close

EL KEBİR

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya, öğrenmeye bununla beraber Allah’ın yeryüzündeki halifesi olan insanı tanımaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde Allah’ın Muntakim ismini öğrendik. Bu sohbetimizde ise Allah’ın El Kebir ismini ayetlerle öğrenmeye çalışacağız inşallah.

“Allah u ekber” derken Allah’ın Kebir ismini zikretmiş oluruz. Allah ayet-i kerimede; Ve rabbeke fe kebbir:512 “Rabbini tekbir et.” Rabbini büyük tanı, rabbinin büyüklüğünü üzerinde göster, onu takdim et, buyurur. Sadece dilimizle “Allah u ekber” dememiz Allah’ı tekbir etmemiz için yeterli değildir. Allah’ın büyüklüğünü bir de üzerimizde göstermemiz gerekir. Eğer Allah’ın hükmü üzerimizde geçiyorsa, Allah üzerimizde hükmetmişse; ona iman etmiş, teslim olmuşsak, onun büyüklüğü, güzelliği üzerimizde tecelli etmişse Allah’ı tekbir etmiş oluruz. Yoksa sadece dilimizle “Allah u ekber” demek Allah’ı tekbir etmemiz ve büyüklememiz için yeterli değildir.

Gönlün tekbiri; Allah’ın, gönlü ihata etmesi, güzelliğiyle ve El Esmau’l Husna’sıyla gönüle tecelli etmesidir. Bu yüzden Allah’ı ahlakımızla aynı şekilde aklımızla da tekbir etmemiz gerekir. Eğer Allah’ın ayetlerini öğrenip anladıysak, hükmü onunla verdiysek, aklımız herhangi bir şeyin doğru veya yanlış oluşuna, hak oluşuna, batıl oluşuna, güzel oluşuna, çirkin oluşuna hükmederken Allah’ın hükmüyle hükmediyorsa bu durumda aklımız Allah’ı tekbir etmiş olur. Yoksa aklımızla Allah’ı tekbir etmemiş oluruz. Bu nedenle hayatı yaşarken dil ile, akıl ile, gönül ile, ahlak ile Allah’ı tekbir etmemiz lazım ki Ve rabbeke fe kebbir: “Rabbini tekbir et” ayetine iman etmiş ve bu emri yerine getirmiş olabilelim. Bütün bunları göz önüne aldığımızda biri bu şekilde rabbini tekbir ederse bu tekbir onun üzerinde görünür.

Allah u ekber “Allah en büyüktür” demek değil “Allah tek büyüktür” demektir. Yoksa “Allah en büyüktür” dersek sanki Allah’ın berisinde başka büyükler varmış da Allah hepsinden daha büyükmüş gibi anlaşılır. Oysaki böyle bir şey düşünelemez. Bundan dolayı Allah en büyük değil tek büyüktür, her zaman büyüktür. Allah’ın büyüklüğü akla sığmayacak kadar, yaratılmış olan varlık onun büyüklüğünü anlamayacak kadar büyüktür. Zaten yaratılmış bir aklın, yaratanını anlaması mümkün değildir.

Eğer aklı zorlayıp “haydi, rabbini anla” dersek akıl bunu kaldıramaz, kısa devre yapıp infilak eder. Bu, 100 kilo tartan bir teraziye 10 ton koymak gibi bir şeydir; yani terazi o yükü tartamaz, sonuçta yükün altında ezilir ve darmadağın olur. Bu yüzden Allah’ı sıfatlarından, isimlerinden onun kendini tanıttığı gibi aklın seviyesine göre tecelli ettiği gibi anlamamız lazım ki akıl kısa devre yapmasın, darmadağın olmasın, infilak etmesin.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah kendini sevdiklerine tanıtır” buyurmuştur. Eğer rabbini tanımak, anlamak istiyorsan yapman gereken şey; aklını sonuna kadar kullanıp sınırı aşmadan her türlü delili getirerek rabbini nefsine kabul ettirmektir. Gerisi ruha, ruhun yolculuğuna aittir. Rabbine yürür, ona doğru yolculuk yapar, ona yaklaşırsan sen ona yaklaştıkça rabbin kendini sana tanıtır; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Allah’ın kendini sevdiklerine tanıttığını buyurmuştur. Bu durumda sana düşen; rabbini El Esmau’l Husna’sından anlayıp muhabbetini, Allah’a olan imanını, sevgini çoğaltmaktır. Bunun sonucunda Allah kendini sana mutlaka tanıtır.

Biri; “ben, Allah’ı tanımaya layık görmüyorum” derse o zaman bu konuda ne bir çabası, ne de bir gayreti olabilir. Hiç kimse “benim imkânım yoktu” yahut “yapamadım, edemedim” deyip mazeret üretemez; çünkü Allah ayet-i kerimede; “yaratan, yarattığını bilmez mi”513 buyurmuştur. Allah, kuluna ne verdiğini, kulunun neler yapabileceğini bilir ve Allah, kendisini tanımak, ona âbd olmak isteyen herkese Hz. insan olma imkânını tanır.

Mesela; seyri süluk, Allah’a vuslat yolculuğu diyoruz. Nasıl ki bu yolculuğun bir başlama noktası varsa bir de bitiş noktası vardır. Vuslat yolcusunun o bitiş noktasına varmasına; “Allah’a vasıl olma, kavuşma” denir. Allah her bir insanı tek tek yaratmış, bununla ilgili olarak ayet-i kerimede; “and olsun ki öldüğünüzde sizi huzura alırken sizi ilk yarattığım gibi tek başınasınız, sadece benimlesiniz”514 buyurmuştur. Bu ayet; “o gün hiç kimse ve hiçbir şey olmayacak, sen seni ilk yarattığım gibi benim huzurumda olacaksın” demektir. İşte kul, vuslat yolculuğunda Allah’ın onu ilk yarattığı yere varınca Allah’a vasıl olmuş olur.

Biri iman etmişse rabbini sever, rabbini ister, onu bilmek, anlamak, tanımak, ona vasıl olmak, kavuşmak ister. Eğer birinin böyle bir derdi yoksa Allah’ı buna layık, buna değer görmemiştir. En basitinden şeytan böylelerinin kulağına, nefsine; “kulluğunu böyle yapmaya çalış, asıl hayat dünya hayatıdır. Dünyada kazan ki kıymetin, değerin, şerefin olsun, dünyada rahat et. Öldüğünde sana cennette bir köşe düşse yeterlidir” deyip fısıldar, vahyeder.

Bu da yetmez, işlerin onun için kötüye gittiğini, kulun rabbinin yoluna doğru gittiğini görünce bu defa da başka bir şey üretir, kulun nefsine; yani arkadaşına, başka bir şey söyleyip onu kendi yolunda yürümesi için ikna etmeye çalışır ve ona; “günah işlesen de önemli değil, cehenneme gitsen bile günahın kadar yanar, sonra çıkarsın, nasıl olsa imanın var” der. Bu durumda şeytanın bu sözlerine kulak verip onu dinleyen, böyle düşünen biri Allah’a âbd olmuş mudur, Allah’ı her şeyden çok sevmiş midir, Allah’a iman etmiş midir! Bu soruyu kendi kendimize sorup cevabını da kendimiz vermemiz gerekir.

Şimdi Allah’ın Kebir ismini hep beraber ayetlerle anlamaya çalışalım, sonra da El Kebir ismine nasıl iman edeceğimizi ve bu ismi üzerimizde nasıl göstermemiz gerektiğini öğrenelim inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Âlimul gaybi veş şehâdeh: “Allah gaybın da şehadetin de âlimidir.” Allah görüneni de görünmeyeni de, görünen âlemi de görünmeyen âlemi de bilendir. Bununla beraber insanın yaptığını da, gizlediğini de, dışını da, içini de, amelini de, niyetini de bilendir. El kebîrul muteâl:515 “(Çünkü Allah) Kebir ve muteâldır.” Allah tek büyüktür, bununla beraber muteâldır; yüceler yücesidir. Konuşurken “Allah u teala” dediğimizde “Allah, muteâldır, yüceler yücesidir” demiş oluruz.

Allah’ın büyüklüğü karşısında bütün varlık bir zerre bile değildir. Aklımız bunu almayabilir; ama Allah’ın bütün kâinatı idare etmesi böyledir. Allah ayet-i kerimede; “Allah, Kıyamet günü yeryüzünün tamamını (dünyayı, kıyamet yerini) sol avucuna, gökleri de sağ eline dürülmüş olarak alır”516 buyurur. Allah Kıyamet günü bu kudretini insanlara gösterecek. Kıyamet günü insanlar buna şahit olacak. Allah’ın, bütün varlığı kudret eline alması acaba nasıl bir şeydir!

Allah kebir olduğunu, tek büyük olduğunu, bununla beraber muteâl olduğunu söyledi. Bu ayet; rabbini düşünürken, anlamaya çalışırken tenzih ve teşbih arasında bulun, demektir; çünkü Allah’ın Kebir ismi Allah’ı teşbih eder, Muteâl ismi ise tenzih eder.

Nasıl?

Zahiri olarak kendi üzerinde, kâinatta, varlıkta, varlık üzerinde Allah’ın büyüklüğünü, El Esmau’l Husna’sını seyretmen, bunu aklınla anlamaya çalışman teşbihtir; ama Allah’ı teşbihle anlamaya çalışırken Allah’ın muteâl olduğunu, aklının onu anlamaya yetmeyeceğini, Allah’ın, yarattığı herhangi bir şeye benzemediğini, benzetilemeyeceğini ve akla sığmayacağını da unutmaman gerekir. Böyle yaptığında bir yandan Allah’ı teşbih edip anlamaya çalışmış, bir yandan da Allah’ı zat itibariyle anlayamayacağını idrak etmiş olursun ki bu durumda “Allah subhandır, o her şeyden münezzehtir” demiş ve Allah’ı tenzih etmiş olursun.

Eğer bu teşbih ve tenzihin tam ortasında durmazsan ikisinden herhangi bir tarafa kaydığında kesinlikle küfre düşersin. Ya, Yahudiler gibi teşbih yaparsın ya da Hristiyanlar gibi tenzih yaparsın, ikisinden biridir. Ya; “ben, Allah’ı aklımla anladım” deyip küfre düşersin ya da “Allah anlaşılmaz” deyip müşrik olursun; çünkü müşrikler de böyle söylemişlerdi. Bu yüzden teşbih ve tenzihin tam ortasında durman gerekir ki Allah’ı onun kendisini tanıttığı gibi tanıyabilesin ve Allah’ın kebir ve muteâl olduğunu anlayabilesin.

Zâlike bi ennallâhe huvel hakk: “Bu böyledir. Allah odur ki hakkın ta kendisidir.” Hak olan, gerçek olan odur. Gerisi onun yaratmış olduğu kullarıdır, mahlûkatıdır. Bütün mahlûkat, varlığını Allah’tan aldığı için mukayyet gerçektir; yani varlığı, Allah’a bağlı olan haktır, gerçektir; ama gerçek hak bir tek Allah’tır. Ve enne mâ yed’ûne min dûnihil bâtıl: “Ondan başka (onun berisinde) dua ettikleri batıldır.” Allah’tan başkasına dua edip ondan isteyenlerin âbd olanların, tapanların o dua ettikleri, taptıkları batıldır, olmayan şeylerdir. Olmayan bir şeye Allah’ın ismini verip onu ilah edinmek batıla tapmaktır. Ve ennallâhe huvel aliyyul kebîr:517 “Muhakkak ki Allah âliyy ve kebirdir.” Âliyy; en yüce, tek yüce demektir. Allah bir de kebirdir; tek büyüktür. Allah bu ayette de tenzih ve teşbihi beraber yapmamız gerektiğini beyan etmiştir.

Subhânehu: “O (Allah) subhandır.” Ve teâlâ: “Muteâldır (yüceler yücesidir).” Ammâ yekûlûn: “Onların söylediklerinden (münezzehtir, yüceler yücesidir).” Allah, onların kendisini herhangi bir şeye benzetmelerinden, “Allah çocuk edindi” demelerinden ve Allah’ın kendisini tanıttığı dışında söylenilen her şeyden münezzehtir, yüceler yücesidir. Uluvven kebîrâ:518 “Yüceler yücesidir, tek büyüktür (hep büyüktür).” Yani “Allah büyüktür” derken Allah’ı herhangi bir şeye benzeterek onun büyük olduğunu söyleme, onun büyüklüğünü tek başına düşün, onu herhangi bir şeye benzetme; çünkü Allah senin anlayamayacağın kadar yücedir.

Zâlikum bi ennehû izâ duiyallâhu vahdehu kefertum: “Siz tek olan (vahid olan) Allah’a davet edildiğinizde onu inkâr ettiniz.” Allah’ın vahid olduğunu, El Esmau’l Husna’nın Allah’a ait olduğunu, Allah’ın, sıfatlarında bir olduğunu inkâr ettiniz. Ve in yuşrek bihî tu’min: “Ama (Allah’ın isminde) ona şirk koşulmaya (davet edildiğinizde) iman ettiniz.” Yani Allah’ın herhangi bir ismini yok sayarak veya inkâr ederek iman etmeye davet edildiğinizde bu defa ona iman ettiniz.

Müşriklerin Allah’a iman etmelerinde hiçbir sorun yoktu, sorun; Allah’ın vahid oluşuna iman etmemeleriydi. Allah’a vahid olarak iman etmeye davet edildiklerinde iman etmeyi kabul etmediler. Bu nedenle Allah’ın herhangi bir ismini kabul etmeyen biri kâfir olur. Fel hukmu lillâhil aliyyil kebîr:519 “Hüküm âliyy ve kebir olan Allah’ındır.”

Allah “benim de hükmüm budur” buyurdu. Ya vahid olan Allah’a, Allah’ın sıfatlarının bir olduğuna iman eder, El Esmau’l Husna’yı ona ait kılarsınız ya da Allah sizin imanınızı kabul etmez; çünkü Allah, müşriklere “işte siz böyle yaptınız, Allah’a vahid olarak iman etmeyi kabul etmediniz” buyurmuştur. Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’yı öğrenmenin ne kadar önemli olduğunu buradan anlamak lazım.

Daha önce anlatmıştım, konunun daha iyi anlaşılması için bir daha anlatayım;

Müşrikler, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le anlaşma yaparken Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’e; “anlaşmanın başına bismillâhir rahmânir rahîm yaz” diye buyurur. Mekkeli müşrikleri temsil eden Süheyl isimli müşrik buna itiraz edip; “hayır, rahman da kimdir? Sadece Allah’ın adıyla yaz” der. -Müşriktir; ama Allah’ı kabul ediyor.- Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’e “öyle yaz” buyurur, Hz. Ali (r.a.) Efendimiz de aynen öyle yazar. Sonra Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’e anlaşmaya Allah’ın resulü kelimesini yazmasını söyler. Bunun üzerine Süheyl; “bu, Muhammed ile Mekkeli Süheyl’in yaptığı anlaşmadır diye yazsın. Ben seni Resulullah olarak kabul etseydim zaten ne ben ne de biz Mekkeliler seninle savaşırdık. Seni Resulullah olarak kabul etmiyoruz, bu yüzden anlaşmaya Resulullah yazdırma” der.

Bu hadiseyi Allah’ı kabul etmekle Allah’ı isimleriyle kabul etmek arasındaki fark anlaşılsın diye anlattım.

Müşrikler de Allah’ı kabul ediyordu; ama Allah’ı vahid olarak, sıfatlarında, isimlerinde bir olarak kabul etmiyordu. Şu andaki mü’minlerin sorunu da budur, arada hiçbir fark yoktur; yani “ben, Allah’ı kabul ediyorum” demekle iman olmaz. İman boşluk kabul etmez.

Biri Allah’ı isimleriyle, El Esmau’l Husna’sıyla kabul etmezse mutlaka kabul etmediği o ismin boşluğunda ya kendini ya da başkalarını o ismin yerine koyar. Bu yüzden Allah; “vahid olan Allah’a imana davet edilince kabul etmediniz, örttünüz, inkâr ettiniz; ama Allah’a şirk koşularak imana davet edildiğinizde hemen iman ettiniz” buyurdu; çünkü müşrikler, şirk koştukları ismin yerine kendilerini veya başka şeyleri bırakmışlardı.

Ve lâ tenfeuş şefâatu indehû illâ li men ezine lehu: “Onun katında şefaat (hiç kimseye) fayda vermez (kabul edilmez). Ancak onun izni olursa.” Allah kime izin verirse onun şefaati kabul olur. Yoksa şefaat kabul edilmez, kimseye fayda sağlamaz. Allah, kıyamet yerindeki sahneyi anlatır. Hattâ izâ fuzzia an kulûbihim: “Nihayet kalplerindeki o dehşet giderildiğinde.” Kâlû mâzâ kâle rabbukum: “Derler ki: Rabbiniz ne söyledi?” Onlar bu soruyu konuşma yetkisine sahip olanlara, Allah’ın şefaat için izin verdiklerine sorarlar. Öyle ki Allah hitap edince Allah’ın ne söylediğini anlamayacak kadar akılları başlarından gitmiştir.

Dikkat edilirse “rabbimiz ne söyledi” demiyorlar, “sizin rabbiniz ne söyledi” diyorlar. Bunun sebebi; dünyadayken Allah’ı rab olarak kabul etmedikleri için orada da dilleri dönmüyor ve “rabbimiz” diyemiyorlar. Aynı şekilde Firavun’un kavmi de Firavun’la beraber Hz. Musa (a.s)’a; “rabbine dua et bu azabı üzerimizden kaldırsın”520 demiş, “rabbimize dua et” dememişti. Yani Hz. Musa (a.s)’ı Allah’ın resulü olarak kabul etmişlerdi ama yine de iman edip Allah’ı rab olarak kabul etmemiş ve “rabbimize dua et” dememişlerdi. Kâlûl hakk: “(Diyecekler ki: Rabbimiz) Hakkı söyledi.” Ve huvel aliyyul kebîr:521 “O, âliyyul kebirdir (yüceler yücesidir, tek büyüktür).”

Bir de aileyle ilgili bir ayet vardır. Allah bu ayetin sonunda; İnnallâhe kâne aliyyen kebîrâ:522 “Muhakkak ki Allah yüceler yücesidir, tek büyüktür” buyurur. Yani Allah, hükmünü böyle vermişse o halde en büyük, tek büyük hüküm bu hükümdür. Biri de bunu kabul etmez, Allah’ın ayetlerini te’vil etmeye çalışır, kendi kendine “böyle değil de şöyle olabilir” derse Allah’ın âliyy ve kebir oluşunu kabul etmemiş olur. Oysaki Allah ne söylediyse odur, bunun dışında başka bir şey düşünülemez!

Allah bir yerde bir kelam buyurduysa bu durumda söz bitmiştir; çünkü en büyük, tek büyük hüküm Allah’ın hükmüdür. Bu yüzden Allah ayet-i kerimelerde; “Allah ve resulü bir konuda hüküm verdiğinde (hüküm, Allah’ın ayetleridir) mü’minlere düşen ‘işittik ve itaat ettik’ demektir.”523 “Mü’minler o kimselerdir ki Allah ve resulü bir hüküm verdiğinde gönüllerinde hiçbir ağırlık hissetmeden onu kabul edenlerdir”524 buyurmuştur. Mü’min budur; ama Allah ve resulünün hükmünü kabul etmeyenler, hatta “ben kabul ediyorum” deyip gereğini yaptığı halde gönlünde ağırlık hissedenler mü’min değildir, buyurdu Allah.

Er ricâlu kavvâmûne alân nisâi: “Erkekler kadınlar üzerinde daha kıvamındadır.” Daha kâmildir, yaratılış itibariyle daha öndedir. Bu yüzden Allah bütün peygamberlerini erkeklerden seçmiştir. Kadın en yüksek makamdaki veli olur; ama peygamber veya Mürşid-i kâmil olmaz. Allah bu vazifeyi erkeklere vermiştir; çünkü erkeklerin hem fiziki hem manevi yaratılışları buna daha müsaittir. Kadın ise her iki halde de bu vazife için müsait değildir. Bu nedenle erkekler kadınlardan bir derece kıvamındadır; ama bunun yanlış anlaşılmaması gerekir; çünkü bu üstünlük kul olarak, âbd olarak, insan olarak değildir. Erkek güç itibariyle kadından üstündür. Mesela; bir erkek rahatlıkla 100 kiloyu kaldırır ama bir kadın 50 kiloyu bile kaldıramaz. Bu yüzden erkek, kadından güç itibariyle üstündür.

Allah bu üstünlüğü beyan eder. Bi mâ faddalallâhu ba’dahum alâ ba’din: “Allah (yaratmış olduğu kullarından) bir kısmını bir kısmından daha faziletli kılmıştır.” Erkeği kadından daha faziletli kılmıştır. Peki, hangi halinden dolayı daha faziletli kılmıştır? Ve bi mâ enfekû min emvâlihim: “Mallarından infak etmelerinden dolayı.” Erkekler dışarıda çalışıp kazandıkları için mallarından da infak ederler. Kime? -Önce aile efradına, sonra dışarıya infak ederler. Bu yüzden erkek, infak bakımından kadına göre daha kıvamındadır, daha faziletlidir.

Fes sâlihâtu kânitât: “Saliha kadınlar itaatkârdır (itaatkâr olur).” Allah, salih kullarından razıdır. Eğer bir kadın salihaysa, nefsi ıslah olmuşsa, Allah’ın hesabını yapıyor, Allah’ın kendisinden razı olmasını istiyorsa o halde eşine karşı itaatkârdır. Saliha kadınların başka ne özelliği vardır? Hâfizâtun lil gaybi bi mâ hafizallâh: “Allah’ın muhafaza etmesini emrettiği şeyi gıyabında da muhafaza eder.” Yani kocasının gıyabında da namusunu, şerefini muhafaza eder. Vellâtî tehâfûne nuşûzehunne: “Onların itaatsizliklerinden korkarsanız.” Allah, bu sefer kocalara söylüyor; “onlara ‘kocanızın gıyabında da kendinizi muhafaza edin’ diye emrettiğim halde onların taşkınlık yapmasından, haddi aşmalarından, bu sınırı çiğneme teşebbüsünde bulunmalarından veya çiğnemelerinden endişe ederseniz.” Fe izûhunne: “Onlara vaaz edin.” Onlara nasihat edin, Allah’ın emrini, doğru olanı, güzel olanı onlara anlatın. Nasihatiniz onlara bir fayda vermediyse, onlar için yeterli olmadıysa bu sefer onlara vermeniz gereken ceza; Vahcurûhunne fîl medâci’: “(Onların) Yataklarından hicret etmektir, (ayrılmaktır, uzaklaşmaktır).”

Önce ona nasihat edip vaaz verin bu çözüm olmazsa küsmüş, darılmış olduğunuzu ortaya koymak için yatağınızı terk edin, böyle yaparak ona küstüğünüzü, kırıldığınızı ortaya koymuş olursunuz, buyurdu Allah. Dikkat edilirse Allah “onu yataktan kovun” demedi “siz yatağı terk edin” buyurdu. Bu önemli bir ayrıntıdır; yani öyle hemen dövmek, sövmek yoktur.

Bütün bunlar eşinize fayda vermediyse yuvanızın dağılmasını istemiyorsanız, onu seviyor, ondan ayrılmak istemiyor, çocuklarınızın anasız kalmasını istemiyorsanız, ona anlattığınız, nasihat ettiğiniz, vaaz verdiğiniz, yatağınızı ayırdığınız halde yine o yanlış yapmaya devam ediyorsa bu defa yapmanız gereken şey nedir?

Vadribûhunne: “Onu dövün.” İşi düzeltmek için “onu dövün” buyurdu Allah; ama dövmeden önce şart koyup “eğer taşkınlık yaparsa, onun yanlış yapacağından endişe ederseniz, tavrı, hareketi bu sonucu doğuracaksa onu dövün” buyurdu. Fe in ata’nekum: “Eğer size itaat ederse.” Fe lâ tebgû aleyhinne sebîlâ: “Onların aleyhine yol aramayın.” Söylediğinize uyup gereğini yaparsa artık ona sıkıntı vermek için, dövmek için ya da hakaret edip küçümsemek veya başka şekilde muamelede bulunmak için kendinize fetva aramayın, bahane aramayın, Allah sizi görüyor, biliyor. İnnallâhe kâne aliyyen kebîrâ:525 “Muhakkak ki Allah âliyy ve kebirdir.” Kibirlenme, büyüklenme, gücün yetiyor diye onlara zulmetme, bahane arama, buyurdu Allah ve ayetin sonunda “Allah, âliyy ve kebirdir” demekle “büyüklük taslarsan sana kebir oluşumu, büyüklüğümü gösteririm” dedi.

Osmanlı devletinde padişahlar “mağrurlanma padişahım, senden büyük Allah var” demeleri için adam görevlendirirlerdi; çünkü mağrurlanır, büyüklenirsen Allah’ın tek büyük olduğunu unutur, sonra nefsini ilah edinmiş olursun, böylelikle Allah sana âliyy ve kebir olduğunu; yani tek yüce, tek büyük olduğunu gösterir.

Allah tek büyüktür, hep büyüktür, sonsuz ve sınırsız büyüktür, aklımızın alamayacağı kadar büyüktür. Bir de büyüklük hakları olmadığı halde büyüklenen insanlar vardır.

Biri büyüklenip; “ben büyüğüm” derse Allah’ın Kebir ismine iman etmemiş, Kebir isminin sınırını çiğnemiş olur. Bu sınırı ilk olarak çiğneyen kişi iblistir, dolayısıyla Kebir isminin sınırını çiğneyenler iblisin peşine takılmıştır.

Allah ayet-i kerimede Ve iz kulnâ lil melâiketiscudû li âdem: “Ne zaman ki meleklere ‘Âdem’e secde edin’ dedik.” Fe secedû illâ iblis: “İblis hariç hepsi secde etti.” Ebâ vestekber: “(İblis) Direndi ve kibirlendi.” Kibirlendi, kibri üzerinde direndi. Yani iblis, Hz. Âdem’e secde etmeyip kibirlenirken “acaba yanlış mı yapıyorum yoksa doğru mu yapıyorum, bunun için ceza alır mıyım, almaz mıyım” deyip düşündü, aklı başına gelip gelip gitti; ama buna rağmen kibri üzerinde direndi ve Hz. Âdem’e secde etmedi. Ve kâne minel kâfirîn:526 “Ve o kâfirlerden oldu.” İblis kibirlendiği için kâfirlerden oldu. Allah’ı biliyordu, ona secde ediyordu; ama Hz. Âdem’e karşı kibirlenip Allah’ın emrine karşı geldi ve kâfirlerden oldu.

Allah ayetleri indirip beyan ederken söylenmesi gereken birçok şeyi birkaç kelimeyle söyler; ama söylediklerinin mutlaka önü ve arkası vardır. Bu durumda onu anlamak isteyenin ya da anlatanın, o ayetin önünü ve arkasını da anlaması, anlatması gerekir. Zaten ayeti beyan etmek demek; bir ayeti hem önündeki hem arkasındaki hem de başka ayetlerle açıklamak, bu da yetmez bir de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hadisi ve Allah’ın kendisine verdiği hikmetle onu beyan etmek demektir. Biri böyle yaparsa ayeti beyan etmiş olur.

İblis, secde etmediği zaman kendini tam manasıyla haklı ve hakta gördü, hatta kendini hakta görmesiyle beraber secde eden melekleri de batılda gördü. Yoksa kendini bu denli haklı görmeseydi Allah’ın emrine karşı gelmezdi. İblis, Hz. Âdem’e secde etmeyip; “secde edilmeye layık olan bir tek sensin, ben ona nasıl secde ederim” diyerek Allah’a savunmasını yaptı. Zaten kendini böyle haklı görmeseydi kibirlenemezdi. Baktığımızda iblisin bu savunması insana çok mantıklı gelir!

İblis böyle söyleyerek Hz. Âdem’e karşı kibirlendiği gibi bu defa bütün meleklere karşı da bir anda kibirlenip melekler için “hepsi yanlış yaptı, bir tek ben doğru yaptım” dedi. Allah; “ben ona ruhumdan nefhettiğim zaman ona secde et” buyurduğunda o bu hitabı anlamazlıktan geldi, sanki Allah nefhetmek kelimesini hiç söylememiş, bu kelimeyi duymamış gibi davrandı ve “secde edilmeye layık olan sensin, ben bir tek sana secde ederim, çamurdan yarattığın birine secde etmem, nasıl secde ederim” dedi.

Allah başka bir ayet-i kerimede; “seni iki elimle (özel olarak) yaratmış olduğuma secde etmekten men eden nedir.”527 Neden secde etmedin, bunu sana ben emrettim, buyurdu.

İblis kibirlendiği için secde etmemiş ve kâfir olmuştur. Bu yüzden devamlı “cehenneme gidenler kibirlendiği için cehenneme gider” diyoruz. Bizi cehenneme götüren başka bir sebep yoktur. İnsan kibirlendiği için Allah’a şirk koşar, kibirlendiği için cehennemi hak eder. Peygamberleri, peygamber varislerini kabul etmeyenler de kibirlendikleri için onları kabul etmezler.

Allah ayet-i kerimede; “onlar dediler ki: Bir beşer mi bizim hidayetimize sebep olacak (bir beşer mi bizi hidayete erdirecek)”528 buyurur. Onların bu sözüne karşılık Allah da; “evet, siz beşersiniz ve ben de bu hidayeti bir beşerle size vereceğim”529 buyurmuştur. Müşrikler peygambere karşı kibirlenip onunla alay ederek; “hele Allah’ın peygamber seçtiğine bakın! Çarşıda gezip herkes gibi yemek yiyor! Böyle peygamber mi olur! Bize hidayetçi gelen de melekler gibi olsun”530 demişlerdi. Kibirlenince aslında bir de onu kıskanmışlardı; çünkü Allah başka bir ayette; “onlar nerdeyse gözleriyle seni devirecekler”531 buyurmuştur. Yani ellerinden gelse öyle yapacaklardı. Sonuçta peygambere iman etmeyenler kibirlendiği için peygambere iman etmemiştir. Kıyamete kadar da Mürşid-i kâmili kabul etmeyenler kibirlendikleri için onu kabul etmezler.

Neden?

Çünkü onlar da aynen müşriklerin söylediği gibi “bir beşer mi bizi hidayete erdirecek? O da bizim gibi biridir, neden ona tabi olalım, neden o benim hidayetime sebep olsun, neden o beni Allah’a taşısın, benim ondan ne eksiğim var! Bilgiyse benim de bilgim var, akılsa benim de aklım var. Hal böyleyken ben niye ona uyayım, neden onun peşinden gideyim” deyip kibirlenirler ve Mürşid-i kâmili kabul etmezler; ama iş zahiri olarak dünya menfaatine dökülünce böyle söylemezler tam tersine “o zengindir, ben onun yanında durursam, onu dinlersem, ona itaat edersem bana yardım eder, benim hakkımı öder” diye düşünüp bir zenginin veya mevki, makam sahibinin peşine takılırlar. Böyleleri iman etmemiştir, bu yüzden de böyle söylemekten, böyle yapmaktan ve ebedi hayatlarını kaybetmekten de korkmazlar.

İblis, Allah ile konuşuyordu ve bütün cennetlerde gezme hakkına sahipti, Allah’ın, Hz. Âdem (a.s.)’ı yarattığını görüyordu. Buna rağmen kibrinden dolayı iman etmemişti. Bundan dolayı devamlı “iman, inanmak değildir; Allah’ı her şeyden çok, canından çok sevmektir” diyoruz.

Biri Allah’ı seviyorsa onun emrini de sever. Allah sana secde emrini veriyorsa bu durumda kime secde ettiğin seni ne ilgilendirir! Secde ettiğin kişiyi görmeden önce Allah’ı görmen gerekmez mi! Rabbin sana “secde et” buyurdu ya isterse “köpeğe secde et” desin, sana ne, kime secde ettiğin seni ne ilgilendirir! İşte kibirlenmek; Allah’ın emri karşısında fikir yürütmek, fikir beyan etmektir. Aynı duruma insanlar da düşer ve Allah’ın emri karşısında yüzlerce, binlerce defa fikir beyan edip kibirlenir. İster farkında olsunlar, ister olmasınlar bu böyledir. Kibirlenenler önce Allah’ın ayetlerine karşı kibirlenmiştir.

Ayet; Allah’ın emri, Allah’ın sana olan hitabı demektir. Allah sana hitap ediyor ve sen onun hitabına karşı kibirleniyorsun! Allah’ın emrini beğenmiyor, ona fikir beyan ediyor, gerekeni yapmıyorsun!

Evet, hep beraber Allah’ın Kebir ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya çalışıyorduk, devam edelim.

Vellezîne kezzebû bi âyâtinâ: “O kimseler ki ayetlerimizi yalanlarlar.” Vestekberû anhâ: “Ona (ayetlerimize) karşı kibirlenirler.” Mustekbir olurlar, mustekbir davranırlar. Ulâike ashabun nâr: “Onlar ateşin arkadaşlarıdır.” Ateşlerini buradan götürdükleri için Allah onların ateş arkadaşı olduklarını söyledi. Hum fîhâ hâlidûn:532 “Onlar orada ebedi kalırlar.” Ayetlerimize karşı kibirlenmiş olanlar ateşte ebedi kalırlar.

Dikkat edilirse Allah ayetlerimizi inkâr edenler değil “yalanlayanlar” buyurdu. Eğer bir ayeti dinlediğimizde veya okuduğumuzda o ayete karşı kör ve sağır davranırsak onu yalanlamış oluruz. Ayetleri yalanlayanlar Allah’ın ayetlerini duyar ama sanki duymamış, anlamamış gibi yapar veya kendine göre yorum yapar. Allah böyle olanlar için; “onlar ateş ashabıdır, bununla beraber orada ebedi kalırlar” buyurdu; yani imanları onları kurtarmaz, zaten iblisin imanı da onu kurtarmamıştı.

Allah’ı seven, Allah’ın sözünü de sever, dolayısıyla Allah’ın sözüne karşı kibirlenmez. Yalanlayanlar kibirlendiği için, büyüklendiği için, “ben daha iyi biliyorum, Allah böyle söyledi; ama boş söyledi” dediği için yalanlar.

Mesela; konuşurken bazen kendimi zor tutuyorum. Mutlaka bunun bir sebebi vardır. Eğer sohbet ederken ayetleri söylüyorsam mutlaka “onlar ayetlerimizi yalanlarlar” ayetine muhatap olan kardeşlerimiz vardır, bu yüzden kendimi zor tutuyorum. Zaten bütün çabamla, gayretimle bunu düzeltmeye çalışıyorum. Söylemiştim, benim söylediğim, anlattığım tek bir şey vardır, o da; “lâ ilâhe illallah’tır, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın, sadece Allah’a âbd olundur.” Bundan başka da bir şey anlatmıyorum, zaten sıra da başka bir şeye gelmiyor.

Eğer Allah’ın ayetlerini yalanlayanlar ateş arkadaşıysa ve cehennemde de ebedi olarak kalıyorlarsa o halde insan olarak bunu hafife alamayız. Allah’ın ayeti okununca titrememiz gerekir. Allah ayet-i kerimede; “bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık Allah’ın haşyetinden onu baş eğmiş, boyun eğmiş, paramparça olmuş görürdün”533 buyurur. Bizim gönlümüzün de böyle olması gerekir.

İlâhukum ilâhun vâhid: “Sizin ilahınız tek bir ilahtır (vahid olan ilahtır).” Fellezîne lâ yu’minûne bil âhirah: “Ahirete iman etmeyen o kimseler.” Kulûbuhum munkirah: “Onların kalpleri münkürdür (inkârcıdır).” Ve hum mustekbirûn:534 “Onlar kibirlenmişlerdir.” Onlar kibirli olan kimselerdir.

Böylelerinin halleri nasıldır?

Kibirlendikleri için kalpleri inkârcıdır ve Allah’ı kabullenemezler. Biri ahireti inkâr ediyorsa bu durumda hayatını, ahireti kazanmak için yaşamaz; dünyaya kilitlenir, aklı, fikri, dünyaya göre çalışır, tercihi dünya hayatı olur. Bunlar ahirete inanmayanlardır.

Ve izâ tutlâ aleyhi âyâtunâ: “Ona ayetlerimiz okunduğunda.” Vellâ mustekbiran: “Kibirlenir, döner.” Ke en lem yesma’hâ: “Sanki onu işitmemiş gibi.” Sanki ona ayetlerimiz okunmamış, sanki ayetimizi hiç duymamış gibi döner ve kibirlenir. Ke enne fî uzuneyhi vakrâ: “Sanki kulaklarında onu işitmemek için bir ağırlık varmış gibi.” Fe beşşirhu bi azâbin elîm:535 “Onu elim (iç yakan) bir azapla müjdele.”

Lâ cereme ennallâhe ya’lemu mâ yusirrûne ve mâ yu’linûn: “Şüphe yok ki Allah onların neyi gizlediklerini, neyi açıkladıklarını bilir.” İnnehu lâ yuhıbbul mustekbirîn:536 “Kesinlikle Allah kibirlenenleri (kibirli olanları) sevmez.” Kul kibirlendiğini kendinden gizleyebilir; ama Allah’tan gizleyemez.

Yesmeu âyâtillâhi tutlâ aleyhi: “Allah’ın ayetleri ona okununca onu işitir” Summe yusırru mustekbiran ke en lem yesma’hâ: “Sonra kibirlenir (büyüklenir), sanki onu hiç işitmemiş gibi ısrar eder.” Fe beşşirhu bi azâbin elîm:537 “Onu elim bir azapla müjdele.” O, ayetleri dinler ya da işitir; ama kibrinden dolayı hiç işitmemiş gibi ısrar eder.

İnnemâ yu’minu bi âyâtinellezîne izâ zukkirû bihâ: “Ayetlerimize iman edenler o kimselerdir ki (ayetlerimiz) onlara hatırlatıldığında.” Allah kibirlenmiş olanları, iman etmeyenleri anlattı, bir de iman edenleri, iman edenlerin halini anlatır. İman edenler o kimselerdir ki ayetlerimiz onlara hatırlatıldığında, ayetlerimizle onlara öğüt verildiğinde, ders verildiğinde, vaaz verildiğinde, zikredildiğinde, onlar ayetlerimizi dinlediklerinde. Harrû succeden ve sebbehû bi hamdi rabbihim: “Yüz üstü secdeye kapanırlar ve rablerini hamd ile tesbih ederler.”

Bu ayette geçen secdeye kapanmak zahiri olarak değildir; işittik ve itaat ettik demektir. Secde; bir mü’minin Allah’a olan imanını ortaya, zahire dökme halidir; yani “ya rabbi ben sana aşığım, sen benim her şeyimsin, ekber olan sensin, ben senin yaratmış olduğun âbdinim, kulunum, aşığınım” deyip yüzünü yere, toprağa sürmektir.

Onlar Allah’ın ayetleri karşısında secde halinde, aşk ve muhabbet halindedirler, buyurdu Allah. Onlar Allah’ın ayetini öğüt olarak, zikir olarak aldığı gibi bir de o ayet için rablerine hamd ederler. Dolayısıyla Allah’ın ayetini aldıklarında bir şey daha öğrenirler, imanlarını biraz daha artırırlar, rablerini biraz daha tanırlar, rableri onlarla konuşmuş olur ve onlar rablerinin hitabını duydukları, işittikleri için rablerine hamd ederler.

Ve hum lâ yestekbirûn:538 “İşte bunlar kibirlenmemiş olanlardır.” Bunlar kibirlenmemiş, büyüklük taslamamış olanlardır, bunlar mü’mindirler. Bu yüzden biri secdeye kapanmıyor, rabbini hamd ile tesbih etmiyorsa kibirlenmiş olur.

Ve kâle rabbukumud’ûnî estecib lekum: “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin ki size icabet edeyim.” İnnellezîne yestekbirûne an ibâdetî: “Muhakkak ki bana ibadet etmeyi (bana dua etmeyi) kibirlerine yediremeyenler.” Se yedhulûne cehenneme dâhırîn:539 “Onlar cehenneme buyur edilecekler.” Onlara; “buyurun, cehenneme” denilecek.

Allah’a dua etmeyi, ibadet etmeyi kibrine yediremeyenlere baktığında Allah’a secde edemediklerini, “Allah” diyemediklerini görürsün. Onlar Allah’a secde etmeyi kibirlerine yediremezler ve bunun için de bin türlü bahane üretirler, hatta “işte şundan dolayı secde edemiyorum” deyip kendi kendilerini ikna ederler. Şeytan sağdan gelip onların yaptığının daha güzel olduğunu onlara vahyeder; çünkü şeytan, dostlarına vahyeder ama her ne olursa olsun onlar rabbini dinlememiş, dinlemeye tenezzül etmemiş, dua etmeyi, Allah’tan istemeyi, ona ibadet etmeyi kibrine yediremeyip Allah’a karşı kibirlenmiştir. Allah da onların cehenneme gideceklerini söyledi.

Bir de Allah’a kibirlenmeden âbd olan, ibadet eden melekler vardır. Ve lillâhi yescudu mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi, Allah’a secde ederler.” Min dâbbetin vel melâikeh: “Canlılardan (her ne varsa, kıpırdayan her ne varsa, diri hangi mahlûkat varsa) bir de melekler (rablerine secde ederler).” Ve hum lâ yestekbirûn:540 “Ve onlar kibirlenmezler.” Büyüklük taslamadan Allah’a secde ederler.

İnnellezîne inde rabbike lâ yestekbirûne an ibadetihî: “Rabbinin katında olanlar (onun huzurunda duranlar) ona ibadet etmekten, âbd olmaktan asla kibirlenmezler.” Ve yusebbihûnehu ve lehu yescudûn:541 “Bir de onu tesbih ederler ve ona secde ederler.” Tesbih etmek, “subhan” demek, noksan sıfatlardan münezzeh demektir. O halde kimi tesbih ettiğimize, kime hatasız, kusursuzdur, dediğimize, “ben” mi yoksa “Allah” mı dediğimize bakmamız gerekir.

İnsanların çoğuna baktığımızda nefislerinin Allah’ın subhan sıfatına sahip çıktığını görürüz. Böyle olan biri sürekli savunmadadır, sürekli “ben doğru yapıyorum, ben yanlış yapmam” der. Yanlış yapsa bile yanlışını kabul etmez, “ben subhanım” der. Yanlış yaptığında özür dileme tenezzülünde bile bulunmaz, bunu nefsine yediremez! Bu yüzden “ben hatasızım, ben kusursuzum” demek; “ben subhanım” demektir. Bu, Allah’ı değil kendi nefsini tesbih etmektir.

Kulun “subhan olan Allah’tır, ben beşerim, yanlış da yaparım, eksik de yaparım, hata da yaparım. Hata yapmak istemedim; ama hata olmuş, yanlış söylemek istemedim; ama yanlış olmuş, özür dilerim” deyip, Allah’tan af ve mağfiret dilemesi, aynı şekilde Allah’ın kullarından da özür dileyebilmesi gerekir; çünkü kul subhan değildir.

Eğer biri nefsini subhan olarak görürse özür dileyemez, yanlışını kabul etmez. Burada da böyle olanlar olduğu için bunu söylüyorum. Mesela; nefsinde böyle bir hal olan kardeşimize onun böyle olduğunu yüz türlü delille söyler, onun “subhanallah” değil “subhanî” dediğini; yani “ben subhanım” dediğini ispat eder, bunu ona gösteririm ama bu ona fayda vermez; çünkü kendini savunup; “ben öyle söylemedim, öyle söylemek istemedim” der.

Samimiyetle, haşyetle, muhabbetle rabbimizi isteyerek kendi eksikliğimize bakarsak “ben subhanım” dediğimizi görür, anlarız; ama nefsimizin küfrünün, şirkinin üstünü kapatıp görmezden gelirsek onu hiçbir zaman anlayamayız. Sonra nefsimizin küfrü son nefeste öyle bir ortaya çıkar ki bizi öbür tarafa imansız olarak götürür.

Ve lehu men fîs semâvâti vel ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa onundur.” Ve men indehu lâ yestekbirûne an ibâdetihî: “Onun yanında bulunanlar ibadet etmekten kibirlenmezler.” Ve lâ yestahsirûn:542 “(Bununla beraber) Bir yorgunluk da hissetmezler.” Melekler yorulmazlar; yani “ben bana ibadet edecek, âbd olacak kulları yaratmışım, bunlar meleklerdir. Melekler bana ibadet ederken, dua ederken, secde ederken ne kibirlenir ne de yorulurlar ama benim senden istediğim başka bir şey var; senden halife olmanı, nefsinle beraber bunu becermeni, nefsine meydan okuyup onu yenmeni, beni tercih etmeni istiyorum” buyurdu Allah.

Ve izâ kîle lehum teâlev yestagfir lekum resûlullâh: “Onlara ‘gelin, Allah’ın resulü sizin için istiğfar etsin’ denildiğinde.” Levvev ruûsehum: “Onlar başlarını bükerler.” Ve raeytehum yesuddûne ve hum mustekbirûn:543 “Görürsün ki onlar kibirlenir (büyüklük taslayıp) yan çizip giderler.” Onlara “gelin, Allah’ın resulü sizin için istiğfar etsin” denildiğinde bir bahane üretip çekip giderler. Demek ki Allah’ın resulü birileri için istiğfar edebiliyormuş.

Bunun için Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “onlar için dua et, onlar için selat et”544 buyurur. Allah başka bir ayet-i kerimede de; “eğer onlar sana gelseydi sen de onlar için istiğfar etseydin Allah onlar için tevvab ve rahim olurdu, onları affederdi”545 buyurur. Allah bunu münafıklar için söylüyor. Münafık olduğu halde sana gelseydi, “benim için istiğfar et, rabbim beni affetsin” deseydi onu affederdim, buyurdu Allah.

Ve rabbeke fe kebbir:546 “Rabbini tekbir et.” Rabbinin büyüklüğünü üzerinde göster, rabbini büyük olarak tanı.

Bir kul, rabbini büyük olarak nasıl tanır?

Hayatı yaşarken “rabbim Allah’tır” dediyse, her konuda “Allah’ın emri böyledir ve ben onun kuluyum, benim hükmüm geçmez, başkasının hükmü bende geçmez, benim için tek büyük Allah’tır, ekber olan odur” dediyse rabbini tekbir etmiştir. Yoksa hiç kimse tesbihi eline alıp; “Allah u ekber, Allah u ekber” demekle Allah’ı tekbir etmiş, büyüklemiş olmaz.

Huvallâhullezî lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” Allah’ı tanımak mı istiyorsun, işte Allah odur ki ondan başka ilah yoktur. Önce bunu kabul etmen gerekir. O, zatında ehad, sıfatlarında ise vahid olandır. El melikul kuddûsus selâmul mu’minul muheyminul azîzul cebbârul mutekebbir: “O meliktir (her şeyi idare eden mülkün melikidir), kuddustur (her türlü noksanlıktan münezzehtir, beridir, kudsiyet sahibidir, onun emrine, onun hükmüne dokunulmaz, o, dokunulmazdır), selamdır (selamet verendir, selamet yurdunu, cenneti hazırlayandır, kullarını selamete erdiren, selamete çıkarandır), mü’mindir (imanı verendir, kendisine güvenilmeye layık olandır, güvenilendir, sevendir, her şeyden ve herkesten çok sevendir), müheymindir (koruyandır, gözetendir, muhafaza edendir), azizdir (bütün şeref, bütün güç, kuvvet, kudret kendisine aittir), cebbardır (dilediğini, zorla yaptırandır, kuluna irade vermişse, tercih hakkı vermişse bu onun takdiridir, yoksa istediğini zorla da yaptırır, yaptırandır), mütekebbirdir (kebirdir, tek büyük olandır).” Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:547 “Allah onların şirk koştuklarından münezzehtir (beridir).” Allah, kendisine bu vasıfları vermeyenlerden, onların fikirlerinden, düşüncelerinden, konuşmalarından, imanlarından beridir. Allah bu ayette kendini tanıttı.

Allah oruçla ilgili olan ayette; “ramazan ayı o aydır ki insanlar için beyan olsun, hidayet olsun, Furkan olsun diye Allah onda Kur’an’ı indirmiştir”548 buyurur. Allah, Kur’an’ı beyan olsun; yani insanlar onunla her şeyi anlasınlar ve bu Kur’an onlara hidayet olsun bir de Furkan olsun diye; yani insanlar hakkı batıldan, doğruyu yanlıştan, küfrü ve şirki imandan ayırsınlar diye indirmiştir. Kul bütün bunları ancak Kur’an ile ayırabilir. Yoksa ayıramaz, bunları ayırt edemez. Zaten sorunumuz da buradadır.

İman ile küfrü, güzel ile çirkini, doğru ile yanlışı bilmediğimiz ve şirke boğulduğumuz halde şirkin içinde olduğumuzu bilmediğimiz için onları birbirinden ayıramıyoruz. Aynı şekilde imanımıza şirki karıştırmışız; ama bunun farkında değiliz; çünkü Furkan’ımız yoktur, Kur’an henüz bizim için Furkan olmamıştır, onu Furkan olarak kabul etmemişizdir. Allah ayet-i kerimede; “Allah, size Furkan verir”549 buyurmuştur; yani ayırma kabiliyeti verir.

Peki, nasıl ve nerden verir? -Tabi ki Kur’an ile verir. Allah, Kur’an’ın Furkan olduğunu beyan etmiştir.

Şehru ramadânellezî unzile fîhil kur’ânu huden lin nâs: “Ramazan ayı o aydır ki insanların hidayeti için Allah o ayda Kur’an’ı indirmiştir.” Allah, Kur’an ile insanları hidayete erdirir. Onsuz hidayet olmaz. Ve beyyinât: “Ve beyan olsun diye.” Kullarına beyan etsin, onlara açıklasın, anlatsın, kulu Kur’an’la anlasın diye. Minel hudâ: “Hidayetten (olan her şeyi beyan etsin, hidayetten her ne varsa onda beyan olsun diye).” Vel furkân: “Ve Furkan olsun diye.” Yani hakkı batıldan, doğruyu yanlıştan, güzeli çirkinden, imanı şirkten ve müşriklikten ayırsın, ayırt etsin diye Allah, Kur’an’ı indirmiştir.

Fe men şehide minkumuş şehra fel yesumhu: “Sizden her kim ki bu aya ulaşırsa oruç tutsun.” Ve men kâne marîdan ev alâ seferin: “Sizden herhangi biriniz hasta olur veya yolculukta (seferde) olursa.” Fe iddetun min eyyâmin uhar: “(O günlerde oruç tutmaz) Sonraki günlerde sayıyı tamamlar.” Yurîdullâhu bikumul yusra: “Allah sizin için kolaylık diler.” Ve lâ yurîdu bikumul usra: “Sizin için zorluk dilemez.” İlle de oruç tutacağım diye kendinizi zorlamayın; çünkü oruç sadece açlıktan ibaret değildir. Mesele; Kur’an’a yakışan kıymeti, değeri vermek ve Kur’an için Allah’a şükretmektir.

Ve li tukmilûl iddete: “Sonra sayıyı tamamlayın.” Ve li tukebbirûllâh: “Ve Allah’ı tekbir edin.” Neden? Alâ mâ hedâkum: “Sizi hidayete erdirdiği için.” Bunun için Allah’ı tekbir edin. Eğer Allah’ın hidayetiyle hidayeti bulmaz, Kur’an size hidayet olmaz, beyan olmaz, Furkan olmazsa Allah’ı tekbir etmiş, Allah’ın kelamını, sözünü ciddiye almış olmazsınız. Tekbir etmek istiyorsanız Kur’an’a, Allah’ın ipine sarılmanız gerekir. Ve leallekum teşkurûn:550 “Umulur ki şükredersiniz.” Kur’an’dan dolayı, Allah sizinle konuştuğundan dolayı umulur ki ona teşekkür etmek için oruç tutarsınız.

Peki, Allah’a aç kalınca mı teşekkür etmiş oluruz?

Tabi ki hayır! Kitabımızın ilk bölümlerinde ramazanda nasıl niyet getirmemiz gerektiğini anlatmıştık. Oruç; aç kalmak değil, Allah ile muhatap olmaktır, zahiri tarafını bir kenara bırakıp gönlüne yönelerek gönül itibariyle Allah’a dönmek, Allah’ı dinlemek, Kur’an’ı dinlemektir. Zahiri tarafına, bedeni tarafına yedirmeyip, içirmeyip gönlüne, ruhuna yedirip içirmek, ikramda bulunmaktır ve ruhun yediği, içtiği; aşktır, muhabbettir, başka bir şey değildir. Beden, ruha ait binektir. Dolayısıyla ruh, ramazan ayında bineğe; “sen biraz dinlen, kenarda dur, sıra bende” der.

Len yenâlallâhe luhûmuhâ: “Onun (o kestiğiniz kurbanların) etleri Allah’a ulaşmaz.” Ve lâ dimâuhâ: “Ve kanları da (Allah’a ulaşmaz).” Ve lâkin yenâluhut takvâ minkum: “Ama sizden olan takva (sizdeki takva) ona (Allah’a) ulaşır.”

Bu ne demektir?

Allah’a ulaşan kestiğiniz kurbanın eti veya kanı değil ona karşı sorumluluğunuzdur; çünkü kurban, Allah’a ulaşan takvanızdır, gönlünüzden Allah için gönderdiğiniz, ikram ettiğinizdir. Bu yüzden kurban “bunu senin için yaptım, sana kurban ettim, ben sana kurban oluyorum ya rabbi” demektir.

Kezâlike sahharahâ lekum: “Böylece onları sizin emrinize verdik.” Li tukebbirûllâh: “Allah’ı tekbir etmeniz için.” Allah’ı tekbir edesiniz diye. Alâ mâ hedâkum: “Sizi hidayete erdirdiği için.” Ve beşşiril muhsinîn:551 “Ve muhsinleri müjdele.” Güzel yapanları, güzel olanları müjdele. Güzel olanlar; takva sahipleridir, Allah için sorumluluğunu bilip yerine getirenlerdir.

Ve kulil hamdu lillâhillezî lem yettehız veledâ: “O Allah’a hamd olsun ki o, çocuk edinmemiştir.” Ve lem yekun lehu şerîkun fîl mulk: “Onun mülkünde herhangi bir şeriki (ortağı) yoktur.” Ve lem yekun lehu veliyyun minez zull: “Ve o, acziyetinden dolayı bir veli (bir dost, bir yardımcı da) edinmemiştir.” Ve kebbirhu tekbîrâ:552 “Onu tekrar tekrar tekbir et (tekrar tekrar büyükle).” Yapabildiğin kadarıyla onu tekbir et.

Allah acziyetinden dolayı veli edinmemiştir; ama mü’minleri, takva sahiplerini sevdiğinden dolayı veli edinmiştir. Bununla beraber mü’minler takva sahibidir. Allah bu iki zümre için ayet-i kerimelerde; “Allah mü’minlerin velisidir”553 “Allah muttakilerin velisidir”554 buyurmuştur. Mü’minle muttaki aynıdır. Zaten biri muttaki olmayana kadar mü’min olmaz, mü’min olmayana kadar da muttaki olmaz. Mü’min aynı zamanda muttakidir; yani Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edendir, bu sorumluluğunu yerine getirmek için bütün çabasını, gayretini ortaya koyandır.

Ve yevmel kıyâmeti terâllezîne kezebû alâllâhi vucûhuhum musveddeh: “Bir de Kıyamet günü Allah’a karşı yalan söyleyenlerin yüzünü kararmış olarak görürsün.” E leyse fî cehenneme mesven lil mutekebbirîn:555 “(Allah’a karşı yalan söyleyip) Kibirlenmiş olanların yeri cehennem değil midir?” Yani onlar bir de cennete mi gitsin! Onlar Allah’a karşı nasıl yalan söylerler? -İman etmemişler; ama iman ettiklerini söylerler. Allah’ın sözünü, kelamını, ayetini kabul etmezler; ama kabul ettiklerini söylerler. Sanki Allah’ı kandıracakmış gibi Allah’a yalan söylerler.

Kîledhulû ebvâbe cehenneme hâlidîne fîhâ: “(Onlara) Cehennemin kapılarından girin, orada ebedi kalacaksınız, denilir.” Fe bi’se mesvâl mutekebbirîn:556 “Kibirlenmiş olanların yeri ne kötüdür!”

Udhulû ebvâbe cehennem: “Cehennemin kapılarından girin.” Hâlidîne fîhâ: “Orada ebedi kalmak üzere.” Fe bi’se mesvâl mutekebbirîn:557 “Kibirlenmiş olanların (büyüklük taslayanların) yeri ne kötüdür!”

Ve kâle mûsâ innî uztu bi rabbî ve rabbikum: “Musa dedi ki: Hem benim rabbime hem de sizin rabbinize sığındım.” Min kulli mutekebbirin lâ yu’minu bi yevmil hisâb:558 “Her mütekebbirden (kibirlenmiş olandan), hesap gününe iman etmeyenlerden.” Yani hesabını, hayatını ebedi hayata göre yaşamayanlardan hem benim rabbime hem de sizin rabbinize sığındım; yani siz, Allah’a iman etmemişsiniz.

Sadakallahulâzim

Evet, “Allahu ekber” diyoruz. Allah tek büyüktür, büyüklüğünü anlayamayacağımız, aklımızın kavrayamayacağı kadar büyüktür. Allah tek büyüktür, bununla beraber âliyy ve muteâl olan kebirdir. Onun büyüklüğünü, kebir oluşunu zahiri olarak sadece kendimize baksak bile kendi üzerimizden anlarız. Allah zahiri olarak bize nasıl ki bir beden ihsan etmişse, görme, işitme, bilme, tutma, yürüme, konuşma ikram etmişse bir de bizi manevi olarak yaratıp ikram etmiş, bize ruhundan nefhetmiştir.

Zahiri olarak kendimize baktığımız gibi manevi olarak da kendimize baksak onun büyüklüğünü işte o zaman anlamaya başlarız.

Peki, ne kadar anlayabiliriz?

Tabi ki sonsuz bir deryadan bir damla kadar onun büyüklüğünü anlayabiliriz. Bu da bize Allah’a karşı boyun bükmemiz için yeterlidir. Sadece zahire baksak “sen büyüksün ya rabbi, sen kebir olansın, Allah u ekber” deriz.

Maneviyat her zaman için zahirden büyüktür. Bu her zaman için her safhada böyledir. Manevi âlem, zahiri âlemden, insanın maneviyatı da zahirinden kıyaslanmayacak kadar büyüktür; yani görünmeyen taraf görünenden her zaman için büyüktür. Zahirde kâinat vardır, buna kısaca “evren” denmiştir. İnsanın kendi küçüklüğünü anlaması için yere, göğe bakması gerekir; çünkü Allah böyle emretmiştir. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “onlar ‘ya rabbi sen bunları boşuna yaratmadın’ deyip göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler”559 buyurmuştur. Yani yerlere, göklere öylece bakıp geçmezler, yerlerin ve göklerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler.

İsterseniz şimdi bununla ilgili bir tefekkür yapalım.

Mesela; bizim bulunduğumuz bu samanyolu galaksisinde 400 milyar yıldız, gezegen vardır. Bu galaksi gibi de 2 trilyon kadar galaksi vardır. Her bir galakside de güneşler vardır. Samanyolu galaksisindeki Güneş sadece bize ait olan Güneş’tir. Güneş’in çapı, Dünya’nın 109 katı kadardır. Hacmi ise Dünya’nın 1,3 milyon katıdır; yani Güneş, 1,3 milyon tane Dünya kadar büyüktür. Ağırlığı da Dünya’nın 333 bin katı kadardır. Güneş katı madde olmamakla beraber içinde katı bir bölüm vardır ve bu katı madde bulutsu bir maddedir. Güneş’in çekirdeğindeki sıcaklık da 15,6 milyon santigrat derecededir. Bu sıcaklıktan dolayı Güneş, atomu yakar ve Güneş’te onun için nükleer yanma gerçekleşir. Güneş’in ürettiği enerji o kadar büyüktür ki bu enerjiden Dünya’mıza sadece 2 milyonda biri gelir, gerisi gelmez. Güneş’teki nükleer yanma saniyede 600 milyon ton hidrojeni helyuma dönüştürür. Güneş bu enerjiyi yaktığı için bir saniyede 4,5 milyon ton hafifler; yani Güneş, ölüme doğru, kıyamete doğru gider. Yapılan bilimsel araştırmalara göre Güneş’e 5,5 milyar yıl ömür biçilmiştir, doğrusu da budur. Zaten daha önceden de âlimlerimiz bunu söylemiştir. Güneş’in yakıtı bitince Güneş bir daha patlar ve şu andaki verdiği ışığın binlerce katı ışığı birden verir. Kıyamet de zaten o zaman kopar.

“Kaddere” demek takdir etti demektir. İşte bu, Allah’ın mahlûkata zahiri olarak koyduğu takdirdir. Allah, Güneş’e de bir ömür biçmiştir ve Güneş’in ömrü de bu kadardır. Her şeyin bir eceli vardır ve onun vazifesi bittiğinde eceli de o zaman gelmiş olur. Eceli gelince o da teslim olur.

Bir de Güneş’ten daha büyük yıldızlar vardır, hatta bu Güneş’in 150 katı kadar daha büyük yıldızlar vardır. Yıldızları gezegen olarak değil Güneş olarak anlamamız gerekir. Sadece bu galakside 400 milyar güneş vardır. Bu güneşlerden bir kısmı Dünya’nın Güneş’inden 150 kat daha büyüktür ve unutmamak lazım ki bu Samanyolu galaksisi gibi de 2 trilyon galaksi vardır.

Yıldızlarla, astronomiyle meşgul olan iki İslam âlimi zaten daha önce kitap halinde bunları yazmış, söylemiştir. Şimdi de bilimin geldiği son nokta burasıdır. Peki, o âlimler bunu nasıl tespit etmiştir? -Onlar biliyordu, mutlaka gidip oraları gezmişlerdi.

Sadece bu galaksinin; yani samanyolunun çapı, genişliği 100 bin ışık yılı kadardır. Işık bir saniyede 300 bin kilo metre yol alır. Bir galaksinin çapı, uzunluğu böyle olunca evrenin çapını hesaplamak ya da uzunluğunu hesaplamak mümkün değildir. Bu sadece zahirde yaşadığımız âlemdir, bir de; melekût âlemi, ceberut âlemi ve lâhut âlemi olmak üzere manevi âlemler vardır.

Peki, bunları neden anlatıyorum?

Bunları anlattım ki sadece zahiri âleme baktığımızda bile aklımızın bu büyüklüğü anlayamayacağını bilelim ve bunların yanında bir de manevi âlemler olduğunu unutmayalım. Hal böyleyken rabbimizin kebir oluşunu acaba nasıl anlamamız lazım! Allah’ın kebir oluşunu, büyük oluşunu anlamamız hiç mümkün müdür! İnsan kendi küçüklüğüne bakmadan, kendi küçüklüğünü anlamadan Allah’ın büyüklüğünü anlayamaz, idrak edemez; ama bir de bakarsın ki Allah’a kafa tutmuş! İnsan, Allah’ın büyüklüğünü anlamazsa küçülür. Allah kebirdir; tek büyüktür.

Bir de kul, Allah ile nasıl kebir olur, Allah’ın Kebir ismi kulda nasıl tecelli eder, etmelidir?

Kul, Allah ile büyük olmalıdır. Allah ile büyük olmaz, Allah’ın güzelliğiyle güzel olmazsa iki damla pis su, kokmuş bir et parçası olur, başka da bir şey olmaz! İnsan, Allah ile, Allah’ın büyüklüğüyle, Allah’a âbd olmakla, Allah’ı sevmekle, Allah’ın sevgisiyle büyük olmaz, kebir olmazsa böyle olur. Dolayısıyla bir solucan bile ondan daha şerefli, daha kıymetli olur.

“Canlıların en kötüsü nedir” diye sorulsa cevap olarak “domuz” denilir; ama Allah öyle söylememiştir. Allah ayet-i kerimede; “canlıların en kötüsü aklını kullanmayan sağır ve dilsiz (insanlardır)”560 buyurmuştur. Allah, canlıların en kötüsünün; Allah’ın büyüklüğünü anlamamış, kavramamış, bunun için çaba, gayret sarf etmemiş, aklını, gözünü, kulağını bunun için kullanmamış insanlar olduğunu söylemiştir. Böyleleri aklını kullanmadığı için kendini anlayamamış, kendini tanıyamamıştır. Bu yüzden aklını kullanmayanlar bir köpekten de, bir solucandan da daha kötüdür.

İnsan, Allah’ın kebir olduğunu anlamak için kendine ve mahlûkata bakmalıdır. Manevi olarak Allah’ın büyüklüğünü tanımak için ise bu defa bakması gereken isimler Allah’ın Âliyy ve Muteâl isimleridir.

Evet, Allah’ın Kebir ismini ayetlerde geçtiği şekilde öğrenmeye, anlamaya çalıştık.

Allah hepimizi Kebir ismine iman edenlerden, rabbini tek büyük olarak bilenlerden, rabbini tekbir edenlerden eylesin. Rabbinin büyüklüğüyle, kullukla, âbdiyetle büyük olanlardan, rabbini severek, sevgiyi hak ederek büyük olanlardan eylesin. Allah bizi büyüklenenlerden, kibirlenenlerden, kibirlenip Allah’ın vahyini, ayetlerini yalan sayanlardan, yok sayanlardan, kabul etmeyenlerden eylemesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Muddessir /3 ↩
  2. Mülk /14 ↩
  3. Kehf /48, En’âm /94 ↩
  4. Ra’d /9 ↩
  5. Zumer /67 ↩
  6. Lokmân /30 ↩
  7. İsrâ /43 ↩
  8. Mu’min /12 ↩
  9. Araf /134 ↩
  10. Sebe /23 ↩
  11. Nisa /34 ↩
  12. Nûr/51 ↩
  13. Nisa /65 ↩
  14. Nisa /34 ↩
  15. Bakara /34 ↩
  16. Sâd /75 ↩
  17. Teğabun /6 ↩
  18. Bakara /151 ↩
  19. Furkan /20 ↩
  20. Kalem /51 ↩
  21. Araf /36 ↩
  22. Haşr /21 ↩
  23. Nahl /22 ↩
  24. Lokmân /7 ↩
  25. Nahl /23 ↩
  26. Câsiye /8 ↩
  27. Secde /15 ↩
  28. Mu’min /60 ↩
  29. Nahl /49 ↩
  30. Araf /206 ↩
  31. Enbiyâ /19 ↩
  32. Munâfikûn /5 ↩
  33. Tevbe /103 ↩
  34. Nisa /64 ↩
  35. Muddessir /3 ↩
  36. Haşr /23 ↩
  37. Bakara /185 ↩
  38. Enfâl /29 ↩
  39. Bakara /185 ↩
  40. Hacc /37 ↩
  41. İsrâ /111 ↩
  42. Ali İmran /68 ↩
  43. Câsiye /19 ↩
  44. Zumer /60 ↩
  45. Zumer /72 ↩
  46. Mu’min /76 ↩
  47. Mu’min /27 ↩
  48. Ali İmran /191 ↩
  49. Enfâl /22 ↩