EL MUHYİ
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber nüzul sırasına göre Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya, rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyoruz. Bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesini; yani kendimizi tanımaya anlamaya çalışıyoruz. Geçen sohbetimizde Er Rafi’ ismini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise hep beraber Allah’ın El Muhyi ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Muhyi; dirilten, hayat veren, hayatın çeşitlerini yaratan, çeşit çeşit hayatlar yaratan demektir.
İki çeşit hayat vardır. Biri mutlak hayat diğeri de mukayyet hayattır. Mutlak hayat Allah’ın hayatı; yani Allah’ın Hayy isminin Allah’taki tecellisidir. Mukayyet hayat ise Allah’ın Hayy ismiyle tecelli edip Muhyi ismiyle diriltmesidir.
Mukayyet hayata sahip olanların bağımsız olarak bir hayatları yoktur. Hepsinin hayatı Allah’a bağlı olarak vardır. Bu yüzden mukayyet hayatta olanlar Allah’ın tecellisiyle varlıkta durur, hayat bulurlar.
İki çeşit hayat türü olduğu gibi insanın da iki çeşit hayatı vardır. Bunlar insanın zahiri ve manevi hayatlarıdır. İnsanın zahiri hayatı dünya hayatıdır, manevi hayatı ise ahiret hayatıdır. Bu iki hayat birbirinden farklıdır. Aynı şekilde insan anne karnındayken farklı bir hayat yaşar, dünyaya geldiğinde daha farklı bir hayatı olur. Kıyamet yerindeki hayatı ise daha farklı bir hayattır.
Kıyamet yerindeki hayat; dünya hayatıyla ahiret hayatı arasındaki orta hayattır, dolayısıyla bir yönüyle dünyaya bir yönüyle de ahirete benzer.
Kıyamet yerindeki hesaptan sonra bir de ahiret hayatı vardır. Ahiretteki hayat da iki türlüdür ve ikisi birbirinden farklıdır. Bunlardan biri cennet hayatı diğeri ise cehennem hayatıdır. Allah iki hayat için de “ebedi”206 demiştir. Allah ayet-i kerimelerde cehennemdeki hayatı beyan ederken “onlar orda ne ölür ne de yaşarlar”207 buyurur. Evet, cehennemdekiler ölümü temenni ederler; ama orda ölüm olmadığı için ölmezler, ölmedikleri gibi yaşamazlar da; yani oradaki hayat, ölümle yaşam arasındaki bir hayattır.
Allah sadece diri olarak yaşamaya hayat demez. Bu yüzden iman etmeyen, ayetlerini dinlemeyen, inkâr eden veya ayetlerini ciddiye almayıp yalanlayanlar için “ölü” demiş, ayet-i kerimede “resulüm! Ölülere sen mi işittireceksin, onlar ölüdür, hayvan gibidir”208 buyurmuştur.
Nasıl ki hayvanlar çobanın kendisine bağırdığını duyuyor; ama çobanın ne dediğini anlamıyorsa onlar da aynı şekilde Allah’ın vahyini işitir, dinler; ama Allah’ın vahyinde ne buyurduğunu anlamaz, anlamak istemez, akıllarını kullanmazlar. Allah’ın ayetlerini anlamak onların işine gelmez. İşte Allah böylelerinin hayvanlar gibi olduğunu buyurmuş ve onlar için “ölü” demiştir. Onlar her ne kadar beşeri olarak diri olsalar da manevi olarak, insani olarak, Hz. İnsan olarak ölüdürler. İnsani tarafları, Hz. İnsan tarafları ölüdür ve Allah’ın kendilerine nefhettiği ruhla dirilmemişlerdir.
Zahiri olarak yaşadığı halde Allah’ın kendileri için ölü dediği insanlar olduğu gibi bir de zahiri olarak ölmüş olduğu halde Allah’ın kendileri için diri dediği kullar vardır. Bunun için Allah ayet-i kerimede “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın. Onlar diridir ve onlar rablerinin katında rızıklandırılırlar”209 buyurmuştur. Zahiri olarak baktığımızda Allah yolundaki kişi ölü, ayetleri inkâr eden kişi ise diri gibi görünür; ama Allah bunun tam tersi olduğunu söylüyor. Bu durumda sadakallahulazim: “Azim olan Allah doğruyu söylemiştir” diyoruz. Öyleyse bize düşen; rabbimizin bize ne söylediğini anlamaya çalışmaktır.
Allah ayet-i kerimede; “siz ölüyken sizi biz dirilttik. Biz öldürürüz ve yine biz diriltiriz”210 buyurur. Hayatın hangi safhasında olursa olsun dirilten Allah’tır. Allah başka bir ayet-i kerimede; “toprağı ölümünden sonra dirilten Allah’tır” buyurur. Allah, rahmetini; yani yağmuru indirip kupkuru olmuş toprağı rahmetiyle diriltir. Allah, toprağı kullarına örnek olsun diye vermiş, zaten ayetin devamında “sizi de böyle diriltiriz”211 buyurmuştur. Bu; “aklınızı kullanıp anlamaya çalışın, nasıl ki rahmetimizi indirip toprağı diriltiyorsak sizi de siz öldükten sonra öyle diriltiriz” demektir. Bu diriliş zahiri diriliştir.
Bir de manevi diriliş vardır. Toprak için yağmur neyse insan için de vahiy odur. Biri, Allah’ın indirmiş olduğu kitabına, Kur’an’a, vahye iman ettiğinde Allah’ın rahmeti onun gönlüne iner, dolayısıyla o kul da vahiyle dirilir. Allah’ın vahyinin gönlüne inmediği biri kendini istediği kadar diri zannetsin Allah’ın vahyi olmadan dirilmesi hiçbir şekilde mümkün olmaz.
Evet, insanın dünya hayatını yaşarken hem maddi hem de manevi hayatı vardır, dedik. İnsan zahiri olarak yer, içer, evlenir, gezer hayatını yaşar. Beden bir beşer olarak bunlardan tat alır, lezzet alır. Ayrıca hastalanır, sonrasında sıhhat bulur. Bunlar insanın beşeri, zahiri hayatıdır. Allah, insana ruhundan nefhettiği için insanın bir de manevi hayatı vardır. Diğer varlıkların bu şekilde bir manevi hayatları yoktur. İnsanın diri olması, diri olarak rabbine, cennete gidebilmesi için manevi hayatı dünyadayken yaşaması gerekir. Eğer hayatı yaşarken manevi olarak diri değil ölü olursa gideceği yer cehennem olur.
Allah’ın Muhyi ismiyle tecelli edip yarattığı hayatın bir de mertebeleri vardır. Bu mertebeler; ruhani hayat, meleki hayat, beşeri hayat, nebati hayat ve cemadat hayatıdır.
Ruhani hayat; Allah’ın, ruhundan nefhettiği insanın bu ruhuyla yaşadığı ve Allah’a yakınlığı, aşkı, muhabbeti, âşıklığı tattığı hayattır ve tamamen insana özeldir. Ruhani hayatın üzerinde Allah’ın zatî, mutlak hayatiyeti vardır.
Meleki hayat; ruhani hayatın bir altındadır. Bu mertebede melekût âlemindeki varlıkların yaşadığı hayat vardır.
Beşeri, hayvani hayat; insanın zahiri, beşeri tarafının ve hayvanların yaşadığı hayat mertebesidir. Zaten hayvan; Allah’ın Hayy ismiyle diri olanlar manasına gelir.
Nebati hayat; Allah’ın rahmetini, yağmurunu indirerek dirilttiği ağaçların, otların, çiçeklerin yaşadığı hayattır. Nebatların hepsi tıpkı hayvanlar gibi ağrıyı hisseder, bilir ve tadar.
Cemadat hayat; insanların cansız dedikleri taşın, toprağın, dağın, madenlerin, geriye kalan bütün varlığın yaşadığı hayat mertebesidir. Bu varlıkların cansız varlık olduğunu söylemek doğru değildir; çünkü onlar da Allah’ın Muhyi ismiyle tecelli edip hayat verdiği varlıklardır. Sadece nebati hayat gibi bir hayata sahip olmadıkları için herhangi bir ağrı ve acı hissetmezler. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “yedi gök, yer ve ikisi arasında her ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”212 buyurmuştur. Demek ki hepsinin tesbihi ve hamdı varmış! Dolayısıyla her şey diridir, rabbini bilir, sever ve rabbine âşıktır; ama tabi ki insan gibi değildir.
Varlıkta bulunan her şeyin hayat mertebeleri farklı farklıdır; ama insan bütün bu hayatları birden yaşar. Bu nedenle insan için “zübde-i kâinat; yani kâinatın özü” denmiştir. Bütün kâinatta, varlıkta olan her şey insanda mevcuttur, dolayısıyla diğer hayat mertebeleri de aynı şekilde insanda mevcuttur.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim;
Ruhani hayat zaten insana aittir, özeldir. İnsan, Allah’ın nefhettiği ruhla âbdiyetliğini, halifeliğini sürdürür. Meleki hayat da insanda mevcuttur. İnsanın gönül âleminde yaşadığı hayat onun meleki hayatıdır. Hayvani hayat ise insanın bedeni, zahiri tarafıyla yaşadığı hayattır. İnsanda bir de nebati ve cemadat hayatlar vardır. Örnek vermek gerekirse; insanın tırnakları, tüyleri, saçı, sakalı nebati ve cemadat hayata dâhildir. Nasıl ki taş, toprak veya madenler herhangi bir ağrı hissetmiyorsa tırnağımız, saçımız, sakalımız kesildiğinde de hiçbir şekilde ağrı hissetmezler.
İnsan beden itibariyle beşeri, hayvani hayatın içindedir; ama insanda bir de tamamen özel olarak ruhani hayat vardır, dedik ve insan bu yönüyle diğer varlıklardan ayrılır. Mesela; hayvanların ölümü için “mevt” denir; ama insanların ölümü için mevt denmez, bunun yerine vefat etmek tabiri kullanılır; çünkü Allah insanın ölümü için “teveffi”213 kelimesini kullanmış; yani “vefat etti, ahdine vefa gösterdi, rabbine döndü” demiştir. İnsan dünya hayatı bitince beden itibariyle mevt olur ama ruh itibariyle teveffi eder; vefat eder, ahdine vefa gösterip rabbine döner.
Bir de hayatı yaşarken ruh tarafından mahrum kalanlar vardır. Kendi kendisinden, ruhundan mahrum kalanlar öldüklerinde vefat etmiş olmaz, mevt olur; yani leş olur. Bunun sebebi ruhlarının ahde vefa etmemesidir. Allah, onlarda açığa çıksın, tecelli etsin diye emanet olarak onlara ruhundan nefhetmiş; ama onlar bunun kıymetini bilmeyip ruhunu kaybetmiştir, bunun sonucunda ise artık hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağı olmuştur. Bu yüzden ölünce mevt olurlar, dolayısıyla Allah’ın huzuruna kabul edilecek bir tarafları kalmamış olur. Böylelerinin manevi taraf olarak sadece kendi kendilerine ürettikleri vehmi olan nefisleri, tabir-i caizse şeytani tarafları kalmıştır.
Allah, insanı ebedi hayatını kazansın; yani Hz. İnsan olup ahdine vefa göstersin, kendisine nefhettiği ruh olsun, Allah’ın nuru olsun diye dünya hayatına göndermiştir; ama insan bu dünya hayatının seline, ırmağına kapılırsa kendini kaybeder. Hayatı yaşarken dik durmaz, yaşadığı hayatın efendisi olmazsa bu durumda hayatın, nefsinin kölesi olur ve hayat ırmağına kapılır.
Peki, hayat ırmağına kapılmak ne demektir?
“Herkes böyle yapıyor o halde biz de öyle yapalım. Herkes bunu seviyor, biz de bunu sevelim. Herkes falancanın peşinden koşuyor, biz de onun peşinden koşalım. Herkes bizi övsün, insanlar bizi takdir etsin, sevsin, beğensin” demek hayat ırmağına kapılmak demektir; çünkü böylelerini yaşadığı devrin, hayatın koşulları alır, yönlendirir, yaşadıkları dönem ne tarafa giderse onlar da o tarafa sürüklenir, dolayısıyla hayat ırmağına kapılmış olurlar. Bu yüzden hayatın efendisi değil kölesi olurlar, hatta sadece hayatın değil herkesin kölesi olurlar. Bununla beraber tavırlarını ortaya koyamadıkları, dik duramadıkları için hayat ırmağına, seline kapılıp cehenneme doğru giderler.
Evet, yaşadığı hayatın esiri, kölesi olanlar içinde bulundukları dönemin şartlarına, insanların tercihine, beğenisine göre hareket ederler; ama yaşadığı hayatın efendisi olanlar sadece rabbine iman eder ve Hz. İnsan olmak için tavrını ortaya koyarlar. Bu yüzden kimin ne yaptığına, ne istediğine bakmaz sadece “rabbim benden ne istiyor, nasıl yapmamı istiyor, nasıl Hz. İnsan olurum, Allah’a nasıl dost olur, rabbimin rızasını nasıl kazanırım” diye hesap yaparlar. Bunun için de tavırlarını ortaya koyar, dolayısıyla hayatlarının efendisi olurlar.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sahabelere buyurduğu bir hadis-i şerifi söyleyeyim.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeleriyle sohbet ederken onlara;
- “Bugün azsınız yarın çok olacaksınız” buyurur.
Bunun üzerine sahabeler;
- “Ya Resulullah o zaman da böyle mi olacağız” diye sorarlar.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz cevap olarak;
- “Hayır, selin getirdiği çer çöp gibi olacaksınız”214 buyurur.
Çer çöp olan biri, hayatın efendisi değil hayatın kölesi olduğu, hayat ırmağına kapıldığı için çöp olmuştur. Unutmayalım ki hayatı yaşarken Hz. İnsan olma gibi bir hedefi olmayanların, Allah’ın muradını üzerinde gerçekleştirmek için bir çabası, gayreti olmayanların çöpten hiçbir farkı olmaz. Sadece dünya hayatını düşünen, dünyanın hesabını yapan birinin Hz. İnsan olması, insanlığını ve Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu kaybetmemesi mümkün değildir. Hele bir de bundan haberi yoksa rabbini, rabbinin vahyini hiç dinlememiş demektir.
İnsan akıl sahibi, irade sahibidir. Allah ona ayetlerini dinleyip anlaması için akıl ve anlama kabiliyeti vermiş, fıtrat itibariyle de onu Hz. İnsan olarak, Müslüman olarak yaratmıştır; ama insan buna rağmen rabbini, rabbinin ayetlerini dinlemez ve hayatın ırmağına kapılıp çer çöp olur!
Evet, Allah’ın El Muhyi ismini hep beraber öğrenmeye, anlamaya çalışıyoruz. İsterseniz şimdi de Muhyi isminin geçtiği ayetleri okuyalım. Öyle ki rabbimizi onun kendini tanıttığı gibi tanıyabilelim, anlayabilelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Keyfe tekfurûne billâh: “Allah’ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” Nasıl inkâr edebiliyorsunuz! Ve kuntum emvâten fe ahyâkum: “Siz ölüyken sizi dirilten odur.” Summe yumîtukum: “Sonra sizi öldürür.” Summe yuhyîkum: “Sonra bir daha diriltir.” Summe ileyhi turceûn:215 “Sonra siz ona döndürüleceksiniz.” Onun huzuruna çıkartılacaksınız.
Fanzur ilâ âsâri rahmetillâh: “Allah’ın rahmetinin eserine bir nazar et (bir bak).” Keyfe yuhyil arda ba’de mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor (ona bir bak).” Allah yeryüzünün ölümden sonra diriltilmesine bakıp ibret alın ve aklınızı kullanın buyurdu. İnne zâlike le muhyîl mevtâ: “İşte bu, ölüleri nasıl dirilttiğimizin (delilidir).” O, ölüleri de böyle diriltir. Ve huve alâ kulli şey’in kadîr:216 “Muhakkak ki o her şeye kadirdir.”
Ve min âyâtihî enneke terâl arda hâşiah: “Onun ayetlerinden bir tanesi de yeryüzünü kurumuş (boyun bükmüş) olarak huşu halinde görürsün.” Fe izâ enzelnâ aleyhâl mâ’: “Ne zaman ki biz ona suyu indirdik.” Ehtezzet ve rabet: “(Bir de bakarsın ki) Hareketlenir ve kabarır.” İnnellezî ahyâhâ le muhyîl mevtâ: “Muhakkak ki ona o hayatı veren odur. Elbette ki o (Allah) ölüleri diriltir.” İnnehu alâ kulli şey’in kadîr:217 “Muhakkak ki o (Allah) her şeye kadirdir.”
Vallâhu enzele mines semâi mâ’: “Allah gökten suyu indirir.” Fe ahyâ bihil arda ba’de mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra onunla (o suyla) diriltir.” İnne fî zâlike le âyeten li kavmin yesmeûn:218 “Muhakkak ki bunda işiten (dinleyen) bir kavim için ayetler (ibretler) vardır.”
Men amile sâlihan min zekerin ev unsâ: “Sizden kadın olsun erkek olsun kim salih amel işlerse.” Ve huve mu’min: “Yalnız mü’min olma (şartıyla).” Mü’min olarak salih amel işlerse. Fe le nuhyiyennehu hayâten tayyibeh: “Mutlaka ona temiz (hoş, güzel) bir hayat yaşatacağız.” Nerde? -Dünyada, hoş ve temiz bir hayat yaşatacağız. Ve le necziyennehum ecrehum bi ahseni mâ kânû ya’melûn:219 “Bir de yapmakta oldukları güzel işlerden dolayı onlara en güzeliyle mükâfat vereceğiz.” Onlara mükâfatlarını mutlaka ikram edeceğiz, vereceğiz. Nerede? -Allah onlara hoş ve temiz hayatı dünyada yaşatmıştı, bu defa mükâfatlarını ahirette verecek.
İster kadın, ister erkek olsun kim iman eder ve salih amel işlerse Allah hem dünyada hem de ahirette ona güzel bir hayat yaşatır. Allah bir kulun hayatı için “bu güzel bir hayattır” demişse o kuldan, o hayattan daha güzel bir kul, daha güzel bir hayat olabilir mi? -Nasıl olsun, elbette ki olmaz. O halde hayatımızın güzel olmasını istiyor, güzel bir hayat, temiz bir hayat yaşamak istiyorsak yapmamız gereken şey iman etmek ve salih amel işlemektir.
Ve huvellezî ahyâkum: “Size hayatı veren (sizi dirilten) odur.” Summe yumîtukum summe yuhyîkum: “Sonra sizi öldürecek, sonra sizi bir daha diriltecek.” İnnel insâne le kefûr:220 “Muhakkak ki insan çok nankördür.” Allah’ın kendisine verdiği hayatı Allah’a göre değil de kendisine göre yaşar; yani hayatını Hz. İnsan olup rabbini kazanmak için yaşamaz da sanki sadece dünya hayatı varmış, sanki Allah’ın onun üzerinde hiçbir muradı yokmuş gibi yaşar ve rabbine karşı nankörlük yapar.
İnnâ nahnu nuhyî ve numîtu ve ileynâl masîr:221 “Muhakkak ki biz diriltiriz, biz öldürürüz ve dönüş de bizedir.”
Ve ennehu huve emâte ve ahyâ:222 “Doğrusu öldüren de dirilten de odur.”
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman ettiğini iddia edenler!” Ey ben mü’minim, ben iman etmişim diyenler! İstecîbû lillâhi ve lir resûl: “Allah’a ve resulüne icabet edin.” Ne zaman? İzâ deâkum limâ yuhyîkûm: “Sizi diriltene (vahye) davet ettiğinde.” Allah ve resulü sizi Allah’ın vahyiyle diriltene; yani Allah’ın vahyine davet ettiğinde ona Allah’ın emriyle icabet edin. Va’lemû ennallâhe yehûlu beynel mer’i ve kalbihî: “Bilin ki (muhakkak ki) Allah kişi ile (insan ile) kalbi arasına girer.” Ve ennehû ileyhi tuhşerûn:223 “Muhakkak ki onun huzurunda toplanacaksınız.”
Evet, “Allah ve resulü sizi dirilten şeye (vahye) davet ettiğinde onun davetine icabet edin” buyurdu Allah. Demek ki dirilten vahiymiş! Bu durumda Allah ve resulünün davetine icabet edip vahye iman etmez ve Allah’ın vahyini ahlaka, amele dönüştürmezsek ölü olarak kalırız demektir. Bu yüzden iman etmeyenler; kâfirler, müşrikler, münafıklar, kısacası Allah’ın diriliş davetine icabet etmeyip Allah’ın vahyiyle dirilmeyenler manevi olarak ölüdür.
E ve men kâne meyten fe ahyeynâhu: “Ölü iken dirilttiğimiz kimse.” Ve cealnâ lehu nûra: “Ve ona bir nur verdiğimiz (kimse).” Allah bu nuru vahyiyle vermiştir. Yemşî bihî fîn nâs: “Onunla (o nurla) insanlar arasında yürüyor.” Ke men meseluhu fîz zulumâti leyse bi hâricin minhâ: “(O kişi) İçinden çıkamayacağı karanlıklar içinde kalan kimse gibi olur mu?” Allah’ın vahyiyle nurlanmamış, dirilmemiş biri karanlıklar içinde kalmıştır ve içinden çıkamayacak bir hal, bir hayat yaşıyor demektir. Allah da kendisine nur verdiği, insanlar içinde nurla yürüyen bir kul ile içinden çıkamayacağı karanlıklar içinde kalan birinin bir olmadığını buyurdu. Kezâlik: “İşte böyle.” Zuyyine lil kâfirîne mâ kânû ya’melûn:224 “Kâfirlere amelleri (yaptıkları) süslü görünür.”
Böyleleri kendi hayatlarını süslü, güzel görüp birbirlerine de bu hayatı süslü göstermeye, yaldızlı göstermeye çalışır ve insanları böyle bir hayata davet eder. Oysaki biri Allah’ın vahyine iman edip Allah’ın vahyiyle dirilirse, Allah ona vahiy nurunu ihsan ve ikram ederse asıl kazanan odur. Böyle biri hem dünya hayatını hem de ahiret hayatını kazanır.
Ve mâ yestevîl ahyâu ve lâl emvât: “Dirilerle ölüler bir olmaz.” Dirilerle ölüler nasıl eşit olsun, nasıl müsavi olur! Biri ölü ötekiyse diridir. İnnallâhe yusmiu men yeşâ’: “Muhakkak ki Allah dilediğine işittirir.” Yani kim Allah’ın vahyini işitmek, dinlemek isterse Allah ona işittirir. Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Ve mâ ente bi musmiin men fîl kubûr:225 “Sen kabirdekilere (ölülere) işittirecek değilsin (onlar ölüdür).” Yani manevi olarak ölü oldukları için seni, Allah’ın vahyini dinlemezler, anlamazlar.
Ve lâ tekûlû li men yuktelu fî sebîlillâhi emvât: “Allah yolunda öldürülenlere ölüler demeyin.” Bel ahyâ’: “Bilakis onlar diridirler.” Ve lâkin lâ teş’urûn:226 “Ama siz bunun şuurunda olamazsınız.” Bunu anlayamazsınız, fark edemezsiniz, sezemez, bilemezsiniz. İnsanın görmek, bilmek, anlamak kabiliyetlerinin yanında bir de şuur etme kabiliyeti vardır. Şuur etmek farklı bir özelliktir ve sadece insanda vardır.
Ve lâ tahsebennellezîne kutilû fî sebîlillâhi emvât: “Allah yolunda öldürülmüş olanları ölüler zannetmeyin (öyle hesap etmeyin).” Bel: “Bilakis (aksine).” Ahyâun inde rabbihim yurzekûn:227 “Onlar diridirler ve rablerinin katında rızıklandırılırlar.” Allah onları rızıklandırır.
Felyukâtil fî sebîlillâh: “Öyleyse Allah yolunda savaşın.” Allah yolunda savaşın demek gerektiğinde Allah yolunda ölün demektir. Eğer böyle yaparsanız zahiri olarak ölü görünseniz de aslında ölmezsiniz, Allah ile diri olursunuz. Hayatını Allah yolunda feda edebilecek duruma gelen biri yeri ve zamanı geldiğinde her şeyini feda edebilir. Böyle biri mü’min demektir. Evet, Allah “öyleyse Allah yolunda savaşmak için seferber olun” buyurdu. Ellezîne yeşrûnel hayâted dunyâ bil âhirah: “Onlar ki dünya hayatını ebedi hayatları karşılığında satmak istiyorsa.” Kim dünya hayatını verip ahireti, ebedi hayatı kazanmak istiyorsa o halde Allah yolunda savaşsın. Ölsün ya da ölmeyi göze alsın. Ve men yukâtil fî sebîlillâh: “Her kim ki Allah yolunda savaşırsa.” Fe yuktel ev yaglib: “Ölür veya galip gelirse.” Fe sevfe nu’tîhi ecran azîmâ:228 “Biz ona azim (büyük) bir ecir vereceğiz.” Ölümü göze alarak gidip savaştığı takdirde ölse de ölmese de ona azim bir ecir vereceğiz. Buradaki şart, Allah yolunda ölümü göze almaktır yoksa ille de gidip savaşta ölmek gerekmiyor.
Allah bu ayette kaybedenlerin ahirette ne söyleyeceğini beyan ediyor. Yekûlu yâ leytenî kaddemtu li hayât:229 “(Kaybedenler ahirette) Diyecek ki: Ne olurdu (keşke) ben bu hayatım için bir şeyler yapıp gönderseydim!” Keşke ebedi hayatım için bir şeyler yapıp takdim etseydim!
Ellezînettehazû dînehum lehven ve leiba: “O kimseler ki dinlerini oyun ve eğlenceye alırlar.” Biri hayatını Allah’ın kitabına göre yaşamayıp kendine göre yaşıyor ve “bunu yapmamız yeterlidir, bu kadar yapsak kurtuluruz” deyip dininin aslını öğrenmeye çalışmıyorsa, dinini rabbinden öğrenmek ve hayatını rabbinin istediği şekilde yaşamak için bir çabası, gayreti yoksa dinini oyun ve eğlenceye almış, dinini oyun gibi zannetmiştir; çünkü böyle biri rabbini dinlememiş, dinlemeye tenezzül etmemiştir. Eğer dinleseydi dinini ciddiye alır gerektiği gibi de yaşardı ve “şu kadarlık yapsak yeter” demezdi. “Benim buna ihtiyacım yok” diyen birini Allah kulu olarak nasıl kabul etsin, nasıl kabul eder! Böyle yapanlar dinlerini oyun ve eğlenceye almış, şaka gibi zannetmişlerdir.
Ve garrathumul hayâtud dunyâ: “Onları dünya hayatı mağrur etmiştir (aldatmıştır).” Onlar dünya hayatını tercih etmiş, bu yüzden dünya hayatıyla aldanmış ve mağrur olmuşlardır. Fel yevme nensâhum kemâ nesû likâe yevmihim: “Onlar nasıl ki bugüne kavuşacaklarını unuttularsa (ahiretteki hesabı, ahireti, ebedi hayatı unuttularsa) biz de onları bugün öyle unuturuz.” Hâzâ ve mâ kânû bi âyâtinâ yechadûn:230 “Bunun sebebi onlar ayetlerimizle cihad ettiler (münakaşa ettiler, savaştılar).” Yani ayetlerimizi hükümsüz bırakmak için başka şeyler söylediler, ayetlerimizi bırakıp başka şeylere daldılar. Böyle yapanlar bizi unutmuştur biz de o gün onları unuturuz ve onlara unutulmuş muamelesi yaparız.
Kullu nefsin zâikatul mevt: “Her nefis mutlaka ölümü tadacaktır.” Ve innemâ tuveffevne ucûrekum yevmel kıyâmeh: “Herkesin ecri Kıyamet günü tastamam ödenecektir.” Fe men zuhziha anin nâr: “Kim o gün ateşten uzaklaştırılırsa.” Ve udhilel cenneh: “Ve cennete girerse (cennete konulursa).” Fe kad fâzl: “Muhakkak ki büyük bir kurtuluşla kurtulmuştur (muradına ermiştir).” Ve mâl hâyâtud dunyâ illâ metâul gurûr:231 “Dünya hayatıysa aldatıcı bir hayattan başka bir şey değildir.”
Kıyamet günü insanlar ve cinler cehenneme götürülürken her bir topluluk cehennemin kapısına geldiğinde melekler onlara soru sorar. Allah bu ayette cehenneme gidenlere meleklerin sorduğu soruyu anlatır. Yâ ma’şerel cinni vel ins: “Ey cin ve insan topluluğu!” E lem ye’tikum rusulun minkum: “Size sizden (sizin içinizden) resullerimiz gelmedi mi?” Yakussûne aleykum âyât: “Size ayetlerimizi okumadılar mı?” Ayetlerimizi kıssa edip anlatmadılar mı? Ve yunzirûnekum likâe yevmikum hâzâ: “Sizi bugüne kavuşacağınıza dair uyarmadılar mı?” Bugünün geleceğini size haber vermediler mi? Kâlû şehidnâ alâ enfusinâ: “(Onlar) Derler ki: Kendi nefsimiz üzerinde şahitlik ederiz ki (geldiler ve anlattılar).” Ve garrathumul hayâtud dunyâ: “Ve dünya hayatı onları aldattı (mağrur etti).” Onlar dünya hayatına kapıldılar. Bu yüzden ayetlerimizi okuyan resullerimizi dinlemediler. Ve şehidû alâ enfusihim: “Ve kendi aleyhlerinde böyle şahitlik yaparlar.” Ennehum kânû kâfirîn:232 “Muhakkak ki onlar kâfir olmuşlardır (kâfirdirler).” Onlar imanlarını kaybederek ahirete gitmişler!
Daha önceki sohbetlerimizde söylemiştim; insanın cennete mi yoksa cehenneme mi gideceği ahirete gitmeden önce dünyadayken bellidir. “Ahirette belki şöyle olur, belki böyle olmaz daha farklı olur” dersek Allah’ın ayetlerine ters düşmüş oluruz. Zaten bütün mesele ahirete giderken imanı kurtarabilmektir. Allah ölüm anındaki hali anlatırken ayet-i kerimede; “ölen eğer sağdakilerden biriyse (kitabını sağdan alacaksa) ona selam vardır”233 buyurur. Kitabını önden veya sağdan almalarının sebebi kitaplarını daha dünyadayken ahirete önden göndermeleridir.
Kitabını arkadan veya soldan alanlar ise Allah’ın ayetlerine iman etmemiş, salih amel işlememiş, dolayısıyla yapmaları gerekenleri arkalarında bırakmış olanlardır. Allah ayet-i kerimenin devamında “ölen delalette ve yalancılardan ise (kitabını soldan alan biriyse) ona da kaynar sudan ziyafet vardır”234 buyurur. Yani melekler ona “sen ebediyen kaybettin, sen cehennemliksin” dediğinde başından aşağı kaynar sular dökülür. “Ölen mukarrebundan biriyse (Allah’a yakın olanlardan biriyse) ona da hemen rahatlık vardır, naim cenneti vardır.”235 Yani, Allah’ın ona özel bir muamelesi vardır.
Evet, ayetlerden de anlaşıldığı gibi her şey ölmeden önce belli oluyormuş. Allah, ölüm anında imanını kurtaran birine selam gönderir ve onu huzuruna kabul eder. İmanını kaybedenler ise ebediyen kaybeder, dolayısıyla onlara kaynar sudan ziyafet vardır.
Ölen, Allah’a yakın olanlardan, mukarrebundan biriyse ona da hemen cennet vardır. Allah mukarrebun için “onlar Allah yolunda yarışanlardır”236 buyurmuştur. Yani mukarrebunlar ebedi hayatını kazanmak, Hz. İnsan olmak için yarışanlar ve müsabaka yapanlardır. Allah böyle söylüyor. Bu yüzden bize düşen; son nefese hazırlık yapıp iman ile gitmektir. Bunun için de “acaba imanımı kurtarır mıyım kurtarmaz mıyım” diye korkup endişe etmektir.
Fe emmâ men tagâ: “Her kim ki azgınlık yapmışsa.” Haddini aşmışsa, rabbini dinlemeyip şeytanın iğvasına kapılmışsa. Ve âseral hayâted dunyâ: “Dünya hayatını tercih etmişse.” Fe innel cahîme hiyel me’vâ:237 “Muhakkak ki onun varacağı yer cehennemdir.”
Yâ eyyuhâllezîne âmenû mâ lekum: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)! Size ne oldu böyle (size ne oluyor)?” İzâ kîle lekumunfirû fî sebîlillâhissâkaltum ilâl ard: “Size ‘Allah yolunda savaşa çıkın’ denildiğinde yerinizde yığılıp kaldınız (yerinizde çakılıp kaldınız).” E radîtum bil hayâtid dunyâ minel âhirah: “Siz dünya hayatını ahiret hayatına tercih mi ettiniz?” Fe mâ metâul hayâtid dunyâ fîl âhirati illâ kalîl:238 “Dünya hayatının geçimi ahiret hayatı yanında pek azdır.” Dünya hayatı ahiret hayatının yanında küçücük ve basit bir şeydir. Hal böyleyken dünya hayatını ahiret hayatına tercih mi ettiniz!
İnnellezîne lâ yercûne likâenâ: “Bize kavuşmayı arzu etmeyenler (ümit etmeyenler).” Ve radû bil hayâtid dunyâ: “Dünya hayatına razı olup yetinenler (yetinmiş olanlar).” Vatmeennû bihâ: “Onunla (dünya hayatıyla) mutmain olup rahatlayanlar.” Vellezîne hum an âyâtinâ gâfilûn:239 “Onlar ayetlerimizden gafil olanlardır.” Bu halleri ayetlerimizi bilmediklerinden, dinlemediklerinden ve anlamadıklarından dolayıdır.
Ve mâl hayâtud dunyâ illâ leibun ve lehv: “Dünya hayatı bir oyundan ve bir oyalanmadan başka bir şey değildir.” Ve led dârul âhiratu hayr: “Ahiret hayatıysa hayırlı olandır.” Kimin için hayırlıdır? Lillezîne yettekûn: “Takva sahipleri için.” Allah’a karşı sorumluluğunu bilip kabul eden ve bu sorumluluğunu yerine getirmeye çalışanlar için ahiret hayatı hayırlıdır. Ötekilerin yeri ise cehennemdir. E fe lâ ta’kılûn:240 “Siz akıllanmayacak mısınız (aklınızı başınıza almayacak mısınız)?”
Zuyyine lillezîne keferûl hayâtud dunyâ: “Kâfirler için dünya hayatı bezendi (süslü göründü).” Ve yesharûne minellezîne âmenû vellezînettekav: “(O kâfirler) İman edip takva sahipleriyle alay ediyorlar.” Kâfirler, Allah’a karşı sorumluluğunu yerine getirmeye çalışanlarla eğleniyor, dalga geçiyor, onları küçümsüyor, kendilerini akıllı, onları da akılsız görüyorlar. Fevkahum yevmel kıyâmeh: “Kıyamet günü onların fevkindedirler (üzerindedirler).” Yani kâfirler, her ne kadar onlarla alay etse ve kendilerini onlardan üstün görse de hakikatte iman edip takva sahibi olanlar kâfirlerden üstündür, onların fevkindedir. Asıl o zaman (Kıyamet günü) takva sahipleri onlarla alay edecek. Vallâhu yerzuku men yeşâu bi gayrihisâb:241 “Ve Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”
Men kâne yurîdul hayâted dunyâ ve zînetehâ: “Her kim ki dünya hayatını ve onun süsünü (ziynetini) isterse (arzu eder, tercih ederse).” Nuveffi ileyhim a’mâlehum fîhâ: “Biz ona orada (dünyada) yaptıklarının karşılığını tamamen öderiz.” Hem de hiçbir şeyi eksik bırakmadan öderiz. Ve hum fîhâ lâ yubhasûn:242 “Onlara hiçbir şekilde bir haksızlık yapılmaz.” Ama onların ahiretten nasibi yoktur. Ulâikellezîne leyse lehum fil âhırati illân nâr: “İşte bunlara ahirette ateşten başka bir şey yoktur.” Ve habita mâ sanaû fîhâ ve bâtılun mâ kânû ya’melûn:243 “Orada (dünyada) yaptıkları boşa gitmiştir ve amelleri de batıl olmuştur.” Dünyayı, dünya hayatını tercih ettiklerinden dolayı ahiret için kendilerine göre bir şey yapmış, çalışmış olsalar bile amelleri boşa gitmiştir.
Allâhu yebsutur rızka li men yeşâ’: “Allah dilediği kimseye rızkı genişletir.” Ve yakdir: “Ve (dilediğine de rızkı) takdir eder.” Yani bir miktara bağlar, kısıtlar. Ve ferihû bil hayâtid dunyâ: “(O dünya hayatını tercih edenler) Dünya hayatıyla ferahlanmaktalar (ferahlarlar).” Ve mâl hayâtud dunyâ fîl âhırati illâ metâ’:244 “Oysaki ahiretin yanında dünya hayatı bir yol azığından ibarettir.”
Lehum azâbun fîl hayâtid dunyâ: “Onlara dünya hayatında azap vardır.” Ve le azâbul âhırati eşakk: “Ahiret azabıysa (onlar için) elbette daha zorludur.” Ve mâ lehum minallâhi min vâk:245 “Onları Allah’tan koruyacak hiç kimse de yoktur.” Onları Allah’tan koruyacak hiç kimse olmaz.
Ellezîne yestehıbbûnel hayâted dunyâ alâl âhırah: “O kimseler ki dünya hayatını sevip onu ahirete tercih ederler.” Ve yasuddûne an sebîlillâh: “Bir de Allah’ın yolundan çevirirler.”
Peki, dünya hayatını tercih etmekle insanları Allah yolundan çevirmenin alakası nedir?
Biri dünya hayatını sevip dünyayı ahirete tercih etmişse aynı şekilde insanları da dünya hayatını sevmeye, kazanmaya davet eder. Bu yüzden dünyayı tercih edenler insanları dünyaya davet etmekle onları Allah yolundan çevirir. Genelde anne, babalar böyle yapıp kendi çocuklarına dünya hayatını sevdirmeye çalışır. Örnek vermek gerekirse; çocuklarını on, on beş yıl boyunca okula gönderip okutur ve çocuklarına “ille de dünya hayatınızı kazanın” derler. Ya çocuk, daha okulu bitirmeden ölürse! Bu durumda anne babalar çocukları için “bir şey olmaz, cehenneme gitsin” demiş olmazlar mı! Yaptıkları şey bu olmuyor mu! Hal böyleyken anne babalar çocuklarını dünyaya bu kadar gömerek, onlara dünya hayatını sanki her şeymiş gibi anlatarak çocuklarını Allah yolundan alıkoymuş olmuyorlar mı? -Oluyorlar. İşte, bundan dolayı “dünya hayatını ahirete tercih edenler bir de insanları Allah yolundan çevirirler, Allah’ın yolu önünde set olurlar” buyurdu Allah.
Ve yebgûnehâ ivecâ: “Onu eğri olarak görmelerini isterler.” Dünyayı tercih edenler kendisiyle beraber olanlara ahiretin yolunu, Allah’ın yolunu eğri gösterirler. Aynı şekilde ahireti dünyaya tercih etmeyi yanlış olarak gösterirler. Ulâike fî dalâlin baîd:246 “İşte onlar uzak bir delalet (bir sapıklık) içindedirler.” Böyleleri Allah yolundan o kadar uzaklaşmış ki artık yola gelemezler.
Zâlike bi ennehumustehebbûl hayâted dunyâ alâl âhırah: “Bunun sebebi onların dünya hayatını sevip dünyayı ahirete tercih etmiş olmalarıdır.” Ve ennallâhe lâ yehdîl kavmel kâfirîn:247 “Kesinlikle Allah kâfirler kavmini hidayete erdirmez.” Bunlar kâfirdir, hakkı ve hakikati inkâr eder, örter. Allah da kâfirleri hidayete erdirmez. Allah ayetin devamında bu kâfirler için Ulâikellezîne tabeallâhu alâ kulûbihim ve sem’ihim ve ebsârihim, ve ulâike humul gâfilûn: “Allah onların kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürler. İşte, onlar gafillerin ta kendileridir”248 buyurmuştur.
Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, dolayısıyla bütün mü’minleredir. Vasbır nefseke: “Sen sabret.” Meallezîne yed’ûne rabbehum bil gadâti vel aşiyy: “Sabah akşam rabbine yalvaran (dua eden) o insanlarla beraber ol (ve onlarla beraber sabret).” Yurîdûne vechehu: “Onlar (Allah’ın) cemalini isterler.” Ve lâ ta’du aynâke anhum turîdu zînetel hayâtid dunyâ: “Dünya hayatının ziynetini isteyip de gözünü onlardan ayırma.” Dünya hayatının süsüne bakma, gözünü dikme. Dünya hayatını arzu ederek, sabah, akşam rabbinin cemalini isteyenlerden ayrılma, gözlerini de onlardan ayırma!
Ve lâ tutı’ men agfelnâ kalbehu an zikrinâ: “Zikrimizden kalbini gafil kıldıklarımızla beraber olma.” Onlar zikrimizden gafil oldukları için dünya hayatını tercih etmişlerdir. Zikir; Kur’an’dır, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir, “Allah Allah” demektir. Vettebea hevâhu ve kâne emruhu furutâ:249 “Onlar kendi keyiflerinin ardına düşmüşler, işleri aşırılık olmuştur. Sen onlara uyma, tabi olma (onlarla beraber olma).” Neden onlarla beraber olmayalım? -Çünkü dünya hayatını tercih edenlerle beraber olmak bizi de onlardan yapar. Peki, kiminle beraber olmamız gerekir? -Allah’ın ayette buyurduğu gibi Allah’ın cemalini isteyenlerle beraber olmamız gerekir.
Ellezîne dalle sa’yuhum fîl hayâtid dunyâ ve hum yahsebûne ennehum yuhsinûne sun’â:250 “Onlar dünya hayatında yaptıklarından dolayı güzel yaptıklarını zannederler; ama yaptıkları boşa gitmiştir.” Dünya hayatını kazanırlarken güzel yaptıklarını zannederler, hatta etrafındakiler de onları takdir eder; ama dünyayı tercih ettikleri için yaptıkları boşa gitmiştir. Allah Kıyamet günü onları huzuruna aldığında dünyalık hiçbir şeyi beraberlerinde götüremedikleri için hayatları, gösterdikleri bütün çaba ve gayretleri boşa gider. Dünya hayatını kazanmak için o kadar çalışmışlardı; ama kazandıklarını öldüklerinde dünyada bırakırlar ve ahirete bir şey götüremezler, bu yüzden de bütün hayatları boşa gitmiş olur! “Böyle yapanlar ayetlerimi ve resullerimi alaya almış ve eğlenmiş olanlardır.”251 Bunlar Allah’ı ciddiye almadıklarından dolayı Allah’ın ayetlerini ve resullerini alaya almıştır.
İnnehu men ye’ti rabbehu mucrima: “Her kim ki rabbine mücrim olarak (suçlu olarak) gelirse.” Fe inne lehu cehennem: “Muhakkak ki ona cehennem vardır.” Lâ yemûtu fîhâ ve lâ yahyâ:252 “Orada ne ölür ne de dirilir.” O orada ne ölür ne de yaşar. Rabbine mücrim olarak gelmek; rabbini dinlemeyerek ona karşı suç işlemek demektir. Bundan büyük cürüm de olmaz. Allah bu yüzden mücrim olanlar için “muhakkak ki ona cehennem vardır” buyurdu.
Ulâikellezîne keferû bi âyâti rabbihim ve likâihî: “İşte bunlar o kimselerdir ki rablerinin ayetlerini ve ona kavuşmayı inkâr etmişlerdir.” Fe habitat a’mâluhum: “Onların amelleri boşa gitmiştir.” Fe lâ nukîmu lehum yevmel kıyameti veznâ:253 “Kıyamet günü onlar için bir terazi tutmayacağız.” Biri Allah’ın ayetlerini ve Allah’ın likasını, vuslatı; yani Allah’a hem dünyadaki hem de ahiretteki kavuşmayı yok sayarsa, yalan sayarsa Allah onun için bir terazi tutmaz. Böyle biri amel işleyip namaz kılmış, oruç tutmuş, hacca gitmiş, ibadet yapmıştır ama amellerinin hepsi boşa gitmiştir; çünkü Allah onun bu yaptıklarını teraziye bile koymaz.
Allah’ın ayetlerini iyi anlamak için kendimizden örnekler vermemiz gerekir. Biraz düşünelim; kendi evladımız devamlı güzel şeyler yapsa; ama birileriyle evladımıza haber gönderip “git evladıma şunu söyle” desek ve evladımız da söylediklerimizi ciddiye almayıp istediğimiz şeyi yapmasa, bizi dinlemese bu durumda bizi baba olarak kabul etmiş olur mu? Ya da evladımız olarak bizi ciddiye almış olur mu? -Elbette ki olmaz. Aynı şekilde biri de bir kul olarak kendisini yaratan rabbini, rabbinin ayetlerini dinlemese, anlamaya çalışmasa rabbini ciddiye almış olmaz. Allah bu yüzden onu mücrim olarak kabul eder. Bu mücrimliğinin cezası da ebedi cehennem olur; çünkü Allah yaptıkları güzel şeyler için dahi onlara bir terazi tutmayacağını buyurdu. Allah, kâfirlere terazi tutmaz; yani böyle olanlar imanını kaybetmiştir.
E fe men vaadnâhu va’den hasena: “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz kimse.” Fe huve lâkîhi: “(Va’dimiz onun için gerçekleşip) O ona kavuşunca.” Kendisine va’dettiğimize erişince. Ke men metta’nâhu metâal hayâtid dunyâ: “O, dünya hayatının geçici zevkini kendisine yaşattığımız kimse gibi olur mu?” Summe huve yevmel kıyâmeti minel muhdarîn:254 “Sonra Kıyamet günü huzurumuza geldiğinde (ikisi bir olur mu)?” Allah, “dünya hayatının geçici zevkini sonuna kadar yaşayan biriyle ebedi hayatını kazanmak için yaşayan biri huzura geldiğinde hiç bir olur mu” buyuruyor; yani bu ikisi arasında kıyas yapıyor! Elbette ki onlar bir olmaz.
Ve mâ hâzihil hayâtud dunyâ illâ lehvun ve laib: “Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan ibarettir.” Ve inned dârel âhirate le hiyel hayevân: “Muhakkak ki ahiret yurdu gerçek hayattır.” Son hayat, öz hayat, asıl hayat ahiret hayatıdır. Lev kânû ya’lemûn:255 “Keşke bilselerdi.” Bilselerdi, bunu anlasalardı ne olurdu!
Bu ayette hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Yâ eyyuhân nebiyy: “Ey nebim (ey peygamberim)!” Kul li ezvâcike: “Hanımlarına de ki.” İn kuntunne turidnel hayâted dunyâ: “Eğer siz dünya hayatını istiyorsanız.” Ve ziynetehâ: “Ve onun süsünü (istiyorsanız).” Fe teâleyne: “Gelin.” Umetti’kunne ve userrihkunne serâhan cemîlâ:256 “Size dünya hayatından istediğinizi ikram edeyim ve sizi güzellikle bırakayım (boşayayım).” Allah “hanımların dünya hayatını ve ziynetini tercih ederlerse hepsini boşa” buyurdu.
Mü’minlerin, Müslümanların bu ayeti nasıl anlaması gerekir?
Peygambere emir neyse ümmete de emir odur. O halde “ben mü’minim, Müslümanım” diyen biri eşini seçerken eş adayının dünyayı mı yoksa ahireti mi tercih ettiğine bakmalıdır. “Evleneceğim kişi namaz kılıyor, Kur’an okuyor” demek yeterli değildir. Devamlı anlatmaya çalışıyoruz; bir, Allah’ın indirdiği, bir de insanların uydurduğu din vardır. Bu durumda eş olarak seçilecek kişinin uydurulan dine mi yoksa indirilen dine mi tabi olduğuna bakmak lazım. Bu yüzden evlenirken bu tedbiri almak gerekir.
Em hasibellezînecterahûs seyyiât: “Yoksa o kötülükleri yapıp duran kimseleri.” En nec’alehum kellezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “Yoksa onları iman edip salih amel işleyenler gibi mi yapacağız!” Onların hayatı da iman edip salih amel işleyen kimselerin hayatı gibi mi olacak! Sevâen mahyâhum: “Onların hayatları bir olur mu (eşit olur mu)?” Hem dünya hayatları hem ahiret hayatları nasıl eşit olsun! Onları bir tutacağımızı mı zannediyorlar! Ve memâtuhum: “Onların ölümleri (bir mi olacak, aynı mı olacak)!” Yani dünya hayatları ve ölümleri birbirine benzese olur mu! Sâe mâ yahkumûn:257 “(Eğer böyle düşünüyorlarsa) Ne kötü hüküm veriyorlar.” Bu ne kötü bir hükümdür!
Biri iman edip salih amel işleyerek başka biri de kötülük yaparak yaşasa sonra da hem hayatları hem de son nefesteki halleri birbirine benzese olur mu! Böyle bir şey olmaz. Biri ölürken cennetle müjdelenir, diğerine ise kaynar sudan ziyafet vardır. Bu yüzden dünya hayatları da, ölümleri de birbirine benzemez.
Ve zerillezînettehazû dînehum leiben ve lehva: “Dinlerini oyun ve eğlence edinen (dünya hayatının aldattığı) o kimseleri bırak.” Ve garrathumul hayâtud dunyâ: “Onları dünya hayatı mağrur etmiştir.” Ve zekkir bihî: “Şunu da zikret (şunu da hatırlat, anlat).” En tubsele nefsun bimâ kesebet: “Her kim ki kazandıkları (yaptıkları) yüzünden azaba düşerse.” Leyse lehâ min dûnillâhi veliyyun: “Onun için orada Allah’tan başka veli (Allah’tan başka dost) bulunmaz.” Allah ona o da Allah’a dost olmadığına göre hiç kimse onu düştüğü azaptan kurtaramaz.
Ve lâ şefî’: “(Ona) Bir şefaatçi bulunmaz.” Kimse ona şefaat edemez. Ve in ta’dil kulle adlin lâ yu’haz minhâ: “O orada her türlü fidyeyi buluşturup getirse de ondan kabul edilmez.” Ulâikellezîne ubsilû bimâ kesebû: “Onlar azabın pençesine düşmüş kimselerdir.” Lehum şarâbun min hamim: “Onlara orada içecek olarak kaynar su vardır.” Ve azâbun elîm: “Ve elim bir azap vardır.” Bimâ kânû yekfurûn:258 “Kâfir olduklarından dolayı.” Dinlerini oyun ve eğlenceye aldıklarından ve dünya hayatını ahirete tercih ettiklerinden dolayı onlara elim bir azap vardır, buyurdu Allah. Dinlerini oyun ve eğlence edinmeleri demek; hakikati aramamaları ve rablerinin kendilerinden ne istediğinin derdinde olmamaları demektir.
Fe a’rid: “Sen yüz çevir.” An men tevellâ an zikrinâ ve lem yurid illâl hayâted dunyâ:259 “Bizim zikrimizden yüz çevirenlerden ve dünya hayatından başka bir şey istemeyenlerden sen de yüz çevir.” Bizim zikrimizden, ayetlerimizden, “Allah Allah” demekten ve Allah’ın hesabını yapmaktan yüz çevirenlerden sen de yüz çevir; çünkü onların tercihi dünya hayatıdır. Onlar dünya hayatını tercih etmişlerse Allah’ın zikrinden yüz çevirdiklerinden dolayıdır.
Zâlikum bi ennekumuttehaztum âyâtillâhi huzuvâ: “(Cehenneme gitmenin) Sebebi budur ki siz Allah’ın ayetlerini eğlenceye aldınız (ciddiye almadınız).” Ve garratkumul hayâtud dunyâ: “Dünya hayatı sizi mağrur etti (aldattı).” Fel yevme lâ yuhracûne minhâ: “Bu yüzden artık o gün oradan (ateşten, cehennemden) çıkarılmazlar.” Cehennemden çıkış yoktur. Ve lâ hum yusta’tebûn:260 “Onların affedilmesi de artık mümkün değildir (tövbeleri kabul edilmez).”
Yâ eyyuhân nâs: “Ey insanlar!” İnne va’dallâhi hakk: “Muhakkak ki Allah’ın va’di haktır.” Fe lâ tegurrannekumul hayâtud dunyâ: “Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın.” Ve lâ yegurrannekum billâhil garûr:261 “Allah’a karşı mağrur olan (şeytan) sizi Allah ile aldatmasın.” Sakın şeytan sizlere “Allah’ın rahmeti çoktur, bizi affeder” dedirtip sizi Allah ile aldatmasın.
Ve udhilellezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “İman edip salih amel işleyenler şuraya dâhil olurlar.” Cennâtin tecrî min tahtihâl enhâru hâlidîne fîhâ bi izni rabbihim: “Rablerinin izniyle onlar altlarından ırmaklar akan ebedi kalacakları cennetlere (dâhil olurlar).” Tahiyyetuhum fîhâ selâm:262 “Orada onlara esenlikle selam vardır.”
Ve kâlellezî âmene: “İman eden kimse dedi ki:” Yâ kavmittebiûni: “Ey kavmim! Bana tabi olun.” Ehdikum sebîler reşâd:263 “Sizi rüşt yoluna hidayet edeyim.” Kemale ereceğiniz yola sizi hidayet edeyim.
Yâ kavmi innemâ hâzihil hayâtud dunyâ: “Ey kavmim! Gerçekten bu dünya hayatı.” Metâ’: “Bir kazanç yeridir (bir kazançtan ibarettir).” Ve innel âhirate hiye dârul karâr:264 “Ahiret yurduysa karar kılınacak yerdir.” Ahiret hayatı ebedi olarak durulacak hayattır.
Men amile seyyieten fe lâ yuczâ illâ mislehâ: “Her kim ki bir kötülük yaparsa cezası onun mislidir (misli bir kötülüktür, bir cezadır).” Ve men amile sâlihan min zekerin ev unsâ: “Erkek olsun, kadın olsun her kim de salih bir amel işlerse.” Ve huve mu’min: “Yalnız o mü’min olursa (mü’min olarak bunu yaparsa).” Fe ulâike yedhulûnel cenneh: “İşte onlar cennete girecekler.” Cennete girecek olanlar onlardır. Yurzekûne fîhâ bi gayri hisâb:265 “Onlar orada hesapsız olarak rızıklanırlar.”
İnnâ le nensuru rusulenâ: “Muhakkak ki biz resullerimize yardım edeceğiz.” Vellezîne âmenû: “İman edenlere de.” Onlarla beraber iman edenlere de yardım edeceğiz. Fîl hayâtid dunyâ: “Dünya hayatında.” Ve yevme yekûmul eşhâd:266 “Ve şahitlerin hazır olacağı günde de (onlara yardım edeceğiz).” Yani hesap yerinde de onlara yardım edeceğiz.
Ricâlun: “(Allah’ın öyle kulları) Öyle adamlar (öyle delikanlılar) var ki.” Lâ tulhîhim ticâratun ve lâ bey’un an zikrillâh: “Ne bir ticaret ne bir alışveriş onları Allah’ı zikirden alıkoyar.” Ve ikâmis salât: “Namazı ikame etmekten.” Ve îtâiz zekât: “Zekâtı vermekten.” Yehâfûne yevmen tetekallebu fîhil kulûbu vel ebsâr:267 “Onlar kalplerin ve gözlerin döneceği günden korkarlar.” Kıyamet gününün hesabını yapıp korkarlar. Bu yüzden ne bir ticaret ne bir alışveriş onları Allah’ın zikrinden, namazı ikame etmekten ve zekâtı vermekten alıkoyar.
Ve hâzâ zikrun mubârakun enzelnâhu: “İşte bu (Kur’an) bizim indirdiğimiz mübarek bir zikirdir.” İndirdiğimiz Kur’an’dır, ayetlerimizdir. E fe entum lehu munkirûn:268 “Şimdi siz bunu inkâr mı ediyorsunuz?”
İn huve illâ zikrun lil âlemîn:269 “Muhakkak ki bu (Kur’an) bütün âlemler için bir zikirdir (bir hatırlatmadır, bir öğüttür).”
Zâlike netlûhu aleyke minel âyâti vez zikril hakîm:270 “Biz bu hikmet dolu ayetlerden ve zikirden (ayetlerimizin hükümlerini) sana aşama aşama okuyoruz.”
İnnellezîne keferû: “Muhakkak ki o kâfirler.” Bizzikri lemmâ câehum: “Kendilerine bu zikrimiz (bu Kur’an) geldiği zaman (onu inkâr ederler).” Ve innehu le kitâbun azîz:271 “Hâlbuki (muhakkak ki) bu aziz olan kitabımızdır.”
Ve mâ huve illâ zikrun lil âlemîn:272 “Bu Kur’an bütün âlemler için ancak bir öğüttür.”
Allah dünya hayatını ahiretin önüne koyanlara “mücrim” dedi, “kâfir” dedi. “Onların yeri cehennemdir” ve “onlar için bir mizan, bir terazi tutmayız” dedi. “Onlar dünya hayatını ahirete tercih etmiştir. Hem de bunu yaparken bir de Allah’ın yoluna set oluyorlar. Allah’a gitmek isteyenlere kendilerine göre dünya hayatını kazanmak için yol gösterip Allah’ın yolunu kapatıyorlar ve Allah yoluna set çekiyorlar” buyurdu. Böyle olanlar Allah’a, Allah’ın yoluna düşman olmuştur; ama bundan haberleri yoktur. Hiç bundan daha vahim bir durum var mıdır!
Bir de Allah “onlar yaptıklarını beğenirler, yaptıkları onlara süslü gösterilir”273 buyurdu. Onlar yaptıklarını birbirlerine süslü gösterirler. Şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterip “böyle yaparsan bu dünyada rahat edersin ayrıca cennet de senin olur” der. Şeytan onlara böyle söyler; ama ayetlere baktığımızda Allah dünyayı ahirete tercih edenler için öyle söylememiş “onlara dünyada yaptıkları amellerinin karşılığını tastamam öderiz; ama onların ahiretten nasipleri yoktur”274 buyurmuştur. Yani “dünyaya çalıştıkları için dünyadaki hesaplarını tastamam öderim; ama ahiretten nasipleri yoktur, onlara mizan tutmam” dedi.275 Allah amelleri her ne olursa olsun onların imansız olduğunu söyledi.
Aynı şekilde “onlar benim dinimi alaya almış, dalga geçiyor, onunla istihza ediyorlar. Onlar dinini oyun ve eğlenceye almışlar” buyurdu.
Dinini oyun ve eğlenceye almak ne demektir?
Sen “rabbim bana ne vahyetmiş” demek yerine “falan kitapta şöyle yazıyor, falan âlim böyle demiş, falancalar böyle söylemiş” dersen dinini oyun ve eğlenceye almış olursun. “Peki, Allah ne söylemiş” dendiğinde “bilmiyorum” dersen bu durumda senin dinin yok, kitabın yok demektir. Bu dinin bir kitabı vardır; ama senin kitabın yoktur; çünkü sen Allah’ın kitabını, ayetlerini kabul etmemişsin! Kabul etseydin başka kitapları değil Allah’ın kitabını ölçü alır ve hayatını Allah’ın vahyine göre yaşardın.
Neden bu kadar keskin bir çizgi çizmek zorundayız?
Çünkü Allah böyle söylüyor! Hiç kimse Allah’ın sözünü yumuşatamaz. Hal böyleyken Allah’ın vahyini bırakıp başka şeylerin peşinden koşanlar için “sizin de durumunuz iyidir. Zaten namazınızı kılıp orucunuzu da tutuyorsunuz, siz de cennete gidersiniz” diyebilir miyiz! Kim bunu söyleyebilir! Allah adına kim böyle hüküm verebilir? -Hiç kimse böyle bir hüküm veremez; çünkü Allah’ın kitabı ortadadır ve Allah her şeyi bu kitapta apaçık vahyetmiştir.
Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “Allah, cennet karşılığında mü’minlerden mallarını ve canlarını satın almıştır”276 buyurdu. Demek ki önce malını ve canını veriyor ondan sonra cenneti alıyorsun; yani cenneti namazla, oruçla, hacla, zekâtla alamıyorsun, onu almak için malını ve canını vermen gerekir. Dikkat edilirse Allah yapılacak amelleri saydıktan sonra ayetin devamında ısrarla, özellikle “eğer o mü’minse” buyuruyor. O halde biri mü’min değilse ameli boşa gitmiştir. Bundan dolayı devamlı “iman amelden önce gelir. İnsanın önce iman etmesi gerekir” diyoruz.
Bu durumda amellerimizin boşa gitmesini istemiyorsak mü’min olup olmadığımıza bakmamız; yani imanımızı, amelimizi, halimizi, islamımızı, ibadetimizi Kur’an’a arz edip halimizin Allah’a göre doğru olup olmadığına, güzel olup olmadığına bakmamız gerekir. İmanımızı Kur’an’a arz ettiğimizde Kur’an imanımızın olmadığını söylüyorsa bu durumda istediğimiz kadar “benim imanım var” diyelim aslında imanımız yok demektir. Herkes imanımıza şehadet etse de Allah imanımızın olduğuna şahitlik yapmaz.
İmanımızı Kur’an’a arz ettiğimiz gibi aynı şekilde “cenneti kazanır mıyım, kazanmaz mıyım” deyip amelimizi Kur’an’a arz ettiğimizde Allah bizim için “sen cenneti kazandın” diyorsa hiç kimse bunu kabul etmese de cenneti kazanmışız demektir; ama Allah cennetlik olduğumuzu söylemiyorsa bu durumda herkes istediği kadar cenneti kazandığımızı söylesin kaybetmişiz, cenneti kazanamamışız demektir. Bu yüzden hükmü her zaman için Allah’a sormamız gerekir.
Evet, dediğim gibi; Allah’ın kitabından, vahyinden, ayetlerinden habersizsek onu anlamamış, anlamaya çalışmamışsak kitabımız yoktur, dolayısıyla böyle bir ölçümüz de yoktur. Sadece kendi kendimizi, birbirimizi kandırıyoruz demektir! Bu da bizim için son nefeste bir felaket olur, bizim için kaynar sudan ziyafet olur!
Allah için ümmet olarak halimize baktığımızda aslında durumun ne kadar vahim olduğunu hep beraber görüyor ve biliyoruz!
Öyleyse bize düşen nedir?
Bize düşen yardım etmektir. Nasıl ki yangın çıkan bir evde içeridekileri kurtarmak için “uyanın yangın var” diye bağırıp feryat ediyorsak aynı şekilde manevi olarak da insanlara “asıl hayat dünya hayatı değil asıl hayat ahiret hayatıdır. Dünyaya ebedi hayatımızı kazanmaya gelmişiz, bunun için çalışmamız lazım. Bu gittiğimiz yol yol değil” deyip feryat etmemiz ve insanlara yardım etmemiz gerekir.
Allah bize Hz. İnsan olma sorumluluğunu yüklemiştir. Bu sorumluluğu bilenler feryat eder. Bu yüzden Hz. Ebubekir (r.a.) “keşke insan değil de bir taş olsaydım. Taş olsaydım da bu sorumluluğu taşımasaydım. Allah, Kıyamet günü beni huzura alıp hesaba çekmeseydi” buyurmuştur. Hz. Ömer (r.a.) de “keşke toprak olsaydım, ölseydim de bir daha rabbim beni diriltmeseydi, diriltip hesaba çekmeseydi” buyurmuştur. Aynı şekilde Hz. Ali (r.a.) de “keşke anam beni doğurmasaydı. Doğmadan ölseydim, ölseydim de huzura çıkıp hesap vermeseydim” buyurmuştur. İşi bilenler, hesabı bilenler, sorumluluğu bilenler, anlayanlar böyle söylemiştir.
O halde bir mü’min “ben, Allah’ın huzuruna çıkıp hesap vereceğim” dediğinde taş olmayı tercih etmiyorsa bir sorun var demektir.
Gördüğümüz bütün varlıklar mutlaka bizden daha iyi durumdadır; çünkü her biri aşk ile, muhabbet ile rabbini durmaksızın hamd ile tesbih eder ve hiçbiri isyan etmez. O halde bir taş, bir toprak, bir ağaç bizden çok daha iyi bir durumdadır, Allah’a da bizden çok daha yakındır. İnsanın bunu bilince taşa sarılması geliyor öyle değil mi!
Huzura çıkıp hesap vermek gerçekten ağır bir iş, en büyük iştir. O gün en büyük gündür. Bu yüzden Allah Kıyamet günü için “büyük gün”277 demiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah bir kuluna iki korkuyu birden yaşatmaz. Dünyadayken korkanlar ahirette korkmaz, dünyadayken korkmayanlar ahirette korkar” buyurur. İnsanın hem dünyada hem ahirette korkması diye bir şey yoktur; çünkü Allah bir kuluna iki korkuyu birden yaşatmaz, bu nedenle dünyada korkanlar ahirette korkmaz. Allah’ın ayet-i kerimede buyurduğu gibi “onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.”278
Evet, hep beraber Allah’ın El Muhyi ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya, bununla beraber Allah’ın Muhyi ismine nasıl iman edeceğimizi öğrenmeye çalıştık.
Allah bizi Muhyi ismine iman edenlerden, vahyiyle dirilmiş olanlardan, hayat bulanlardan eylesin. Allah bizi zikrinden yüz çevirenlerden eylemesin. Allah bizi ahireti dünya hayatına tercih edenlerden, Muhyi ismiyle dirilip her anda rabbiyle beraber olan kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
