biri ölmüş kardeşinin etini yemek ister mi!” Biri hakkında su-i zanda, kötü düşüncede bulunduğunda onu eleştirip çekiştirmiş, çekiştirdiğinde ise ölmüş kardeşinin etini yemiş olursun. Fe kerihtumûh: “Ondan tiksindiniz (değil mi)?” Ölmüş kardeşinizin etini yemekten tiksiniyorsunuz; ama bilin ki birini çekiştirdiğinizde manevi olarak yaptığınız şey budur, buyurdu Allah.
Evet, birini arkasından çekiştirdiğinde onun etini yemiş olursun. Oysaki o senin kardeşin! Onun etini yiyebilmek için önce onu öldürmen gerekir. Kardeşini nasıl öldürürsün? -Onu eleştirip yerince başkalarının gönlünde onu aşağı indirmiş, böylelikle onların gönlünde kardeşini manevi olarak öldürmüş olursun, bunun neticesinde onun etini yemiş olursun. Vettekullâh: “Allah’a karşı takva sahibi olun.” Allah’a karşı sorumluluğunuzu yerine getirin. Allah’a karşı sorumluluğunuzu unutmayın, kardeşinizi çekiştirirseniz Allah’ın hukukunu çiğnemiş olursunuz. İnnallâhe tevvâbun rahîm:592 “Muhakkak ki Allah tevvab ve rahimdir.” Böyle bir şey yaptıysanız tövbe edin, Allah tevvabtır, tövbenizi kabul eder ve size rahmetiyle muamele eder.
Allah nasıl ki tövbelerimizi kabul ediyorsa aynı şekilde Allah’ın Tevvab isminin üzerimizde tecelli etmesi için bizim de tövbeleri kabul etmemiz gerekir. Yoksa Allah’a halife olamayız, emaneti yüklenmiş, emanetin hakkını vermiş olmayız. Allah tövbeleri tekrar tekrar kabul edendir. Öyleyse Allah’a halife, ayna olabilmemiz için biri bize tekrar tekrar yanlış yapmış olsa bile tövbe ettiğinde; yani bizden özür dilediğinde bize düşen onun tövbesini, özrünü kabul etmek ve onu affedip ona rahmetle muamele etmektir. Bu, Allah’a halife olmanın gereğidir, şartıdır.
Ellezîne yahmilûnel arş: “Arşı taşıyanlar.” Ve men havlehu: “Ve onun çevresindekiler.” Arşı taşıyanlar kimdir? Arşı, melekler taşır bir de etrafındakiler. Allah’ın arşını taşıyanlar, gönlü Allah’ın arşı olmuş olanlar, Allah’ın, gönüllerine tecelli ettiği kimseler ve onun etrafındakiler ne yaparlar? Yusebbihûne bi hamdi rabbihim: “(Onlar) Rablerini hamd ile tesbih ederler.” Rablerini överler, rablerinin subhan olduğunu söyler, anlatırlar, kul olarak kendi üzerlerinde bunu gösterirler. Ve yu’minûne bihî: “Ve ona iman ederler.” Onlar Allah’a iman edip âşık olanlardır.
Ve yestagfirûne lillezîne âmenû: “Ve (Onlar) iman edenler için istiğfar ederler.” Onların günahlarının mağfiret olmasını dilerler. Rabbenâ vesi’te kulle şey’in rahmeten ve ilma: “Derler ki: Rabbimiz! Senin ilmin ve rahmetin her şeyden geniştir (her şeyi ihata etmiştir).” Fagfir: “Mağfiret et.” Lillezîne tâbû vettebeû sebîleke: “Senin yoluna tabi olanların (yoluna dönenlerin) tövbelerini (dönüşlerini) kabul et (onları mağfiret et).” Sana dönenleri, tövbe edenleri mağfiret et ve onların tövbesini kabul et. Ve kıhim azâbel câhîm:593 “Onları ateş azabından koru (muhafaza et).” Bunları hem gönlü arş olanlar, hem onlarla beraber olanlar hem de arşı taşıyan melekler söylüyor. Melekler tövbe edip “ya rabbi! Sana döndüm” diyenlere, Allah’a gitmek için Allah’ın yoluna girenlere, Allah’a dönenlere istiğfar ederler.
Summe inne rabbeke lillezîne amilûs sûe bi cehâletin: “Sonra rabbin, cahillikle kötü amel işleyenler için (günah işleyenler için).” Summe tâbû min ba’di zâlik: “Bundan (günahtan) sonra tövbe edenler.” Ve aslahu: “Bir de kendini ıslah edenler.” Demek ki tövbe etmek yetmiyormuş! Bir de o günahı, yanlışı bırakıp kendini, nefsini ıslah etmek, temizlemek gerekiyormuş! İnne rabbeke min ba’dihâ le gafûrun rahîm:594 “İşte bundan sonra rabbin (onlar için) ğafur ve rahimdir.” Onların günahını mağfiret eder, siler, hiç olmamış gibi onlara muamele eder ve onları rahmetinin içine alıp onlara rahmetle muamele eder.
Kul lil mu’minîn: “Mü’minlere (iman ettiğini iddia edenlere) söyle.” Yeğuddû min ebsârihim ve yahfezû furûcehum, zâlike ezkâ lehum, innallâhe habîrun bimâ yesneûn:595 “Gözlerini haramdan sakınsınlar (gözlerini harama dikmesinler), ırzlarını korusunlar; çünkü kendileri için temiz davranış budur (kendilerine yakışan budur). Muhakkak ki Allah onların yaptıklarından haberdardır.” Allah onların yapmakta olduklarını görür. Allah bu hitabı erkekler için yaptı.
Okuyacağımız bu ayet de Allah’ın kadınlar için hitabıdır. Ve kul lil mu’minât: “Mü’min kadınlara da söyle.” Eğer mü’minlerse rablerini dinlemeleri gerekir. Yeğdudne min ebsârihinne: “Gözlerini haramdan sakınsınlar.” Harama bakmaktan gözlerini sakınsınlar. Ve yahfazne furûcehunne: “Irzlarını muhafaza etsinler (korusunlar).” Ve lâ yubdîne zînetehunne: “Ziynetlerini teşhir etmesinler (güzelliklerini teşhir etmesinler).” Yani kendilerini gören erkekleri günaha sokacak şekilde görünmesinler. İllâ mâ zahera minhâ: “Görünen kısımları müstesna.” Elleri, ayakları, yüzleri müstesna; bunlar dışında ziynetlerini, güzelliklerini teşhir etmesinler, buyurdu Allah. Vel yadribne bi humurihinne alâ cuyûbihinne: “Bir de baş örtülerini yakalarının üzerine örtsünler.” Yüzleri hariç boyunlarını kapatsınlar. Ve lâ yubdîne zînetehunne: “Güzelliklerini ortaya koymasınlar.” Ziynetini demek güzelliğini demektir. Güzelliklerini gizlesinler, teşhir etmesinler. İllâ li buûletihinne ev âbâihinne: “Kocaları ya da babaları.” Ev âbâi buûletihinne ev ebnâihinne: “Kocalarının babaları ya da oğulları.” Allah bu ayette kadınlar için namahrem olmayanları saymış; “kadınların amcaları, babaları, dedeleri, kocaları, kocalarının babaları, kocalarının çocuklarını” zikretmiş ve “yanında nikâh düşmediği için onlar müstesna” buyurmuştur.
Allah’ın Tevvab isminin geçtiği ayetleri anlamaya çalıştığımız için ayetin sonunu okuyayım. Zaten süremiz kısıtlı olduğundan ayetleri detaylı bir şekilde anlatmamız mümkün değildir. Ve tûbû ilâllâhi cemîa: “(Eğer şimdiye kadar böyle bir yanlış yapmışsanız hep beraber) Hepiniz Allah’a tövbe edin.” Allah neden hep beraber tövbe edin buyurdu? -Çünkü bu hepinizin yaptığı bir yanlıştır. Hepiniz böyle bir yanlışa düştünüz, düşüyorsunuz. Bu yüzden hepiniz, hep beraber tövbe edin. Eyyuhel mu’minûn: “Ey mü’minler! (Hepiniz tövbe edin).” Leallekum tuflihûn:596 “(Tövbe ederseniz) Kurtuluşa erersiniz.” Tövbe ederseniz kurtuluş vardır, yoksa kurtuluş yoktur!
Vestagfirû rabbekum: “Rabbinize istiğfar edin.” Rabbinizden mağfiret dileyin. Summe tûbû ileyhi: “Sonra ona tövbe edin.” Demek ki istiğfar başka, tövbe başkaymış. Günahının mağfiretini dile sonra Allah’a dön. İnne rabbî rahîmun vedûd:597 “Muhakkak ki benim rabbim rahim ve veduddur.” Benim rabbim sevendir, rahmeti sınırsız olandır. Yani rabbinin vedud olduğunu, seni sevdiğini, sana rahmetiyle muamele edeceğini unutma. Yapman gereken şey; günahına istiğfar edip rabbine dönmektir. Bunu yapman gerekir.
İnnallâhe yuhıbbut tevvâbîne ve yuhibbul mutetahhirîn:598 “Muhakkak ki Allah çok çok tövbe edenleri ve çok çok temizlenmiş olanları sever.” Neyden temizlenmiş? -Elbette ki günahtan temizlenmiş olanları sever. Allah günahtan temizlenip kendisine dönenleri sever. Bu her bir insan için geçerlidir. Rabbimizi unuttuğumuz her anda tövbeye; yani Allah’a dönüşe muhtacız. Bu durumda rabbimizi unuttuysak yapmamız gereken şey hemen tövbe edip Allah’a dönmek ve “sana döndüm ya rabbi” demektir.
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)!” Yani siz mü’minseniz, gerçekten iman etmişseniz, iman ettiğinizi iddia ediyorsanız. Tûbû ilâllâhi tevbeten nasûhâ: “Allah’a nasuh tövbesiyle tövbe edin (Allah’a dönün).” Nasuh tövbesi, nesh eden tövbe demektir. Nasuh tövbesi geçmişi silen, nesheden, hükümsüz bırakan bir tövbedir. Yani bir şirkten, günahtan, yanlıştan tövbe ettiğinde öyle bir dönüşle Allah’a dön ki öyle bir tövbe et ki yanlışının hatırası bile sen de kalmasın. Tövben onun hatırasını dahi neshetsin, silsin. Sen de yanlışını gönlünden sil. İşte, böyle bir tövbe ile tövbe edin, buyurdu Allah. Asâ rabbukum en yukeffire ankum seyyiâtikum: “Eğer böyle yaparsanız rabbiniz günahlarınızı siler ve örter.” Günahlarınızın üstünü örter. O günahınızın eseri bile üzerinizde görünmez. Rabbiniz böyle yapar; çünkü sizin terbiyeniz Allah’a aittir. Bu yüzden Allah’a döndüğünüzde rabbiniz sizi terbiye eder ve size böyle bir muamele yapar. Ve yudhilekum cennâtin tecrî min tahtihâl enhâr: “(Allah) Sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar.” Allah bundan önce sizi mağfiret ettiği, günahınızın üstünü örttüğü için gönlünüzü cennete çevirir ve sizi cennete layık kılar. Ahirette de sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar.
Yevme lâ yuhzîllâhun nebiyy: “O gün Allah peygamberlerini utandırmaz.” Peygamberlerini utandırmayacağı günde seni cennete koyar. Vellezîne âmenû meahu: “Ve onunla beraber iman edenleri de.” Allah peygamberlerini utandırmayacağı gibi onunla beraber iman edenleri de utandırmaz; yani günahlarını onların yüzüne vurup onları utandırmaz. Nûruhum yes'â beyne eydîhim ve bi eymânihim: “(O gün) Onların nurları önlerinden ve sağlarından onları aydınlatır.” Neden soldan aydınlatmıyor? -Çünkü günahları sol taraflarında duruyordu; ama Allah onların sol tarafını kapattı. Önlerinden ve sağlarından nurları olduğu için de onları oradan aydınlatır. Yekûlûne rabbenâ etmim lenâ nûrenâ: “Derler ki: Ya rabbi! Bizim için nurunu tamamla.” Sol tarafımızı da nurlandır, derler. Vagfir lenâ: “Bizi mağfiret et.” İnneke alâ kulli şey'in kadîr:599 “Muhakkak ki sen her şeye kadirsin.” Biz buna layık olmasak da sen bunu ikram etmeye kadirsin, derler.
Yâ eyyuhâllezîne âmenûttekûllâh: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)! Allah’a karşı takvalı olun.” Allah’a karşı sorumluluğunuzu kabul edin, sorumluluğunuzu yerine getirmeye çalışın ve Hz. İnsan olun. Vebtegû ileyhil vesîlete: “Ona vesile arayın.” Takva sahibi olmak için vesile arayın. Allah’a yaklaşmaya vesile arayın. Ve câhidû fî sebîlihi: “Onun yolunda cihad edin.” Takva sahibi olmak ve onun yolunda yürümek için cihad edin; yani çabanızı, gayretinizi sarf edin. Leallekum tuflihûn:600 “Böyle yaparsanız felaha erersiniz.” Felaha ermeyi umabilirsiniz, yoksa iflah olmazsınız.
Evet, “Allah’a yaklaşmaya vesile arayın ve vesileye sarılın” buyurdu Allah. O halde biri çıkıp “Mürşid-i kâmile tabi olmasak da olur” ya da “cemaat halinde olmasak da olur” derse bu durumda vesileyi inkâr etmiş olur. Vesile olmadan takva olmaz. Bunu Allah söylüyor. Allah’ın kitabından haberi olmayanlar, kulaktan dolma bir bilgiyle Allah adına konuşur! Din hakkında konuşan birinin Allah hakkında konuştuğunu unutmaması gerekir; çünkü Allah her konuda konuşmuş ve her şeyi en ince ayrıntısına kadar anlatmıştır. Bu yüzden Allah’ın kitabından haberi olmadan dini anlatan, din hakkında konuşan biri Allah’a karşı konuşuyor, Allah ile, Allah’ın ayetleri ile mücadele ediyor, savaşıyor demektir. Bu düpedüz kendine zulmetmektir, kendini ateşe atmaktır.
Evet, biri vesileye sarılmaz, takva sahibi olmaz ve Allah yolunda cihat etmezse ne olur? Bunun cevabını da Allah veriyor.
Yurîdûne en yahrucû minen nâr: “Onlar ateşten (cehennemden) çıkmak isterler.” Ve mâ hum bi hâricîne minhâ: “Ama onlar oradan çıkacak değildir.” Oradan çıkamaz ve çıkarılmazlar. Ve lehum azâbun mukim:601 “Onlar için devamlı ikamet edecekleri bir azap vardır.” Cehennem azabı devamlıdır ve onlar için devamlı ikamet edecekleri bir azap vardır.
E fe lâ yetûbûne ilâllâhi ve yestagfirûnehu: “Onlar hâlâ Allah’a tövbe edip istiğfar etmeyecekler mi? Vallâhu gafûrun rahîm:602 “(Eğer tövbe edip istiğfar ederlerse) Allah ğafur ve rahimdir.” Allah onları mağfiret eder, günahlarını siler ve onlara rahmetiyle muamele eder.
Allah bir de “namazı zayi edenler”603 buyurur. Namaz kılmamak ayrı şey namazı zayi etmek ayrı şeydir. Zayi; zarar, ziyan ve eksiltmek manasına gelir. Bu yüzden namazı zayi etmek namazdan zarar etmek demektir. Zaten genel olarak baktığımızda şu anda namazı zayi etmişiz; yani namazımız miraç olmaktan çıkmıştır. Unutmamamız lazım ki namaz bizi günahtan ve her türlü aşırılıktan alıkoymuyorsa o halde namazımızı zayi etmişizdir.
Ulâikellezîne en’amallâhu aleyhim minen nebiyyîne min zurriyyeti âdem: “İşte bunlar Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve Âdem’in zürriyetinden olanlardır.” Ve mimmen hamelnâ mea nûh: “Bir de onları Nuh’la beraber gemide taşımıştık.” Onlar Nuh’un neslinden olanlardır. Ve min zurriyyeti ibrâhîm: “İbrahim’in zürriyetindendirler.” Ve isrâîl: “Ve İsrail’in.” Hz. İbrahim (a.s.)’ın torunlarındandırlar. Ve mimmen hedeynâ vectebeynâ: “Ve biz (onlardan bir kısmını) seçtik, hidayete erdirdik.” İzâ tutlâ aleyhim âyâtur rahmâni harrû succeden ve bukiyyâ:604 “(İşte onlar, o seçilmiş olanlar) Onlara Rahman’ın ayetleri okunduğunda onlar hemen secdeye kapanır ve ağlarlar.” Gerçek mü’minler bunlardır. Allah’ın seçtikleri bunlardır. Bunların kıldığı namaz da gerçek namazdır, buyurdu Allah.
Fe halefe min ba’dihim halfun: “Sonra onların yerine bir takım insanlar halife oldu ki.” Yani onların yerine geldi ki. Edâus salât: “(İşte onlar) Namazı zayi ettiler (ziyan ettiler).” Namazdan eksilttiler, namazı namaz olmaktan çıkardılar; yani zahiri olarak bedenleri namazda duruyor; ama namazlarının ruhu yoktur, namaz kılarken kalpleri başka yerdedir. Ruhu, kalbi, aklı Allah’ın huzurunda durmuyor. “İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” derken bunu Allah’a söylemiyorlar. Vettebeûş şehevât: “Onlar şehvetlerine (arzularına, isteklerine) tabi oldular.” Onların dertleri Allah değildir. Nefislerinin arzuları, istekleri peşinden koştukları için namazı zayi etmişler, kendi şehvetlerine, arzularına, isteklerine tabi olmuşlardır. Bunlar yaptıklarının karşılığını mutlaka görecekler. Fe sevfe yelkavne gayyâ:605 “Onlar cehennemdeki gayya kuyusunu (vadisini) boylayacaklar.” Allah bu hitabı namazı zayi edenler için yapıyor.
Demek ki gerçek namaz kılanlar az önceki ayette okuduğumuz gibi ağlayarak secdeye kapananlardır. Allah’ın ayetleri onlara okununca veya onlar Allah’ın ayetlerini okuyunca; yani Fatiha’yı okuyunca “ben senin kulunum ya rabbi” deyip öyle bir secdeye kapanırlar ki secdelerinde ağlar, feryat ederler.
Bütün âlimler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in secdeyi ıslatacak kadar ağladığını bilir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bir gecede sadece iki rekât namaz kıldığını, bütün geceyi secdede geçirdiğini bilmeyen hiçbir âlim yoktur. Aynı şekilde bütün sahabeler de secdede ağlardı.
Hatta sahabeden bu şekilde çok namaz kılan biri anlatır, der ki;
“Bir gün mescide gittiğimde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i namaza dururken görmüştüm. Ben de fırsattan istifade ederek hemen Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in arkasında namaza durdum ve ona tabi oldum. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz öyle bir namaz kıldı, namazı öyle bir uzattı ki nerdeyse namazı bırakıp kaçacaktım; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kıyamda durduğunda Fatiha’yı sonra Bakara Suresi’ni, onun üstüne de Âl-i İmrân Suresi’ni okudu. Peşinden rükûya gitti, artık rükûda tesbihi ne kadar uzattığını hesap edin. Rükûdan sonra secdeye gidip secdeyi de uzatınca artık bu namaz bitmez dedim ve nerdeyse namazı bırakıp kaçacaktım.”
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in kıyamdayken Fatiha hariç okuduğu surelerin her biri iki cüzden fazladır; yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kıyamdayken 3, 4 cüz Kur’an okumuştur. Şimdi ise namazı ya da secdeyi biraz uzattığında biri çıkıp “sen secdeyi uzattın, senin namazın olmadı” ya da namazda iki damla gözyaşı döktüğünde “abdestin bozuldu, namazın kabul olmadı” diyor! Senin peygamberin namazı böyle kılıyordu. Peki, sen hangi dine uyuyorsun, bu dini nerden getirdin! Allah böyle mi söylemiş, senin peygamberin böyle mi yapmış! Kim sana böyle olduğunu söyledi! Senin dinin, Allah ve resulünün dini değilse o halde bu din atalarının dinidir. Bu din senin dinindir. Bu din, Allah’ın dini değildir!
Söyledim; din hakkında konuşan biri Allah adına konuşmuştur. Eğer onun söylediğini Allah söylememiş, resulü de yapmamışsa o zaman kendi dininin yap dediğini yapmış, söyle dediğini söylemiştir. Allah da böyleleri için “onlar cehennemde gayya vadisine atılacaktır; yani onların yeri cehennemdir” buyurdu. Çünkü namazı zayi etmiş, namazdayken Allah’ın huzurunda durmamışlardır. Dikkat edilirse Allah onları anlatırken namaz kılmadıklarını söylemiyor namaz kıldıklarını; ama namazı zayi ettiklerini, namazın içini boşalttıklarını söylüyor. Hz. Âdem (a.s.), Hz. Nuh (a.s.), Hz. İbrahim (a.s.) Hz. İshak (a.s.) ve Hz. Yakup (a.s.) ve onlarla beraber olanlar böyle değildi. Onlar Kur’an’ı, Rahman’ın ayetlerini okuyup secdeye kapanıp ağlarlardı, buyurdu Allah.
Evet, ayet devam ediyor. Peki, cehennemden kurtulanlar kimlerdir?
İllâ men tâbe: “Ancak tövbe edenler.” Ve âmene: “İman edenler.” Tövbe etmek yetmez. Böyle yapanların bir de yeniden iman etmeleri gerekir. Ve amile sâliha: “Bir de salih amel işleyenler.” Fe ulâike yedhulûnel cenneh: “(Eğer böyle yaparlarsa) İşte onlar cennete girerler.” Yoksa cennet yok! Ve lâ yuzlemûne şey’â:606 “Onlar hiçbir şekilde zulme (haksızlığa) uğratılmazlar.”
Gâfiriz zenbi: “(Allah) Günahları mağfiret edendir.” Ve kâbilit tevbi: “Tövbeyi kabul edendir.” Şedîdil ikâbi zît tavli: “(Bununla beraber Allah’ın) İkabı (azabı) şiddetlidir. Bir de kerem sahibidir.” Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” İlah olan Allah’tır. İleyhil masîr:607 “Dönüş de onadır.”
Fe sebbih bi hamdi rabbike: “Rabbini hamd ile tesbih et.” Arapçada tesbih “sebehe” kelimesinden türetilmiştir. Sebehe de akmak, yürümek demektir. Bu durumda ayet; rabbinin yolunda hamd ile yürü, rabbini büyük tanı ve rabbinin güzelliğini anla manasına gelir. Tesbih etmek subhanallah demektir. Subhanallah ise; Allah her türlü kusurdan, eksiklikten münezzehtir, beridir ve istisnasız bütün güzellikler Allah’a aittir demek ve böyle iman etmektir. Bu yüzden Allah insana nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun insan “rabbim subhandır, mutlaka güzel yapmıştır, güzel olan budur” demelidir. Vestagfirhu: “Ona istiğfar et.” Ondan mağfiret dile, seni mağfiret etmesini iste. İnnehu kâne tevvâbâ:608 “Muhakkak ki o tövbeleri kabul edendir (kendisine dönenlerin dönüşünü kabul edendir).”
Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Ve izâ câekellezîne yu’minûne bi âyâtinâ: “Ayetlerimize iman edenler sana geldiğinde.” Fe kul: “De ki (onlara).” Selâmun aleykum: “Size selam olsun.” Ayetlerimize iman edenler sana geldiğinde onlara “Allah’ın selamı üzerinize olsun, Allah’ın selamı sizin üzerinizedir” de. Bu, Allah’ın ayetlerine iman etmeye karşılıktır. Ketebe rabbukum alâ nefsihir rahmeh: “Rabbiniz kendine (kendi üzerine) rahmeti yazdı (rahmeti kendi üzerine farz kıldı).” Size rahmet etmek onun üzerine farzdır, de. Neye karşılık? -Elbette ki Allah’ın ayetlerine imana karşılık. Allah’ın ayetlerine iman; Allah’ın sözünü, kelamını sevmek demektir. Ennehu men amile minkum sûen bi cehâletin: “Muhakkak ki sizden kim cahillikle bir kötülük (bir yanlış, bir günah işlese) yapsa.” Summe tâbe min ba’dihî: “Sonra ona tövbe etse.” Ve asleha: “Ve kendini ıslah etse.” Fe ennehu gafûrun rahîm:609 “Muhakkak ki o (sizin rabbiniz size karşı) ğafur ve rahimdir.”
Ve mâ erselnâ min resûlin illâ li yutâa bi iznillâh: “Hiçbir resul yoktur ki biz onu gönderdiğimizde sadece Allah’ın izniyle kendisine itaat edilsin diye göndermemiş olalım.” Ve lev ennehum iz zalemû enfusehum câûke: “Onlar kendi nefislerine zulmettiklerinde sana gelirlerse.” Festagferûllâh: “Allah’tan mağfiret dilerlerse.” Vestagfera lehumur resul: “Bir de (Allah’ın) resulü onlar için istiğfar ederse.” Le vecedûllâhe tevvâben rahîmâ:610 “Mutlaka Allah’ı tevvab ve rahim olarak bulurlar.” Demek ki hem kendilerinin istiğfar etmesi hem de Allah’ın resulünün onlar için istiğfar etmesi lazımmış. O zaman Allah’ı tevvab ve rahim olarak bulur ve günahlarını mağfiret ettiğini tadarlar. Dikkat edilirse Allah sadece kendilerinin istiğfar etmeleri halinde Allah’ı tevvab ve rahim olarak bulacaklarını söylemedi. “Allah’ın resulü de onlar için istiğfar ederse Allah’ı tevvab ve rahim olarak bulurlar” buyurdu. Bu durumda insanların, mü’minlerin birbirleri için de istiğfar etmeleri lazımmış!
Ve lev lâ fadlullâhi aleykum ve rahmetuhu: “Allah’ın fazlı ve rahmeti sizin üzerinizde olmasaydı.” Ve ennellâhe tevvâbun hakîm:611 “Allah tövbeleri kabul eden hikmet sahibi (olmasaydı sizin haliniz ne olurdu)!” Evet, Allah tövbeleri kabul etmeseydi, fazlı ve rahmeti üzerimizde olmasaydı, tevvab ve hakim olmasaydı halimiz haraptı, hiç kimse kurtulamazdı. Bunun için rabbimize ayrıca hamd etmemiz, şükretmemiz gerekir.
Ve enistagfirû rabbekum: “Ve rabbinizden mağfiret isteyin.” Summe tûbû ileyhi: “Sonra ona tövbe edin (ona dönün).” Rabbinize dönün ki günahınızı mağfiret etsin. Sonra onun yoluna girin, yürüyün. Yumetti’kum metâan hasenen ilâ ecelin musemmâ: “(Böyle yaparsanız rabbiniz) Size belli bir vakte kadar güzel bir nimetle ihsanda bulunur ve sizi güzel bir hayatla yaşatır.” Allah bunu dünya hayatı için söylüyor. Böyle yapın ki Allah sizi belli bir vakte kadar; yani ömrünüz kadar güzel bir şekilde yaşatsın. Neye karşılık? -Rabbinize istiğfar edip ona tövbe etmenize, dönmenize karşılık rabbiniz böyle yapar.
Ve yu’ti kulle zî fadlin fadlehu: “Bununla beraber (Allah) her fazilet sahibine onun faziletini verir.” Biri Allah için çabasını, gayretini ne kadar sarf ederse Allah bunu ayrıca ona ikram eder, ihsan eder. Ve in tevellev: “Eğer (böyle yapmaz) dönerseniz.” Fe innî ehâfu aleykum azâbe yevmin kebîr:612 “(Eğer böyle yapmazsanız) Sizin için büyük günün azabından korkarım.” O gün pişman olursunuz, kaybedenlerden olursunuz. Bunu Ad kavminin peygamberi Hz. Hûd (a.s.) söylüyor.
İnnemât tevbetu alâllâh: “Allah tövbeyi üzerine almıştır.” Allah tövbe edenin tövbesini kabul etmeyi kendi üzerine almıştır. Hangi tövbeyi neden kendi üzerine almıştır? Lillezîne ya’melûnes sûe bi cehâletin: “Cahillikle (bilmeden) bir günah işlediyse.” Allah böyle bir kulun tövbesini kendi üzerine almıştır; çünkü bilmeden günah işlemiştir. Bu yüzden Allah ona tövbeyi nasip eder, ihsan eder, tövbe kapısını ona açar, dedi Allah. Yani Allah ona “sen kendin tövbe et” demez, onun tövbesi Allah’a aittir ve Allah onu kendisine döndürür; çünkü günahı bilmeden işlemiştir. Summe yetûbûne min karîb: “Sonra en yakın (bir zamanda) ona tövbeyi nasip eder.” Fe ulâike yetûbullâhu aleyhim: “İşte, Allah’ın tövbesini üzerine aldığı tövbe (bu tövbedir).” Ve kânallâhu alîmen hakîmâ:613 “Muhakkak ki Allah âlim ve hakimdir.”
Allah kimin cahillikle, bilmeden yanlış yaptığını ya da günah işlediğini bilendir. Allah’ın böyle yapmasında bir hikmet vardır; yani Allah, kulunun o günaha düşmesine müsaade ettiyse bunda mutlaka bir hikmeti, bir muradı vardır.
Ve leysetit tevbetu lillezîne ya’melûnes seyyiât hattâ izâ hadara ehadehumul mevt kâle innî tubtul ân: “Yoksa ona ölüm gelinceye kadar günah işlemeye devam edip sonra ‘ben şimdi tövbe ettim’ diyenlerin tövbesi değil.” Hayatı yaşarken kendisine ölüm gelinceye kadar günah işledikten sonra ecel vakti geldiğinde yapabileceği bir şey kalmayıp “ben tövbe ettim” diyenlerin tövbesini, son andaki imanını Allah kabul etmez. Firavun da son anda iman etmişti; ama Allah onun tövbesini kabul etmeyip “şimdi mi (iman ediyorsun, oysaki sana daha önce iman etme imkânı vermiştim)”614 buyurmuştu. Allah nasıl ki Firavun için böyle söylediyse aynı şekilde ölüm vakti geldiğinde tövbe edenler için de “şimdi mi tövbe ediyorsun! Oysaki sana daha önce tövbe etme imkânı vermiştim” der.
Ve lâllezîne yemûtûne ve hum kuffâr: “Ya da kâfir olarak (iman etmeden) ölenlerin.” Allah onların son andaki tövbelerini, imanlarını kabul etmez. Ulâike a’tednâ lehum azâben elîmâ:615 “İşte onlar için elim (iç yakan) bir azap hazırlamışızdır.” Küfür üzere ölen ya da tövbe etmeden ölenler için elim bir azap hazırlamışızdır, buyurdu Allah.
Bir ayet “de ki” hitabıyla başlıyorsa bu durumda Allah kullarına “bunun mutlaka böyle olması gerekir” diye emrediyor demektir. Kul âmennâ billâh: “De ki: Allah’a iman ettik.” Ve mâ unzile aleynâ: “Ve bize indirilene (iman ettik).” Ve mâ unzile alâ ibrâhîm: “İbrahim’e indirilene de (iman ettik).” Ve ismâîl: “Ve İsmail’e (inene de iman ettik).” Ve ishâk: “Ve İshak’a (inene de iman ettik).” Ve ya’kûb: “Ve Yakup’a (inene de iman ettik).” Vel esbât: “Ve onların torunlarına (inene de iman ettik). Ve mâ ûtiye mûsâ ve îsâ ven nebiyyûne min rabbihim: “Musa’ya, İsa’ya ve (Allah’ın gönderdiği bütün) peygamberlere ve rablerinden indirilene (iman ettik deyin).” Lâ nuferriku beyne ehadin minhum: “Onların arasında hiçbir fark gözetmeyiz.” Onların hepsi Allah’ın peygamberleridir, inmiş olan bütün kitaplar da Allah’ın kitaplarıdır. Ve nahnu lehu muslimûn:616 “Ve biz ona teslim olanlarız.”
Biz, Allah’a teslim olmuşuz, deyin; yani insan olun, şuna iman ettim, şuna iman etmedim, demeyin. Yahudiler “Hristiyanlar ve Müslümanlar yanlış yoldadır” diyor, Hristiyanlar da “Yahudiler ve Müslümanlar yanlış yoldadır” diyorlar. Allah iman edenlere “siz böyle söylemeyin” buyurdu. Bütün peygamberler Allah’ın peygamberidir, bütün kitaplar Allah’ın kitabıdır. Onların kitaplarını tahrif edip hükümsüz bırakmaları ayrı bir şeydir. Her ne kadar kitaplarını tahrif etseler de peygamberleri bizim peygamberimizdir, böyle iman etmemiz gerekir.
Ve men yebtegi gayral islâmi dîna: “Her kim ki İslam’dan başka din ararsa.” Fe len yukbele minhu: “Bu ondan kabul edilmez.” Allah’ın dini İslam dinidir. Bu yüzden Hz. Musa (a.s.) ile Hz. İsa (a.s.)’a gelen din de İslam dinidir. Sadece Yahudiler ve Hristiyanlar dinlerini tahrif etmiş ve İslam olmaktan çıkarmıştır. Allah peygamberleriyle İslam dinini göndermiştir. Bu yüzden kim İslam’dan başka din ararsa o din ondan kabul edilmez. Ve huve fîl âhirati minel hâsirîn:617 “Ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olur.” İslam; selamet, barış demektir. İslam’dan; Allah’a teslim olmaktan, selamet dininden, barış dininden başka din arayanlar ahirette hüsrana uğrayanlardan olur.
Keyfe yehdillâhu kavmen keferû: “Allah, kâfir bir kavmi nasıl hidayete erdirsin!” Allah küfrü tercih edenleri nasıl hidayete erdirsin! Ba’de îmânihim: “(Hem de) İman ettikten sonra.” Hem iman ediyor hem de imandan sonra kâfir oluyorlar! Allah böylelerini, böyle bir kavmi nasıl hidayete erdirsin! Onları hidayete erdirmez.
Evet, demek ki bir de iman ettikten sonra kâfir olmak varmış. Nasıl?
İmandan sonra kâfir olmak; Allah’ın ayetlerini dinleyip anladıktan, mü’minin, Müslümanın ne olduğunu bildikten, peygambere ve Allah’a nasıl iman edilmesi gerektiğini de anladıktan sonra hakkı ve hakikati örtmek, sanki onu hiç anlamamış gibi yapmaktır. Bu, imandan sonra küfürdür. Allah böyle olanları nasıl hidayete erdirsin! Ve şehidû enner resûle hakkun: “Ve (onlar Allah’ın resulünün) hak resul olduğuna şahit olduktan (sonra).” Onun gerçekten Allah’ın resulü olduğunu anladıktan sonra. Ve câehumul beyyinât: “Onlara apaçık beyineler (deliller, ayetler) geldikten (sonra).” Vallâhu lâ yehdil kavmez zâlimîn:618 “Allah, zalim kavmi (zalim topluluğu) hidayete erdirmez.”
Ulâike cezâuhum enne aleyhim la’netallâh: “İşte onların cezası Allah’ın onlara lanet etmesidir.” Vel melâikeh: “Ve meleklerin (onlara lanet etmesidir).” Ven nâsi ecmaîn:619 “Ve bütün insanların (laneti onların üzerine olsun).” Allah bunu imandan sonra kâfir olanlar, küfre düşenler; yani hakikati örtenler için söylüyor.
Hâlidîne fîhâ: “Onlar orada (o lanetin içinde) ebedi olarak kalırlar.” Çünkü imandan sonra kâfir olmuşlardır. Lâ yuhaffefu anhumul azâb: “Onların azabı hafifletilmez.” Ve lâ hum yunzarûn:620 “Bir de onlara nazar edilmez (onların yüzüne bakılmaz).” Yani Allah onların yüzüne bakmayacak!
İllellezîne tâbû min ba’di zâlik: “Ancak bundan (hallerinden) sonra tövbe edenler müstesna!” Bu hallerinden sonra Allah’a dönüp tövbe edenler müstesna! Ve aslehû: “(Tövbe edip) Ve kendini ıslah edenler (müstesna)!” Fe innallâhe gafûrun rahîm:621 “Allah ğafur ve rahimdir.” Tövbe eder ve hallerini düzeltirlerse Allah onları mağfiret eder, onlara rahmetiyle muamele eder. Allah, kullarına tövbe kapısını açıp “böyle yaptıysan yine tövbe et, yine gel! Benden kaçma, kaçacak yer yok” deyip kullarını kendine davet ediyor.
İnnellezîne keferû ba’de îmânihim: “O kimseler ki imandan sonra kâfir oldular (küfre düştüler).” Hakikati örttüler, görmezden geldiler. Kâfir; örten, hakikati örten demektir. İmandan sonra kâfir olanlar hakikati anladıktan sonra hakikatin üstünü örttüğü için kâfir olmuştur. Summezdâdû kufrâ: “Sonra küfürlerini arttırdılar.” Tövbe edip dönmeleri gerekirken küfürlerini arttırmaya; yani başlarını kuma gömmeye devam ettiler, dolayısıyla küfürlerini arttırdılar. Len tukbele tevbetuhum: “Bunların tövbeleri asla kabul edilmez.” Son anda yapacakları tövbe kabul edilmez. Ve ulâike humud dâllûn:622 “İşte delalette olanlar da onlardır.”
Ve âharûne’terefû bi zunûbihim: “Onlardan bir kısmı günahlarını itiraf etti.” Haletû amelen sâlihan ve âhara seyyiâ: “Onlar güzel bir ameli kötü bir amelle karıştırdılar.” Hem kötü amelleri vardır hem de kötü ameli güzel bir amelle karıştırdılar. Asâllâhu en yetûbe aleyhim: “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder.” İnnallâhe gafûrun rahîm:623 “Muhakkak ki Allah ğafur ve rahimdir.” İmanları vardır, güzel yapıyorlar; ama güzel yaparken güzelliklerine yanlışı da karıştırıyorlar. Böyleleri tövbe ettiğinde Allah onların tövbesini kabul eder; çünkü Allah ğafurdur, rahimdir.
Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Huz min emvâlihim sadakah: “Onların mallarından sadaka al.” Tutahhiruhum: “Onları temizlemek için.” Ve tuzekkîhim bihâ: “Onların nefislerini tezkiye etmek için.” Ve salli aleyhim: “Bir de onlara salat et (onlara dua et).” İnne salâteke sekenun lehum: “Çünkü, muhakkak ki senin duan onlara sekinettir.” Senin duan onlara sekinet nurunu kazandırır. “Onların mallarından sadaka al, onları temizle, tezkiye et ve onlara dua et; çünkü senin duan onlar için sekinettir.” Sekinet, Allah’ın kalplere indirdiği bir nurdur ve Allah bu ayetle sekinet nurunu neye karşılık kalplere indirdiğini beyan etmiştir. Vallâhu semîun alîm:624 “Muhakkak ki Allah semi’ ve âlimdir.” Allah her şeyi işiten ve her şeyi bilendir.
E lem ya’lemû: “Onlar bilmiyorlar mı?” Ennallâhe huve yakbelut tevbete an ibâdihî: “Allah, kullarının tövbesini kabul eder.” Ve ye’huzus sadakât: “Ve (Allah) sadakaları da alır.” Dikkat edilirse Allah, resulünün sadaka almasını kendisine bağlayıp “Allah aldı” diye beyan etti. Allah sadakaları alır. Ve ennallâhe huvet tevvâbur rahîm:625 “Muhakkak ki Allah tevvab ve rahimdir.”
İnnallâheşterâ minel mu’minîne enfusehum ve emvâlehum bi enne lehumul cenneh: “Allah, cennet karşılığında mü’minlerden mallarını ve nefislerini (canlarını) satın almıştır.” Yukâtilûne fî sebîlillâh: “Onlar Allah yolunda savaşırlar.” Fe yaktulûne ve yuktelûn: “Onlar (Allah yolunda savaşta) öldürürler ve öldürülürler.” Va’den aleyhi hakkâ: “(Allah’ın) Va’di onlara haktır.” Allah’ın va’di onlar için hak olmuştur. Allah onlara vaatte bulunmuştur; yani onlara cenneti va’detmiştir. Fît tevrâti vel incîli vel kur’ân: “Bu, Tevrat’ta da, İncil’de de, Kur’an’da da böyledir.” Allah bütün kitaplarında iman edenlere bu va’di yapmıştır; yani Allah’ın va’di değişmez. Ve men evfâ bi ahdihî minallâh: “Allah’tan daha güzel ahdini yerine getirecek olan kim vardır!” Festebşirû bi bey’ıkumullezî bâya’tum bihî: “Onunla (Allah ile) yapmış olduğunuz alışverişten dolayı sevinin, size müjdeler olsun.” Ve zâlike huvel fevzul azîm:626 “İşte büyük kurtuluş (büyük saadet) budur.”
Et tâibûnel âbidûnel hâmidûn: “Tövbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler.” Essâihûn: “Oruç tutanlar.” Errâkiûn: “Rükû edenler.” Essâcidûn: “Secde edenler.” El âmirûne bil ma’rûf: “Ma’rufu (iyiliği) emredip.” Ven nâhûne anil munker: “Münkerden (kötülükten) alıkoyanlar (men edenler).” Vel hâfizûne li hudûdillâh: “Allah’ın hududunu muhafaza edenler (koyduğu sınırı çiğnemeyenler).” Ve beşşiril mu’minîn:627 “Ve mü’minleri müjdele!” Böyle yapanlar mü’mindir, bu mü’minleri müjdele, buyurdu Allah.
Terez zâlimîne muşfikîne mimmâ kesebû ve huve vâkıun bihim: “(Kıyamet günü) Kazandıklarından dolayı başlarına gelecek olan azap sebebiyle zalimlerin korkudan titrediğini görürsün.” Vellezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “Bir de iman edip salih amel işleyenler.” Fî ravdâtil cennâh: “(İşte onlar) Allah’ın razı olduğu cennettedirler.” Allah onlardan razı olmuştur. Lehum mâ yeşâûne inde rabbihim zâlik: “Onların rablerinden her istekleri kabul edilir.” Onlar rablerinden her neyi isterlerse onlara vardır. Zâlike huvel fadlul kebîr:628 “İşte büyük fazilet (büyük kazanç) budur.”
Zâlikellezî yubeşşirullâhu ibâdehullezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “Allah, iman edip salih amel işleyen kullarını müjdeler.” Yani cennetle müjdeler. Kul: “De ki:” Lâ es’elukum aleyhi ecrâ: “Ben sizden herhangi bir ücret istemiyorum.” İllal meveddete fîl kurbâ: “Sadece yakın bir sevgi.” Sizden sadece yakın bir sevgi istiyorum. Ve men yakterif haseneh: “Her kim ki bir güzellik kazanırsa.” Nezid lehu fîhâ husnâ: “Biz de (o güzellikle beraber) onun güzelliğini arttırırız.” İnnellâhe gafûrun şekûr:629 “Muhakkak ki Allah ğafur ve şekurdur.” Allah günahları mağfiret edendir ve şükre, teşekküre karşılık verendir.
Em yekûlûnefterâ alâllâhi kezibâ: “Yoksa onlar (senin için, senin hakkında) ‘Allah’a iftira mı atıyor’ diyorlar.” Sana inen ayetler için onları kendisi mi uydurdu, diyorlar. Fe in yeşeillâh: “Allah dilerse.” Yahtim alâ kalbike: “(Allah) Senin kalbini mühürler.” Allah bu hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapıyor. Müşrikler “peygamber de Allah’ın vahyi de yoktur” demiyorlardı. Aksine her biri peygamberliği biliyordu; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimizi kabul etmiyor, ona “sen peygamber değilsin, bu okuduğun da Allah’ın vahyi değildir” diyordu. Allah da bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “eğer söylediklerin Allah’ın vahyi olmasaydı Allah kalbini mühürlerdi” buyuruyor. Ve yemhullâhul bâtıla: “Allah batılı giderir.” Ve yuhıkkul hakka bi kelimâtih: “Ve (Allah) kelimeleriyle hakkı gerçekleştirir.” İnnehu alîmun bi zâtis sudûr:630 “Muhakkak ki o (Allah) göğüslerde gizli olanı bilir.” İnsan istediği kadar gizlesin Allah herkesin gönlünde ne taşıdığını bilir.
Ve huvellezî yakbelut tevbete an ibâdihî: “Kullarının tövbesini kabul eden odur (Allah’tır).” Ve ya’fû anis seyyiât: “Onların günahlarını affeden (odur).” Ve ya’lemu mâ tef’alûn:631 “Ve yaptıklarınızı bilen (odur).”
Ve yestecîbullezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “(Allah) İman edip salih amel işleyenlere icabet eder (onların duasını kabul eder).” Ve yezîduhum min fadlihi: “Kendi fazlından bir de onlara fazlasını verir.” Vel kâfirûne lehum azâbun şedîd:632 “Kâfirlere de şiddetli bir azap vardır.”
Vellezîne amilûs seyyiât: “O kimseler ki kötülükler yaparlar (yanlışlar, günahlar işlerler).” Summe tâbû min ba’dihâ: “Sonra bundan tövbe ederler.” Ve âmenû: “Ve iman ederler.” İnne rabbeke min ba’dihâ le gafûrun rahîm:633 “Muhakkak ki senin rabbin bundan sonra onlara karşı ğafur ve rahimdir.” Onlar yanlış yaparlar; ama sonra tövbe edip iman ederler.
Fe emmâ men tâbe: “Her kim ki tövbe eder (Allah’a döner).” Ve âmene: “Ve iman eder.” Ve amile sâlihân: “Ve salih amel işler.” Fe asâ en yekûne minel muflihîn:634 “İşte onlar felah bulabileceğini umanlardır (felaha erenlerdir).”
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)!” Lâ yeshar kavmun min kavmin: “Sizden bir topluluk (bir kavim) başka bir kavmi küçümsemesin (onlarla alay etmesin).” Asâ en yekûnû hayran minhum: “(Nerden biliyorsunuz) Belki onlar (o alay edilenler) onlardan (alay edenlerden) daha hayırlıdır.” Ve lâ nisâun min nisâin: “Kadınlar da başka kadınları (küçümsemesin, alaya almasın).” Asâ en yekunne hayren minhunne:635 “Belki onlar (alay edilenler) onlardan (alay edenlerden) daha hayırlıdır.”
Hitap yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman ettiğini iddia edenler” diye başladı; yani mü’minseniz Allah’ın yasakladığı bir şeyi yapmayın. Sizden bir cemaat başka bir cemaati, bir insan başka bir insanı alaya almasın, onu çekiştirmesin. Allah, kullarını bundan men ediyor.
Dikkat edilirse Allah kadınlara da özel olarak hitap etmiş onlar için “kadınlar başka kadınları küçümsemesin, alaya almasın” buyurmuştur. Genel olarak insanlara baktığımızda alaya almayan nerdeyse hiç kimse yoktur; ama kadınlar bu işi daha güzel yapıyor! Daha güzel alaya alıyor, daha güzel eleştirip, çekiştiriyor, başkalarını yeriyor, küçümsüyor! Üç beş kişi bir araya geldiğinde yaptıkları şey “falanca şöyle yaptı, filanca böyle yaptı” demektir. Başkalarını çekiştirenler acaba bunu yaparken ne kazanacağını umuyor!
Bir kere insanları çekiştirenler ister bir kişi isterse de cemaat olsun bu fark etmez, Allah bunu kesinlikle yasaklamıştır. Bu yüzden bir cemaat başka bir cemaati çekiştirdiğinde “belki o eleştirdikleriniz sizden daha hayırlıdır (niye böyle yapıyorsunuz)” ayetini unutmamalı, buna göre davranmalıdır.
Bize düşen; rabbimize boynumuzu bükmek ve kimseyi eleştirmemektir; çünkü rabbimiz bize “böyle yapmayın” diye emretmiştir. O halde biri başkasını çekiştirdiğinde istediği kadar haklı olduğunu söylesin kaybetmiştir. En başta rabbinin emrini dinlememiştir. Biri bir başkasını yahut bir cemaat başka bir cemaati eleştirip çekiştiriyorsa kendini ondan daha hayırlı görmüş “onlar yanlış yapıyor, biz doğru yapıyoruz” demiş olur. Oysaki Allah “belki o alaya alınanlar, çekiştirilenler, alaya alanlardan, çekiştirenlerden daha hayırlıdır, nerden biliyorsun, senin bir terazin mi var, hükmü sen mi veriyorsun, niye kulumu çekiştiriyorsun” buyuruyor! Kimin kimden hayırlı olduğunu Allah bilir. Bu yüzden dikkatli olmamız ve rabbimizin emrini dinlememiz lazım. Öyle ki yanlışa düşmeyelim, kendimizi başkalarından hayırlı görüp kimseyi eleştirmeyelim, çekiştirmeyelim.
Başkalarını eleştirmek kötü bir hastalıktır. Hatta kanser gibi ölümcüldür; yani manevi olarak ölümü getiren bir hastalıktır. Şu an genel olarak cemaatlerin böyle bir hastalığı vardır. Bakıyorsun bir cemaat başka bir cemaati eleştirip çekiştiriyor! Hâlbuki biri “lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” demişse bizim kardeşimizdir. Bir yanlışı, eksiği olabilir; ama bize düşen onu eleştirip çekiştirmek değil ona yardım etmektir.
Daha önce anlatmıştım; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz vefat ettikten sonra bir sahabe birkaç kişinin bir yerde başkalarını çekiştirdiğini görür ve onlara yaklaşıp “bir kardeşiniz kuyuya düşse elinden tutup çıkartır mısınız yoksa kuyunun başında durup ona taş mı atarsınız” diye sorar. Oturanların hepsi “tabi ki elimizi uzatıp onu kuyudan çıkarırız” der. Bunun üzerine sahabe “ama şimdi kuyuya düşmüş kardeşinize taş atıyorsunuz. Söyledikleriniz doğru olsa bile bir kardeşinizi eleştiriyor, kuyuya düşmüş kardeşinize taş atıyorsunuz. Biz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in zamanında böyle yapmadık, yapamazdık. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buna müsaade etmezdi. Bize düşen; yanlışa düşmüş kardeşimize yardım etmektir, onu düştüğü kuyudan çıkarmaktır. Yoksa bu yaptığınız bir mü’minin hali değildir”636 der.
İnsanları eleştirip çekiştirmek Allah’a, Allah’ın emrine ters düşmektir. Bir de böyle yapanlar “ben bunu Allah adına, din adına yapıyorum, Kur’an’ı koruyorum, insanları yanlış yapmaktan koruyorum” derler. Sanki Kur’an’ı korumak ona kalmış, sanki Allah ona vazife vermiş! Sen Kur’an’ın ne olduğunu anlamamış, rabbini tanımamışsın! Allah her bir kulu ile teke tek, bire bir muhataptır, Allah onun rabbidir. Kur’an’ı koruyacak olan odur, sen kendini Allah’ın azabından korumaya çalış! Allah kimseye böyle bir vazife vermemiştir!
Allah, kuluna âbd olma, kul olma vazifesi vermiştir. “Allah ölümü ve hayatı yarattı ki hanginiz daha güzel yaparsınız diye.”637 Bu yüzden sana düşen; güzel yapmaktır. Güzel yapmak, insanlara taş atmak demek değildir. Yardım böyle yapılmaz. Sen “rahmeten lil âleminin” ümmeti olduğunu söylüyorsan o halde rahmet olman gerekir. Hâlbuki bu yaptığın rahmet olmak değil zahmet olmaktır!
Evet, Allah “sizden biri bir başkasını eleştirip çekiştirmesin” buyurdu. Bu aynı zamanda “seni çekiştirdiğin kişinin altına indiririm, onu senden daha hayırlı hale getiririm” demektir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “bir kul başka bir kulla alay ederse o alay ettiği şey başına gelmeden Allah onun ruhunu almaz”638 buyurmuştur. Yani biri “falanca şöyle yaptı” deyip onunla alay ettiğinde Allah aynısını ona da yaşatmadan onun canını almaz. Bilmeden böyle bir şey yaptıysak hemen kendimizi düzeltip “tövbe ettim ya rabbi! Bilmeden yaptım. Şeytan bana sağdan yaklaşıp böyle yapmayı bana güzel gösterdi, sanki doğru yapıyormuşum gibi zannettim; ama şimdi tövbe ediyorum ya rabbi” dememiz ve rabbimize dönmemiz gerekir.
Evet, kaldığımız ayetten devam edelim. Ve lâ telmizû enfusekum: “Kendi kendinizi ayıplamayın (nefsinizi yermeyin).” Hani kendimizi yeriyoruz ya, işte “Allah kendinizi yermeyin” buyurdu. Yanlışımızı yermek ayrı, kendimizi yermek ayrıdır. Daha önce söylemiştim; “kendimizi yermemiz Allah’a çok ağır gelir. Bir şeyin Allah’a ağır gelmesi Allah’ın gazabına sebep olacak şey demektir.” Bir an için kendisine her türlü fedakârlığı, güzelliği yaparak özenle büyüttüğümüz çocuğumuzun karşımıza dikilip “ben hiç bir şey değilim, ben kötü biriyim” dediğini farz edelim. Bunu kabul eder miyiz! Bu, anaya, babaya hakarettir; çünkü bu “siz benim için bir şey yapmadınız, beni güzel yetiştirmediniz” manasına gelir. Öyle değil mi!
Bu yüzden bizim de kendimizi yermemiz Allah’a ağır gelir. “Kendini yerme, sen benim yeryüzündeki halifemsin, ben seni bunun için yaratmışım. Sen Hz. İnsansın, ben seni bana ayna olasın, benim güzelliğimi, isimlerimi üzerinde gösteresin diye seni yaratmışım. Kendini yeremezsin, böyle yapma. Nasıl ki başkalarını ayıplamanı, yermeni kabul etmiyorsam senin kendini yermeni de kabul etmem” buyurdu Allah. Dediğim gibi insanın “ben yanlış yapıyorum” deyip yanlışını yermesi ayrı şeydir. Yanlış yapıyorsak o halde tövbe etmemiz gerekir. Yoksa kendimizi yeremeyiz, yermemeliyiz.
Kardeşlerimiz de bu hatayı çok yaptığı için devamlı tekrar ediyorum. Öyle kardeşlerimiz var ki “ben kulluğumu yapamam, benden adam olmaz, acaba yapabilir miyim” diyorlar. Ne demek! Nasıl yapamıyorsun! Allah seni bunun için yaratmışken nasıl yapamazsın! Hiç yapamam diye bir şey var mıdır? -Elbette ki yoktur.
Evet, Allah “kendinizi yermeyin” buyurdu. Ayet devam ediyor. Ve lâ tenâbezû bil elkâbi bi’sel ismul fusûku ba’del îmân: “Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir isimdir!” Yani böyle yaparsanız imandan sonra fasık olursunuz. Bu, imanınızı kaybedersiniz demektir. Böyle yaparsanız fasık olur, cehennemlik olursunuz. Ve men lem yetub: “Her kim ki tövbe etmezse.” Bundan vazgeçip Allah’a dönmezse. Fe ulâike humuz zâlimûn:639 “Onlar zalimlerin ta kendisidir.”
Allah “kim tövbe etmezse” deyip şart koydu. Biz de başkalarını eleştirip çekiştirmişsek, birini ya da bir cemaati alaya, hafife almışsak, aynı şekilde kendi kendimizi yermişsek, küçümsemişsek tövbe ediyoruz. Bununla beraber başkalarını güzel olmayan, hoş olmayan kötü bir lakapla çağırdıysak bu yaptığımıza da tövbe ediyor, zalim olmaktan Allah’a sığınıyoruz.
E ve lâ yerevne ennehum yuftenûne fî kulli âmin merraten ev merrateyn: “Onlar görmüyorlar mı ki senede bir veya iki sefer onları imtihana tabi tutuyoruz.” Musibetlerle, belalarla onları imtihana tabi tutuyoruz, onlar bunu görmüyorlar mı! Summe lâ yetûbûn: “Sonra tövbe etmiyorlar.” Tövbe etsinler diye onları böyle imtihana tabi tutuyoruz. Onlar tövbe etmiyor mu! Ve lâ hum yezzekkerûn:640 “Onlar ibret almıyorlar.” Onlar ders almıyorlar mı!
İnnellezîne fetenul mu’minîne vel mu’minât: “O kimseler ki mü’min erkeklere ve mü’min kadınlara imtihan sebebi olmuş.” Fetenul mu’minîn; onlara imtihan sebebi olmuş, sıkıntı vermiş, eza etmiş manasına gelir. Summe lem yetûb: “Sonra da tövbe etmemişse.” Kadın olsun, erkek olsun birileri başkalarına imtihan sebebi olmuş, sıkıntı vermiş sonra da tövbe etmemişse. Fe lehum azâbu cehennem: “Onlara cehennemin azabı vardır.” Ve lehum azâbul harîk:641 “Onlara yangın azabı vardır.”
Evet, Allah her ne şekilde olursa olsun mü’min erkeklere ve mü’min kadınlara fitne olmuş; yani imtihan sebebi olmuş, onların zarar etmesine, küfre düşmesine, günah işlemesine, isyan etmesine sebep olmuş olanlar için “onlara cehennem azabı vardır” buyurdu. Biri başkasını eleştirir, çekiştirir, yerer, küçümserse aynı şey onun başına da gelir, olacak olan budur.
Yâ eyyuhâllezîne âmenûttekûllâh: “Ey iman ettiğini iddia edenler! Allah’a karşı muttaki olun.” Sorumluluğunuzu bilin ve gereğini yerine getirin. Ve zerû mâ bakiye miner ribâ in kuntum mu’minîn:642 “Eğer siz mü’minseniz faizden olan fazlasını bırakın.” Yani birine faizle para verdiyseniz anaparası sizindir; ama gerisini, faizini bırakın mü’minseniz böyle yapın.
Fe in lem tef’alû: “Eğer siz (bunu böyle) yapmazsanız.” Fe’zenû bi harbin minallâhi ve resûlihi: “(Allah ve resulüne harp açmış olursunuz ki) Allah ve resulünün de (size) harp açtığını unutmayın.” Ve in tubtum: “Eğer siz tövbe ederseniz.” Fe lekum ruûsu emvâlikum: “Sermayeniz sizindir, size aittir.” Lâ tazlimûne ve lâ tuzlemûn:643 “Ne zulmedin ne de zulme uğrayın.”
Ve kad nezzele aleykum fîl kitâb: “(Allah) Size kitabını indirmiştir.” En izâ semi’tum âyâtillâhi yukeferu bihâ: “Allah’ın ayetlerinin inkâr edildiğini işitirseniz.” Yani başkaları böyle yapıyorsa. Ve yustehzeu bihâ: “Ya da onunla alay edildiğini (işitirseniz).” Fe lâ tak’udû meahum: “Onlarla beraber oturmayın.” Hattâ yehûdû fî hadîsin gayrihî: “Ta ki onlar başka bir söze geçinceye kadar (onlarla beraber oturmayın).” İnnekum izen misluhum: “(Eğer böyle yapmazsanız) Siz de onlar gibi olursunuz.” Birileri Allah’a küfrediyor, isyan ediyor, Allah’ın ayetleriyle alay ediyor ve ayetleri ciddiye almıyorsa siz de onlarla beraber olur, oturursanız bu durumda onlar gibi olursunuz, onlardan olursunuz. İnnallâhe câmiul munâfikîn: “Allah münafıkları bir araya toplayacak.” Vel kâfirîn: “Kâfirleri de.” Nerde? Fî cehenneme cemîâ:644 “Cehennemde toplayacak (bir araya getirecek).”
İnnel munâfikîne yuhâdiûnallah: “Münafıklar (kendi akıllarına göre) Allah’ı aldatmaya çalışırlar.” Ve huve hâdiuhum: “Onlar ancak kendilerini kandırırlar.” O Allah onların o tuzaklarını onların başına geçirir. Ve izâ kâmû ilâs salâti kâmû kusâlâ: “Onlar namaza kalktıklarında tembel tembel (üşene üşene) kalkarlar.” Huzura aşkla, muhabbetle çıkmazlar, namaza tembel tembel, üşene üşene kalkarlar. Yurâunen nâs: “(Onlar) İnsanlara gösteriş yaparlar.” Yani “işte bakın biz namaz kılıyoruz” deyip gösteriş yaparlar. Ve lâ yezkurûnallâhe illâ kalîlâ:645 “Allah’ı da çok az zikrederler.” Demek zikir de yapıyorlarmış! Evet, Allah’ı zikrederler; ama çok az zikrederler. Allah burada münafıkları anlatıyor.
Muzebzebîne beyne zâlike, lâ ilâ hâulâi ve lâ ilâ hâulâi: “Onlar, bunlar arasında (küfürle iman arasında) zıplayıp dururlar. Ne onlarla olurlar ne de bunlarla olurlar.” Ne kâfir gibi ne de mü’min gibi olurlar, ikisinin arasında zıplayıp dururlar. Ve men yudlilillâh: “Allah kimi delalette bırakırsa.” Fe len tecide lehu sebîlâ:646 “Onun için bir yol bulamazsın.” Onun için kurtuluş yolu bulamazsın. Bunlar delalette kalmış, Allah’ın hidayetine uymamıştır.
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)!” Lâ tettehızûl kâfirîne evliyâe min dûnil mu’minîn: “Mü’minleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin.” E turîdûne en tec’alû lillâhi aleykum sultânen mubînâ:647 “Siz, Allah’a apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz.” Yani kâfir olduğunuzu ispatlamaya mı çalışıyorsunuz.
İnnel munâfikîne fîd derkil esfeli minen nâr: “Münafıklar, ateşin (cehennemin) en alt tabakasındadırlar.” Müşriklerin de altındadırlar. Ve len tecide lehum nasîrâ:648 “Ve sen onlara yardımcı bulamazsın.” Hiç kimse onlara yardım edemez; çünkü onlar tercihlerini böyle yapmıştır. Yani Müslüman değiller ama Müslüman gibi dururlar, imanları gönüllerinde değil ağızlarında, dillerindedir. Gerçek manada imanları yoktur, rabbini ciddiye almazlar “ben de mü’minim” deyip mü’min gibi görünürler; ama imanları yoktur.
İllallezîne tâbû ve eslehû: “Ancak (bu halden sonra) tövbe edenler ve kendini ıslah edenler (düzeltenler).” Va’tesemû billâh: “Ve Allah’a sarılanlar.” Ve ehlesû dînehum lillâh: “Ve dini Allah’a halis kılanlar.” Hayatını saf Allah’a göre yaşayanlar. Fe ulâike meal mu’minîn: “İşte onlar da mü’minlerle beraberdirler.” Mü’minlerle beraber olmuşlardır. Ve sevfe yu’tillâhul mu’minîne ecran azîmâ:649 “Allah da mü’minlere azim (büyük) bir mükâfat verecek.” Onlar da o mükâfatı kazanmış olacaklar.
İnnellezîne yektumûne mâ enzelnâ minel beyyinâti vel hudâ: “Her kim ki indirdiğimizi ve hidayeti ketmederse (onu gizlerse, eksiltirse).” Günümüze baktığımızda hidayeti, Allah’ın ayetlerini ketmetmeyen neredeyse hiç kimse kalmamıştır. İnsanlar hidayeti, Allah’ın ayetlerini bildiği halde gizliyor, anlatmıyor. Ayetlerden işine geleni anlatıyor, işine gelmeyeni anlatmıyor. Aynı şekilde hidayetin ne olduğunu biliyor ama onu gizliyor; çünkü söylerse ona “sen niye hidayette değilsin” diyecekler. Min ba’di mâ beyyennâhu lin nâsi fîl kitâb: “(Allah) Onu kitabında insanlara beyan ettikten sonra.” Ulâike yel’anuhumullâh: “Allah onlara lanet etmiştir.” Ve yel’anuhumul lâinûn:650 “Ve lanet edebilen herkes onlara lanet etsin.” Allah, hidayeti, ayetleri gizleyenlere lanet etmiştir. Neden? -Allah’ın indirdiği ayetleri, hidayeti gizlediği için. Allah’ın kitabı ortadadır. Bu yüzden hiç kimse hiçbir ayeti gizleyemez. Gizlemeye çalışanlar sadece kendilerini kandırırlar.
Evet, Allah’ın rahmeti tecelli etmeye devam ediyor. İllellezîne tâbû: “Ancak tövbe edenler müstesna.” Ve eslahû: “Ve kendini ıslah edenler.” Ve beyyenû: “(Bununla beraber o hidayeti, Allah’ın ayetlerini) Beyan etmek şartıyla.” Gizlediği ayetleri bu defa insanlara beyan etmek şartıyla. Fe ulâike etûbu aleyhim: “İşte ben bunların tövbesini kabul ederim.” Ve enet tevvâbur rahîm:651 “Çünkü ben tevvab ve rahimim.” Onlar tövbe edip kendini düzeltir, bununla beraber gizledikleri ayetleri söylerlerse tövbelerini kabul ederim; çünkü ben tevvab ve rahimim, buyurdu Allah.
İnnellezîne keferû ve mâtû ve hum kuffâr: “(Ayetlerimizi) İnkâr etmiş (üstünü örtmüş) ve kâfir olarak ölmüş olanlar.” Yani ayetlerimizin üstünü örtüp bu hal üzere ölenler. Ulâike aleyhim la’netullâh: “İşte, Allah’ın laneti onların üzerinedir.” Vel melâikeh: “Meleklerin laneti (onların üzerinedir). Ven nâsi ecmaîn:652 “Ve bütün insanların (laneti onların üzerindedir ve üzerine olsun).”
Hâlidîne fîhâ: “Onlar orada (o cehennemde lanetin içinde) ebedi olarak kalırlar.” Lâ yuhaffefu anhumul azâb: “Onlara azap hafifletilmeyecek.” Ve lâ hum yunzarûn:653 “Ve onlara nazar edilmeyecek.” Yani onların yüzlerine bakılmayacak.
Bir de Allah’ın, günahlarını sevaba çevirdiği kimseler vardır. Son olarak onlarla ilgili ayetleri okuyalım.
Daha önceki sohbetlerimizde Allah’ın affetmesi, saf etmesi, mağfiret etmesi, bir de günahları sevaba çevirmesinin olduğunu söylemiştik. Allah kimin günahını sevaba çevireceğini söylemişse onların günahını mutlaka sevaba çevirir.
Ve ibâdur rahmânillezîne: “Rahman’ın kulları o kimselerdir ki.” Rahman’ın has kulları, özel kulları, güzel kulları o kimselerdir ki. Yemşûne alâl ardı hevnen: “Yeryüzünde tevazuyla (güzellikle, yumuşakça, kibirlenmeden) yürürler.” Ve izâ hâtabehumul câhilûne kâlû selâmâ:654 “Cahiller onlara laf attığında onların söylediği söz sadece selamdır.” Onlara karşılık olarak “size selam olsun, Allah sizi selamete erdirsin” derler. Rahman’ın has kulları, cahillerin kendilerine laf atmalarına karşılık vermez, cevap vermezler.
Vellezîne yebîtûne li rabbihim succeden ve kıyâmâ:655 “Onlar geceleri rablerine secdeler yapar, (rablerinin huzurunda) kıyamda dururlar.”
Vellezîne yekûlûne rabbenâ: “Onlar bir de derler ki: Rabbimiz!” Asrif annâ azâbe cehennem: “Cehennem azabını üzerimizden sav (bizden uzaklaştır).” Gönlümüzü cehennem olmaktan kurtar. İnne azâbehâ kâne garâmâ:656 “Çünkü bu azap (cehennem azabı) geçici bir şey değildir (daimidir).”
İnnehâ sâet mustekarrâ: “Orası gerçekten kötü bir uğrak!” Ve mukâmâ:657 “Ve (cehennem) kötü bir makam (kötü bir konak yeridir).” Bunu Allah’ın has kulları söylüyor. Onların duaları böyledir.
Vellezîne izâ enfekû: “Onlar harcadıkları zaman.” Lem yusrifû: “İsraf etmezler.” Ve lem yakturû: “Bununla beraber cimrilik de yapmazlar.” Ve kâne beyne zâlike kavâmâ:658 “İkisinin arasında kıvamında dururlar.” Yani Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiklerini harcarken ne israf eder ne de cimrilik yaparlar, orta bir yol seçerler.
Vellezîne lâ yed’ûne meallâhi ilâhen âhar: “Bir de onlar Allah ile beraber başka bir ilaha dua etmezler (yalvarmazlar).” Her şeyi Allah’tan bilirler ve Allah ile beraber başka bir ilaha dua etmez, yalvarmazlar. Bir başkasını da ilah gibi görmezler. Bütün kuvvetin Allah’a ait olduğunu bilirler. Ve lâ yaktulûnen nefselletî harramallâh: “Onlar Allah’ın haram kıldığı cana kıymazlar.” İllâ bil hakk: “Ancak hak olmuşsa (o ayrı şey).” Ve lâ yeznûn: “Ve zina etmezler.” Ve men yef’al zâlike yelka esâmâ:659 “Kim bunları yaparsa günahının cezasını bulur.”
Yudâaf lehul azâbu yevmel kıyâmeh: “Kıyamet gününün azabı ise kat kat olur.” Bunlar dünyada cezasını çeker bir de Kıyamet günü bunun cezası kat kattır. Ve yahlud fîhî muhânâ:660 “Orada alçaltılmış olarak ebediyen kalır.” Allah ile beraber başka bir ilah edinen, başkalarına ilahmış gibi yalvaran, umudunu başkasına bağlayan, bununla beraber haksız yere cana kıyan ve zina edenlerin cezası cehennemdir, buyurdu Allah. Allah hepsini bir ayette birden söyledi.
İllâ men tâbe: “Ancak (bunlardan sonra) kim tövbe ederse.” Ve âmene: “Ve iman ederse.” Demek ki biri başkalarına ilahmış gibi yalvarmış, umudunu başkasına bağlamış, bununla beraber haksız yere cana kıymış ve zina etmişse imanını kaybediyormuş. Böyle bir durumda tövbe edip Allah’a dönmesi ve iman etmesi gerekir. Tövbe, imandan önce gelir; yani tövbe etmeden iman etmek olmaz; çünkü Allah “kim tövbe eder ve iman ederse” buyurdu. Ve amile amelen sâliha: “Bir de salih amel işlerse.” Yani kendini ıslah eder, düzeltir, bir de başkalarının düzelmesi için onlara yardım ederse. Fe ulâike yubeddilullâhu seyyiâtihim hasenât: “Allah onların günahlarını sevaba çevirir.” Allah bunu kullarına va’d etti. Ve kânallâhu gafûran rahîmâ:661 “Allah ğafur ve rahimdir.” Allah onların günahına mağfiret eder ve onlara rahmetiyle muamele edip günahlarını sevaba çevirir.
Ve men tâbe ve amile sâliha: “Kim tövbe eder ve salih amel işlerse.” Fe innehu yetûbu ilâllâhi metâbâ:662 “Muhakkak ki tövbesi kabul edilmiş olarak Allah’a döner.”
Vellezîne lâ yeşhedûnez zûra: “Onlar ki yalancı şahitlik yapmazlar.” Ve izâ merrû bil lagvi: “Onlar boş şeye rastladıkları zaman (boş şeylerle uğraşanlara rastladıkları zaman).” Merrû kirâmâ:663 “Kerim olarak (vakarlı olarak oradan) uzaklaşırlar.” Onlar boş şeylerle uğraşanlarla beraber olmazlar. İşte bunlar Allah’ın has, özel kullarıdır.
Vellezîne izâ zukkirû bi âyâti rabbihim: “Kendilerine rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman.” Lem yahırrû aleyhâ summen ve umyâna:664 “Onlara karşı (ayetlerimize karşı) kör ve sağır davranmazlar.” Gönüllerini açıp rablerinin ayetlerini dinler, anlamaya çalışırlar; yani kör ve sağır davranmazlar.
Vellezîne yekûlûne rabbenâ: “Bir de derler ki: Rabbimiz!” Heb lenâ min ezvâcinâ ve zurriyyâtinâ kurrate a’yun: “Bizim zevcelerimizi (hanımlarımızı), çocuklarımızı bizim için göz aydınlığı yap.” Gözümüzü aydınlatacak eşler, zürriyetler bize bağışla, derler. Vec’alnâ lil muttakîne imâmâ:665 “Bizi takva sahiplerine (muttakilere) önder yap.” Öyle ki bizimle beraber olanlar takva sahibi olsun, sana karşı sorumluluğunu anlasın ve yerine getirsin.
Ulâike yuczevnel gurfete bi mâ saberû: “İşte sabretmelerine karşılık onlara (cennetin) yüksek makamları vardır.” Ve yulekkavne fîhâ tahiyyeten ve selâmâ:666 “Onlar orada hürmet ve selamla karşılanacaklar.”
Hâlidîne fîhâ: “(Onlar) Orada ebedi olarak kalırlar.” Hasunet mustekarran ve mukâmâ:667 “O ne güzel bir karar yeri (kalınacak konak) ve ne güzel bir makamdır!”
Kul mâ ya’beu bikum rabbî lev lâ duâukum: “De ki: Sizin duanız olmasa rabbim size neden kıymet versin!” Duanız olmazsa Allah katında ne kıymetiniz, ne değeriniz vardır! Yani insan duadan ibarettir, duadan başka hiçbir gücü yoktur. İnsan, diliyle, gönlüyle ve fiiliyle dua eder; ama bu duayı yaparken duasını Allah’a yapmayan ya da Allah ile beraber başkalarına da yapanlar imanını kaybetmiştir. De ki: Duanız olmasa rabbim size neden kıymet versin, değer versin! Fe kad kezzebtum: “Ama siz bunu yalan saydınız.” Fe sevfe yekûnu lizâmâ:668 “O zaman azap sizin yakanızı bırakmaz.”
Bütün gücünüzün, kuvvetinizin duadan ibaret olduğunu anlamadıysanız bu duayı, daveti de Allah’a yapmadıysanız, aynı zamanda Allah’ın davetine icabet etmediyseniz ve bunu yalanladıysanız azap sizin yakanızı bırakmaz, azaptan kurtulamazsınız, dedi Allah.
Ciddiye almamız gereken büyük sorunlarımız vardır. Bu sorun iman sorunudur, Allah’a iman etme sorunudur; yani yaratılış sorunudur, Allah’a âbd olma sorunudur. Allah ayet-i kerimede Ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya'budûn:669 “Cinleri ve insanları sadece bana âbd olsunlar diye yarattım” buyurdu. O halde önce âbd olmayı anlamak gerekir. Âbd olmak sevmek demektir. Mesela biri başkasına âşık olduğunda onun için “falancaya kul köle oldu, ona âbd oldu” derler. Neden? -Elbette ki sevdiği için, sevip peşinden koştuğu için. İşte, Allah’a âbd olmak da Allah’ı sevmek ve onun rızası, dostluğu, cemali peşinde koşmak demektir.
O halde böyle bir tavrımız, gayemiz, Allah’a bu şekilde bir koşuşumuz yoksa biz daha âbd olamamışız demektir. Bu durumda gece gündüz ibadet yapsak ne olur! İbadetimizden ne çıkar! Hiçbir şey! Bizden ne çıkar! Hiçbir şey çıkmaz! Çünkü imanımız yok, âbdiyetimiz yok! Allah’ın üzerimizdeki muradını anlamamışsak ibadetimizden ne çıkabilir ki; ama Allah’ı sever, ona âşık olur yolunda koşarsak; kısacası Allah’a âbd olursak işte o zaman derdimiz Allah olur.
Unutmamamız lazım ki kim neyi isterse onun peşinden koşar, hayatını onun için yaşar ve hayatını onun peşinde, onu kazanmak için koşmakla harcar. Eğer hayatımızı Allah’ın rızasını kazanmak için, onun rızası, dostluğu, cemali peşinde harcamıyor, Hz. İnsan olmak için hayatımızı sarf etmiyorsak öyleyse yanlış yerde durmuş, işin hakikatini, özünü, anlamamışız ve şeytan bizi kandırmış, biz de kendimizi kandırıyoruz demektir.
Her zaman söylüyoruz; önce iman etmek gerekir. Önce Allah’a âbdiyetlik gelir, lâ ilâhe illallah gelir; yani önce “senden başka ilah yoktur ya rabbi! İlah yalnız sensin, benim maşukum, ilahım, rabbim, rahimim, rezzakım, kerimim sensin, benim her şeyim sensin” dememiz gerekir. İşte bu “ben sana âşığım, sen benim her şeyimsin, ben ise hiçbir şey değilim” demektir. Bu, Allah’ı sevmektir, onu zikretmektir. Onun rızasını, sevgisini, dostluğunu kazanmak için çaba, gayret sarf edip onun peşinden koşmaktır. Kulluk budur, âbdiyet budur! Yoksa böyle bir takım şeylere takılıp onu din zannetmek, iman zannetmek, İslam zannetmek, bunları yaparken de cenneti kazanacağımızı zannetmek kulluk değil kendi kendimizi kandırmaktır. Allah bizden kendisine âbd olmamızı istiyor. İman budur!
Bu yüzden Allah mü’mini tarif ederken “insanlardan öylesi var ki Allah’ı sever gibi başkalarını severler. Oysaki mü’minlerin Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir”670 buyurmuştur. Mü’min, Allah’ı çok şiddetli sever, ister ve onu sevdiği, ona âşık olduğu için de canını, vaktini, hayatını ona feda eder.
Biri zahiri olarak birini sevdiğinde onun için ölebilir. Bir kul iman ettiğini söylüyorsa ve Allah için ölemiyorsa o halde imanını kontrol etmeli, imanına bakmalıdır. Bu nasıl sevmektir, bu nasıl imandır! Bırak canını feda etmeyi, fedakârlıkta bile bulunamıyorsan bu nasıl iman olsun. Bir de mü’min olduğunu söylüyorsun! Allah ayet-i kerimede “Allah mü’minlerden cennet karşılığında mallarını ve canlarını satın almıştır”671 buyurdu. Cennette Allah’ın cemali, Allah’ın rızası vardır. Kimse malını, canını istemiyor! Zaten Allah’ın bunlara ihtiyacı yoktur; ama senin gönlünün böyle olması lazım ki iman sahibi olabilesin.
Evet, “rabbim ben senin için her şeyi yaparım” diyen bir gönül cennete dönmüş, cennete layık bir gönüldür; ama “senin için şunu yaparım, şunu yapamam” diyenler Allah için hiçbir şey yapamaz. Kim her neyi yapamıyorsa onu Allah’a tercih etmiş demektir, Allah da böyle bir imanı kabul etmez.
Evet, hep beraber Allah’ın Et Tevvab ismini anlamaya, rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalıştık. Bununla beraber Tevvab ismine nasıl iman edeceğimizi ve bu ismin üzerimizde nasıl tecelli edeceğini anlamaya çalıştık.
Allah hepimizi gerçek manada iman edenlerden eylesin. Rızası, dostluğu, cemali peşinde koşanlardan eylesin. Allah bizi hedefi, Allah’ın rızası olan kullarından eylesin. Allah bizi ters tarafa gidip Allah’tan başka tarafa dönenlerden eylemesin. Allah hepimizi tövbe edip kendisine dönen kullarından eylesin. Allah bizi hakikatini anlayıp emaneti yüklenen kullarından eylesin. Allah bizi emaneti yüklenemediğimiz için, hakkını veremediğimiz için tövbe eden ve tövbesini de kabul ettiği kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
