close

EL METİN

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Rabbimizi nüzul sırasına göre El Esmau’l Husna’sından anlamaya, rabbimizin kendisini vahyinde tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk. Önceki sohbetimizde Er Rezzak ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın El Metin ismini hep beraber öğrenmeye, anlamaya çalışacağız inşallah.

Metin; güçlü, sağlam, gücüne karşı koyulamaz olan, her ne dilerse dilesin dilediğini yapan ve hiçbir şekilde taviz vermeyen demektir. Bir de metin olmanın zıddı vardır. Çürük, aciz, zayıf, acziyeti, köleliği kabul etmek metin olmanın tersidir, zıddıdır.

Allah’ın isimlerini öğrenirken aslında insanı; yani kendimizi anlıyor, tanıyoruz. El Esmau’l Husna üzerinden nasıl olmamız, nasıl yapmamız gerektiğini öğreniyor, Allah’ın güzelliği ile nasıl güzelleşmek gerektiğini anlıyoruz. Bunun için Allah önümüze örnek olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i, koyup “işte onun gibi bir kul olun” buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ve peygamberlere baktığımızda her biri Allah’ın onlara vahyini indirmesinden sonra iman etmeyenlere karşı metin bir şekilde; yani güçlü, metanetli, sağlam bir şekilde durmuşlar ve hiçbir şekilde onlara taviz vermemişlerdir.

Bu yüzden mü’min iman ettikten sonra iman, islam ve ihsanda; yani Allah’a teslim olmada, muhabbette ve samimiyette metanetli olmalı, hiçbir şekilde metanetini, metinliğini bozmamalıdır. Metanetini bozduğu takdirde Allah’ın El Metin ismi onda tecelli etmez, böyle olunca aciz duruma düşer ve metanetini kaybederek nefsine, şeytana köle olur. Bunun peşinden de iman, islam ve ihsanını kaybeder. Bundan dolayı kul iman edip Allah’a âbd olmayı kabul ettikten sonra metin olmalı; yani güçlü olmalıdır. Âbdliğinde metin olup sağlam bir duruş ile durmalıdır.

Kul, kulluğunda sağlam durmaz, metin olmazsa gücünü kaybeder, güçsüz olur, zayıf olur, aciz olur sonrasında ise “ben yapamam, ben edemem” der. Kul nefse, şeytana ve dünyalığa karşı koyarken metin olmamış, gücünü kaybetmişse yenilir. Dolayısıyla Allah’ın istediği, sevdiği gibi bir kul olamaz. Bununla beraber muhabbetini bozar, imanını koruyamaz. Allah’a karşı teslimiyetini bozar, islamını koruyamaz. Aynı şekilde ihlasını, kulluğunu bozar ve muhsinliğini koruyamaz. Kısacası imanını, islamını ve ihsanını kaybeder.

İsterseniz şimdi Allah’ın El Metin isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanıyabilelim inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

İnnallâhe huver rezzâku zul kuvvetil metîn:444 “Muhakkak ki o Allah rezzaktır (rızkınızı veren ilahtır). O kuvvetlidir, metindir.” Bütün kuvvet Allah’a aittir, bununla beraber kuvvetinde, rezzaklığında ve ilahlığında metindir.

Fe firrû ilâllâh: “Allah’a firar edin.” Hepiniz, Allah’a firar edin. Allah’a firar ederken sağlam olun, metanetli olun, kararlı olun. İnnî lekum minhu nezîrun mubîn:445 “Muhakkak ki ben size ondan (Allah’tan) bir nezirim (uyarıcıyım).” Size “Allah’a firar edin” deyişim Allah’ın emridir. Allah’a firar etmediğiniz takdirde sizi tehlikede kalmakla uyarıyorum. Allah’a firar etmezseniz kendinizi tehlikeye atmış olursunuz. Bu yüzden Allah’a firar edin, Allah’a koşun.

İnsan firar ediyorsa mutlaka tehlikeden dolayı firar eder. Allah bize “firar edin” diye emretti. Peki, Allah’a firar ederken hangi tehlikelerden firar ediyoruz? -Elbette ki şeytandan, nefsimizden, dünyalıktan Allah’a firar ediyoruz. Allah bize resulü vasıtasıyla “bana firar edin” buyurdu.

Allah nasıl firar etmemiz gerektiğini de beyan etmiştir. Ve lâ tec’alû meallâhi ilâhen âhar: “Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin.” İlah sadece Allah’tır. “En güzel isimler, El Esmau’l Husna Allah’a aittir.”446 Bu yüzden Allah hem zatı itibariyle hem de isimleri, sıfatları itibariyle ilahtır. Allah ile beraber başka bir ilah edinmemek hem zatı itibariyle başka bir ilah edinmeyin demektir, hem de Allah’ın ismini başka bir varlığa vermeyin, “Allah ile beraber başkaları da rezzaktır, kerimdir” demeyin; çünkü bütün isimler Allah’a aittir, demektir. “Mü’minseniz, Allah’a iman etmişseniz bilin ki ilah bir tek Allah’tır. İman ederken böyle anlamanız, böyle iman etmeniz gerekir. Allah ile beraber başka bir ilah edinmediğiniz takdirde Allah’a firar edersiniz, koşarsınız” buyurdu Allah.

İnnî lekum minhu nezîrun mubîn:447 “Muhakkak ki ben size ondan (Allah’tan gelen) bir nezirim.” Dikkat edilirse Allah ayeti burada da tekrar etti. Yani “ben bir uyarıcıyım. Allah’tan başka bir ilah edinirseniz bu sizin hüsranınız olur diye sizi uyarıyorum.”

Kezâlike: “İşte böyle (bu böyledir).” Mâ etellezîne min kablihim min resûl: “Onlardan önce onlara bir resul geldiğinde (onlara bir resul gönderdiğimizde).” İllâ kâlû sâhırun ev mecnun:448 “(Onun için) Derlerdi ki: Bu bir sihirbazdır ya da bu bir mecnundur (delidir).” Resullere böyle söylemelerinin sebebi; resuller Allah’a davet ettiği, “hepiniz Allah’a firar edin, Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin” dediği içindir. Resuller böyle söyleyince iman etmeyenler onlar hakkında “bu sihirbazdır” ya da “bu mecnundur” demiştir.

E tevâsav bihî: “(Onlar) Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler?” Bel hum kavmun tâğûn:449 “Hayır, onlar haddini aşmış azgın bir kavimdir.” Onlar azgın bir kavim oldukları için böyle yapmıştır. Azmak, tağutta olmak demek; Allah’ı, hakkı kabul etmemek demektir. Her ne olursa olsun haktan başka her şey tağuttur.

Fe tevelle anhum: “Bundan dolayı onlardan yüz çevir.” Allah’a firar etmeyenlerden, Allah ile beraber ilah edinmiş olanlardan yüz çevir. Fe mâ ente bi melûm:450 “(Sen onlardan yüz çevirdiğinden dolayı) Kınanacak değilsin.” Levm edilecek değilsin. Sen böylelerinden yüz çevir. Rahat ol, yüz çevirdiğin için levmedilmezsin.

Ve zekkir fe innez zikrâ tenfeul mû’minîn:451 “Sen öğüt ver; çünkü öğüt, mü’minlere fayda verir.” Mü’minler öğütten, zikirden, Allah’ın ayetlerinin hatırlatılmasından fayda görür, senin vazifen budur, dedi Allah.

Ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya'budûn:452 “Ben cinleri ve insanları sadece bana âbd olsunlar diye yarattım.” İnsanların ve cinlerin yaratılış sebebi; Allah’a âbd olmalarıdır, başka bir vazifeleri yoktur. Tek vazifeleri Allah’a âbd olmalarıdır. Âbd olmak; gönlünü kaptırıp sevdiğinin peşinden sürüklenmek demektir. Bu yüzden Allah’a âbd olmak demek; Allah’a âşık olmak, severek, isteyerek Allah’a âbd olmak ve nefsin, şeytanın, başkalarının ilahlığını kabul etmemektir. Allah’a âbd olmak, insanı hürriyetine kavuşturur ve özgür kılar. Nefse, şeytana, dünyaya âbd olmak ise insanı köleleştirir.

Mâ urîdu minhum min rızkın: “Ben onlardan (ne insanlardan ne de cinlerden) rızık istemiyorum.” Ve mâ urîdu en yut’imûn:453 “Beni doyurmalarını da istemiyorum.”

İnnallâhe huver rezzâk: “Muhakkak ki rızkı veren o Allah’tır.” İnsanları da cinleri de, bütün mahlûkatı da doyuran, herkese rızkını veren Allah’tır. Zul kuvveh: “O, kuvvet sahibidir.” Peş peşe okuduğumuz bu ayetlerin sonunda Allah’ın Metin ismi geldi. El metîn:454 “(Allah) Metindir.” Allah bir şeye hükmettiğinde onu yapar, devam ettirir ve hiç kimse onun gücüne karşı koyamaz. Allah ayet-i kerimede; “Allah, insanları günahlarından dolayı cezalandırsaydı yeryüzünde canlı varlık bırakmazdı”455 buyurur. Yani insanlar günahlarından, yanlışlarından dolayı yaşamayı hak etmiyor; ama Allah metindir, bir kere böyle hüküm verdiği için onların rızkını vermeye, onları varlıkta tutmaya, onlara kazanma imkânını vermeye devam eder.

Fe inne lillezîne zalemû zenûben misle zenûbi ashâbihim: “Muhakkak ki o zulmedenlerin arkadaşlarına da misliyle (ayniyle) o günahın (o zulmün) payı vardır.” Fe lâ yesta’cilûn:456 “Acele etmesinler (bunun cezasını görecekler).” Zulmedenleri destekleyenler, zulmedenlerin işledikleri zulmün günahından ayni ile payını alır, buyurdu Allah.

Bu yüzden kimi desteklediğimize bakmamız gerekir. Eğer desteklediklerimiz, arkadaş olduklarımız başkalarına zulmediyorsa bilelim ki Allah onların işlediği zulmün aynısını bizim defterimize de yazar. Desteklediklerimiz cinayet işlemişlerse biz de o cinayete ortağız. Zulüm yapmışlarsa zulümlerine, günah işlemişlerse günahlarına ayni ile ortağız. Allah “onlara ayni ile pay var, bunun farkında değiller. Acele etmeyin, bunu göreceksiniz” buyurdu.

Bu yüzden mü’min taraf olmaz. Mü’min sadece Allah’ın tarafındadır. Örnek vermek gerekirse mü’min partici olmaz, mü’minin partisi olmaz. Elbette ki bir partiyi, birilerini destekleyebilir bu ayrı şeydir; ama desteklerken particilik yapmaz, hakta durur, doğruya “doğru” yanlışa da “yanlış” der. Mü’min bir partiyi destekliyor diye o partinin yanlışına “doğru” demez; çünkü mü’min için bir tek doğru vardır, o da; Allah’ın vahyettiğidir, resulünün sünnetidir; yani mü’minin ölçüsü Kur’an ve sünnettir. Yoksa insan körü körüne birilerini desteklerse sonra desteklediklerinin zulmüne, isyanına, günahına, yanlışına ortak olur.

Fe veylun lillezîne keferû min yevmihimullezî yûadûn:457 “(Allah’ın) O kâfirlere va’dettiği gün geldiğinde onlara veyl olsun!” İşte o zulmedenlere ve zulmedenlere arkadaş olanlara yazıklar olsun, imanında metin olmayan, metanetli durmayanlara yazıklar olsun. Bu, onların yeri cehennem demektir.

Ve iz ehaze rabbuke min benî âdeme min zuhûrihim zurriyyetehum: “Hatırlayın ki biz Âdem’in belinden zürriyetlerini aldık.” Ve eşhedehum alâ enfusihim: “Onları kendi nefisleri üzerine (kendi kendilerine) şahit kıldık.” E lestu birabbikum: “(Onlara sorduk) Ben sizin rabbiniz değil miyim?” Kâlû belâ şehidnâ: “Evet (sen bizim rabbimizsin), biz buna şahidiz dediler.” Allah’ın böyle yapmasının hikmeti nedir? En tekûlû yevmel kıyâmeti innâ kunnâ an hâzâ gâfilîn:458 “Kıyamet günü biz bundan gafildik (bundan haberimiz yoktu) demeyesiniz diye (bunu yaptık).”

Allah “sizin rabbiniz bir tek benim, siz de buna şahitsiniz. Kıyamet günü bizim bundan haberimiz yoktu demeyesiniz diye sizi buna şahit kıldım” buyurdu. Madem öyle neden rabbimizi gördüğümüzü, rabbimizin bize “e lestu birabbikum” hitabında bulunduğunu hatırlamıyoruz?

Aslında herkes kendisini yaratan rabbini arıyor. İnsanın hep bir arayış içinde olması, rabbini araması işte bu şahadetten dolayıdır. Kul bunu hatırlamasa da aslında neyin peşinden koşarsa koşsun bütün şiddeti ile bunu biliyor ve rabbini isteyip rabbini arıyor. Rabbini bulmayana, onun yoluna girmeyene kadar da mutmain olması, huzuru bulması mümkün değildir. Bu yüzden ruh hep bir feryat içindedir; çünkü rabbini arıyor ve rabbini istiyor. Kul, Allah’a giden yola koyulup yürümeye başladığında “evet, işte benim aradığım budur” der; çünkü rabbine gitmeye, rabbine yaklaşmaya başlamıştır. Bu yüzden Allah “Kıyamet günü hiç kimse ‘ben bilmiyordum’ diyemez; çünkü onu buna şahit kıldım” buyurdu.

Evet, ayet devam ediyor. Ev tekûlû innemâ eşreke âbâunâ min kabl: “Bir de daha önce bizim babalarımız, atalarımız müşriktiler (sana şirk koşuyorlardı, biz bunu bilmiyorduk) demeyesiniz diye.” Ve kunnâ zurriyyeten min ba’dihim: “Ve biz (atalarımızdan) sonra geldik, onların zürriyetiyiz.” Biz bunu bilmiyorduk. Babalarımızın, atalarımızın, büyüklerimizin söylediklerine uyduk, demeyesiniz diye böyle yaptık. E fe tuhlikunâ bimâ fealel mubtilûn:459 “(Atalarımız) Batılda olduğu için bizi helâk mı edeceksin (demeyesiniz diye).” Ataların batılda olabilir, sana düşen; onlara uymak değil Allah’ın kitabına ve resulünün sünnetine uymaktır. Allah “kendi gönlünden bunu biliyorsun, bahane kabul etmiyorum” buyurdu.

Ve kezalik: “İşte böyle.” Bu böyledir. Nufassılul âyât: “Ayetlerimizi (böyle) ayrıntısıyla açıklıyoruz.” Neden? Ve leallehum yerci’ûn:460 “Onlar (bulundukları yoldan) dönsünler diye.” Rablerine dönsünler diye. Belki rablerine dönerler, belki hakkı, hakikati kabul eder ve rablerini dinlerler diye ayetlerimizi böyle açıklıyoruz.

Vetlu aleyhim nebeellezî âteynâhu âyâtinâ: “Kendisine ayetlerimizi verdiğimiz o kişinin (o adamın) haberini onlara anlat.” Fenseleha minhâ: “O, ayetlerimizden çıktı (ayetlerimizi bıraktı).” Ona ayetlerimiz okundu, o da bunu anladı; ama oradan çıktı. Fe etbeahuş şeytân: “Şeytana tabi oldu.” Ayetlerimize tabi olması gerekirken şeytana tabi oldu. Fe kâne minel gâvîn:461 “Dolayısıyla yolunu şaşırmışlardan oldu.”

Ve lev şi’nâ: “Ama biz dileseydik (o da dilemiş olsaydı).” O dilemiş olsaydı biz de dilerdik. Le rafa’nâhu bihâ: “Onu onunla (ayetlerimizle) ref eder (yüceltirdik).” Ve lâkinnehû ahlede ilâl ard: “Ama o yere saplandı.” O, toprağa, dünyaya saplandı; yani dünya hayatını ahiret hayatına tercih etti. Vettebea hevâhu: “O, hevasına tabi oldu.” Allah’ın ayetlerine tabi olması gerekirken nefsinin hevasına, arzusuna, isteğine tabi oldu. Fe meseluhu: “Onun misali.” Ke meselil kelbi in tahmil aleyhi yelhes: “Onunla muhatap olsan da olmasan da onun hali köpeğe benzer, dilini çıkarıp solur.” Köpeğin dilini çıkarıp soluması gibi o da öyle dilini çıkarıp solur. Ev tetrukhu yelhes: “Onu kendi haline bıraksan da.” Yani ona sorumluluğunu hatırlatıp “sorumluluğunu yüklen” desen ve onu Allah’a davet etsen de onu bırakıp bir şey söylemesen de o, köpek gibi dilini çıkarıp solur.

Zâlike meselul kavmillezîne kezzebû bi âyâtinâ: “Ayetlerimizi yalan sayan kavmin hali böyledir.” Dikkat edilirse Allah ayetlerimizi inkâr eden değil yalan sayan kavmin hali böyledir, buyurdu. Yalan saymak; inkâr etmek demek değildir “ben, Allah’ın ayetlerini kabul ediyorum” deyip ayetlerin gereğini yapmamak, sanki ayetleri hiç dinlememiş, anlamamış gibi yapmaktır. Böyle olan birinin hali dilini çıkarıp soluyan köpeğe benzer; yani ısırmak için fırsat arıyor. Faksusil kasas: “Sen kıssayı anlat.” Leallehum yetefekkerûn:462 “Belki düşünürler.” Belki tefekkür edip anlarlar ve ders alırlar.

Sâe meselenil kavmullezîne kezzebû bi âyatinâ: “Ayetlerimi yalan sayan kavmin misali (hali) ne kötüdür!” Ve enfusehum kânû yazlimûn:463 “Onlar sadece kendilerine zulmederler.” Kendilerine zulmeden kavmin hali, misali ne kötüdür! Allah’ın ayetlerini yalan sayanlar köpek gibidir ve köpek gibi olmak ne kötü bir durumdur, buyurdu Allah.

Men yehdillâhu fe huvel muhtedî: “Kim, Allah’ın hidayetiyle hidayet bulmuşsa hidayettedir.” Allah kime hidayet vermişse hidayetteki odur. Ve men yudlil: “(Allah) Kimi de delalette bırakırsa.” Yani kim de Allah’ın hidayetiyle hidayeti bulmazsa. Fe ulâike humul hâsirûn:464 “İşte hüsrana uğrayanlar onlardır.” Hidayet Allah’ın, Kur’an’ın, Allah’ın ayetlerinin hidayetidir.

Ve lekad zere’nâ li cehenneme kesîran minel cinni vel ins: “Ve biz insanların ve cinlerin çoğunu cehennem için çıkardık (cehennem için yaşattık).” Zere’nâ kelimesinin manası “yarattık” demek değildir. Dünyaya, hayata gelmesine müsaade ettik demektir. Zere’e; ziraat demek, ekilmiş tohumu çıkardı demektir. Bu yüzden ayet; insanların ve cinlerin çoğunu cehennem için yaşattık, hayatta bıraktık, onlara imkân tanıdık manasına gelir.

Allah insanların ve cinlerin neden cehennemlik olduğunu beyan ediyor.

Lehum kulûbun lâ yefkahûne bihâ: “Onların kalpleri vardır, onunla fıkhetmezler.” Allah onlara kalp vermiştir; ama onunla anlamazlar, düşünüp tefekkür etmezler. Ve lehum a’yunun lâ yubsırûne bihâ: “Ve onların gözleri vardır, onunla görmezler.” Yani gönül bakışları vardır; ama onunla bakıp görmezler. Ve lehum âzânun lâ yesmeûne bihâ: “Ve onların kulakları vardır, onunla işitmezler.” Allah’ın kelamını işitmezler. Ulâike kel en’âm: “İşte onlar davarlar gibidir.” Bel hum edallu: “Yok yok (davar gibi değil) daha aşağıdırlar.” Onlar davarlardan daha aşağıdırlar. Ulâike humul gâfilûn:465 “İşte gafil olanlar bunlardır.”

Allah’tan habersiz olanlar, kendinden gafil olanlar, Hz. İnsan olduğunu unutmuş olanlar, gaflette olanlar, bilmeyenler bunlardır. Ebedi hayattan, ebedi hayatı nasıl kazanmaları gerektiğinden gafil olanlar bunlardır; çünkü Allah onlara gönül verdiği halde onunla fıkhetmez, anlamazlar. Allah onlara manevi göz vermiştir; ama hikmetle bakmaz ve Allah’ın muradını anlamak için görmeye çalışmazlar. Hem zahiri hem de manevi kulakları vardır; ama onunla Allah’ın ayetlerini işitmez, duymazlar. Onlar davarlar gibidirler. Hayır, davarlardan daha aşağıdırlar. Allah’tan gafil olanlar davarlardan daha aşağıdır.

Allah bundan önceki ayette de ayetlerini yalan sayanların hali için dilini çıkarıp soluyan köpeği örnek vermişti. Şayet Allah birine “köpek gibidir, davar gibidir” buyurduysa o halde Kıyamet günü o kişi köpek gibi, davar gibi olur; yani, Allah onu köpek yapar, davar yapar.

Ve lillâhil esmâul husnâ: “El Esmau’l Husna Allah’a aittir.” Bütün güzel isimler Allah’a aittir. Fed’uhu bihâ: “Onunla (o isimlerle) ona dua edin.” Fed’uhu, davet edin demektir. Bu yüzden ayet; El Esmau’l Husna’yla, güzel isimleriyle Allah’ı davet edin manasına gelir.

Peki, nasıl dua edeceğiz, bununla beraber Allah’ı nasıl davet edeceğiz?

Önce güzel isimleriyle Allah’a nasıl dua edeceğimizi kısaca açıklayayım.

Diyelim ki Allah’tan kendimize veya başkalarına rahmetle muamele etmesini istiyoruz. Bu durumda; “ya rabbi! Sen rahmansın, sen rahimsin. Bu kuluna rahmet et. Rahman olan sensin. Eğer sen bize rahmet etmez, merhamet etmezsen hiç kimse bize merhamet edemez. Rahim olan sensin, sen erhamerrahiminsin bana, falan kuluna rahmet et” deyip duayı böyle yapmamız gerekir.

Aynı şekilde bir nimet istediğimiz zaman da “ya rabbi! Sen kerimsin, sen vehhabsın, sen nimeti hibe edensin. Sen rezzaksın, rızkı veren sensin, bize bu nimeti ikram et” dememiz ve Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’sını söyleyip Allah’tan bu şekilde istememiz gerekir. Bu, El Esmau’l Husna’yla; yani Allah’ın güzel isimleriyle Allah’a dua etmektir.

Bir de güzel isimleriyle Allah’ı davet etmek vardır. Rabbimizi El Esmau’l Husna’sıyla davet ederken “ya rabbi! Sen rahimsin. Sana halife olmak için benim de rahim olmam ve senin kullarına, mahlûkatına merhamet etmem lazım. Sen rahimsin, rahmet etmeyi ve rahmet edeni seversin. Ben de senin sevgini istiyorum. Sana iman etmeyi, imanımın kemale ermesini istiyorum. Bu yüzden bana rahmetle muamele etmeyi ikram et. Rahim isminin tecellisini bana ikram et ve beni rahim yap ya rabbi! Sen kerimsin ya rabbi! Benim de sana halife olmam için kerim olmam ve kullarına, mahlûkata ikram etmem lazım. Sen kerim olanları seversin; çünkü sen kerimsin. Bana da Kerim isminle tecelli et ve beni de kerim yap ya rabbi” dememiz ve Allah’ın isimleriyle Allah’ı davet etmemiz gerekir.

Bunları sadece dil ile söylememiz yetmez. Bir de fiili duamızı yapmamız gerekir. İnsanlara, mahlûkata, en yakınlarımıza merhamet ettiğimizde, ikramda bulunduğumuzda Allah gönlümüzdeki Rahim ve Kerim ismini üzerimizde kemale erinceye kadar artırır.

Evet, Allah “en güzel isimler Allah’ındır. Allah’a onlarla dua edin, Allah’ı davet edin” buyurdu. Ve zerûllezîne yulhıdûne fî esmâihî: “Onun isimlerinde ilhada düşenleri (mülhid olanları) bırak.” Allah’ın isimlerini terk edenleri, Allah’ın isimlerinden mahrum olanları bırak. Se yuczevne mâ kânû ya’melûn:466 “(Onlar) Yaptıklarının cezasını çekecekler.” Onlar Allah’ın El Esmau’l Husna’sından mahrum kaldıkları, ilhada düştükleri için, Allah’ın isimlerine ters düştükleri ve Allah’ın isimleriyle isimlenmedikleri için yaptıklarının cezasını görecekler. Neden? -Çünkü Allah’ın isminden ayrılış zulümdür. Bu yüzden Allah’ın ismini terk ettiğimizde kendimize zulmetmiş, dolayısıyla cezayı hak etmiş oluruz. Bu yüzden Allah “Allah’ın isimlerini terk edenleri bırak” buyurdu.

Ve mimmen halâknâ ummetun yehdûne bil hakk: “Bizim yarattıklarımızdan öyle bir ümmet (öyle bir topluluk) var ki hakka hidayet eder.” Allah başka ayet-i kerimede bu toplulukları anlatırken onların her zamanda var olduğunu467 buyurmuştur. Ve bihî ya’dilûn:468 “Onunla adaleti yerine getirirler.” Dengeyi kurar ve insanları dengeye getirirler. Kur’an ile, El Esmau’l Husna ile insanları dengeye getirir ve insanları dengeli kılarlar; yani insanları Allah’ın isimlerinde ilhada düşürmez, tam tarsine Allah’ın isimleriyle isimlenmeleri için onlara hidayetçi olurlar.

Vellezîne kezzebû bi âyâtinâ: “O kimseler ki ayetlerimizi inkâr ederler.” Se nestedricuhum min haysu lâ ya’lemûn:469 “Onları bilmedikleri (anlamadıkları) yerden yavaş yavaş (cehenneme) yuvarlayacağız.” Biri Allah’ın ayetlerini, Allah’ın isimleriyle isimlenmeyi inkâr ederse, El Esmau’l Husna’da ilhada düşüp düşmediğinden yahut Allah’ın isimleriyle isimlenip isimlenmediğinden haberi bile yoksa bilmediği yerden yavaş yavaş uçuruma, cehenneme yuvarlanır. Bunu Allah söylüyor.

Ve umlî lehum: “Ben onlara mühlet veririm (müsaade ederim).” Akıllarını başlarına toplasınlar, Allah’a dönsünler, Allah’a firar etsinler, El Esmau’l Husna’yla isimlensinler, Allah’ın güzelliğiyle güzel olsunlar diye onlara mühlet veririm. İnne keydî metîn:470 “Muhakkak ki benim işim metindir (sağlamdır).” “Muhakkak ki ben metinim, benim fiilim de, işim de metindir.” Yani “sana müsaade etmiş, yaşamana imkân vermişsem aklını başına topla ve El Esmau’l Husna’yla güzelleş diyedir. Sen ise kendi ayağınla uçuruma sürükleniyor, kendine tuzak kuruyorsun, haberin olsun.”

Evet, hep beraber Allah’ın El Metin ismini anlamaya çalışıyoruz. Metin olmaya çalışırken önce imanda metin olmamız gerekir. Eğer “lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” demişsek artık bu söz üzerinde metin olmamız ve sarsılmamamız lazım. “Ben, Allah’a iman etmişim, rabbimi her şeyden, canımdan da çok seviyorum” demişsek iman etmişiz demektir. Artık bize düşen imanımızı artırmaya çalışmaktır; ama böyle olması gerektiği halde imanımızı kaybediyorsak ya da imanımızda bir eksilme oluyorsa bu durumda imanda mü’min olarak metin olamamışız, Allah’ın El Metin ismi bizde tecelli etmediği için de imanımızı kaybediyoruz demektir.

Aşkı, muhabbeti kaybetmek imanı kaybetmek demektir; çünkü aşk ve muhabbet iman nurunun tecellisidir. Öyleyse kendimizi hiç kandırmadan imanda metin olup olmadığımıza bakmamız, her geçen gün imanda sarsılmadan ilerliyor muyuz yoksa her gün ayrı bir halde imanda bir aşağıda, bir yukarıda mıyız diye kendimizi kontrol etmemiz lazım.

İmanda metin olmak gerektiği gibi islam da; yani Allah’a teslimiyette de metin olmak gerekir. Bir günümüzü Allah’a teslim olarak yaşıyor ikinci günümüzde ise teslimiyetimizi kaybediyor ve şeytana teslim oluyorsak bu durumda İslam’da metin olamamış, sağlam duramamışız demektir.

İman İslam İhsan bir bütündür. Nasıl ki imanda ve İslamda metin olup olmadığımıza baktıysak bir de ihsanda metin olup olmadığımıza bakmamız gerekir; çünkü İman İslam İhsan bir araya geldiğinde din olur. İslam dini bu üçünden meydana gelir. İhsan; ihlastır, muhsin olmaktır. Allah’ın huzurundaymış gibi bir hayat yaşamaktır.

Her anda Allah’ın huzurunda aşk ve vecd halinde duramıyorsak bu durumda ihsanda metin olamamışız demektir. Allah’ın Metin ismi bizde tecelli etmemiş ya da bizde durduğu kadar tecelli etmiş demektir. Allah ayet-i kerimede; Ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya'budûn:471 “Ben, cinleri ve insanları sadece bana âbd olsunlar diye yarattım” buyurmuştu. Bu yüzden Allah’a âbd olurken, Allah’ın rızası peşinde koşarken, Allah’ın sevdiği, razı olduğu bir kul olurken metin durabiliyor muyuz; yani metanetli, güçlü, sağlam durabiliyor muyuz diye kendimize sormamız gerekir.

İnsanın insan olabilmesi için, Hz. İnsan olabilmesi için iman etmesi ve Allah’a âbd olması gerekir. İman ve Allah’a âbdiyet; işin özüdür, Hz. İnsan olmanın, Allah’a dost olmanın özüdür, temelidir. Geriye kalan her şey araçtır. Amaç; Allah’a iman edip âbd olmaktır. Devamlı söylüyoruz; “ibadet amaç değildir. Namaz, oruç, hac, zekât; yani bütün emirlerin hiçbiri amaç değildir, araçtır. Amaç ise ibadetler aracılığıyla iman edip Allah’a âbd olmaktır.” Bu yüzden ibadet, âbdiyetin gereğidir, âbd olmak ise her andadır.

Allah ayet-i kerimede; “nerde olursanız olun, ister tek başınıza, ister başkalarıyla beraber olun Allah’ın huzurunda olduğunuzu unutmayın”472 buyurur. Âbd olduğunu, seni yaratan rabbinin huzurunda olduğunu unutma, buyurdu Allah. Yoksa sadece namazdan namaza Allah’ı, Allah’a âbd olduğumuzu hatırlıyorsak bu yaptığımız âbdiyet olmaz. Dolayısıyla da ibadeti âbdiyetin yerine koymuş oluruz.

Söyledim; Allah’a âbd olurken metin bir şekilde, sağlam bir şekilde durup durmadığımıza bakmamız gerekir. Allah’a itaat ederken mutlaka metin olmak lazım. Allah’ın namaz, oruç, hac, infak ve ihsan gibi emirleri vardır. O halde bakalım Allah’ın emirlerini yerine getirirken metin mi duruyoruz yoksa nefsimiz itiraz ettiğinde, şeytan bir vesvese verdiğinde hemen düşüyor, yuvarlanıyor muyuz! Metin duruyorsak Allah’ın El Metin ismi bizde tecelli etmiş demektir. Metin duramıyorsak tecelli etmemiş demektir.

Aynı şekilde Allah’ın resulüne tabi olurken metin durup durmadığımıza bakmamız gerekir. “Ben iman etmişim” diyen istisnasız her bir mü’min için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz örnektir, önderdir, rehberdir. Mü’minler mutlaka Allah’ın resulünü kendisine örnek alıp ona uymalı, ona tabi olmalıdır. Biri, Allah’ın resulüne tabi olmadıysa başka birine tabi olmuştur; yani ya nefsine, ya şeytana ya da herhangi birine tabi olmuştur; ama kime tabi olursa olsun aslında tabi olduğu kendi nefsinin hevasıdır.

Allah’ın ayetlerine uyarken, iman ederken, ayetleri imana, ahlaka, amele dönüştürürken metin olup olmadığımıza; yani sağlam durup durmadığımıza bakmamız gerekir. “Rabbim böyle emretmiş, benim buna iman etmem lazım, benim bunu sevmem lazım, bunun bende ahlaka dönüşmesi lazım, benim böyle olmam, böyle yapmam lazım” dememiz ve ayetleri amele dönüştürürken metin olup olmadığımıza bakmamız gerekir.

Mü’minler, Müslümanlar olarak bir sorunumuz var; birbirimize metin olmayı tavsiye etmiyor, tam tersini tavsiye ediyoruz. İnsanların manevi gücünü kırmak, onu pasif hale getirmek için ona ha bire tersten telkinde bulunup “sen bunu yapamazsın, senin gücün yok, sen kim veli olmak kim, sen kim, Allah’a dost olmak kim” diyoruz.

Yetmez, anne ve babalar kendi evlatları zahiri olarak bir iş yaptığında bile onlara; “sen bu işi yapamazsın, sen kim bunu yapmak kim” deyip onların azmini, metanetini kırıyor. Oysaki anne babaların evlatlarına tam tersini söylemesi; “Allah seni Hz. İnsan olasın diye yaratıp sana bu kabiliyeti, bu gücü vermiş ve zatıyla, sıfatıyla sana tecelli etmiştir, dolayısıyla sen Hz. İnsansın. Hak budur, doğru budur, Allah böyle söylemiştir” demesi gerekir.

Anne babalar evlatlarını küçümseyemez. Evladı bile olsa onu bu şekilde küçümsemeye, yermeye hakkı yoktur. “Senin buna gücün yetmez, sen kim bunu yapmak kim” demek bir hastalıktır, hem de münafıklığın hastalığıdır; çünkü ancak bir münafık böyle yapar. Böyle yapanlar bilmediği, Allah’a, Allah’ın El Esmau’l Husna’sına iman etmediği için böyle yaparlar! Oysaki evladı Allah’ın isimlerini kazanırken Allah o isimleri zaten ona vermiştir. O isimler onda kemale ererken, büyürken anne babanın da ona yardım etmesi lazım. Allah’ın Metin isminde evladı küçümseyerek ona yardım edilmez, böyle destek olunmaz. Anne babalar böyle yapmakla aslında kendi üzerlerinde Allah’ın Metin ismini yok etmeye çalışıyorlar!

Birbirimize hakkı, hakikati tavsiye ederken aslında El Esmau’l Husna’yı tavsiye ediyoruz. Aynı şekilde sabrı tavsiye ederken de El Esmau’l Husna üzerinde sabit durmayı, metaneti, metin olmayı tavsiye ediyoruz.

Bu yüzden Allah Asr Suresi’nde; Vel asr: “Asra (zamana) and olsun ki” buyurur. Allah insana “senin ömrüne yemin olsun ki” dedi. İnnel insâne le fî husr: “Muhakkak ki insan hüsrandadır (insan zarar etmiştir).” Hüsran zarar etmek demektir. Peki, insan neyinden zarar eder? -İnsanlığından, Hz. İnsan oluşundan zarar eder. İllellezîne âmenû: “Ancak iman edenler müstesna!” Sadece iman etmek insanın hüsrandan kurtulmasına yetmez. İmanla birlikte ne olması gerekir? Ve amilûs sâlihât: “(İmanla beraber) Salih amel işlerse.” Demek ki iman ettikten sonra bir de salih amel işlemek gerekiyormuş! Peki, salih amel işlemek yeter mi? -Yetmez. Ve tevâsav bil hakkı ve tevâsav bis sabr:473 “Bir de hakkı tavsiye eder ve sabrı tavsiye ederse.” Demek ki insanın hüsrana uğramaması için iman etmesi, salih amel işlemesi, bir de hakkı ve sabrı tavsiye etmesi gerekiyormuş.

Bu yüzden insanın hakka davet etmesi gerekir. Hakk; Allah’ın ismidir, Allah’ın buyurduğudur, resulünün yaşadığıdır. İnsanın hakkı tavsiye etmesi, hakkı tavsiye ederken de sabırlı olması gerekir. Bununla beraber bir de hakta sabretmeyi tavsiye etmesi; yani metanetli olmayı tavsiye etmesi gerekir. Yoksa ne olur? -Yoksa hüsrana düşer. Bunu Allah söylüyor.

Biz bunları söylerken bazıları çıkıp “biz atalarımızın dininde böyle öğrenmedik” derse doğrudur. Evet, ataların dini böyle değildir, bu yüzden atalarının dininden böyle öğrenmemişlerdir. Hâlbuki dinini Allah’ın kitabından, resulünden öğrense böyle olduğunu görecek, anlayacak. Zaten Allah okuduğumuz “kalu bela” ayetinde “ben senin maşukunum, ben seni yaratan rabbinim ve sen benimle muhatap oldun, sen bana şahit oldun, senin istediğin benim. Sen bunu biliyorsun. Bak sana haber veriyorum. Ataların böyle yaptı diye sen de onlar gibi yapma, onlar gibi yaparsan onlar gibi olursun” buyurdu.

Evet, bir de yapmamamız gereken şeylere karşı; yani nefsimize, nefsimizin arzularına, isteklerine karşı metin olmamız, metanetli olmamız gerekir. Nefsin arzusu, isteği vardır. Nefis dünyayı ister, haram olanı ister. Eğer nefsin arzularına, isteklerine karşı metin olmazsak bu durumda nefsimize köle olur, kul oluruz. Aynı zamanda şeytana kul köle olmuş oluruz. Eğer böyle bir halimiz varsa imanımızda, kulluğumuzda sebat etmediğimiz, metanetli olmadığımız içindir. Aynı şekilde nefsimiz iki de bir bizi yeniyorsa, nefsimize, şeytana karşı devamlı yenik düşüyorsak metanetli olamadığımız için; yani Allah’ın Metin ismi bizde tecelli etmediği içindir.

İnsanların “şöyle ya da böyle” demesine karşı metin olmamız gerekir. Ya, rab olarak Allah’ı kabul eder “bu konu hakkında Allah ne buyurmuş, böyle yaparsam Allah ne der” deyip hayatımızı Allah’a göre yaşar, Allah’a kul oluruz ya da insanların “şöyle ya da böyle” demesini Allah’ın vahyinin önüne koyar, insanları ilah edinmiş oluruz.

Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.

“Şunu şöyle yaparsam acaba komşular ne der, herkes ne der, anam ne der, hanımım ne der, eşim ne der, çocuklar ne der” diyorsak ve onların bizim hakkımızda söylediği Allah’ın bizim hakkımızda ne söyleyeceğinin önüne geçiyorsa bilelim ki onları ilahımız olarak kabul etmişiz demektir. Unutmamamız lazım ki kimin için “ne der” diyorsak o bizim ilahımızdır, rabbimizdir; çünkü onu Allah’ın önüne koymuşuz! Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “Allah ile beraber başka ilah edinmeyin”474 buyurmuştur. Yani böyle yaptığımız durumda Allah’ı ilah olarak kabul etmişiz; ama Allah ile beraber başkalarını da ilah edinmiş, Allah’ın önüne koymuş, imanımıza şirki bulaştırmış ve müşrik olmuşuzdur ve bunun farkında bile değiliz! Başkalarının ne dediğini Allah’ın önüne koyduğumuz için münafık olmuşuz bundan haberimiz bile yoktur! İşte, Allah’ın hesabını bırakıp başkalarının hesabını yapmak böyle vahim bir durumdur.

Şu anki durumu anlatmak için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bir örnek vereyim.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabelerle sohbet ederken “sizden kim üç kız çocuğunu evlenme çağına kadar büyütüp evlendirirse ona cennet vardır”475 buyurur. O sırada sahabeden biri “ya Resulullah! Benim iki kızım var” der. Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “iki kız da olsa böyledir” diye cevap verir. Sohbette olan başka bir sahabe de “ya Resulullah benim bir kızım var” deyince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ona bir cevap vermez; ama farklı bir sefer yine aynı sohbeti yaparken başka biri “ya Resulullah! Benim bir kızım var” deyince bu kez “bir kız da olsa karşılığı cennettir” buyurur.

Kelimeye dikkat etmek lazım; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “kim kızlarını evlendirirse” demedi “evlenme çağına geldiğinde evlendirirse” buyurdu; çünkü buluğa erip evlenme çağına geldiğinde kızını evlendirmezse harama bakacak.

Genel itibariyle bakıldığında şu anda aile yapısı bütünüyle bozulmuş durumdadır. Evler aile olmaktan, yuva olmaktan çıkmış, evlilik sanki iki kişi oyun oynuyor gibi bir hale gelmiştir. İki taraf da evliliği oyun gibi zannediyor! Erkek hanımına “şöyle yap” diyor, hanımı kocasına “sen böyle yap” diyor! Biri “sen niye şöyle yaptın” diyor, öteki “sen niye böyle yaptın” diyor. Her biri karşı taraftan kendisine uymasını istiyor. Hâlbuki bir aile oldukları halde ne koca, koca olmuş, ne de eş, eş olmuştur. İki taraf da sorumluluğunu anlamamış! Bu yüzden ailenin yükünü taşımıyorlar, sorumluluklarını anlamamışlar, çocuk gibi davranıyorlar.

Hayat bir yolculuktur, hep beraber ahirete yolculuk yapıyoruz. Eşler, Allah’ın rızasını, ebedi hayatlarını kazanmaya çalışırken birbirlerine yoldaştır, arkadaştır, arkadaş olmalıdır; ama bakıyorsun biri ibadet ettiğinde yahut güzel bir şey yaptığında eşi ona mani oluyor. Bu nasıl eştir, bu nasıl Allah yolundaki yoldaştır!

Peki, nasıl olması gerekir?

Eskiden çocuklar buluğa erince evlendirilirdi; çünkü vakti gelmiş denilirdi. Hatta buluğa erince evlenmek istediği halde çocuklarını evlendirmeyenler için “evinde domuz besliyor” diye bir deyim kullanılırdı. Bu nedenle buluğa eren çocuklarını bekletmez evlendirirlerdi. Bu yüzden bir kız çocuğu buluğa erip evlenme çağı gelince evlendirilmesi gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle buyurmuştur. Hal böyleyken biz ise buluğa eren çocuklarımız için “yaşı daha küçüktür, hele bir okusun” diyoruz. Ya da kızımızı isteyenler olduğunda “çocuğunuzun evi var mıdır, işi var mıdır” diye soruyoruz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kendi kızını evlendirirken Hz. Ali (r.a.)’ın hiçbir şeyi yoktu. Hatta evlenmek için ev kuracak bir şeyi de yoktu. Sadece içine ot koyulmuş bir tane “telis” denen yatağı vardı; yani içinde ot olan bir bezden başka bir şeyi yoktu. Senin peygamberin böyle yaptı, Hz. Ali (r.a.)’a “şuyun olsun, buyun olsun” demedi. Hani o bizim peygamberimizdi, önderimizdi, rehberimizdi, her şeyimizdi, hani onu çok seviyorduk! Böyle mi seviyoruz! Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi yapmıyorsak o halde onun yaptığını beğenmemiş, “o bilmiyor, biz ondan daha iyi biliyoruz” demiş oluruz.

Dediğim gibi; eskiden çocuklar buluğa erince evlendiriliyorlardı. Bununla beraber kaynanası ve kayınbabası ile beraber yaşıyorlardı. Zaten kayyım ana, kayyım baba demek; ana yerine, baba yerine geçmiş, kıyamda durmuş demektir; yani onlar gelinin artık anne babasıdır. Gelin damat ev üstünde yaşayınca bu defa aile içinde büyüyor, birbirlerine ısınıyor, aile oluyorlardı. Aile olmayı anne babalarından öğrendikleri gibi bu defa da büyüklerinden öğreniyorlar, bir de orda onların gözetimi altında yuva oluyor, aile oluyorlardı. Sonra fazla kalabalık olunca da evlerini ayırıyorlardı.

Peki, şimdiki durum nasıldır?

Şimdi ise insanlar buluğ çağına erip evlenme zamanı gelenler için “daha çocuktur, ağzı süt kokuyor” diyorlar! Anne babalar daha koca olmanın, hanım olmanın, ana olmanın, eş olmanın ne demek olduğunu bilmeyen çocukları için “evi, eşyaları ayrı olsun, ikisi de rahat etsin” deyip çocuklarını kendilerinden ayırıyorlar. Böyle rahat olur mu! Kim söylüyor bunu! Peki, böyle olunca kim yetiştirecek onları! Zaten bu yüzden şimdiki halimiz de budur!

Söyledim; şeytana ve başkalarının “şöyle ya da böyle” söylemesine karşı metin olmak, metanetli olmak, sağlam durmak gerekir. “Herkesin ne söylediği beni ilgilendirmez, benim rabbim, benim peygamberim böyle söylemiş ya benim için yeterdir” diyorsak biz mü’miniz, Müslümanız, Allah’a teslim olmuşuz, Allah’a iman etmişizdir, aynı şekilde Allah’ı, Allah’ın sözünü, emrini seviyoruz ve yapıyoruz demektir.

Hayatı yaşarken her konu hakkında metin olup sağlam durmamız gerekir. Mesela; bir yakınımız vefat ettiğinde bir mü’min olarak o anda hak üzerinde metanetli olmamız; yani feryat etmememiz, isyan etmememiz, Allah’ın takdirine itiraz etmememiz gerekir. Nasıl ki hayatı kabul ediyorsak ölümü de öyle kabul etmemiz lazım; çünkü ölüm yeni bir hayatın başlangıcı demektir. İşte, Allah’ın El Metin ismi bizde tecelli ederse, metin olup sağlam durursak böyle yapabiliriz. Yoksa metin olmazsak isyan eder, feryat ederiz.

Bir yakınımız vefat edip yeni bir hayata başladığında onu sanki kaybetmiş, sanki ona zulmedilmiş gibi anlamamalıyız. Mutlaka bizim de sıramız gelecek, biz de öbür tarafa gideceğiz. Bu durumda feryat etmenin, isyan etmenin bir anlamı var mıdır! Bu yüzden bir yakınımız vefat ettiğinde bir mü’min, bir Müslüman olarak metanetli olmamız, metin olmamız gerekir. Sadece vefat için değil başımıza nasıl bir musibet gelirse gelsin mutlaka o musibet karşısında metanetimizi korumamız lazım.

Hal böyleyken biri; “ben yapamam, ben edemem, benim gücüm yok” diye kendini küçümserse küçük düşer, kendisine haksızlık etmiş, zulmetmiş olur. Allah, insanın kulluğunu en güzel şekilde yapabileceğini buyurdu. Bu yüzden Allah’ın bizden istediklerini en güzel şekilde yapabiliriz, yapmalıyız da. Allah bize her neyi emretmişse o bizim için gerçekten kolaydır, güzeldir. Bunu hiçbir zaman unutmayalım.

Evet, hep beraber Allah’ın El Metin ismini anlamaya, Metin isminin üzerimizde nasıl tecelli edeceğini öğrenmeye çalıştık. Bu vesileyle dünya karşısında, hayat karşısında, olaylar karşısında, imtihanlar karşısında hep beraber metin oluruz inşallah.

Allah hepimizi nefsimize, şeytana, dünyaya karşı metin olanlardan eylesin inşallah! Allah bizi insanların bizim için “şöyle ya da böyle” demesine karşı metin olanlardan eylesin inşallah! Allah bizi kendisine iman ederken, teslim olurken metin olanlardan eylesin! Allah’a karşı muhsin olurken, Allah’ın huzurundaymış gibi bir hayatı yaşarken metin olanlardan eylesin! Allah bizi hakta metanetli kılsın! Metin isminin tecellisiyle bizi şereflendirsin inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Zâriyât /58 ↩
  2. Zâriyât /50 ↩
  3. A’râf /180 ↩
  4. Zâriyât /51 ↩
  5. Zâriyât /52 ↩
  6. Zâriyât /53 ↩
  7. Zâriyât /54 ↩
  8. Zâriyât /55 ↩
  9. Zâriyât /56 ↩
  10. Zâriyât /57 ↩
  11. Zâriyât /58 ↩
  12. Nahl /61 ↩
  13. Zâriyât /59 ↩
  14. Zâriyât /60 ↩
  15. A’râf /172 ↩
  16. A’râf /173 ↩
  17. A’râf /174 ↩
  18. A’râf /175 ↩
  19. A’râf /176 ↩
  20. A’râf /177 ↩
  21. A’râf /178 ↩
  22. A’râf /179 ↩
  23. A’râf /180 ↩
  24. Secde /24 ↩
  25. A’râf /181 ↩
  26. A’râf /182 ↩
  27. A’râf /183 ↩
  28. Zariyat /56 ↩
  29. Sebe /46 ↩
  30. Asr /1-3 ↩
  31. Zâriyât /51 ↩
  32. Ebu Davud, Edep, 120, 121 ↩