close

EL HAKEM

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Mescide girerken küçük bir çocuk “hocam nasılsınız” deyip beni sordu. Küçük arkadaşımız bunu elbette ki babasından öğrenmiştir. Arkadaşlar bunca zamandan sonra hâlâ beni bir hoca olarak görüyor, benim kuru kuruya bir bilgi verdiğimi zannediyorsa gerçekten vay halimize; çünkü hala onlarla tanışamamışız demektir. Bu iş o kadar basit değildir. Biri beni bir hoca olarak görürse benden sadece kuru bir bilgi alabilir. Kuru bir bilgi de yük olan bilgidir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “doymayan nefisten, kabul olmayan duadan, fayda vermeyen ilimden sana sığınırım ya rabbi”499 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz doymayan nefis olarak mideyi kastetmemiş, “gözün doyumsuzluğundan sana sığınırım ya rabbi” buyurmuştur, bunun yanı sıra “ben de dua yapmış olayım” diye rastgele yapılmış bir duadan da Allah’a sığınmıştır.

Eğer bizim verdiğimiz kuru bir bilgi ise o halde o bilgi fayda vermeyen bir bilgidir; çünkü imana, ahlaka, amele dönüştürerek hayatımızın içine alıp yaşamadığımız bilgiler faydasızdır ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz fayda vermeyen ilimden Allah’a sığınmıştır.

Şu anda ihtiyacımız olan şey bilgi değildir. Zaten her tarafta bilginin kaynadığı, bilgiye erişimin çok kolay olduğu bir dönemdeyiz. Bir şey öğrenmek isteyen biri için öğrenmenin yolları o kadar çok ve açıktır ki öğrenmek istenildiğinde öğrenilmemesi mümkün değildir. Bir anda yüzlerce âlimin bir konu hakkında ne söylediğini elimizdeki aletleri kullanarak rahatlıkla öğrenebiliriz; fakat şu anda ihtiyacımız olan şey bilgi değil Allah’a imandır. Sorunumuz; kendimizi bilmemek, tanımamak, kendimizi Allah’ın nefhettiği ruh olarak tatmamak ve Allah’ı kabul etmemektir. Allah’ı bilmemek değil Allah’ı kabul etmemektir.

Evet, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını nüzul sırasına göre öğrenmeye, rabbimizi güzel isimlerinden tanımaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde El Bedi’ ismini anlamaya çalıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın El Hakem ismini öğrenmeye çalışacağız inşallah.

Allah’ın hiç kimseye hiçbir şekilde torpil yapmadığını mutlaka anlamışızdır. Zaten böyle bir şey de ona yakışmaz. Böyle bir beklenti içinde olmak Allah’ı bilmemek, onu tanımamaktır.

El Hakem ismi nüzul sırasına göre 65. isimdir. Bu da şu ana kadar rabbimizi 65 ismiyle tanıdığımız anlamına gelir. Eğer gerçekten rabbimizi dinlemeye, onu ayetlerinden tanımaya, anlamaya çalıştıysak Allah’a imanımızın en az otuz kat artmış olması gerekir. Ben kardeşlerimiz için sohbetlerimizi okuduklarında yahut dinlediklerinde bunu bekliyorum; yani bir kardeşimizin sohbetlerimizi bitirdikten sonra kendisine baktığında Allah’a olan imanının arttığını bilmesi ve yakınlığı tatmış olması gerekir. Aksi takdirde Allah’a imanı ve yakınlığı sadece dinlediği ve okuduğu kadar almıştır. Bu durumda demek ki bizi dinleyememiş, gönlünü sohbetlere açamamıştır.

Allah El Hakem’dir. Allah ayet-i kerimede; Huve hayrul hâkimîn:500 “O, hüküm verenlerin tek hayırlısıdır” buyurur. Allah ile hüküm verenlerin hükmü de hayırlıdır.

Allah, hükmünü elbette ki kitabıyla verir. Ayetleri okurken Allah’ın, kitabını kendisiyle hüküm verilmesi için indirdiğini beyan ettiğini göreceğiz. Allah hükmüyle ilgili ayetlerde; “Allah’ın hükmü ile hükmetmeyenler zalimlerin ta kendisidir.”501 “Allah’ın verdiği hükmü kabul etmeyenler münafıktır.”502 “Allah ve resulü bir konuda hüküm verdiğinde gönlünde hiçbir ağırlık hissetmeksizin (duymaksızın) kabul etmeyenler Allah’a (ve ahiret gününe) iman etmemiştir”503 buyurur. Allah, hükmüyle hükmetmeyenlerin halis, muhlis münafık olduğunu buyurdu.

Evet, Allah hükmünü kitabında vahyetmiştir. Hal böyleyken Allah’ın emrini, hükmünü yumuşatmak ve onu daha yumuşak hale getirmeye çalışıp kullarına öyle takdim etmek Allah’a yapılmış bir saygısızlıktır. Allah kendisinin ve resulünün verdiği hükmü kabul etmeyenlere “kâfir” demişse o halde böyleleri kâfirdir, “münafık” dediyse münafıktır, “zalim” dediyse de zalimdir. Allah’ın ayet-i kerimede; “(onlar) dillerini evirip çevirip bükerler”504 buyurduğu gibi dili evirip, çevirip bahane aramaya gerek yoktur!

Allah El Hakem’dir; hüküm verendir, hükmedendir, bununla beraber hükmünde mutlak galip olandır. Allah hangi hükmü verirse versin onu mutlaka gerçekleştirir ve onun hükmünün karşısında durabilecek hiçbir varlık yoktur.

Peki, kul nasıl hakem olur, Allah’ın El Hakem ismi kulda ne zaman tecelli eder?

Kul, Allah’ın hükmü ile, Kur’an ile kendisine, hayatına, ailesine hükmedince El Hakem ismini almayı hak eder, dolayısıyla Allah Hakem ismi ile ona tecelli eder.

Allah’ın Hakim ismi ayrı, Hakem ismi ayrıdır. Hakim; hikmetle muamele edip hikmetle yaratandır. Hakem ise; kimin doğru, kimin yanlış yaptığı ve kimin haklı, kimin haksız olduğu konusunda hüküm verendir; yani hakemlik yapandır.

Allah’ın Hakem ismi hayatın her anında mutlaka tecelli eder. Bununla beraber Hakem ismi tecelli ederken Allah’ın bütün isimleriyle beraber tecelli eder; yani birinin hakem olabilmesi için basir olup görmesi, semi’ olup işitmesi, habir olup haberdar olması gerekir. Allah bir de hayırlı hükmeden ve hükmünde mutlak hayır olandır. Neden? -Çünkü Allah’ın Hakem ismiyle beraber diğer isimleri, güzelliği de tecelli eder.

Biri, Allah’ın hükmünü, hakemliğini kabul etmezse Allah’ın ayet-i kerimede buyurduğu gibi “şeytanın hakemliğini kabul eder.”505 Dolayısıyla rab olarak Allah’ı değil şeytanı kabul etmiş olur. Hatta Allah kendisinin ve resulünün hükmettiği konularda gönlüne ağırlık gelenlerin mü’min olmadığını söylemiş, böyle bir tehditte bulunmuştur;506 yani Allah ayetinde bir hüküm vermiş, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de o ayetle hükmetmişse biri de ayeti kabul etse; ama gönlünde ağırlık hissetse o mü’min değildir.

Allah ayet-i kerimede; “herhangi bir konuda anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah’a ve resulüne götürün”507 buyurmuştur. Yani Allah ve resulü ne hüküm verirse versin o hüküm size göre zararlı olsa, kendi nefsinizin veya annenizin, babanızın, yakın akrabalarınızın aleyhinde bile olsa onu gönül rahatlığıyla kabul edin; çünkü sizin asıl yakınınız Allah’tır,508 buyurmuştur.

Allah’ın hükmünü kabul etmezsen Allah’ı kaybedersin. Kendinden, annenden, babandan akrabandan yana durup onların rızasını kazanabilirsin; ama böyle bir durumda rabbini kaybedersin.

Şimdi de Allah’ın Hakem ismiyle ilgili ayetleri anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Ve in kâne tâifetun minkum âmenû billezî ursiltu bihî: “Eğer içinizden bir kısmınız benimle gönderilene (hakikate, ayetlere) iman etmişse.” Ve tâifetun lem yu’minû: “Bir kısmınız da iman etmemişse.” Fasbirû hattâ yahkumallâhu beynenâ: “Allah’ın hükmü gelinceye kadar sabredin.” Ve huve hayrul hâkimîn:509 “O, hüküm verenlerin tek hayırlısıdır.” İman edenler Allah’ın hükmüne sabredip beklesinler, Allah hükmünü verecek; yani iman etmeyenlerin belasını verecek. Onun verdiği hüküm en hayırlı, tek hayırlı hükümdür.

Kulillâhumme: “De ki: Allah’ım!” Fâtıras semâvâti vel ard: “Sen göklerin ve yerin yaratıcısısın (fatırısın).” Âlimel gaybi veş şehâdeh: “Gaybı, görüneni ve görünmeyeni bilensin.” Görünenin ve görünmeyenin âlimisin. Ente tahkumu beyne ibâdik: “Kullarının arasında (âbdlerinin arasında) hükmü verecek olan sensin.” Fî mâ kânû fîhi yahtelifûn:510 “Onların kendi aralarında ihtilaf ettikleri şeylerde (hükmü verecek olan sensin).”

Yani herkes “ben haklıyım, ben güzel yapıyorum” diyebilir; ama kimin güzel yaptığına, haklı olduğuna dair hüküm Allah’a aittir. Kulları arasında hüküm verecek olan Allah’tır. Bu hüküm sadece ahirete ait bir hüküm değildir, dünyadaki hükmü de veren Allah’tır. Kazanan dünyadayken kazanır, kaybeden dünyadayken kaybeder. Bu hükmü veren Allah’tır.

Nasıl?

Bunu zahire göre bakıp anlamak mü’mince bir bakış değildir. Bu yüzden manevi olarak bakmak gerekir. Kul haklıysa, haktaysa, haktan yana durmuşsa Allah onun lehinde hüküm vermiştir ve o kazanmıştır. Neyi kazanmıştır? -Tabi ki Allah’ı, Allah’ın yakınlığını, sevgisini kazanmış ve gönlü cennete dönmüş, dünyadayken cenneti kazanmıştır.

Aynı şekilde haksız olan biri zahiri olarak kazanmış gibi görünebilir; ama onun kazandığını düşünmek de mü’mince bir bakış değildir. Böyle biri rabbinin yakınlığını, muhabbetini, rızasını ve kendi insanlığını sadece kendini değil aynı zamanda kendisiyle beraber etrafındakileri de kaybetmiştir. Haklı olan ise zahiri olarak kaybetmiş gibi görünse de aslında kazanmıştır; çünkü Allah, vahyine göre kazanan birinin lehinde, ötekinin ise aleyhinde hükmünü vermiştir.

E lem tera ilellezîne ûtû nasîben minel kitâb: “Bak o kendilerine kitaptan nasip verdiklerimize.” Kendilerine vahiy verdiklerimize bir bak, onlar kitaptan nasiplerini almışlar; yani anlamaları gerektiği kadar anlamışlar, öğrenmişler. Yud’avne ilâ kitâbillâh: “Onlar Allah’ın kitabına davet ediliyorlar.” Neden? Li yahkume beynehum: “Aralarında hüküm verilmesi için.” İman etmişler, sözde mü’mindirler, aralarında Allah’ın kitabıyla hükmedilsinler diye davet de ediliyorlar. Summe yetevellâ ferîkun minhum: “Sonra onlardan bir kısmı dönerler (döneklik yapar, yüz çevirirler).” Ve hum mu’ridûn:511 “Onlar yüz çevirerek dönüp giderler.”

Neden böyle yaparlar?

Zâlike bi ennehum kâlû: “Çünkü onlar diyorlar ki.” Len temessenen nâru illâ eyyâmen ma’dûdât: “(Biz cehenneme gitsek, ateşin içine girsek bile) Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmaz.” Sayılı günlerde cehenneme gider, sonra çıkarız. Ve garrahum fî dînihim: “Dinleri onları mağrur etmiştir (onları aldatmıştır).” Cehenneme girdikten sonra çıkacaklarını söylemeleri Allah’ın dini değil kendi kendilerine ürettikleri dindir. Allah bu dinlerinin onları aldattığını buyurdu. Mâ kânû yefterûn:512 “Onlar bunu uyduruyorlar (Allah’a iftira atıyorlar).” Sanki Allah onlara cehennemde az bir zaman kalacaksınız demiş gibi konuşuyorlar. Demek ki cehenneme gidince birkaç gün yanıp sonra da çıkmak yokmuş!

Ve izâ duû ilâllâhi ve resûlihî li yahkume beynehum: “Onlar aralarında Allah ve resulünün hükmetmesi için davet edildiklerinde.” İzâ ferîkun minhum mu’ridûn:513 “Bakarsın ki onlardan bir kısmı döner (yüz çevirir).” Yani, Allah ve resulünün vereceği hükmü kabul etmezler ama kabul etmiyorum da demezler, yüz çevirerek çekip giderler.

Ve in yekun lehumul hakku ye’tû ileyhi muz’ınîn:514 “Eğer hak kendilerinden yanaysa boyun eğerek gelirler.” Allah ve resulünün hükmüne, Kur’an’a göre kendilerinin haklı olduğunu, kazanacaklarını anladıklarında boyun eğer “işittik ve itaat ettik, Allah’ın emrine uyacağız” deyip gelirler; ama hak kendilerinden yana değilse yüz çevirip gider ve gelmezler. Bunlar hem Allah ve resulünün hükmünü kabul etmeyip başka hükümler ararlar hem de Allah ve resulünün hükmünü kabul etmediklerini söylemezler.

E fî kulûbihim maradun: “(Bunlar neden böyle yapıyorlar) Onların kalplerinde hastalık mı var?” Emirtâbû em yehâfûne en yehîfallâhu aleyhim ve resûluh: “Yoksa Allah ve resulünün kendilerine haksızlık yapacağını mı düşünüyorlar?” Bel ulâike humuz zâlimûn:515 “Hayır (onlar bunun böyle olmadığını biliyorlar), onlar zalimlerin ta kendileridir.” Kendileri zalim oldukları için haksız olduklarını, yanlış yaptıklarını biliyorlar ve bu yüzden de Allah’ın hükmünü kabul etmiyor, edemiyorlar. Yoksa Allah’ın haksızlık yapmayacağını biliyorlar.

E fe gayrallâhi ebtegî hakema: “(Ben) Allah’tan başka hakem mi arayacağım?” Allah, mü’minlerin söylemesi gereken sözü söylüyor. De ki: Ben, Allah’ın hakemliği, Allah ve resulünün hükmü dururken Allah’tan başka hakem mi arayacağım? Ve huvellezî enzele ileykumul kitâbe mufassalâ: “O ki kitabı indirmiş, onu en ince ayrıntısıyla tafsil etmiştir (açıklamıştır).” Yani bu kitapta anlaşılmayacak hiçbir şey ve hükmü verilmemiş hiçbir durum yoktur. Hal böyleyken Allah’tan başka hakem mi arayacağım!

Vellezîne âteynâhumul kitâbe ya’lemûn: “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu biliyorlar.” Ennehu munezzelun min rabbike bil hakk: “Onun (bu kitabın) rabbinden hak ile indirildiğini (bunun Allah’ın hükmü olduğunu biliyorlar).” Bunu Yahudi de, Hristiyan da, Müslüman da bilir. Fe lâ tekûnenne minel mumterîn:516 “Sakın şüphe edenlerden olma!”

Ve temmet kelimetu rabbike sıdkan ve adlâ: “Rabbinin kelimeleri (sözü) doğrulukça ve adaletçe tam kemalindedir.” Lâ mubeddile li kelimâtih: “Onun kelimelerini değiştirecek kimse yoktur.” Ve huves semîul alîm:517 “O her şeyi işiten ve her şeyi bilendir.”

Ve in tuti’ eksere men fîl ard: “Eğer sen yeryüzündekilerin çoğuna itaat edersen (uyarsan).” Yudıllûke an sebîlillâh: “Seni Allah yolundan saptırırlar.” Yani “herkes böyle yapıyor, biz de onlara uyalım” dersen o uydukların seni Allah yolundan saptırır. İn yettebiûne illâz zann: “Çünkü onlar zanna uyuyorlar.” Allah’ın hükmüne değil zanna uyuyorlar. Ve in hum illâ yahrusûn:518 “Onlar sadece boş boş konuşur, atıp tutarlar.”

İnne rabbeke huve a’lemu men yadıllu an sebîlihi: “Elbette ki rabbin kimin kendi yolundan saptığını en iyi bilendir.” Ve huve a’lemu bil muhtedîn:519 “Ve o, hidayette olanları da bilendir.” Allah ile beraber olanlar hidayette, olmayanlar da delalettedir. Aynı şekilde Allah’ın hükmüyle hükmedenler hidayette, etmeyenler de delalettedir. Sadece herhangi bir iş için değil bütün hayat boyunca Allah’ın hükmüyle hükmetmek gerekir. Elbette ki kul önce kendine Allah’ın hükmüyle hükmetmelidir.

Summe innekum yevmel kıyâmeti inde rabbikum tahtasimûn:520 “Sonra siz Kıyamet günü birbirinizden davacı olmak üzere mutlaka rabbinizin huzurunda duracaksınız.” Hüküm, Allah’ındır. Herkes kendine göre “ben haklıyım” diyebilir; ama hükmü Allah verecektir.

Fe men azlemu mimmen kezzebe alâllâh: “Allah’a karşı yalan söyleyenden daha zalim kim vardır?” Ve kezzebe bis sıdkı iz câeh: “O sadık olan (Allah’ın doğru olan kelamı) ona gelmişken yalanlayandan (daha zalim kim vardır)?” Böyleleri Allah’ın kelamı önlerinde ve hakikat ellerindeyken Allah’a iftira atıp Allah öyle söylemediği halde “Allah böyle söylemiş” der! İnsanın bunu ayetle söylemesi gerekmez; yani öyle bir ayet olmadığı halde sanki o ayet varmış gibi “bu söylediğim ayettir, bunu Allah söylemiş” demesi gerekmez. “Ben, Allah’ın kuluyum” diyen mü’min biri eğer Allah’ın güzel dediği bir şeye “güzel değil” “hak” dediği bir şeye “hak değil” veya “helal” dediği bir şeye “helal değil” diyorsa yine Allah’a iftira atmış olur.

Daha iyi anlaşılması için ayeti bir daha okuyayım.

Fe men azlemu mimmen kezzebe alâllâh.

Doğrusu kelimeyi çevirirken zorlanıyorum; çünkü Allah “Allah’a yalan söyletenden daha zalim kim vardır” buyuruyor! Onlar yalanlarını Allah’ın üzerine atıp “Allah böyle söyledi” derler ve yalan konuşurlar; çünkü Allah öyle söylememiştir. Allah da “onlardan daha zalim kim vardır” buyurdu. E leyse fî cehenneme mesven lil kâfirîn:521 “Cehennem kâfirler için yeterli değil midir?” Yani Allah’ın onlara neden ceza vermediğini soracak olursan cehennem onlara yeterli bir ceza değil midir!

Vellezî câe bis sıdkı ve saddeka bihî: “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenlere gelince.” Doğruyu getiren Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir, tasdik edenler de mü’minlerdir. Ulâike humul muttakûn:522 “İşte onlar muttakilerdir.” Onlar Allah’a karşı sorumluluklarını kabul edip sorumluluklarını yerine getirmeye çalışanlardır.

Lehum mâ yeşâûne inde rabbihim, zâlike cezâul muhsinîn:523 “Onlara rablerinin katında ne dilerlerse vardır. İşte muhsin olanların mükâfatı böyledir.” Muhsin güzel demektir. Yani güzel olanların, güzel yapanların mükâfatı böyledir. Demek ki Allah’ın hükmü ile hükmedenler ve Allah’a karşı takva sahibi olanlar güzelmiş.

İnnallâhe ye’murukum: “Kesinlikle (şunu şöyle bilin ki) Allah size şunu emrediyor.” En tueddûl emânâti ilâ ehlihâ: “Emanetleri ehline vermenizi (teslim etmenizi emreder).” Ve izâ hakemtum beynen nâs: “İnsanlar arasında hüküm verdiğiniz zaman.” En tahkumû bil adl: “Kesinlikle adaletle hükmetmenizi (emreder).” İnnallâhe niımmâ yeizukum bihî: “(Eğer bunu anladınızsa) Allah size ne kadar güzel vaaz ediyor.” Allah vaaz ediyormuş! İnnallâhe kâne semîan basîrâ:524 “Muhakkak ki Allah (her şeyi, sizin yaptıklarınızı, verdiğiniz hükümleri) işitiyor ve görüyor.” Yani, Allah’ın huzurunda olduğunuzu unutmayın.

Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Atîûllâh: “Allah’a itaat edin.” Ve atîûr resul: “Ve resulüne itaat edin.” Ve ulil emri minkum:525 “Bir de sizden olan emir sahibine (itaat edin).”

Sizden olan emir sahibi ne demektir?

Memleketleri idare edenler bu ayeti kendi saltanatları için kullanıp halka; “işte biz halifeyiz, söylediğimiz her şey Allah’ın ve resulünün emri gibidir, bu yüzden her emrimize uymanız lazım” demiştir. Hem halka zulmetmişler hem de “Allah’a, resulüne bir de sizden olan ulu’l emr’e itaat edin” ayetini kendi üzerlerine alıp halkın kendilerine itaat etmelerini emretmişlerdir. Oysaki ulu’l emr devletin başındaki kişi değildir. Ulu’l emr; emir sahibi, emri Allah’tan alan demektir. Resul, mutlaka Allah’ın emriyle emreder. İşte, ulu’l emr de aynı emri takdim edendir. Bu yüzden biri kıl kadar bile olsa Allah’ın emrinden ayrılsa ulu’l emr olmaktan çıkar.

Bununla beraber ulu’l emrin peygambere varis olması, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olması gerekir ki ulu’l emr olabilsin. Yoksa nefsine, aklına, insanlara göre hüküm veren biri ulu’l emr olamaz. Allah “ulu’l emre uyun, itaat edin” buyurduysa o halde onun verdiği emir Allah’ın emrettiği olmalıdır. Resul bile Allah’ın emretmediği bir şeyi emredemez ancak Allah’ın emri ile emredebilir. Eğer resul, Allah’ın vahyi dışında kendinden bir emir verse Allah’ın “(siz dediniz ki: Allah’ın resulü kendinden konuşuyor, kendine göre bir şey söylüyor) o bize atfen bir şey söyleseydi, onun can damarını koparırdık”526 ayetiyle karşı kaşıya kalır. Ulu’l emr de bu ayete muhataplık konusunda resulle aynı konumdadır.

“Allah’a resulüne ve içinizdeki ulu’l emre itaat edin” ayetini doğru anlamak gerekir. Allah, kullarına akıl vermiştir. Birileri herhangi bir emir verdi diye onu kabul etmemiz asla doğru değildir. Allah, kullarına kendi emri dışında bir emirle emredenlere nasıl itaat etmelerini söylesin! Emir sahibi emri Allah’tan almıştır ve Allah’ın emriyle emreder, bundan başka bir durum asla söz konusu değildir.

Fe in tenâza’tum fî şey’: “Eğer herhangi bir konuda anlaşmazlığa düşerseniz.” Fe ruddûhu ilâllâhi ver resûl: “Onu Allah’a ve resulüne götürün.” İn kuntum tu’minûne billâhi vel yevmil âhir: “Eğer siz, Allah’a ve ahiret gününe iman etmişseniz (bunu böyle yapın).” Bir sorun, bir anlaşmazlık olduğunda onu Allah’a, resulüne, Kur’an’a, sünnete götürün; çünkü Allah vahyetmiştir ve resulü de Allah’ın vahyiyle hükmeder.

Eğer resul yoksa o halde anlaşmazlığa düşülen konunun ulu’l emr’e götürülmesi gerekir. Bu nedenle ulu’l emr, hükmü kendine göre veren biri olmadığı ve Allah’ın hükmü ile hükmettiği için anlaşmazlığa düşülen konuyu ona götürmek lazım. Allah zaten başta böyle olması gerektiğini buyurmuştu.

Dikkat edilirse Allah ayetin sonunda “eğer siz Allah’a ve ahiret gününe iman etmişseniz” buyurdu. O halde ayet “eğer mü’minseniz böyle yapın” manasına gelir. Yok, zaten iman etmemişseniz Allah’ın size bir sözü yoktur! Bu durumda anlaşmazlığa düştüğünüz konuyu kanunlara, töreye, âdetlere istediğiniz yere götürün!

Bazen çevremizde görüyoruz; bir sorun, sıkıntı olduğunda “haydi, cemaat kurun, bu cemaat ne olması gerektiğini söylesin” denilir. Peki, bu cemaat kime göre hüküm verecek! Herkesin kendine göre kanunu, doğru bildiği şeyler vardır. Bu yüzden verdikleri hüküm de ancak kendilerine göre doğru olabilir. Oysaki mutlak hayr olan hüküm Allah’ındır. Bu yüzden anlaşmazlığa düşülen konunun başkalarına değil mutlaka Allah’a götürülmesi gerekir.

Evet, ayet devam ediyor. Zâlike hayrun: “Sizin için hayırlı olan budur.” Ve ahsenu te’vîlâ:527 “Netice itibariyle de güzel olan budur.” Anlaşmazlığa düştüğünüz konuyu Allah’a ve resulüne götürmeniz sizin için hem hayırlı hem de netice itibariyle güzel olandır.

Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. E lem tera ilâllezîne yez’umûne ennehum âmenû bimâ unzile ileyke ve mâ unzile min kablik: “Görmez misin o kimseleri ki hem sana indirilene hem de senden önce indirilenlere iman ettiklerini söylüyorlar.” Yurîdûne en yetehâkemû ilât tâgût: “(Ama iş hüküm almaya gelince) Onlar tağutun önünde muhakeme olmak isterler.” Yani şeytanın önünde muhakeme olmak isterler. Ve kad umirû en yekfurû bih: “Oysaki onu (şeytanı) inkâr etmeleri onlara emredilmişti.” Onlara Allah’ın hükmünden başka hükümleri inkâr etmeleri emredilmişti. Ve yurîduş şeytânu en yudillehum dalâlen baîdâ:528 “Şeytan onları dönemeyecekleri uzak bir delalete düşürmek istiyor.” Yani biri, Allah’ın hükmünü kabul etmeyip başkalarının hüküm vermesi için onların yanına giderse şeytan onları dönemeyecekleri bir uçurumdan aşağı atar, oraya doğru sürükler.

Ve izâ kîle lehum teâlev ilâ mâ enzelallâh: “Onlara ‘Allah’ın indirdiğine (hükme) gelin’ denildiğin de.” Ve ilâr resûl: “Ve resulüne (indirdiğine gelin denildiğinde).” Raeytel munâfıkîne yesuddûne anke sudûdâ:529 “Münafıkların senden çekinip uzaklaştıklarını görürsün.” Münafıkların senden uzaklaştıkça uzaklaştıklarını görürsün. Allah, kendi hükmüne davet edildiğinde uzaklaşanların, onun hükmünü kabul edemeyenlerin münafık olduğunu buyurdu. Aynı zamanda bütün kitaplarda kullar arasındaki hükmünün aynı olduğunu beyan etti.

Ve ketebnâ aleyhim fîhâ: “Biz onda (onların kitabında) onlara şöyle yazdık.” Onlara şöyle emrettik, şöyle farz kıldık, emrimiz buydu. Allah’ın emri nedir? Ennen nefse bin nefs: “Cana karşılık can.” Birini öldüren kişinin ceza ve hüküm olarak öldürülmesi gerekir. Cana can, nefse nefs! Vel ayne bil ayn: “Göze göz.” Vel enfe bil enfi vel uzune bil uzuni ves sinne bis sinni vel curûha kısâs: “Buruna burun, kulağa kulak, dişe diş (azalara karşı aza) ve yaralara karşı kısas olarak (aynı muamele yapılacak).” Yani birinin dişini kıranın dişi, burnunu kıranın da burnu kırılacak, birinin gözünü çıkaranın gözü çıkarılacak, yara veren de aynı yarayla karşılık görecek. Biri başkasını neresinden yaralamışsa o da aynı yerden yara alıp kısasa tutulacak. Öldüren kişi de öldürülecek. Allah hükmünün bu olduğunu beyan etti.

Şimdi böyle yapılıyor mu?

Elbette ki yapılmıyor. Kendilerinin verdiği hüküm sanki daha güzelmiş, daha doğruymuş gibi herkes kendi hükmünü uyguluyor. Bu hüküm zalimler için güzel olabilir; ama mazlumlar için yanlıştır, doğru değildir. Zalimlerin verdiği hüküm mazlumları değil zalimleri sevindirir ve zalimlerin verdiği hükmü kabul edip Allah’ın hükmünü kabul etmeyenler de zalimdirler ve zulmederler.

Fe men tesaddeka bih: “Bununla beraber kim ki onu sadaka ederse.” Kim, kendisine zulmeden için Allah’a karşı sadakatini göstererek “ben kendi hakkımdan vazgeçtim, ona ceza verilmesin” deyip verilecek cezadan vazgeçer, cezayı tasadduk ederse, sadaka olarak ikram ederse. Fe huve keffâratun lehu: “Bu onun için kefarettir.” Yani affedenin günahı mağfiret olur. “Falanca bana şu şekilde zulmetti ama ben ona ceza vermekten vazgeçtim” diyen birinin bu affı onun günahına kefaret olur. Ve men lem yahkum bimâ enzelallâh: “Her kim ki Allah’ın hükmüyle hükmetmezse.” Fe ulâike humuz zâlimûn:530 “İşte onlar zalimlerdir.” Benim verdiğim hüküm budur. Benim verdiğim hükümle hükmetmeyenler zalimlerin ta kendisidir, buyurdu Allah.

Allah zalimler için başka ayetlerde; “Allah, zalimleri sevmez.”531 “Allah, cehennemi zalimler için hazırlamıştır”532 buyurmuştur. Demek ki zalimlerin gideceği yer cehennemmiş. İşte, Allah’ın hükmüyle hükmetmek bu kadar önemli bir şeydir.

Allah’ın hükmünü kabul etmeyip onun hükmüyle hükmetmeyenler “Allah bu işi bilmiyor, ben ondan daha güzel hüküm veririm” veya “başkalarının verdiği hüküm, Allah’ın hükmünden daha güzeldir” demiştir. Allah bir konuda hüküm verdiği halde başkalarının hükmünü daha doğru, daha güzel bulanlar “Allah, kullarına zulmetti” demiş olur; çünkü başkalarının hükmünü kabul ediyorlarsa Allah’ın hükmünden daha adil buldukları içindir. Böyleleri nasıl mü’min olsun!

Eğer Allah’ın hükmü uygulansaydı kim kime zarar verebilir, dövebilir, hakaret edebilir, küfredebilir ya da bir tarafını kırabilirdi! Herhangi bir insan bunu yapabilir miydi? -Elbette ki yapamazdı; çünkü aynısının da kendi başına geleceğini bilir, bu yüzden de bunları yapmaya cesaret edemezdi. Hal böyleyken biri çıkıp “Allah’ın verdiği ceza adil değil, zulümdür” diyebilir mi! Biri başkasına zulmetsin; ama ona bir şey olmasın! Neden! Neden böyle bir şey olsun!

Allah bu ayette kendine yemin etmiştir. Fe lâ ve rabbike: “Senin rabbine yemin olsun ki hayır!” Lâ yu’minûne hattâ yuhakkimûke fîmâ şecera beynehum: “(Rabbine yemin ederim ki) Onlar kendi aralarındaki o çekişmeli işlerinden dolayı seni hakem yapıp.” Summe lâ yecidû fî enfusihim haraca: “Sonra da kendi nefislerinde (kendi gönüllerinde) hiçbir sıkıntı (hiçbir ağırlık, hiçbir zorluk) hissetmeksizin.” Mimmâ kadayte ve yusellimû teslîmâ:533 “Tam bir teslimiyetle teslim olup verdiğin hükmü kabul etmedikçe mü’min olmazlar (iman etmiş olmazlar).”

Bir de eşlerle, ailevi sorunlarla ilgili bir ayet vardır.

Ve in hiftum şıkâka beynihimâ feb’asû: “Eğer ikisinin (karı kocanın) arasının açılmasından endişe ederseniz.” Bir sorun, sıkıntı yaşanıyorsa ve eşler birbirinden uzaklaşacaklarsa sorun büyümeden müdahale edin ve aralarının açılmasına müsaade etmeyin. Peki, bunu nasıl yapmamız gerekir? Hakemen min ehlihî ve hakemen min ehlihâ: “Kadın tarafından bir hakem, erkek tarafından da bir hakem.” İn yurîdâ ıslâhan yuveffikıllâhu beynehumâ: “Eğer onların aralarını ıslah etmek isterlerse (Allah aralarındaki dargınlık yerine) onlara ikramda bulunur.” Allah o dargınlığı giderir, bir de onlara ikramda bulunur. Allah böyle yapılmasını buyurdu. İnnallâhe kâne alîmen habîrâ:534 “Muhakkak ki Allah her şeyden haberdar olan, her şeyi bilendir.”

Allah sizin için böyle hüküm vermişse bunu kulak ardı etmeyin; yani eşlerin araları açılmadan kadın ve erkek tarafından birer hakem gelerek ikisini dinleyip eşlerin arasını düzeltsin ve Allah’a göre hüküm versin. Böylelikle hangisinin haklı veya haksız olduğunu, yanlış veya doğru yaptığını onlara söylesin. Bu sayede eşler de kendilerini düzeltsin. Onlar da düzelir, buyurdu Allah. Eğer böyle yaparsanız dargınlık yerine Allah onlara ikramda bulunur, geçimlilik verir.

Allah, hükmü nasıl vermemiz gerektiğini beyan etti. Bu durumda biri, Allah’ın verdiği hükmü kabul etmezse Allah’ı hakem olarak kabul etmemiş, Allah’ın El Hakem ismine iman etmemiş olur. Hem de Allah’ın verdiği hükmü gönlünde hiç bir ağırlık, hiç bir sıkıntı duymaksızın kabul etmedikçe hiç kimse mü’min olmaz, iman etmiş olmaz. Bunu Allah söylüyor. Neden? -Çünkü böyleleri Allah’a güvenmemiştir. İnsanın güvenmediği Allah olur mu! Güvenilmeyen Allah olur mu!

Söyledim “Allah’ın hükmü bütün isimleri ile beraber bütün isimlerinde tecelli eder.” Allah, hükmü verirken rahmandır, rahimdir, kerimdir, afuvvdur, rezzaktır, bu yüzden korkmamak ve endişe etmemek gerekir. Biri Allah’ın hükmünü kabul etmezse Allah’ın bu isimlerini de kabul etmemiş ve Allah’ın bütün isimlerini reddetmiş olur. Bu yüzden Allah kendi hükmünü kabul etmeyenlerin mü’min olmadıklarını buyurdu.

Kendimize ve çevremizdekilere dönüp acaba Allah’ın hükmünü gönlümüzde hiçbir ağırlık hissetmeksizin, sıkıntı duymaksızın kabul edebiliyor muyuz diye bir bakalım! “Allah bu konudaki hükmünü böyle vermiştir” deyip çevremizdekileri Allah’ın hükmüne davet ettiğimizde acaba “ben mü’minim, Müslüman’ım” diyen kaç kişi bu hükmü olduğu gibi kabul edebilir!

Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Kûnû kavvamîne bil kıst: “(Hüküm verirken) Kıvamında olun, adaleti yerine getirmeye çalışın.” Allah’ın hükmüyle hükmedin. Şuhedâe lillâh: “Allah için şahit olun.” Herhangi bir konuda şahit olmanız gerekiyor ve sizden şahitlik yapmanız isteniliyorsa bu şahitliği Allah için yapın. Ve lev alâ enfusikum: “(Şahitliği yaparken, Allah adına hüküm verirken, adaleti sağlamaya çalışırken) İsterse nefsinizin aleyhine olsun (doğruyu söyleyin).” İsterse aleyhinize, zararınıza olsun yine de doğruyu söyleyin ve şahitliği Allah için yapın. Evil vâlideyn: “İsterse ananın, babanın (aleyhinde olsun).” Vel akrabîn: “İsterse akrabalarının (aleyhinde olsun bu şahitliği Allah için yapın).” İn yekun ganiyyen ev fakîrâ: “(Şahitliği yaparken muhatap) İster zengin olsun ister fakir olsun.”

Yani zengin olduğu için zenginin yanında durmayın ya da “bu fakirdir, bundan yana durayım” demeyin. Zengin olsun, fakir olsun, akraba olsun veya anne baba olsun, kim olursa olsun bu fark etmez hatta isterseniz kendiniz olun ama şahitliği Allah için yapın, hükmü de Allah adına verin.

Fallâhu evlâ bihimâ: “Allah hepsinden evladır.” Allah sizin annenizden de babanızdan da, akrabanızdan da, zenginden de, fakirden de evladır. Allah sizin kendi nefsinizden de bunların hepsinden de önceliklidir, önce gelir. Allah’a iman etmişseniz bu böyledir. Allah ayetin başında Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler, ey iman ettiğini iddia edenler” buyurdu. Bu; iman etmişseniz Allah sizin için herkesten önceliklidir, evladır manasına gelir.

Fe lâ tettebiûl hevâ: “Hevana (hevesine) uyma.” Size öyle güzel geldi diye herhangi bir şekilde nefsinize uymayın. En ta’dilû ve in telvû: “Adaletten sapıp (dilinizi) eğip bükerek (şahitlik yapmayın).” Yalanı doğruymuş gibi takdim etmeyin. Ev tu’ridû: “Ya da döneklik yapmayın (bununla beraber çekinmeyin).” Böyle yaparsanız ne olur? Fe innallâhe kâne bi mâ ta’melûne habîrâ:535 “Bilmiş olun ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır (Allah’ın huzurundasınız).”

Allah hakemdir. Allah, Hakem isminin bizde tecelli edebilmesi için nasıl davranmamız gerektiğini, nasıl hakem olacağımızı ve hükmü nasıl vermemiz gerektiğini beyan etti. Önce kendi kendimize hakem olmamız; yani Allah’ın hükmüyle kendimize hükmetmemiz gerekir. Aynı şekilde nefsimizle ruhumuz arasındaki hükmü de kendimiz vermemiz gerekir. Yoksa kendimizi her savunuşumuzda hiç farkında olmadan nefisten yana hüküm veririz. Nefisten yana durduğumuzda ise kendimize ve manevi tarafımıza zulmederiz. İş nefse kalırsa nefis, şeytanla iş birliği yapar ve bizi cehenneme sürükler.

Allah; “şahitlik aleyhinize bile olsa şahitliği Allah için yapın” buyurdu. Bu; hüküm verirken tarafsız durun demektir. Karşımızdakine muamele ederken kendimize tanıdığımız hakkı ona da tanıyıp hükmü öyle vermemiz lazım. Öyleleri var ki karşısındakinin söylediği bir söze karşılık on söz söylediği halde hâlâ “ben haklıyım” diyebiliyor. Allah “cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş” deyip “yaralar da alınan yara karşılığındadır” buyurduysa o halde sana bir kelime söyleyen birine karşılık olarak bir kelime yerine iki kelime söylemen zulümdür, haksızlıktır; çünkü zaten bir kelime söyleyip hakkını almış oldun, ikinci kelimeyi söylediğinde bu defa karşındakinin hakkına girersin. Hakem olmak, Allah’ın hükmü ile hükmetmek bu değildir.

Bir de hiçbir şey yapmayan birinin aleyhinde konuşanlar vardır. Böylelerine “onun sana ne zararı var, böyle konuşurken ne kazanıyorsun” demek gerekir.

Allah’ın hükmü ile önce kendimize hükmetmemiz gerekir. Aynı şekilde ailemize ve bulunduğumuz yerdekilere Allah’ın hükmü ile hükmetmemiz lazım ki Hakem ismi bizde tecelli etsin bununla beraber Allah bizi mü’min olarak kabul etsin. Yoksa Allah bizi mü’min olarak kabul etmez. Hükmü olmayan biri ilah olur mu? -Olmaz. Peki, hükmü üzerimizde geçmeyen biri bize rab olabilir mi? -Elbette ki olmaz. Bu durumda Allah’ın hükmü üzerimizde geçmiyorsa; onun hakemliğini, hükmünü, rabliğini, ilahlığını kabul etmemişiz demektir.

Evet, Allah’ın El Hakem ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya, rabbimizi Hakem isminden tanımaya ve bu ismin üzerimizde nasıl tecelli etmesi gerektiğini öğrenmeye çalıştık.

Allah hepimizi El Hakem isminin tecellisine mazhar eylesin ve Hakem ismiyle hakem kılsın inşallah! Allah bizi onun hükmünün dışında hüküm verip kendine zulmedenlerden, Allah’ın hükmünü beğenmeyip kendi kendine ya da başkaları adına nefsiyle hükmedenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi zalimlerden eylemesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Müslim, Zikir,73 ↩
  2. Yûnus /109, Yûsuf /80, A’râf /87 ↩
  3. Mâide /45 ↩
  4. Nisâ /61 ↩
  5. Nisâ /65 ↩
  6. Âli İmran/78 ↩
  7. Nisâ /60 ↩
  8. Nisâ /65 ↩
  9. Nisâ /59 ↩
  10. Nisâ /135 ↩
  11. A’râf /87 ↩
  12. Zumer /46 ↩
  13. Âli İmran/23 ↩
  14. Âli İmran/24 ↩
  15. Nûr /48 ↩
  16. Nûr /49 ↩
  17. Nûr /50 ↩
  18. Enâm /114 ↩
  19. Enâm /115 ↩
  20. Enâm /116 ↩
  21. Enâm /117 ↩
  22. Zumer /31 ↩
  23. Zumer /32 ↩
  24. Zumer /33 ↩
  25. Zumer /34 ↩
  26. Nisâ /58 ↩
  27. Nisâ /59 ↩
  28. Hâkka /44-46 ↩
  29. Nisâ /59 ↩
  30. Nisâ /60 ↩
  31. Nisâ /61 ↩
  32. Mâide /45 ↩
  33. Âli İmran/57, 140 ↩
  34. Kehf /29 ↩
  35. Nisâ /65 ↩
  36. Nisâ /35 ↩
  37. Nisâ /135 ↩