EL LATİF
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın güzel isimlerini, El Esmau’l Husna’sını anlamaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde Allah’ın Berr ismini anlamaya, öğrenmeye çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın El Latif ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah’ın El Latif ismi nüzul sırasına göre Berr isminden sonra gelir. Berr; iyi olan, iyilik yapan demekti. Bu sıralamayı Allah yapmıştır. Bu yüzden Allah’ın isimlerini nüzul sırasına göre anlamamız gerekir.
Latif; nazik, zarif, nezaket ve incelik sahibi demektir. Latif, aynı zamanda nuru her zerreye tecelli eden, insanları, varlığı bilmedikleri, bilemeyecekleri yönden lütfuna mazhar eden, iyilik yaparken, ikram ederken ve lütufta bulunurken lütfunu zarafetle yapan, bununla beraber ihsanı, lütfu anlaşılamayacak kadar gizli olan, en çok seven ve en çok sevilmeyi isteyen, insanı da sevgisine layık kılmak için ona zarafetle ve nezaketle muamele eden demektir.
Peki, Allah bütün bunları neden yapar, bunların asıl hikmeti, Allah’ın bunlardan muradı nedir, bütün bunlardan ne anlamamız gerekir?
Allah sever, sevilmeyi ister, bu yüzden kullarına nazikçe, nezaketle ve letafetle muamele eder. Demek ki Allah nazikmiş, hem de kulların anlayamayacağı kadar nazikmiş. Allah’ın buradaki muradı; Allah’ın, kullarını sevdiği ve kullarının ona iman etmesi, onu sevmesi için kullarına nezaketle muamele etmesidir. Bir de Allah, kullarına lütfunu gizli olarak yapar ve bu lütuf, bu nur, kullarının bunu anlayamayacağı kadar gizlidir. Bunu anlayan bir kul Yunus Emre’nin dediği gibi “kahrın da hoş, lütfun da hoş” der.
Aslında kahır, lütuftan ayrı bir şey değildir. Kahhar ismini anlamaya çalışırken kahrın; kul hakta olsun, kendine gelsin, güzel yapsın, sırat-el mustakimden ayrıldığında tekrar sırat-el mustakime dönsün diye kulun nefsine boyun eğdirmek olduğunu anlamıştık. Bu durumda Allah’ın kahrı da lütfu demektir. Aslında Allah’ın bütün isimleri böyledir, hiçbiri ötekinden ayrı değildir; yani Allah’ın kahrı bir tarafta, lütfu bir tarafta, rahmeti bir tarafta değildir, bunların hepsi bir bütündür. Hepsi Allah’ın sıfatları, isimleridir; yani Allah’ın vasfıdır.
Allah ayetlerinde kendini, bununla beraber kendisine yeryüzünde halife olacak insanı tanıtır. İnsanı insana tanıtır ve “kulum sen böyle olursan bana yakın olur, halife olursun, beni temsil eder, benimle beraber olursun” der.
Yunus Emre; “hoştur bana senden gelen ya hilâtu yahut kefen, ya gonca gül yahut diken. Kahrında hoş, lütfunda hoş” demiştir; çünkü ikisi de lütuf, ikisi de ikramdır. İşte, Allah’ın Latif ismi tecelli edince kulun söyleyeceği söz de bu olur.
Kul, hakkı kabul etmeyince, gücü hakkı kabul etmeye yetmeyince, nefsine, şeytana yenilince Allah ona zoraki olarak ihsan eder, ikram eder. Bu, Allah’ın Kahir isminin kulda tecelli etmesidir ama Latif isminin tecellisi böyle değildir; çünkü Allah, Latif ismiyle kula tecelli ettiğinde ona güzellikle, nezaketle, zarafetle en güzel şekilde ikram eder, ihsan eder. Allah, Kahir ve Kahhar ismiyle ise kuluna zorla ikram ederek onu zorla düzeltir. İkisi de lütuftur, ikisi de ikramdır. Bu durumda Allah’ın isimleri kulun durumuna göre tecelli eder. Kul, Allah’ın ona muamelesini ya letafetle kabul eder ya da Allah’ın Kahhar ismiyle karşı karşıya kalır ve Allah ona zorla ikram eder.
Peki, ne zamana kadar böyle tecelli eder?
Kul, Allah’ın kendisine tanıdığı bütün ikramları kullanıp tüketene kadar; yani artık adam olmaktan, âdem olmaktan vazgeçene, bütünüyle hayvan olmayı, hayvan gibi yaşamayı tercih edene, kısacası kalbi mühürlenene kadar Allah kuluna böyle tecelli edip ona zorla ikram eder.
İstisnasız, bütün peygamberler Allah’ın Latif ve Kahhar isimlerinin tecellisine mazhar olup bu isimlerle karşı karşıya kalmıştır. Bu onların kâmil insan, Hz. İnsan olmaları içindir; çünkü Allah’ın isimleri en kâmil manada peygamberlerde tecelli eder.
Kâmil insan, Hz. İnsan denince anlamamız gereken şey; hayal kuran, havada uçtuğunu, doğru yolda olduğunu zanneden insan değildir. Kâmil insan; Allah’a, Allah’ın isimleriyle yakın olan, Allah’ın isimlerinin üzerinde kâmil manada tecelli ettiği zattır. Nefis terbiyesi de bunun içindir. Nefsin nasıl terbiye edilmesi gerektiğini Mürşid-i kâmili anlatırken tekrar tekrar anlatmıştık. Allah bu vazifeyi peygamberlerine vermiştir. Peygamberlerden sonra gelen peygamber varisleri de nefsi terbiye etme vazifesine devam ederler.
Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “size Allah’ın ayetlerini okuyup açıklasın, beyan etsin, (okuması yetmiyor bir de açıklaması gerekir) size hikmeti, Allah’ın muradını öğretsin, nefislerinizi tezkiye edip temizlesin, bir de size bilmediklerinizi öğretsin diye size, sizin içinizden bir resul gönderdik”77 buyurmuştur. Allah, nefsin tezkiyesini peygamberlere, kıyamete kadar da onun varislerine vermiştir. Hal böyleyken biri; “ben kendi kendime nefsimi tezkiye edeyim, kötü ahlakımı güzel ahlakla değiştireyim” deyip çaba, gayret sarf etse bile bunu beceremez, ona yardım edecek, bunu yapacak birinin olması gerekir; çünkü insanın sadece kötü halinden kurtulması yetmez, bir de kötü halinin yerine güzelliği, güzel ahlakı koyması gerekir. Bu da canlı olan birinden onun gönlüne Allah’ın El Esmau’l Husna’sının, nurunun, muhabbetinin tecelli etmesiyle mümkün olur.
Mesela; “Allah latiftir, nezaket sahibidir, kibardır, zariftir, incelik sahibidir” dedik. Bunu sadece okumakla anlamak mümkün değildir. Anlamak için bir kulun üzerinde Allah’ın Latif ismini görmek, görmek için de onunla beraber olmak gerekir.
Kulun üzerinde bu ismi görünce Allah’ın Latif ismini severiz. Sevmek iman demek olduğu için o ismi sevince Allah’ın Latif ismine iman etmiş oluruz. Bununla beraber o ismi sevdiğimiz için bu defa o ismi almaya; yani onun gibi latif olmaya çalışırız. Bu ismi sevip almak isteyişimiz de bizim duamız olur. Biraz çaba, gayret sarf ettiğimizde ise Allah bu ismi bize ihsan edip ikram eder. Sonra bir de bakarız ki o kaba ve kırıcı halimiz gitmiş, yerine latif biri gelmiş; yani Allah’ın Latif ismi bizde tecelli etmiştir.
Allah’ın Latif ismi en kâmil manada Allah’ın nebilerinde, resullerinde tecelli eder. Allah onlara, insanları latif olan Allah’a iman etmeye nasıl davet etmeleri gerektiğini öğretir. Örnek vermek gerekirse ayet-i kerimede; “en güzel söz neyse onu söyle. Rabbinin yoluna hikmetle davet et”78 buyurur. Aynı şekilde Allah, Hz. Musa (a.s.)’ı Firavun’a gönderirken; “Firavun’a letafetle, nezaketle muamele et”79 buyurmuştur. Allah, Hz. Musa (a.s.)’a, Firavun gibi bir adama en güzel şekilde, letafetle, zarafetle muamele etmesini söylüyor!
Bu durumda birine Allah’ın istediği, sevdiği gibi yardım edip onu davet edeceksek onu letafetle, nezaketle, en güzel şekilde ve hikmetle davet etmemiz; yani ona Allah’ın muradını anlatarak onu davet etmemiz gerekir. Yoksa kendi kendimize çizdiğimiz bir yolla insanları davet edersek kaş yapalım derken göz çıkarırız. Sonra hakka, doğruya davet etmiş olsak bile halimize, tavrımıza bakanlar, bu tavrımızdan dolayı doğruyu kabul etmez. Böyle olunca da onlara fayda değil zarar vermiş oluruz.
Eğer işi Allah’ın emrettiği ve resullerin de yaptığı gibi yapmazsak “Allah ve resulleri işi bilmiyor, ben daha iyi biliyorum” demiş oluruz; çünkü “bence bu böyle daha doğrudur, böyle anlatmam, böyle davet etmem lazım” dediğimizde kendimizi Allah’ın ve resulünün önüne koymuş oluruz.
İmanla şirkin arasında keskin bir çizgi vardır. Çizgiyi geçtik mi şirke, küfre düşeriz; yani “anlamadım” demek yoktur. Allah “anlamadım” demeyi kabul etmez. Bunu duyduktan ve anladıktan sonra hiç kimse bunu yok sayamaz. Allah “ben böyle istiyorum” dediyse iş bitmiştir, söz bitmiştir; çünkü Allah konuşunca söz biter. İnşallah arkadaşlar bunun ne kadar önemli bir durum olduğunun farkına varmıştır.
İsterseniz önce Allah’ın Latif ismiyle ilgili ayetleri okuyalım, daha sonra Allah’ın Latif isminin bize nasıl tecelli edeceğini hep beraber öğrenmeye devam edelim.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Ve mâ kâne li nefsin en tu’mine illâ bi iznillâh:80 “Hiç kimse için Allah’ın izni olmaksızın iman etmesi mümkün değildir.” Her şey Allah’ın izniyle, tecellisiyledir. Biri iman ederken Allah tecelli eder. Allah tecelli etmeden, imanı ikram etmeden hiç kimsenin iman etmesi mümkün olmaz.
Allah kendisine imana izin verir, zaten insanı yaratırken İslam fıtratı üzere yaratmıştır; yani istisnasız bütün insanlar zaten mü’min ve Müslüman’dır, gönül itibariyle, fıtrat itibariyle böyledir. Sonra insanın ilk başta anne, babası onun da tercihiyle onu bozar.
Evet, hiç kimse için Allah’ın izni olmaksızın iman etmesi mümkün değildir.
Bununla ilgili olarak bir örnek vereyim;
Başka bir bölgeden bir heyet, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in huzuruna varıp “biz iman etmeye gelmişiz” der. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de onlara İmanı, İslamı ve İhsanı anlatır. Onlar da bunu anladıklarını, iman ettiklerini söyleyip kelime-i şehadet getirerek “biz iman ettik” derler. Bunun üzerine Allah ayetini indirip; “biz iman ettik demeyin; çünkü iman daha kalbinize dâhil olmadı. Biz de İslam’ı kabul ettik, Müslümanlardan olduk deyin”81 buyurur.
İslam’ı kabul etmişsiniz; ama mü’min olmamışsınız. Bu yüzden İslam’ı kabul etmek mü’min olmak değildir; çünkü mü’min olmak için imanın kalbe dâhil olması gerekir.
Bu durum karşısında sahabeler; “ya resulullah! Bu ayete göre biz mü’min olmuş muyuz olmamış mıyız, iman, kalbimize dâhil olmuş mu olmamış mı, bunu nasıl anlayacağız” diye sorar.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de cevap olarak; “imanın kalbe dâhil olmasının alametleri vardır. Eğer bu alametler sizde varsa iman kalbinize dâhil olmuştur, yoksa olmamıştır; yani İslam’ı kabul etmişsiniz ama mü’min olmamışsınız, demektir” buyurmuş ve devamında “iman bir nurdur, Allah onu kulunun kalbine indirir” demiştir. Demek ki iman okumakla, bilgi edinmekle veya inanmakla kazanılacak bir şey değilmiş!
İnsanın önce imanını ispatlaması gerekir; yani kul, inandığını hayata dönüştürüp o fedakârlığı yapmaya çalışınca imanı hak eder, dolayısıyla Allah o iman nurunu kulunun kalbine indirir.
Peki, bu iman nuru kalbe inince ne olur?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hadisin devamında; “Allah o iman nurunu bir kalbe indirirse o kalp (o gönül) latif sahralar gibi genişler; yani o gönül incelir, zarafet sahibi olur, latif olur. Sonra o kul, Allah’ı sever ve Allah için sever. Bu onun elindeki bir şey olmaz. Hatta öyle ki hiç sebep olmaksızın akrabalarını, annesini, babasını sever. Elinde olmaksızın Allah’ı seveni sever, sevmeyeni de sevemez” buyurur.
Yani anne, babayı, kardeşi akraba olarak sevmek ayrı Allah ile Allah için sevmek ayrı şeydir, bambaşka bir şeydir. Birini Allah için sevdiğinde onunla sohbet etmek, ona yakın olmak, her ne olursa olsun onunla olmak istersin; ama zahiri sevgi böyle değildir. Zahiri sevgide sevdiğinle bir saat veya iki saat beraber olsan sonunda bıkar, usanırsın. Bu zahiri olarak en yakının olsa bile böyledir; çünkü gönlünde iman nuru varsa, Allah’ı sevmek varsa ve muhatap olduğun arkadaşın, yakının, Allah’tan bahsetmiyor, söz etmiyor, Allah’ı sevmiyorsa sen de onu sevemezsin. Bu, elindeki bir şey olmaz. İş artık senden çıkmıştır, artık gönlün, imanın devrededir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz devamla; “bunun başka bir alameti daha vardır. Kul bu imandan, Allah’ı sevdikten, Allah için sevdikten sonra bu imanı kaybetmekten, ateşe düşmekten korkar gibi korkar”82 buyurur. Böyle bir kul artık imanı için endişe duyar. Oysaki öncesinde böyle bir tehlike görmüyor, hissetmiyordu.
Evet, Allah kendi izni olmadıkça, tecelli etmedikçe hiç kimsenin iman etmesinin mümkün olmadığını buyurmuştu. Ayet devam ediyor. Ve yec’alur ricse alâllezîne lâ ya’kılûn:83 “(Allah) Pisliği (manevi pisliği) aklını kullanmayanların üstüne döker.” Allah, aklını kullanmayanların pisliğin içine gömüleceğini söyledi.
Peki, manevi pislik nedir?
Eğer biri iman etmez bilgisini, ilmini Allah’tan değil de başka yerden almaya çalışırsa pisliğin içine gömülür. Allah bunun aklını kullanmamak olduğunu söyledi. Hakkı söyleyen Allah değil midir, en güzel söyleyen o değil midir! Bu, bir başkası söz söylemişse biri de onun peşine takılmışsa pisliğin içine gömülür demektir; çünkü türlü türlü fikirler, türlü türlü düşünceler vardır, onlardan her birine kapılır, dolayısıyla hakkı anlayamaz. Akıl kullanılmayınca da kişi pisliğin içine gömülür. Manevi pislik; fikir pisliği, düşünce pisliği, bilgi pisliğidir. Allah bir şey söylemişse ve insan haddini aşıp bunun dışında bir şey söylüyorsa bu pislik olmasın da ne olsun! Bir de temiz mi olsun!
Allâhu latîfun bi ibâdihî: “Allah, kullarına latiftir.” Yerzuku men yeşâ’: “Dilediği kimseyi rızıklandırır.” Onları dilediği şekilde, layık oldukları şekilde manevi ve zahiri lütuflarına mazhar eder. Hem zahiri hem de manevi rızık olarak kullarının neye ihtiyacı varsa ihtiyaçlarına göre onlara lütufta bulunur. Ve huvel kavîyyul azîz:84 “Ve o, kaviyydir, azizdir.” O güçlüdür, dilediğini yapandır, bütün şeref kendisine aittir. Kulunu kendisiyle, Kaviyy isminin tecellisiyle güçlendirip izzetiyle, şerefiyle şereflendirir.
Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ailesiyle ilgilidir; yani hitap onun hanımlarınadır. Vezkurne mâ yutlâ fî buyûtikunne min âyâtillâhi vel hikmeh: “Evlerinizde okunan Allah’ın ayetlerini zikredin ve hikmeti zikredin (hatırlayın).” Bundan önceki ayette Allah; “evlerinizde vakar sahibi olun”85 buyurmuştur. Bu ayeti tefsir edenlerin hemen hemen hepsi ayeti “evlerinizde oturun” diye tefsir edip “evde oturun, evden çıkmayın. İşte bu, Allah’ın emridir” demiştir; çünkü Resullullah (s.a.v.) Efendimiz’in hanımlarına emir neyse bütün mü’minlere de emir odur. Oysaki ayetin manası “evlerinizde vakar sahibi olun” demektir. Kelimenin manası budur.
Vakar sahibi olup ne yapmak gerekir?
Allah’ın ayetlerini, bir de hikmeti zikretmek, hatırlamak gerekir. Vezkurne: Allah’ı, Allah’ın ayetlerini, hikmeti zikredin manasına gelir. Zikir; hatırlamak, unutmamak, bir de “Allah, Allah” demektir. Allah’ın kullandığı bir kelimeyi bütün manalarıyla kabul edip öyle anlamak gerekir.
Kadın, öğretmen olarak, eğitici olarak yaratılmıştır. Allah, kullarını önce onlara teslim edip eğitimi nasıl yapmaları gerektiğini onlara öğretir. Bu yüzden eğitim önce evde başlar. Çocuk, dünyaya gelir gelmez anne, babasıyla muhataptır. Demek ki çocukları Allah’ın ayetleriyle, hikmetle eğitmek gerekiyormuş.
İnnallâhe kâne latîfen habîrâ:86 “Muhakkak ki Allah latif ve habirdir.”
Ayetin sonunda Allah kendini latif olarak tanıttı, o halde bizim de bu eğitimi yaparken latif olarak; yani nazikçe, letafetle, zarafetle yapıp çocuğu öyle eğitmemiz gerekir. Bu aynı şekilde kadınlara karşı davranış için de geçerlidir. Eğer bir eş, hanımını eğitecekse ona letafetle, nezaketle muamele edip Allah’ın ayetlerini ve hikmeti ona nazikçe öğretmeli, Allah’ı zikrettirirken de ona letafetle davranmalıdır.
Allah latif ve habirdir; yani Allah her şeyden haberdardır ve her şeyin en güzelini bilendir. Bununla beraber yaptığın her şeyden haberdardır; yani hiç kimse Allah’ı atlatamaz. Bu yüzden Allah’ın Latif ismi bütün eğitimciler için geçerli olan bir isimdir.
Mesela geçmişte mutlaka duymuşuz ya da şahit olmuşuzdur; insanlar Kur’an-ı Kerim’i öğrenmeye giderken hocalar onlara dayak atardı. Öyle ki çocukların birçoğu dayak yüzünden Kur’an okumayı öğrenmekten kaçardı. Hatta dayak sanki övünülecek bir şeymiş gibi hocalar hakkında; “işte çocuğu şöyle dövdü, böyle dövdü ve adam etti” denilirdi. Bu büyük bir yanlıştır, böyle bir eğitim olmaz. Eğitimin nasıl olması gerektiğini öğrenmemiz için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bakmamız ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz eğitimi nasıl yapmışsa bizim de öyle yapmamız gerekir; çünkü ölçümüz odur, bizim için örnek olan odur.
Latif ismi bir eğitimcide tecelli etmemişse çocuğa muameleyi letafetle, zarafetle, güzellikle yapamaz, çocuğa zor kullanmaya çalışır ve bu da hiçbir fayda vermez. Hatta bu, çocukta kinden, nefretten başka bir sonuç doğurmaz, çocuğun gönlünü, maneviyatını, psikolojisini bozmaktan başka bir işe de yaramaz ve bunun sonucu yirmi sene, elli sene sonra ortaya çıkar. Çocuk böyle bir muamele gördüğü için o hali atlatamaz.
Biz buna şahidiz, şahit oluyoruz. Hal böyleyken çocuklara bu eğitimi verenlere yaptıkları sorulsa bir de kendilerine göre doğru yaptıklarını söylerler. Hâlbuki doğru insanın kendisine göre değil sadece Allah’a göredir.
Peki, Latif isminin bir kulda tecelli edip etmediği nasıl anlaşılır?
Bu dışarıdan bakınca anlaşılmaz; yani biriyle karşılaşır, sohbet eder, konuşabiliriz; ama onda Latif isminin tecelli edip etmediğini bu şekilde anlayamayız; çünkü kişi bu şekilde içindekini dışarı vurmaz. Örnek vermek gerekirse; birbirini beğenip seven, birbirine karşı nazik davranıp birbirini kırmayan gençler vardır, evlendiklerinde asıl yüzleri ortaya çıkar. Sonra birbirlerine bağırır küfreder, hakaret eder, birbirlerini çekiştirmeye başlarlar. Demek ki Allah’ın Latif ismi onlarda tecelli etmemiştir. Evet, fıtratlarında yazılı olduğu için letafeti, Latif isminin güzel olduğunu bilirler; çünkü Allah fıtratlarında bütün isimleriyle onlara tecelli etmiştir. Bu yüzden onlar da kendilerine nezaketle muamele edilmesini isterler. Bunu bildiklerinden dolayı da istedikleri kişiyi elde etmek için onlara bu isimle muamele ederler. Sonra o kaybetme korkuları, tehlikeleri bitince asıl yüzleri ortaya çıkar.
Bu nedenle birinin latif olup olmadığı evinde, yuvasında, ailesi içinde anlaşılır; çünkü insan evinde ikiyüzlülük yapamaz, en fazla bir gün yapar, bir ay yapar, beş ay yapar, sonra yorulur ve daha fazla yapamaz, bunu beceremez. Asıl yüzü, içindeki neyse mutlaka ortaya çıkar. Bu yüzden biri dışarıda çok latif; çok nazik ve letafet sahibi olabilir ama onu bir de ev halkına sormak gerekir.
Bu, erkek için de, kadın için de böyledir. Birini dışardan tanıyanlar “ne kadar güzel, ne kadar nazik, ne kadar latif biri” diyebilir; ama aynı kişi eve girince başka biri olur. Geçerli olan asli hali onun evdeki halidir; çünkü dışarıda maske takmıştır. Bu, nifaktır. Böyle biri nazik değildir ama öyle görünür. Bunun sebebi öyle olmanın güzel olduğunu bilmesinden dolayıdır.
Allah güzeldir, onun bütün isimleri, El Esmau’l Husnası, bütün güzellik, ona aittir ve Allah zaten kuluna bu isimleriyle tecelli etmiştir. Bundan dolayı kul neyin güzel olup olmadığını bilir. Eğer Allah’ın isimleriyle etrafına muamele ederse güzellikleri kazanır, Allah’ın isminden mahrum kalırsa da güzellikten mahrum kalır.
Kendi çocuklarımıza tavrımızın da böyle olması gerekir. Onları yetiştirirken tıpkı bir büyüğe nasıl muamele ediyorsak onlara da öyle muamele etmemiz gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle yapmışsa doğru olan budur, demektir. Yok, “o doğru yapmadı” dediysek “ben ondan daha iyi biliyorum” demiş, onu kabul etmemiş oluruz.
Bununla beraber Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; Eddebenî rabbî fe ahsene te’dîbî: “Beni rabbim terbiye etti, ne güzel terbiye etti”87 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimizi Allah terbiye etmiş o da sahabeyi Allah’ın kendisini terbiye ettiği şekilde terbiye etmiştir. Dolayısıyla kendi bildiğimizi doğru kabul eder, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yaptığını doğru kabul etmezsek Allah’ın terbiyesini kabul etmemiş oluruz.
Evet, ölçümüz, örneğimiz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Ona uyup onun yaptığı gibi yapmamız ve Allah’ın ayet-i kerimede emrettiği üzere evlerimizde Allah’ın ayetlerini, hikmeti anlatmamız, Allah’ı zikretmemiz ve bunları yaparken de ev halkına karşı nazik ve nezaketli olmamız gerekir.
E lâ ya’lemu men halak: “Yaratan bilmez mi?” E lâ “dikkat edin” ve “değil mi” manalarındadır. Bu durumda “yaratan bilmez mi” ayeti “elbette ki bilir” anlamına gelir. Ve huvel latîful habîr:88 “Çünkü o latif ve habirdir.” Allah, latif olmak, kuluna lütfetmek, ihsan etmek için habirdir, haberdardır, haberdar olmak ister.
Latif; en çok seven ve en çok sevilmeyi isteyen Allah’ın, kullarına yaratılış amaçlarına uygun hale gelmeleri; yani kullarının Hz. İnsan olması ve kullarının da onu sevmesi için onlara nezaketle yaptığı lütuftur, ihsandır, ikramdır. Allah, kullarının yanlışını, günahını bilmek için değil onlara lutfetmek için kullarından haberdardır. Allah’ın habir olmasında bir muradı vardır, bu da kullarının ona iman etmesi, onu sevmesi, Hz. İnsan olmaları ve onun El Esmau’l Husna’sına bürünmeleridir.
Lâ tudrikuhul ebsâru ve huve yudrikul ebsâr: “Gözler onu idrak edemez; ama o, gözleri idrak eder.” Ve huvel lâtîful habîr:89 “Çünkü o latif ve habirdir.” Görmek başka, idrak etmek başka bir şeydir. Göz her şeyi görebilir; ama kendini göremez. Oysaki Allah, gözleri de idrak eder. Bu sadece “Allah, gözleri görür” demek değildir. Elbette ki Allah, gözleri görür; ama bütün gözlerde gören Allah’tır, gözü idrak eden odur. Sadece görmeyi değil aynı zamanda kulundaki niyeti, kulun neye nasıl baktığını bilendir, görendir; çünkü o latiftir; her zerreye tecelli etmiştir.
Latif aynı zamanda her zerreye tecelli eden nur demektir; yani kul kendini bilmeden önce Allah onu bilir. Kul kendi niyetini tam olarak bilmediği halde Allah onun niyetini tam olarak bilir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “o, hain bakışı bilendir, görendir”90 buyurmuştur.
Bu da Hz. Lokman (a.s.)’ın kendi oğluna nasihatidir. Yâ buneyye: “Ey evladım!” İnnehâ in teku miskâle habbetin min hardal: “Muhakkak ki o (yaptığın amel her ne olursa olsun) ister bir miskali zerre kadar, ister bir hardal tanesi kadar da olsa.” Fe tekun fî sahratin: “(O yaptığın şey) Bir kayanın içinde de olsa.” Ev fîs semâvât: “Veya göklerde (olsa).” Ev fîl ard: “Veya yerde (yerin derinliklerinde olsa).” Ye’ti bihâllâh: “Allah onu (mutlaka karşına) getirir. İnnellâhe latîfun habîr:91 “Muhakkak ki Allah latif ve habirdir.” Hiç kimsenin yaptığı, düşündüğü, konuştuğu, Allah’tan gizli değildir. Mutlaka onu senin karşına getirir. Allah bu ayette “Allah yaptıklarının hesabını sorar” demedi onu “senin karşına getirir, mutlaka yaptığınla karşı karşıya gelirsin” buyurdu.
E lem tera ennallâhe enzele mines semâi mâ’: “Görmüyor musun Allah göklerden suyu indiriyor?” Fe tusbihul ardu muhdarreh: “(O, gökten indirdiği suyla) Yeri yemyeşil yapıyor.” İnnallâhe latîfun habîr:92 “Muhakkak ki Allah, latif ve habirdir.” Allah bu ayette nimetini beyan edip hemen ardından latif ve habir olduğunu söyledi.
Bu durumda kul nasıl latif olur, nasıl latif olmalıdır?
Allah “kendinizi yermeyin, kendinizi aşağılamayın, kendinizi küçümsemeyin”93 buyurmuştur. Yani kulun önce kendine karşı nazik olup kendine hakaret etmemesi, Allah’tan nasıl bir büyüklük, güzellik taşıdığını unutmaması, onu yok sayıp perdelememesi gerekir.
Kul, Allah’tan taşıdığı ruhu perdeleyip yok sayarsa geriye onun bedeni kalır. Zaten “hayvan, heyevan” diri olan manasına gelir; yani kul kendini perdelerse o zaman dirilerden bir farkı kalmaz; çünkü insanın maddi tarafı diri olan diğer varlıklarla aynıdır. Bu yüzden insanı insan yapan onun zahiri tarafı değil manevi tarafıdır, Allah’ın nefhettiği ruhtur.
Evet, insanın önce kendisine karşı letafet ve nezaket sahibi olması gerektiğini söyledik. İnsanın önce Allah’tan dolayı kendini kabul etmesi, sevmesi ve kendisine layık olduğu kıymeti, değeri vermesi gerekir. Kendine değer vermek öyle kuru kuruya “ben kendime değer veriyorum, en güzel şekilde giyiniyorum” demek değildir. İnsanın kendine kıymet vermesi demek Allah’ın kendisini koyduğu yerde durması; yani bu şerefi taşıması demektir.
İnsana aklı, Allah vermiştir. Aklı olmayanın dini olmaz. Bu yüzden insanın öncelikle aklına kıymet, değer vermesi gerekir.
Peki, insan, aklına nasıl kıymet, değer vermeli ve aklına karşı nasıl nezaket sahibi olmalıdır?
Öncelikle her konuda kim ne derse desin mutlaka o konuyu aklına danışmalıdır; çünkü bu aklı ona Allah vermiştir, bu yüzden Allah’a güvenmelidir. Sadece birileri öyle söylüyor diye her söyleneni kabul etmek insanın kendi aklına yaptığı hakarettir.
Örneğin; genel olarak anne, babalar çocuklarına “sen bilmezsin, sen anlamazsın, senin aklın yok, senin aklın çalışmıyor, senin yerine ben karar vereceğim” der. Bunu söyleyenlerin illa anne, baba olması gerekmez, bunlar çocuğun en yakını da olabilir. Ben kelime öyle kullanılıyor diye çocuk diyorum, yoksa her biri aslında büyük adamlardır. Böyle söyleyenler çocukların aklına hakaret etmiş olur. Bu hakareti, saygısızlığı da Allah’ın o çocuklara verdiği akla güvenmedikleri için öncelikle Allah’a karşı yaparlar. Eğer Allah buluğa erdikleri andan itibaren onları kulluktan sorumlu tutup onlara; “sen doğruyu, yanlışı ayırt edecek seviyedesin” diyor ve onları muhatap alıyorsa o halde bizim onları muhatap almamamız ve onlara “sen bilmezsin, anlamazsın, senin aklın yok, senin yerine ben düşünürüm, ben karar veririm” dememiz doğru değildir, yanlıştır, bu başta Allah’a karşı saygısızlıktır.
İnsanın tecrübesini, deneyimini onlarla paylaşması başka “sen aklını kullanma, ben senin yerine aklını kullanırım” demek başka şeydir. Bu, çocuğa yapılmış en büyük hakarettir. Çocuğun da bunu olduğu gibi kabul etmesi kendi kendisine, aklına yapacağı saygısızlıktır. Zaten çocuklar genel olarak konuşturulmazlar, konuştukları takdirde; “sen büyüklerine karşı saygısızsın, sen fikir beyan ettin” deyip onu susturmaya çalışırlar. Böyle yapmak doğru değildir, evlat böyle yetiştirilmez.
Peki, ne yapmak gerekir?
“Ben böyle düşünüyorum, sen ne düşünüyorsun, senin fikrin, düşüncen nedir” diye çocuklara sormak ve onlarla istişare yapmak gerekir. İstişare yapılmazsa ve çocuk kuru kuruya sırf büyükleri öyle yapıyor diye onlara uyarsa bu defa atasına uymuş olur. Din konusunda onlara uyduğu zaman da atalarının dinine uyan biri haline gelir. O zaman da şahsiyet sahibi bir insan ortaya çıkmaz, tam tersine kişiliksiz biri ortaya çıkar. Böyle biri gerektiğinde aklını kullanamaz, mutlaka birilerine tutunup bir yerlere dayanma zorunluluğu kendinde hisseder.
Evlatların dimdik durabilen, gerektiğinde kendisi, hayatı hakkında karar verebilen kişilik sahibi bireyler olarak yetişmesi gerekir. Eğer böyle yetişmezse hayata tutunamaz, ayakta duramazlar. Dolayısıyla küçük şeyler karşısında darmadağın olurlar. Eğitim doğru olmazsa; yani çocuklar Allah ile, resulünün sahabesini eğittiği gibi eğitilmezlerse her şeyi kabul eden silik karakterli kişiler haline gelirler. Yahut tam tersi, her şeye itiraz eden isyankâr kişiler olurlar. İsyanları da kendilerine insan muamelesi yapılmadığı için kendilerini ortaya koymak ve göstermek istemelerinden kaynaklanır. Böyle çocuklar anne, baba doğruyu bile söylese her şeye itiraz eder; çünkü bir kere canları yanmıştır!
Evet, Allah’ın Latif ismi gönle tecelli eder. Eğer Latif ismi birinin gönlüne tecelli ederse o gönlün sahibini nazik yapar, zarif yapar, nezaket sahibi yapar. Tabi, o kul önce kendine karşı nazik olur, latif olur. Gönlünün üzerindeki perde incelir, dolayısıyla kabalığı gider, kulun gönül perdesi inceldikçe de nezaketi artar.
Rüyalar da bu bölüme girer. Rüya görmek Allah’ın Latif isminin tecellisidir. İsterseniz rüyalar hakkında kısaca bir açıklama yapayım.
Üç türlü rüya vardır, bunlar; nefsani, şeytani, bir de rahmani rüyalardır. Rahmani rüya; Allah’ın Latif isminin tecellisidir. Nefsani rüya isimden de anlaşıldığı üzere nefistendir, şeytani rüya da şeytandandır.
Nefsani rüya; gönül itibariyle herhangi bir şeyle meşgul olduğumuz durumlarda, kafamızı taktığımız herhangi bir sorunda ya da hasta olduğumuzda çektiğimiz vücut ağrısının etkisiyle gördüğümüz karmakarışık rüyalardır. Kur’an tabiriyle “adgâsu ahlâm’dır.”94 Bu türden görülen rüyalar rüya değil; karmakarışık düşüncelerin, fikirlerin gönle aksetmiş olmasıdır.
Şeytani rüya; şeytanın, insanı herhangi bir şekilde meşgul etmesidir. Rüyada ihtilam olmak bunlardan biridir.
Rahmani rüya; Allah’ın, rüya vasıtasıyla kulunu müjdelemesi veya uyarmasıdır ama sonuçta uyarı kulun hayrına olduğu için bu da bir müjdedir; yani ister uyarı ister müjde olsun rahmani rüya saf hayırdır.
Rüyayı daha iyi anlamak için öncelikle âlemleri anlamak gerekir. Ben kısaca âlemler hakkında biraz bilgi vereyim.
Mülk âlemi; yani ölçülen, biçilen, tartılan, ağırlığı, hacmi olan bir âlemdir. Bizim yaşadığımız bu âlem mülk âlemidir.
Bir de melekût âlemi vardır; bu âlem de meleklerin bulunduğu ruhani bir âlemdir. İnsanın ölünce gideceği âlem bu âlemdir. Bu nedenle ruhun adım attığı ilk âlem melekût âlemidir. Melekler ve cinler bu âlemdedir. Bu âlemde ölçme, biçme, tartma gibi bir durum söz konusu değildir. Bu yüzden melekût âlemi mülk âlemi gibi değildir, manevi bir âlemdir.
Bir de berzah âlemi denilen “ara âlem” vardır, orda hiçbir şey yoktur. Berzah; iki âlemin arasındaki âlem demektir. Bu âlem melekût âlemi ile mülk âlemi arasındaki âlemdir. Boş şeyleri, nefsani, şeytani şeyleri o berzah âleminden müşahede ederiz.
Misal âlemi; bu âlem, kula ait bir âlemdir. Allah bu âlemden kullarına misaller, örnekler verir. Rahmani rüyalar işte bu misal âleminde görülür, bu yüzden tabir edilir; çünkü rüyalar misal olduğu için göründüğü şekliyle alıp kabul edilmezler, tabir edilmeleri gerekir. Örneğin; rüyada çöplük gören biri dünya malını görmüştür. Allah, kuluna dünyayı, dünya malını misal âleminde çöplük olarak gösterir. Ya da biri rüyasında bit görse bu da para gördüğü manasına gelir. Allah’ın hikmetinden sual olunmaz, bu şekilde misal veriyorsa mutlaka bir muradı, hikmeti vardır.
Aynı şekilde rüyada ev veya mescit görmek kendi gönlümüzü görmemiz demektir. Allah’ın, bu misal âleminde kuluna gösterdiği şeyler ya uyarıdır ya da müjdedir. Mesela; rüyada ev görmüşsek ve evin dışı güzel ama içi dağınıksa Allah bu rüyayla bize; “kulum, gönlün dağınıktır, orayı topla” diye uyarıda bulunuyor demektir. Rüyada evin kirli olduğunu görmüşsek bu durumda gönlümüz kirlenmiştir, bu da Allah’ın gönlümüzü temizlememiz için bize olan bir uyarısıdır veya rüyada evde tamirat yapıyor, boya yapıyorsak bu durumda gönlümüzü temizliyor, süslüyor, nurlandırıyor, Allah’ın tecellisine hazırlıyoruz demektir. Görüldüğü gibi rüyadakiler misal olduğu için tabir edilmesi gerekir. Bunları anlaşılsın diye örnek vermek için söyledim.
Bir de ceberut âlemi vardır. Bu âlemde hüküm tamamıyla Allah’a aittir. Bu âlemden başka lahut âlemi vardır. Lahut âlemi, Allah’ın zatıyla ve sıfatıyla tecelli ettiği âlemdir. Bir de zat âlemi vardır ki o âlem hakkında tek kelime edilemez, anlatılamaz. Bunların her biri farklı birer âlemdir, şimdiki tabirle ayrı bir boyuttur. Bunlar her bir insanda böylesine mevcuttur.
Peki, bütün bunlardan anlamamız gereken şey nedir?
Burayı kesinlikle doğru anlamamız gerekir. Allah bütün âlemlerde, kâinatta her neyi yaratmışsa insanda da onu yaratmıştır. Mesela; insanın vücudu, bedeni mülk âlemidir, gönlü, kalbi melekût âlemidir. Bir de kendisinde misal âlemi, berzah âlemi, ceberut âlemi, lahut âlemi ve zat âlemi vardır. İnsan böyle bir özelliğe sahiptir; yani tabiri caizse insan, büyük kâinatın küçük maketi halindedir. Bunu zahiri olarak böyle anlamak gerekir. Aynı zamanda insan kâinattan da daha büyüktür.
İnsan, rüya görürken kendi gönül âleminde onu müşahede edip seyreder; yani aslında kul rüya görürken veya zikirde perde açılıp müşahedede bulunurken bir yere gitmemiştir. Gördükleri sadece oradan gönlüne aksetmiş; yani kendi gönül aynasında, berzah âleminde veya misal âleminde onları seyretmiş, müşahede etmiştir. Kul, Allah’ın cemalini yine bu âlemlerden olan lahut âlemde müşahede eder; ama o âlem bütün âlemlerden daha büyük bir âlemdir.
İnsan zahiri olarak bakıldığında küçük bir şeymiş gibi görünür; ama bu küçük görünen taraf onun mülk âlemindeki tarafıdır. İnsanın bir de melekût, berzah, misal, ceberut, lahut ve zat âlemi denen tarafları vardır. İnsanın gönlünde aynı şekilde yedi kat gök, bir de arş vardır. İşte, lahut âlemi bu arşın üstüdür.
Anlaşılamayan nokta tam da burasıdır. “Veli bir kul, Allah’ın cemalini müşahede eder” denildiğinde bazı insanlar “böyle bir şey dünyadayken nasıl olur” diye karşı çıkar. Bu; insanın kendini bilmemesi, kendini etten, kemikten, sadece mülk âleminden ibaret zannetmesinden dolayıdır.
Bu müşahede Allah’ı zikir, Allah’ın ayetleri ve hikmet üzerinde tefekkürle açılır. Ayetleri okurken Allah’ın latif olduğunu öğrendik. Allah Latif ismiyle tecelli edince kulun gönlünde o müşahede perdesi açılır ve kul müşahadede bulunur. Bu yüzden insanın kendini etten, kemikten ibaret görmemesi ve kendini tanıması gerekir. Kendini tanımadan ahirete gidenler gerçekten çok şey kaybetmiştir; çünkü Allah’ın onlara ihsan ettiğini kazanamamış, alamamışlardır.
Bir gönül, sadece Allah’ın güzelliğiyle cennete döner. Allah’ın cemali cennette müşahede edilir. Allah ayet-i kerimede; “yüzler vardır ki o gün ışıl ışıl parıldayacak ve rabbini müşahede edecek”95 buyurmuştur. Bir gönül, müşahedeyi ancak cennete dönerse hak eder. Bu nedenle insan, rabbinin cemalini dünyada müşahede etmez, kendi gönül cennetinde müşahede eder. Gönül bu hale gelmeden ve kul kendi oraya çıkmadan herhangi bir müşahede olmaz; çünkü cennet yedi kat göğün üstündedir. Bunun için insanın kendi gönlünde o yedi kat mertebeyi geçmiş olması lazım ki rabbini cennette müşahede edebilsin. Bunun ötesinde daha Miraç’a çıkmak ve arşa gitmek vardır.
Peki, insan bu müşahedeyi nasıl yapar?
Kulda Allah’ın hangi ismi en öndeyse, kul, Allah’ın hangi ismiyle en güzel olmuşsa Allah’ı o ismiyle, o ismin tecellisiyle müşahede eder ve Allah ona o isimle tecelli eder; çünkü rabbini o isimle görmeyi hak etmiştir. O ismin dışında herhangi bir isimde rabbini istese de müşahede edemez; çünkü kendisinde böyle bir vasıf yoktur; yani onda kendisindeki o ismin dışında Allah’ın cemalinin güzelliğinin tecellisini alabilecek, anlayabilecek bir vasıf oluşmamıştır. Eğer ki bir de Allah’ın bütün isimleri bütün güzelliğiyle onda tecelli ederse bu defa da Allah’ın zat tecellisinin müşahedesi gerçekleşir.
Rabbini bir isminin tecellisinden müşahede eden birinin imanıyla böyle bir müşahedeyi yapmayanın imanı hiç bir olur mu! Hiç bilenlerle bilmeyenler, görenlerle görmeyenler, şahit olanlarla olmayanlar bir olur mu! Bütün dünya bir araya gelse ve rabbini bir isimden müşahade eden bir kula bir yanlışı doğru diye takdim etmeye çalışsa başarılı olamaz, bunu ona kabul ettiremez; çünkü görmüş, şahit olmuştur. Bütün şeytanlar bir olup hepsi ona vesvese vermeye kalkışsa bile ona vesvese veremez. Zaten şeytanlar böyle bir kuldan umutlarını kesmişlerdir.
Eğer biri, rabbinin güzelliğini bir isimden de olsa müşahede etmemişse şeytan işte ona vesvese vermeye devam eder; ama bir sefer dahi olsun rabbinin güzelliğine şahit olmuşsa şeytanın, nefsin işi artık biter. Bu kulun artık mazereti kalmamıştır. Bununla beraber bütün soruları bitmiştir; çünkü her sorusuna, gönlünün her meşgul olduğu duruma cevap almıştır.
Böyle biri artık sadece “Allah” der, başka bir şey demez; yani gönlünde bir soru olmaz. Elbette ki bir şeyi merak etmek ayrı bir şeydir, kul merak eder ama anlamadığı bir şey kalmaz.
Gönlün yedi mertebesinin olduğu gibi imanın da üç mertebesi vardır, bunlar ilmel yakîn, aynel yakîn ve hakkel yakîndir. İsterseniz imanın mertebelerini de kısaca izah edeyim.
İlmel yakîn; ilimle yakin olmaktır. Kulun kendine, varlığa ve mahlûkata bakıp Allah’ın kudretini oradan görmesi, anlaması, imana sahip olmasıdır. Bu, ilmel yakîn mertebesindeki imandır, yalnız bu imana sahip bir kul imanını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bunun olmaması için kulun manevi olarak ilerlemesi gerekir. Kul bu mertebeden ilerlediğinde aynel yakîn mertebesine varır.
Ayn; göz anlamına gelir, yalnız bu göz baş gözü değildir; çünkü kul birinci mertebe olan ilmel yakînde baş gözüyle görür, aynel yakîn mertebesindeki göz ise kalp gözüdür ve bu mertebedeki biri kalp gözüyle görür. Allah ayetlerde bunu “fuâd”96 kalp, gönlün görüşü olarak isimlendirmiştir.
Fuâd; gönül demektir. Fuad aynı zamanda kuldaki arştır. İşte aynel yakînde fuâdın, gönlün, kalbin görüşü vardır. Allah miraç gecesinden bahsettiği ayette Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in müşahadesini anlatırken; “fuâdının (gönlünün) gördüğünü gözü yalanlamadı (tasdik etti)”97 buyurmuştur. Yoksa haşa göz rabbini göremez! Biz de zaten kul, Allah’ın cemalini, isimlerini müşahede eder derken bunu baş gözü için değil gönül gözü için söylüyoruz.
Mesela; gönülde bin tane göz varsa bunlardan bir tanesi de baştaki gözdür, dolayısıyla baştaki göz de bu görüşün içindedir; çünkü biri müşahadeyi yaparken varlığının her zerresiyle müşahade yapar ve bu müşahade aynı zamanda ruhun bakışıdır. Buna da aynel yakîn denir.
Bir de hakkel yakîn vardır. Hakkel yakîn; imanı, ilmel veya aynel değil tadarak yaşamaktır. Âlimlerimiz ilmel, aynel ve hakkel yâkin mertebelerini anlatırken örnek verip “birinin bir tepenin arkasında yanan ateşin dumanını görünce dumandan dolayı orda ateş olduğunu bilmesi ilmel yakîndir. Tepeye çıkıp kendi gözleriyle ateşin yandığını görmesi aynel yakîndir. Elini ateşe soksa bu defa eli yanar ve ateşi tadar, işte, ateşi tatması da hakkel yakîndir” demişlerdir.
Allah hadis-i kutside; “insanı dünyaya gönderdim ki varlığını tatsın diye (varlığının tadını tatsın diye)” buyurur. Bu, ayet değil, hadisi kutsidir. Bu hitabı Allah bize yapmıştır. Mutlaka merakımızdan dolayı “acaba neden dünyaya gelmişiz, gelmeseydik olmaz mıydı” diye bir düşüncemiz olmuş ki Allah öğretmek için bize böyle bir hitapta bulunmuştur! Söylemiştim, Allah hitap edip bir şey söylerse o konuyla ilgili bilginin hepsini bir anda verir.
Peki, insan, varlığının tadını nasıl tadar?
İnsanın bir mülk âlemi; yani bedeni vardır. İnsanın bedeni topraktan yaratılmıştır, dolayısıyla topraktan beslenip yer, içer, toprağı, topraktan olanı tadar, üşür, ısınır, acıkır, susar. Bunu tadan insanın bedenidir.
Bir de Allah’ın, insana nefhettiği ruh vardır, insanın bir de o ruhu tatması, tadabilmesi için de görmesi yetmez, imanının hakkel yakîn mertebesinde olması; yani rabbini kendisinde tatması gerekir.
Bu nasıl mümkün olur?
Allah’ın güzelliği bir insanda tecelli ederse onun kendisiyle ruhu arasındaki perde incelir ve inceldikçe sonunda kişi nazik olur, nezaket sahibi, letafet sahibi olur. Kulda önce karanlıktan oluşan siyah perdeler, onların arkasında ise nurdan perdeler vardır. Bu nedenle kulda sadece karanlıktan perde bulunmaz nurdan perdeler de bulunur. İşte, bu perdeler incelir, sonra yırtılır. Bu perdelerin yırtılmasına kalp gözünün açılması denilir. Kulun kalbi açılınca kul, Allah’ın tecellisiyle karşı karşıya gelir.
Kalbin açılıp hiç kapanmaması veya arada bir açılıp kapanması da mümkündür. Kalbin arada açılıp kapanmasının nedeni; kulun dünyayla, başka şeylerle meşgul olmasından dolayıdır. Kul dünyadan sıyrılıp Allah’a yönelirse kalp gözü tekrar açılır. Bu yüzden insan ne zaman tefekküre dalıp namaza dursa kalp gözü açılır ve kendini huzurda bulur. Artık, Allah ona nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun kul, Allah’ın muamelesiyle karşı karşıya olduğunu bilir.
Kalp gözünün bir de hiç kapanmaması söz konusudur; ama bu çok istisnai bir durumdur. Kalp gözü açılır, bir daha kapanmaz; çünkü Allah’ın nuru bu haldeki kula öyle şiddetli bir şekilde tecelli etmiştir ki hiçbir şey ona perde olamaz; yani kul ile Allah arasına hiç bir şey giremez, kul istese de rabbi ile arasına bir şey koyamaz. Zaten vuslatın olabilmesi için de kulun böyle olması gerekir.
Bunları hikâye olsun diye anlatmıyorum! Dikkat edilirse herkesin anlayabileceği seviyede anlatıyorum ki herkes kendisinin etten, kemikten ibaret olmadığını, bütün kâinatı kendisinde taşıdığını, Allah’ın insana nasıl da büyük bir kıymet, değer verdiğini anlasın ve rabbine dönüp gönlünde ondan başka bir şey olmasına müsaade etmesin.
Allah’a dönüp onu zikretmeye başlayan bir kulun zikrinin başlangıç itibariyle “lâ ilâhe illallah” olması; yani gönlündeki bütün şirki temizleyip yok etmesi gerekir. Sonra Allah onun fıtratına göre bir ismiyle ona tecelli eder ve o bir isim onun vuslat kapısı olur ve kul o kapıdan Allah’a vasıl olur, rabbinin tecellisini müşahede eder, o isimden rabbini tanır.
Tabi ki çabasını, gayretini sarf edip rabbini on isimden tanımış ve ona on isimden de perde açılan biri, kendisine bir isimden perdenin açıldığı kuldan on katı kadar daha yüksek mertebededir.
Peki, çaba, gayret gösterip sadece bir perdenin önüne gelen ve o bir perdenin kendisine açıldığı biri çabasını, gayretini sarf edip on tane perdenin önüne geldiği halde perdelerin henüz kendisine açılmadığı birinden üstün olur mu? -Elbette ki, hayır. O, on perdenin önüne gelen daha öndedir; çünkü gönül perdesi açılırsa tam açılır ve kendisine bir perde açılan kuldan on katı daha önde, yüksekte olur. Bu yüzden sadece açılan perdeye bakıp hüküm verilmez ve “bu daha öndedir” denmez.
Vuslat yolcularının yolculuktaki bütün bu hallerini, her birinin nerde olduğunu, ne yapmaları gerektiğini sadece onlara bu yolculuğu yaptıran Mürşid-i kâmil bilir. Başka kimse bunu ne bilir, ne de müdahale etme hakkına sahiptir. Zaten böyle bir şeyi kimse düşünemez; çünkü edebe aykırı bir durumdur.
Bu yüzden herkes kendini mürşidinden öğrenmelidir. Tabi, kendini mürşidinden öğrenmek, mürşidine gidip “ben ne haldeyim” diye ona sorması demek değildir. Herkes kendisinin iyi, kötü, doğru ve yanlış hallerini bilir. Kaldı ki ben zaten sohbet ederken neyin yanlış, neyin doğru olduğunu devamlı anlatıyorum. Hal böyleyken bir kardeşimize direkt olarak “sen yanlış yapıyorsun” desem olmaz; çünkü kardeşlerimize bunu söylemeye utanıyorum, kıyamıyorum, bu da benim elimdeki bir şey değildir. Kardeşlerimize direkt olarak yanlış yaptıklarını söylemesem de sohbet esnasında rahatlıkla neyin doğru neyin yanlış olduğunu anlatabiliyorum. Bu yüzden kardeşlerimizin de sohbetleri dinlerken anlattıklarımı kendi üzerlerine alıp bakması, bir yanlışları, eksikleri varsa düzeltmeleri, yoksa hamd edip şükretmeleri gerekir.
Evet, rüyayı anlatıyorduk, nefsani, şeytani ve rahmani rüyaların ne olduğunu kısaca anlatmıştık. Unutmamamız gerekir ki her rüyayla amel edilmez; ama misal âleminden görülen rahmani bir rüyanın alametleri vardır.
Mesela; peygamberlerin rüyaları aynı zamanda haktır. Öteki rüyalar karmakarışıkken misal âleminden görülmüş bir rüya gerçek gibidir. Tabiri caizse gerçek gibi, apaçık bir şekilde tadılır ve karışık bir şey de değildir. Örnek vermek gerekirse; Hanefi mezhebinin imamı İmam Ebu Hanife; “rabbimi doksan dokuz sefer rüyamda gördüm, bir sefer daha görseydim de yüz olsaydı” demiştir.
Peki, bir kul, rüyada rabbinin cemalini müşahede eder mi? -Elbette ki eder. Peygamberlere rüyada vahiy gelir mi? -Elbette ki gelir. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ilk altı aylık peygamberliği rüyada gelen vahiyleydi. Âlimlerimiz, bu nedenle “rüya, peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür” demişlerdir.
Biraz önce anlattığım gibi gönlün üzerindeki perdeler kalkarsa kul daimi olarak zikir halinde olur. Uykuyla uyanık olmak aynı şeydir, dolayısıyla böyle bir kul uykuda da zikir halindedir; çünkü hüküm artık ruha geçmiştir. Böyle bir kul, rüyada Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i görürse onu gerçekten görmüştür.
Bir de unutmamamız gereken bir şey vardır. Rüyanın tabiri sadece gören kul için geçerlidir, bir tek onu bağlar. Diyelim ki Allah rüyada bir kula yapması gereken bir şey gösterse bu sadece o rüyayı gören kişi için geçerli olduğundan bir tek onu bağlar, bu yüzden bir başkasına “böyle yap” deme hakkına sahip değildir; çünkü bu, Allah’ın her bir kuluna özel olarak muamele etmesi, kuluyla özel olarak ilgilenmesi, ona ikramda bulunması, Latif isminin tecellisiyle ona rüyada tecelli etmesidir.
Allah, kullarına öyle bir nezaketle öğretir ki onlara yanlışlarını birebir söyleyip “sen şu yanlışı yapıyorsun” demez. Bunun yerine misal âleminden bir misalle kullarına yanlışlarını gösterir. Örneğin; biri rüyada elleriyle pisliğin içine girdiğini görse bu; “kulum sen dünyayla fazla meşgul oluyorsun, böyle yapma, elini yıka” manasına gelir.
Allah’a vasıl olmadan gönlümüzün rahat etmesi, mutmain olması mümkün değildir. Ne zaman ki rabbimiz bize kendini tanıttı, rabbimizi isimleriyle tanıdık ve ona vasıl olduk ancak o zaman gönlümüz rahat eder, o zaman da “elhamdulillah” demek gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah kendini sevdiklerine tanıtır” buyurmuştur; yani Allah ancak onu sevdiğimiz ve onun sevgisini hak ettiğimiz zaman kendini bize tanıtır. Bunun için de elbette ki fedakârlık yapmak, emek vermek ve imanın, sevginin bedelini ödemek gerekir. Bu bedelleri ödemeden; “ben bunu yapamam, buna dayanamam, gücüm buna yetmez, benden bu kadar” demekle kimse Allah’a vasıl olamaz. Allah ayet-i kerimede; “hepiniz Allah’a firar edin”98 buyurmuştur. Bu yüzden Allah’a firar etmemiz, koşmamız gerekir.
Evet, Allah’ın El Latif ismini rabbimizin kendini tanıttığı şekilde anlamaya, öğrenmeye çalıştık.
İnşallah hep beraber rabbimizi sever, ona koşup sevgimizi ispatlar, rabbimize firar ederiz. Rabbimiz de bizi sever, kendini bize tanıtır ve ona vasıl oluruz inşallah. Allah hepimizi kendisine vasıl olanlardan eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
