close

EL KAHHAR

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Evet, Allah’ı nüzul sırasına göre El Esmau’l Husna’sından, güzel isimlerinden tanımaya, bununla beraber yeryüzünde Allah’a halife olan insanı anlamaya çalışıyorduk. Önceki Sohbetimizde El Vahid ismini öğrenmiştik. Bu sohbetimizde Allah’ın El Kahhar ismini hep beraber öğrenmeye, anlamaya çalışacağız inşallah.

Allah’ın Kahhar ismi Kur’an-ı Kerim’de altı yerde geçer ve hepsinde de Allah’ın Vahid ismiyle beraber gelir. Bunlardan biri “Allah’tan başka ilah yoktur. O vahid ve kahhardır”459 ayetidir.

Allah’ın Kahhar isminden önce Vahid ismi gelir. Vahid sıfatlarında, isimlerinde tek olan, bir olan demektir. Vahid isminden önce Allah’ın Vehhab ismi gelir. Bu isim de hibe eden demektir. Allah’ın Kahhar isminden sonra ise nüzul sırasına göre Muntakim ismi gelir. Muntakim intikam alan demektir; ama Allah’ın intikamı bizim zannettiğimiz ya da anladığımız gibi bir intikam değildir. Muntakim isminden sonra Allah’ın Kebir ismi gelir. Kebir tek büyük demektir. Kebir isminden sonra Muteâl ismi gelir. Muteâl yüce, yüceler yücesi demektir. Ardından Kaim ismi gelir. Kaim kıyamda olan, her anda işi idare eden demektir. Sonra Allah’ın Şehid ismi gelir. Şehid; yaptığına, yapılana şahid olan demektir. Bu ismin hemen ardından Berr ismi gelir. Berr iyi olan, en iyi olan, tek iyi olan, bütün iyiliklere sahip olan demektir. Yani Allah Kahhar ismini; Vehhab, Vahid, Muntakim, Kebir, Muteâl, Kaim, Şehid ve Berr isimlerinin arasına koymuştur.

Şimdi hep beraber Allah’ın El Kahhar ismini anlamaya çalışalım inşallah.

Allah kahhardır, kahredendir; ama onun bu kahrı rahmetinin içinden tecelli eder. Ayetleri okurken hep beraber bunun böyle olduğunu anlayacağız inşallah.

Kahretmek; boyun eğdirmek demektir. Allah’ın birine, bir şeye boyun eğdirmesi saf hayırdır, onun rahmetidir. İnsana boyun eğdirdiyse hakka ve hakikate boyun eğdirmiştir; yani insan yanlış yaptığı, ters tarafa gittiği için Allah ona boyun eğdirir, dolayısıyla Allah onun için kahhardır.

Bütün varlık, Allah’ın Kahhar isminin tecellisine muhataptır, mazhardır; yani Allah bütün varlığa, bütün kâinata, bütün mevcudata boyun eğdirmiştir. Dolayısıyla bütün varlık onun emriyle hareket eder. Varlıktan biri Allah’ın emri dışına çıkacak olsa yok olur. Zaten böyle bir şey düşünülemez; ama Allah, kullarına irade verip tercih etme hakkı tanımış ve “tercih senindir” demiştir. Kul onun emretmediği, sevmediği, beğenmediği, onun için takdir etmediği bir yola girebilir; çünkü Allah ona iman etme ya da kâfir olma, hakta veya batılda durma hakkı vermiştir. Bununla beraber Allah ayet-i kerimede; “Allah, kullarının küfrüne razı olmaz”460 buyurmuştur.

Evet, Allah, kullarının küfrü tercih etmesine razı değildir; ama bununla birlikte kulunun tercihine ne müdahale eder ne de kimseye müdahale ettirir. Bu yüzden ayet-i kerimede; “iman da bellidir, küfür de bellidir. Dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun”461 buyurmuştur. Yani kuluna müdahale etme hakkını kimseye vermemiştir. Başka bir ayette de Lâ ikrâhe fîd dîn:462 “Dinde zorlama yoktur” buyurmuştur. Bu nedenle dinde zorlamak, ikrah ettirmek, tiksindirmek, sıkıntı vermek, “ille de şöyle yap” demek yoktur. Bunların dinde olmaması demek hayatımızın hiçbir anında hiçbir konu hakkında böyle yapmamalıyız, demektir.

Bununla ilgili bir örnek vereyim;

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, sahabesiyle Medine’ye hicret ettiğinde “hep beraber bu memlekette yaşayacağız. Eğer bir saldırı olursa şehrimizi, memleketimizi, devletimizi, birbirimizi hep beraber koruyacağız” diye oradaki Yahudilerle bir anlaşma yaptı; ama müşrikler Hendek Savaşı’nda Medine’ye saldırınca Yahudiler müşriklerle anlaştı ve Yahudiler de başka bir taraftan Müslümanlara saldırdı. Müşrikler dağılınca Hz. Cebrail (a.s.) gelip; “ya Resulullah, sıra ihanet edenlerdedir” buyurdu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de o Yahudileri topladı ve; “her şeyinizi bırakıp burayı terk edin” dedi, sonra onlara şehri terk etmeleri için bir mühlet verdi. Onlar da mecburen kabul etti; çünkü yapacakları başka bir şey yoktu.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Medine’ye hicret etmeden önce özellikle çocukları olmayan müşrikler; “eğer benim bir çocuğum olursa onu Yahudilerin manastırına, ibadethanelerine hibe edeceğim, vakfedeceğim” diye vaatte bulunurdu. Müşrikler arasında böyle bir gelenek vardı. Allah onlara evlat verince de vaatlerinde durmuş ve çocuklarını onların mescidine, âlimlerine vermişlerdi. Yüzlerce çocuk bu şekilde Yahudilere teslim edilmişti. Onlar da o çocukları Yahudi olarak yetiştiriyordu. Yahudiler Medine’den sürülünce o müşriklerden iman edip Müslüman olanlar, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e gelip; “ya Resulullah, biz iman etmeden önce Yahudileri kendimizden daha iyi biliyorduk bu yüzden ‘Allah bize evlat verirse çocuklarımızı onlara teslim edeceğiz, onların ibadethanesine bağışlayacağız’ diye vaatte bulunup çocuklarımızı onlara vermiştik. Şimdi çocuklarımız o Yahudilerin yanındadır; ama şu anda biz iman ettik ve onlardan üstünüz, bunu da biliyoruz. Bu yüzden çocuklarımızı onlardan geri istiyoruz” demişlerdi.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle bir durumda nasıl hüküm verilmesi gerektiğini öğretir.

Çocukları Yahudilerin elinde olan sahabeler böyle söyleyince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “çocukların her birine tek tek; anne, babanı mı yoksa yanında büyüdüğün aileyi mi tercih ediyorsun, diye soracağız. Eğer sizi tercih ederlerse burada kalacak, onları kabul ederlerse onlarla beraber gidecekler” diye hüküm verdi. Çocuklar da kendi ailelerini değil yanlarında yetiştikleri Yahudileri tercih etti ve hiç kimse onlara dokunamadı.

Peki, bu olayın Allah’ın Kahhar ismiyle ne alakası vardır?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle hüküm vererek o anne, babalara “çocuğu kahretmeye hakkınız yoktur” demiş oldu; çünkü çocukların tercihine müdahale edip onları istemedikleri yerde barındırmak onları kahretmektir.

Bakıldığında çocuklar onlardan alınıp asıl anne, babalarına teslim edilseydi mü’min ve Müslüman olarak yetişirdi, bu da onlar için hayır olurdu diye düşünülebilir; ama demek ki ölçü Allah’ın kanunu, isteği böyle değilmiş. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz çocukları kendi iradesine bırakıp; “tercih hakkını onlar yapacak. Burada kalmak isterlerse burada kalırlar, gitmek isterlerse giderler” buyurdu. Çocuklar da onlarla “gitmek istiyoruz” deyip Yahudileri tercih etti; çünkü Yahudiler kendilerine göre din üretip o çocukları kendilerince Allah’a, peygambere iman edenler olarak yetiştiriyordu. Çocuklar da onların kendilerine öğrettiği dini kabul etmiş, iman etmişti ve bundan dolayı Yahudileri bırakmak istemediler.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle yapmışsa o halde hiç kimse başka bir kimseyi çocuk bile olsa iman etmeye zorlayamaz. Hal böyleyken; “çocuğunuz namaz kılmazsa onu dövün” diyenlere “sana bunu kim söyledi, kim öğretti, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle mi yapmış” diye sormak lazım. İşte, çocuklarımıza nasıl muamele etmemiz gerektiğini buradan anlamamız gerekir.

Allah vahidul kahhardır. Vahid; sıfatlarında, isimlerinde tek olan, El Esmau’l Husna vahid olan Allah’a aittir demektir.

Allah’ın vahidul kahhar oluşunu nasıl anlamalıyız?

Allah; isimlerinden, sıfatlarından herhangi birine sahip çıkmaya kalkışan; “ben rabbim, rahimim, kerimim, rezzakım, afuvvum, kebirim” diyerek bu isimlerden herhangi birine sahip çıkan ve Allah’ın isimlerini Allah’tan bağımsız bir şekilde kendine mal edenleri kahreder. Allah, böyleleri hakka ve hakikate dönsün, hakikat karşısında boyun büksün, Allah’ın ismini Allah’a teslim etsin diye Kahhar ismiyle tecelli edip onları kahreder. Allah’ın vahidul kahhar oluşu böyledir.

Bütün varlık, Allah’ın Kahhar isminin tecellisine mazhardır ve hepsi, Allah’a boyun bükmüştür, itaat halindedir; ama iradeli varlıklar bunun dışındadır; çünkü Allah onlara tercih etme hakkı vermiştir. Bununla beraber Allah’ın onlar üzerindeki muradı gerçekleşsin diye Allah onlara da Kahhar ismiyle tecelli eder.

Allah’ın, insana Kahhar ismi ile tecelli etmesinin sebebi nedir?

Bunun sebebi; elbette ki insanın Allah’a dönmesi, Hz. İnsan olması, Allah’a iman etmesi, halife olması, kendini Allah’tan bağımsız bir varlık olarak görmemesi, rabbine hamd etmesi, böylelikle onun da hamde, övgüye layık olmasıdır.

Bir vuslat yolcusu yol boyunca Allah’a vasıl olana kadar her zaman Allah’ın bir ismini mutlaka zikreder. Yol boyunca bu onda gönül itibariyle iradesiz olarak olur. Bu isim onun maneviyatının zikridir. Vuslat yolcusu yola başlarken istiğfarla başlar; yani onda Allah’ın Ğafur, Ğaffar, Tevvab ve Afuvv isimleri tecelli eder. “Allah” zikri, Allah’ın zat ismi olduğu için vuslat yolunun her safhasında, yolun başında da, sonunda da geçerlidir. Ruh vuslat yolculuğu boyunca hep “Allah” zikri yapar, dolayısıyla bütün isimleri birden zikretmiş olur; ama her safhada özel olarak kulun maneviyatının zikrettiği isimler de vardır.

Vuslat yolcusunun, yolculuğun en son safhasında çekeceği zikir, Allah’ın Kahhar isminin zikridir. Tabi, dervişin, Kahhar ismini zikrederken bu ismin tecellisine dayanması gerekir. Zaten bu zikri ona mürşidi yaptırır. Derviş, bu zikri yaparken Allah’a; “beni kahret” der ve Allah’tan kahrı ister. Her ne kadar kahır kelimesine Türkçede yanlış bir anlam yüklenmişse de “ya rabbi! Beni kahret” ya da “ya rabbi bunu kahret” demek aslında duadır; çünkü kahret demek; boynumu hakikate karşı büktür, ruhuma karşı nefsimin boynunu büktür, nefsim sana, vahyine ve resulüne boyun büksün demektir. Allah’ın Kahhar ismi bir kulda tecelli ederse Allah bunu ona zorla yaptırır; yani kul iyilikle, güzellikle hakka, hakikate boyun bükmez, kabul etmez, teslim olmazsa Allah Kahhar ismiyle tecelli edip ona boyun büktürür ve ona bunu yaptırır; ama Allah’ın böyle yapmasında kulun mutlaka bir tercihi vardır.

Bir kul, Allah’a; “ya rabbi! Ben seni, senin rızanı, dostluğunu, cemalini istiyorum” dediğinde bunu samimi olarak söylediyse Allah samimi olarak yapılan duayı reddetmediği için Kahhar ismiyle mutlaka kuluna tecelli eder. Kul bunu güzellikle yaparsa bu ismin tecellisi geldiğinde hiçbir sorun, sıkıntı yaşamaz; çünkü iyilikle, güzellikle boyun bükmüş, teslim olmuştur. Güzellikle teslim olmazsa Allah onun duasını kabul ettiği için ona zorla hakka, hakikate boyun büktürür.

Bu yüzden bir sıkıntı, bir sorun yaşarken “bu niye böyle oldu” demek doğru değildir. Allah böyle yaparak nefsine boyun büktürmüştür. Hastalık, yokluk, sıkıntı, bela ve musibet Allah’ın Kahhar isminin tecellisindendir. Mesela; hapse girmek, zindana atılmak, kısacası peygamberlerin yaşadığı hallerin hepsi, Allah’ın Kahhar isminin tecellisindendir ve sonuçlarının hepsi de hayırdır; çünkü Kahhar ismi Allah’ın rahmetinin içinden tecelli eder.

Mesela öyleleri var ki; hapse girdiğinde namaz kılmaya ve Kur’an okumaya başlar; yani orda rabbine boyun büker. Oysaki hapse girmesi ona şer gibi görünür; ama bunun içinde hayır vardır. Ya da biri sağlıklıyken Allah’a dönmez; ama ciddi ve tehlikeli bir hastalığa yakalandığında hemen; “ya rabbi bu sefer iyileşirsem sana şöyle şöyle kulluk yapacağım” deyip Allah’a döner. İşte, hastalığı ona boyun büktürdü. Bu, bütün sıkıntılar, musibetler için geçerlidir. Hepsinde de Allah’ın Kahhar isminin tecellisi gizlidir ve sonuçları mutlaka hayırdır, insanı hakka, hakikate boyun büktürür. Aynı şekilde oruç da böyledir; çünkü nefis aç kalınca boyun büker.

Kahhar ismi bir de Allah’ın gazabı olarak tecelli eder. Mesela; Allah, Firavun’a, Nemrud’a, Ebu Cehil’e ve Ebu Leheb’e Kahhar ismiyle tecelli edip onları helak etmiş, ayet-i kerimede Firavun ve ehli için; “biz onları birçok musibetle uyardık”463 buyurmuştur.

Allah, Firavun ve ehlini önce birçok musibetle uyarmış; ama onlar buna rağmen boyun bükmemiştir. Bu musibetlerden bir tanesi Allah’ın, onlar üzerine kurbağa yağdırmasıdır. Öyle ki evlerinin içi kurbağa dolmuştur. Bir tanesi Nil Nehri’nin kan olarak akmasıdır. Diğeri ise memleketin çekirgelere boğulmasıdır. Firavun ve ona uyan kavmin ileri gelenleri musibete her uğrayışlarında Hz. Musa (a.s.)’a; “rabbine dua et, bu sıkıntıyı üzerimizden kaldırsın, bu sefer iman edeceğiz”464 demiştir. Hz. Musa (a.s.) “ya rabbi bu sıkıntıyı kaldır” diye dua ettiğinde Allah onu kaldırmış; ama onlar küfre ve düşmanlığa yine devam etmişlerdir. En sonunda Allah’ın Kahhar ismi gazap olarak tecelli etmiş, tabir-i caizse Allah onlara “siz adam olmazsınız” deyip hepsini suda boğmuştur. Böylelikle su onlar için Kahhar isminin tecellisi olmuştur. Oysaki su haddi zatında rahmettir; ama insan ters tarafa giderse rahmet bir anda onun için gazaba dönüşebilir.

Aynı şekilde İslam’da suç işlenince verilen cezalar vardır ve hepsi de Allah’ın Kahhar isminin tecellisidir. Örneğin; sopa cezası bunlardan biridir. Bu cezalar kula ceza olsun diye değil kul haddini bilsin ve hakikate boyun büksün, hakikate, doğruya teslim olsun diye vardır. Bu yüzden birine “Allah seni kahretsin” dersek ona “Allah nefsini hakikate boyun eğdirsin” demiş oluruz ki bu onun için yapılmış bir duadır.

“Allah seni kahretsin” demek farklı “Allah belanı versin” demek farklıdır; çünkü dediğim gibi kahrolmak, kulun hakikate boyun bükmesidir; ama bela dilemek bedduadır. Zaten Allah’ın kahretmesi yanlış anlaşıldığı için sanki bedduaymış gibi zannedilir.

Allah’ın Kahhar ismi, Kur’an-ı Kerim’de sadece Fe emmâl yetîme fe lâ takher:465 “Sakın yetimi kahretme!” ayetinde fiil olarak gelir. Yani Allah “kimsesi, bir desteği, arkasında onu savunan biri olmayanı kahretme, ezme, ona boyun büktürme, onun boynu bükük kalmasın” buyurmuştur.

Allah kendisine asi olanları, haddini aşanları kahreder; yani Kahhar ismiyle tecelli edip onları düzeltir. Bu, Allah’ın bütün kulları için geçerlidir. Allah mutlaka onlara boyun büktürür. Böyle yapması onun rahmetidir ve kulu hakikate ersin, ebediyen kaybetmesin diyedir. Bu yüzden devamlı; “biz kendimiz için dünya hayatının hesabını yaparız; ama Allah bizim ebedi hayatımızın hesabını yapar” diyoruz.

Mesela; Allah Nuh kavmi, Semud kavmi, Ad kavmi ve Eyke ahalisi gibi466 bazı kavimleri kendi peygamberlerine iman etmedikleri, Allah’ın vahyine iman edip hakikate boyun bükmedikleri için toptan helak etmiş, sonuç itibariyle onları kahretmiştir; çünkü Allah onların hakikate boyun bükmeleri için zaten onlara tekrar tekrar Kahhar ismiyle tecelli etmişti; ama onlar buna rağmen Allah’a boyun bükmemişlerdi. Böyle olunca da Allah’ın Kahhar isminin tecellisi onlara gazap olarak gelip onları öbür tarafa almıştı. Bununla beraber bu gazabın içinde onlara yine bir hayır vardır; çünkü dünyada ne kadar kalsalar o kadar aşırı gidecekler, azaplarını o kadar artıracaklardı. Dolayısıyla bu gazap onlar için yine bir rahmettir.

Mesela bazen bir kardeşimiz için; “Allah’ın Kahhar isminin tecellisinin sınırına gelmiş” diyoruz. Öyle bir sınıra gelmiş ki Allah’ın onu kahredeceği artık üzerinde görünür. Kendisi bunu görmediği için de bir korkusu, endişesi yoktur; ama biz bunu gördüğümüzden dolayı onun için korkar, endişe ederiz. Eğer Allah, Kahhar ismiyle ona tecelli ederse hiç kimse onu kurtaramaz, hiç kimse ona yardım edemez; çünkü Allah, bir kulu için bir yerde “artık dur, bu kadar yeter; yani senden adam olmaz” dediğinde onun için iş bitmiştir. Artık hiç kimse ne ona yardım edebilir, ne de ona yardım etmeye kalkışabilir. Bu yüzden arkadaşların bu sözlerimize, bu halimize dikkat etmeleri gerekir.

Eğer birine; “sen uçurumun kenarındasın” dediysek artık o bu tehlikeyi bilmeli, anlamalı, görmelidir. Zaten böyle söyleyip uyardığımız arkadaşlar vardır. Dolaylı yoldan anlatmadan onlara direkt “arkadaş! Bak, sen uçurumun kenarındasın” diyor, kendilerini düzeltmeleri için onları uyarıyoruz.

Allah, haddi aşan birine mutlaka bir yerde “dur” der. Dur demek; senin adam olmaya niyetin yok, adam olmayacaksan bu kadar yeter, bari azabını artırma demektir.

Allah iradeli varlıklara Kahhar ismiyle peşinen tecelli etmez. Önce onları ikna yoluna gider. Mesela; bir müşrik bir şey söylediğinde Allah ona bile cevap verir. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “Allah’tan başka ilahlar mı edindiniz? Haydi, delilinizi getirin bakayım”467 buyurur. Yani Allah kendisinden başka ilah edinenlere “sen ne saçmalıyorsun” demez; “aklını kullan, delilini getirip sözünü ispatla, eğer ispatlayamıyorsan o halde hakka boyun bük” der. Eğer biri de körü körüne ters tarafa gidiyorsa o zaman Allah’ın Kahhar isminin tecellisine mutlaka uğrar.

Allah’ın Kahhar ismi bütün varlığa; yani bütün kâinata, bütün gezegenlere, bütün galaksilere, atomların hepsine tecelli etmiştir. Eğer böyle olmazsa; yani Allah Kahhar ismini bir an varlıktan çekse her şey darmadağın olur, yok olur; çünkü her şey, Allah’a boyun bükmüştür, Allah’ın emrindedir ve her şeyi o idare eder.

Mesela; mevsimler birbirine karşı kahredicidir; çünkü biri gelince öteki gitmek zorunda kalır. Örneğin; yaz gelince ilkbahar gider, sonbahar gelince yaz gider, böylelikle yaz, ilkbaharı, sonbahar, yazı, kış da sonbaharı kahreder. Gece geldiğinde gündüzü kahreder, gündüz geldiğinde ise geceyi kahreder, ortadan kaldırır; yani her biri bir öncekini ortadan kaldırır. Aynı şekilde nefis, ruhu, ruh da nefsi kahredebilir. Hangisi hangisine boyun bükmek zorunda kalırsa o onu kahretmiş olur.

Peki, Allah’ın Kahhar isminin insanda nasıl tecelli etmesi gerekir?

Allah, Kahhar ismiyle insana tecelli edince insanı hakikate, doğruya, hakka boyun büktürür. İnsan da kendi nefsini, hakka, Allah’ın resulüne boyun büktürürse Allah’ın Kahhar ismi onda tecelli etmiş olur. Kul böyle yapmazsa şeytanın hükmüne girer ve ona şeytan tecelli eder. Eğer biri kendi gazabına, kızmasına sahip değilse, gazabını kahretmiyor, gazabına boyun büktüremiyorsa bu durumda gazabını kahredememiş, kontrol edememiş, gazabına hak karşısında boyun büktürememiş; yani Allah’ın Kahhar ismi onda tecelli etmemiş olur.

Yanlış yapma ve günah işleme için de aynı şey geçerlidir; yani insan, nefsinin yanlışlarını kahredebilmelidir, kahredip hakka boyun büktürebilmelidir. Eğer boyun büktürüyorsa o zaman Allah’ın Kahhar ismi onda tecelli etmiştir, Kahhar ismi onun yanlışlarını kahreder. Yoksa Kahhar isminin tecellisi birini kahretmek için değil, aksine; nefsin yanlışını, kötülüğünü, şirkini, şeytanı kahretmek içindir.

Bütün hayat, Allah’ın Kahhar isminin tecellisiyle yaşanır, devam eder. Bu, her zaman için böyledir. Mesela; hayatı yaşarken iki saat yoruluruz, beş saat dinleniriz ya da bir gün seviniriz, iki gün üzülürüz veya iki gün sevinir, bir gün üzülürüz. Önce seviniriz, sonra Allah’ın Kahhar ismi tecelli edince bu defa üzülmeye başlarız. Üzüntü gelince sevinç gider, sevinç geldiğinde de üzüntüyü giderir. Allah’ın Kahhar ismi her anda böyle tecelli etmeye devam eder; ama bu tecelli insanın hakikate boyun bükmesi içindir.

Hayat bir imtihandır, kazanma imkânıdır. Eğer insan hayata hikmetle bakar, Allah’ın muradını anlamaya çalışırsa bunu anlar. Yoksa hayata bakarken trene bakar gibi bakarsa hiçbir şey anlayamaz ve “ben üzüldüm, sıkıldım, bunaldım” der. Dolayısıyla “sıkıntı olmasın, sorun olmasın” deyince aslında “Allah, Kahhar ismiyle tecelli edip beni düzeltmesin, bana öğretmesin” demiş olur; ama bunun farkında olmadığı için, bilmediği için böyle düşünür, böyle konuşur.

Allah’ın Kahhar ismi bir kulda tecelli edince onun imanının, küfrünü kahretmesi, imanın ona hakka, hakikate, Allah’a karşı boyun büktürmesi gerekir. Eğer boyun büktürürse imanı, küfrü kahreder; ama küfre müsaade ederse bu defa küfür, imanını kahreder, dolayısıyla şeytan onun imanını giderir, bu ikisinden biri olur. Tercih hakkı da tamamen kula aittir. Kul, Allah’ın Kahhar isminin tecellisine ya müsaade eder ya da etmez. Kul, Allah’a müsaade etmezse şeytana müsaade eder. Şeytan da onun imanı üzerinde kahhar olur ve onu kahreder, sonuçta onu yok eder.

İnsan kendi bedeni üzerinde kahhardır, ona istediğini yaptırır; yani eline, ayağına, aklına, iradesine istediğini yaptırır, gözüne istediğini baktırır, kulağına istediğini işittirir. İnsan kendi üzerinde kahhardır, kendine; Allah’ın ona yaratılışında vermiş olduğu Kahhar ismiyle muamele eder. İnsan bu muameleyi Allah’ın istediği gibi yaparsa bunu imanıyla yapar. İnsanın gönlü boşluk kabul etmez; yani sen, Allah’ın bir ismine iman etmezsen şeytan oraya yerleşir. Dolayısıyla ya, Allah’ın Kahhar ismiyle hareket edip hakka, hakikate karşı bütün organlarına, gönlüne, varlığına boyun büktürürsün ya da kendini şeytana teslim edersin, şeytan da senin elini, dilini, kulağını, gözünü, gönlünü Allah yolunda değil kendi yolunda kullanır.

O halde Allah’ın Kahhar isminin mi gönlümüzde tecelli ettiğine yoksa Allah’ın Kahhar ismi tecelli etmediği için şeytanın mı orayı boş bulup gönlümüze yerleştiğine bakmamız gerekir. Allah’ın her bir ismi için gönlümüzü böyle kontrol etmeliyiz.

Allah’ın Kahhar ismi her ne olursa olsun mutlaka tecelli eder; yani yapmayı istediğin iş her ne olursa olsun orda Allah’ın Kahhar isminin tecellisi vardır; ama mü’minsen böyledir. Eğer mü’min değilsen imanın yoksa, imanın gönlünü kaplamamışsa, Allah gönlüne tecelli etmemişse, sen bu tecelliyi kabul etmemişsen bu durumda şeytan senin gönlüne kurulmuştur. Dolayısıyla oraya Allah’ın Kahhar ismi değil şeytan tecelli eder.

Allah’ın Vahid ismini anlamaya çalışırken zaten Vahid ismiyle Kahhar ismi beraber geldiği için Allah’ın Kahhar ismini de bir parça anlamaya çalışmıştık.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Kul innemâ ene munzirun: “De ki: Ben bir uyarıcıyım.” Yani bu vazifeyi ben sana vermişim, buyurdu Allah. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu uyarıyı kendi kendine, kafasına estiği gibi “şunu şöyle yapın, sizi uyarıyorum” demekle değil Allah’ın vahyiyle yapar. İşi, uyarıyı Allah adına, Allah’ın vahyiyle, onun uyardığı gibi yapar. Ve mâ min ilâhin illâllâh: “Ve Allah’tan başka ilah yoktur.” El vâhidul kahhâr:468 “(O) Vahid ve kahhardır.”

Bütün güzellikler, Esmau’l Husna, Allah’a aittir. Bununla beraber o, kahhardır, onun esmasına sahip çıkanları kahreder. O, bütün varlığa, bütün kâinata boyun büktürür ve büktürmüştür. Hiç kimse Allah’ın kahrının dışına çıkamaz. Hiç kimse ona boyun bükmekten, itaat etmekten, teslim olmaktan çıkamaz; ama Allah, insana irade verdiği için onu uyarır, ikaz eder. Peygamber; “Allah’ın vahyine uyun, Allah’a iman edin ve bana tabi olun” deyip Allah ile, Allah’ın vahyiyle Allah’ın kullarını ikaz eder; yani onlara “bana uymazsanız haberiniz olsun Allah vahid ve kahhardır, sizi kahreder; meydanı size bırakmaz, size ilahlık yaptırmaz, sakın böyle bir şeye kalkışmayasınız, Allah sizi kahreder” diye buyurur.

Kul men rabbus semâvâti vel ard: “De ki: Göklerin ve yerin rabbi kimdir?” Kulillâh: “Allah de.” Göklerin ve yerin rabbi Allah’tır de. Yani “onlara hem sor hem de cevap ver, öyle değilse itiraz etsinler de.” Kul e fettehaztum min dûnihî evliyâe lâ yemlikûne li enfusihim nef’an ve lâ darrâ: “De ki (onlara) Ondan (Allah’tan) başka kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar verebilen veliler mi edindiniz?” Allah, fayda vermezse zarar görürsünüz. Bu durumda fayda, Allah’tandır. Zararı; faydayı görmeyince görürsünüz ama sizin, Allah’tan başka veli edindiklerinizin, dost edindiklerinizin, ilah edindiklerinizin ne size ne de kendilerine ne bir faydaları ne de bir zararları vardır.

Kul hel yestevil a’mâ vel basîr: “De ki: Hiç görenle görmeyen bir olur mu?” Em hel testevîz zulumâtu ven nûr: “Ya da karanlıklarla nur bir olur mu?” Aydınlıkla karanlık bir olur mu? Em cealû lillâhi şurakâe halakû ke halkıhî fe teşâbehel halku aleyhim: “(De ki onlara) Yoksa Allah’a benzettikleri onun gibi yaratan ortaklar mı buldular?” Onlar da gökleri, yeri, insanı, herhangi bir mahlûku yaratıyor mu? O ilah edindiklerini; Allah’ın sıfatlarını verdiklerini Allah’a mı benzettiler, onlar Allah’a mı benziyorlar? Kulillâhu hâliku kulli şey: “De ki: Her şeyin yaratıcısı (halıkı) Allah’tır.” Ve huvel vâhidul kahhâr:469 “Ve o vahid ve kahhardır.”

Eğer böyle yaparsanız; yani Allah’ın isimlerinden birini kullarına, mahlûkata verirseniz, o her ne olursa olsun, onu Allah’a benzetmiş olursunuz. O ne kendine bir zarar, bir fayda verebilir ne de size bir fayda, bir zarar verebilir. Böyle yaparsanız Allah’ın kahrına uğrarsınız.

Yahudiler, Hristiyanlar; “Allah çocuk edindi”470 deyince Allah onlara cevap verir. Lev erâdallâhu en yettehıze veledenlestafâ mimmâ yahluku mâ yeşâu: “Allah bir çocuk edinmek isteseydi yarattıklarından dilediğini seçerdi.” Niye insandan seçsin ki! Belki meleklerden, belki de başka bir mahlûkattan seçerdi, size ne! Allah bunu dileseydi yapardı. Subhânehu: “O subhandır.” Allah böyle bir şeyden, evlat edinmekten subhandır, beridir, münezzehtir. Huvallâhul vâhidul kahhâr:471 “Allah vahid ve kahhardır.” Eğer bunu söylemeye devam ederseniz Allah sizi kahreder.

En büyük kahır; cehennemi hak etmektir. Müşrikler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile alay ettiler, dalga geçtiler, Allah’ın ayetleriyle alay ettiler. Allah ayet-i kerimede; “sonra dönüp kendi aralarında (o doğru yolda olsaydı bu durumda) bizim söylediklerimizden dolayı Allah’ın bize gazap etmesi gerekmez miydi dediler” buyurur. Daha sonra Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “biz bu kadar ileri gidiyoruz, o zaman Allah bize gazap etsin, madem gazap etmiyor o zaman sen doğru yolda değilsin” dediler. Allah da ayet-i kerimede; “cehennem onlara yeter”472 diye cevap verdi. Cehennem onlara yeterli bir azap, bir gazap değil midir? -Elbette ki yeterlidir.

Bunu Hz. Yusuf (a.s.) zindandaki arkadaşlarına söylüyor. Ye sahibeyissicni erbabun muteferrikune hayrun emillahul vahidul kahhar:473 “(Yusuf dedi ki): Ey zindan arkadaşlarım! Çeşit çeşit, ayrı ayrı birçok ilahlar mı hayırlıdır yoksa vahid ve kahhar olan Allah mı hayırlıdır?” Hz. Yusuf, oradakilere ders verip onları imana davet ediyor. Oradakiler birçok putlara tapıp onlara isimler vermişlerdi, Hz. Yusuf (a.s.) da onlara birçok putu razı etmeye çalışmak mı yoksa bütün Esmau’l Husna’ya sahip olan, bununla beraber gücüne karşı durulmayan, bütün varlığı, mahlûkatı Kahhar isminin tecellisiyle kontrolünde tutan mı hangisi daha hayırlıdır, diye onları aklını kullanmaya ve Allah’a iman etmeye davet etti. Allah’a davet ederken aklı kullanmaya teşvik etti, öyle kuru kuruya siz yanlış yapıyorsunuz diyerek davet etmedi.

Yevme tubeddelul ardu gayral ardı ves semâvât: “O gün (Kıyamet günü) yeryüzü başka bir yer, gökyüzü de başka bir gökyüzü olur.” Ve berazû lillâhil vâhidil kahhâr:474 “(O gün her şey) Vahid ve kahhar olan Allah’ın emrine amadedir.” Allah’ın emrine itaat etmek için fırlayacakmış gibi durur. O gün insanın iradesi artık kâr etmez, ondan iradesini kullanması da istenmez. Artık hüküm, Vahid ve Kahhar olan Allah’a ait olmuştur; çünkü kazanma imkânı bitmiştir. Dolayısıyla tercih etme, iradeyi kullanma hakkı da bitmiştir. O gün artık hesap günüdür. Herkes iradesini nerde kullandıysa, nasıl kullandıysa, neyi kazandıysa o gün onu görür.

Yevme hum bârizûn: “Onlar (kabirlerinden) çıkarıldıkları gün.” Lâ yahfâ alâllâhi minhum şey’un: “Onlardan hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz.” Açıktan olsun, gizliden olsun yapılan hiçbir şey, Allah’a gizli kalmaz ve Allah onlara buyurur. Li menil mulkul yevm: “Bugün mülk kimindir?” Daha önce anlatmıştım; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Kıyamet günündeki bu hali anlatırken; “o gün herkes diz üstü yere çökmüştür ve hiç kimsenin ayağa kalkmaya gücü yoktur ve Allah; ‘bugün mülk kimindir’ diye sorar. Hiç kimse cevap verme gücünü kendinde bulamaz.” buyurur.

Allah, kullarına, bütün mahlûkata o gün bir anda “bugün mülk kimindir” diye hitap eder. Yani dünyadayken “bu benimdir, şu benimdir, ben kendime aidim dedin, mülküme sahip çıkıp sahiplik tasladın. O zaman söyle; bugün mülk kimindir.” Hiç kimse bu soruya cevap veremez, Allah cevap verir; Lillâhil vâhidil kahhâr:475 “(Bugün mülk) Vahid ve kahhar olan Allah’ındır.”

O gün biri, Allah’ın isimlerinden birine sahip çıkmaya kalkışmışsa; yani Allah’ın vahdaniyetini zedelemeye çalışmışsa, kendi gönlünde, imanında biri için “şu da rahimdir, şu da kerimdir, şu da rezzaktır” demişse ve bu kelimeyi Allah’tan bağımsız olarak kullanmışsa Allah o gün onu kahreder. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah’ın, kulları üzerindeki hakkı; kulun, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamasıdır. Kulların, Allah üzerindeki hakkı ise; kendisine hiçbir şeyi şirk koşmayan kuluna azap etmemesidir”476 buyurur. Allah’ın hakkı denince önce bunu böyle anlamak gerekir.

Allah’ın üzerimizdeki hakkı; namaz kılmamız, oruç tutmamız, hacca gitmemiz değildir. Bunların hepsi kendi üzerimizdeki hakkımızdır; yani orucumuz oruç olmazsa, sadece aç kalırsak kendimize zulmetmiş oluruz. Aynı şekilde namaz kılmadığımızda Allah’ın manevi olarak bize ikram ettiğini yiyip içmemiş oluruz ve yine kendimize zulmetmiş oluruz. Allah’ın üzerimizdeki hakkı ise; ona hiçbir şeyi şirk koşmamaktır; yani kâmil manada “lâ ilâhe illallah” demektir. Bunun için de “illallah” derken ne söylediğimizi bilmemiz gerekir. Allah’ı bilmiyorsak, tanımıyorsak, Allah’ı onun kendini tanıttığı gibi El Esmau’l Husna’sından onu tanımamış, anlamamışsak o halde “la ilahe illallah” derken kast ettiğimiz nedir, bizim için Allah kimdir!

Hiç kimse Allah’ı öğrenmeyi, tanımayı, anlamayı hafife alamaz, kulsa, mü’minse Allah’ı hafife alamaz. İman sevmek demektir. “Allah’ı seviyorum” diyoruz; ama bize “onu tanıyor musun” diye sorulunca da “yok, tanımıyorum” diyoruz, bu durumda tanımadığımızı nasıl sevebiliriz ya da tanımadığımız birini niye sevelim! Bu söylediğimiz yalan değil midir! Allah’ı seviyorsak bütün çabamız, gayretimizle sevdiğimizi tanımaya çalışmamız gerekmez mi! İnsan sevdiğini tanımaya, anlamaya, dinlemeye, onun neyi sevdiğini, neyi sevmediğini öğrenmeye çalışmaz mı!

Aynı şekilde sevdiğimizden bize bir mektup gelse onu alır, okuruz. Mesela; askerlik yapanlar bilir. Askerdeyken insanın anne, babasından, yakınından ona bir mektup gelse insan onu alıp tekrar tekrar okur, kelime kelime eksiksiz olarak, o mektup gönderenin ne dediğini anlamaya çalışır. Bir süreliğine annesinden, babasından, sevdiklerinden ayrıldığı için bunu tekrar tekrar yapar. Allah da Kur’an’ı mektup olarak her bir kuluna tek tek göndermiştir. Bu yüzden biri; “Allah bu kitabı bana indirmiş” demezse Kur’an’a iman etmiş olmaz.

Bununla beraber Kur’an’ın içinde ne varsa hepsi kulun, Allah ile yaptığı ahitleşmedir. Bu nedenle kul; “ben Kur’an’a iman ettim” derken aslında Allah’ın Kur’an’da emrettiği, kulun nasıl olması, nasıl iman etmesi gerektiğini söylediği her şey için “evet” demiş olur; çünkü “ben Kur’an’a iman ettim” derken bunların hepsine iman etmiştir. Bu durumda insanın, Allah’a neler hakkında söz verdiğini anlamaya çalışması, bunun için de kitabını öğrenip okuması gerekmez mi! Hem de bir askerin ona gönderilen mektubu en ince ayrıntısına kadar anlayarak okuduğu gibi okuması gerekmez mi! Hal böyleyken biri çıkıp “bana bu kadar yeter” derse o iman etmiş olur mu, ebedi hayatını, Allah’a kulluğu ciddiye almış olur mu!

Allah şu anda bütün imkânları kullarına vermiştir. İnsanın, rabbinin kelamını öğrenmesi için her türlü imkân vardır. Birinin okuma yazması olmasa bile dinini öğrenmek, rabbinin kelamını dinlemek, anlamak isterse çabasını, gayretini sarf edip vesileye sarılırsa onu mutlaka öğrenir. Hiçbir şey yapamasa da evinde, oturduğu yerde televizyonda Kur’an’ın öğretildiği, Allah’ın resulünün anlatıldığı kanalları açsa bile Allah’ın kelamını, dinini, yine öğrenir. Bu herkes için geçerlidir. Bir de kitap okuma ya da bilgisayarla bunu öğrenme, imkânı varsa bu sefer bütün imkânlar onun önünde demektir.

Bu yüzden tefsir olsun ya da Esmau’l Husna sohbetlerimiz olsun hepsi internet sitemizde kayıt altındadır, mevcuttur, aynı şekilde herkes Kur’an-ı Kerim’i, Allah’ın kelamını, her bir ayetini, Allah’ın her bir ismini evinde daha rahat bir şekilde seyredip anlamaya çalışsın diye Diyar TV’de devamlı program ve sohbetler yayınlıyoruz.

Peki, niye böyle yapıyoruz?

Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Allah ayet-i kerimede; “and olsun ki seni ve sana iman edenleri Kıyamet günü bu kitaptan sorumlu tutacağız”477 buyurur. Allah bizi kitabın neyinden sorumlu tutacak, kabından mı, Kur’an’ın evimizde olup olmadığından mı yoksa içindeki her bir ayetten mi sorumlu tutacak? -Elbette ki Kur’an’ın içindeki her bir ayetten, her bir emrinden, her bir hükmünden bizi sorumlu tutacak. Biz de Allah’ın emrini bilmez, Allah’ın vahyini anlamazsak nasıl sorumlu olacağız! “İşte kitaplarda okuduk, böyle böyle söylediler, biz de böyle yaptık” dersek Allah bize; “senin kitabın onların kitabı mıydı, yoksa benim kitabım mıydı” demez mi!

Evet, Allah bizi falancanın, filancanın kitabından sorumlu tutacağını söylemedi! Bu kitaptan, kitabımdan, gönderdiğim mektuptan sorumlu tutacağım, buyurdu. Biz de arkadaşlar bu sorumluluktan kurtulsun, Allah onlara sorduğunda cevaplarını verebilsin, “ya rabbi kitabının hepsini anlamaya çalıştım” diyebilsin diye Tefsiru’l Kur’an Hikmetu’l Beyan tefsirini yaptık. Kardeşlerimiz Kur’an’ı okuyamıyorsa bari dinlesin, bari izlesin diye böyle yaptık!

Mesela; ben kardeşlerimizin hesabını bu şekilde yaparken acaba kardeşlerimiz de kendi adına hesaplarını böyle yapıyorlar mı! Bu soruyu da ben sorayım; kaç kişi kendi hesabını yapıp tefsir sohbetlerimizi dinliyor? Kardeşlerimizden kaç tanesi “ben sizin yaptığınız Kur’an tefsirinin hepsini dinledim” diyebiliyor? Ben, kardeşlerimiz, Allah’ın huzurunda cevap verebilsinler diye böylesine bir çaba, gayret sarf ederken onlar kendi cevaplarını vermek için bizi dinlemeye tenezzül etmiyorlarsa, anlamak için bir çaba, gayret sarf etiyorlarsa acaba onlar hakkında ne düşünmem gerekir! Eğer Kur’an’ı okuyamıyorsanız bari dinleyin, bari izleyin!

Aynı şekilde Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’sını anlatıyoruz. Allah’ın Kahhar ismi nüzul sırasına göre 46. isimdir. Belki Allah’ın isimleriyle ilgili her bir sohbeti bir sefer dinlemekle, okumakla o isim yeteri kadar anlaşılmaz; ama iki sefer dinlediğimizde, okuduğumuzda bir de televizyonda veya bilgisayarda izlediğimizde Allah’ın isimlerini o ayetlerle beraber çok daha güzel, çok daha rahat bir şekilde anlarız. En azından buna tenezzül edip rabbimizin bir ismini daha iyi anlamak için hayatımızın bir saatini ayırmamız gerekmez mi! Vaktimizi Allah’a ayırmazsak boşa gider, boşa harcanır! O boşa harcanan zamanımızın bir saatini, iki saatini Allah’a ayırsak Allah’ı biraz daha ciddiye almış olmaz mıyız!

Esmau’l Husna; Allah’a iman demek, Allah’ı bilmek, tanımak demektir. Allah’a iman; Esmau’l Husna’dır. Şirkten kurtulmak, tevhid, lâ ilâhe illallah; Esmau’l Husna’yı anlamaktır. Aynı zamanda en büyük ilim, en güzel ilim, en değerli ilim, en büyüğe, en güzele ait olan ilimdir. O da Allah’a ait olan El Esmau’l Husna bilgisidir. Esmau’l Husna’ya ne kadar kıymet, değer verilmesi gerektiğini anlatmaya çalışıyorum. Her birimizin Allah’ın isimlerine, vahyine ne kadar kıymet, değer verdiğimizi kendimize sormamız gerekir.

Allah bizi huzura alırken hem yaptıklarımızdan hem de yapmamız gerekip de yapmadıklarımızdan bizi hesaba çeker. Allah, benim bu sorduğum gibi bizi hesaba çekerse hesabı vermek zor olur; ama bunu da sorar. Kesinlikle sorar, yeminle söylüyorum sorar; “sen kulum olarak, âbdim olarak beni anlamaya, dinlemeye tenezzül ettin mi, etmedin mi” diye sorar.

Allah ayet-i kerimede; “Allah size imanı sevdirdi”478 buyurur. Şimdi ben hepinize soruyorum; “imanınızı seviyor musunuz?”

Allah’ı tanıdıkça Allah’a olan imanımızı severiz, imanımız için Allah’a hamd ederiz. Yoksa durup dururken niye imanımızı sevelim! İmanımız arttıkça imanımızı severiz. Burası imanını artırma, kemale erdirme yeridir. Bu yüzden gönlümüzü açıp dinlememiz, bir defa dinlememiz yetmez, tekrar tekrar dinlememiz gerekir. Eğer imanımızı burada öğrenemiyorsak o halde nerde öğrenebiliyorsak kesinlikle gidip orada öğrenmemiz gerekir. İmanımızı kimden daha güzel öğrenebiliyorsak gidip ondan öğrenmemiz, “ya rabbi! Seni biraz daha tanımak, anlamak istiyorum” deyip bunu kendimize dert edinmemiz gerekir.

Mesela; Allah’ın Kahhar ismini anlattık, daha önce de Allah’ın Kahhar ismini duymuştuk. Allah’ın Kahhar isminin böyle olduğunu biliyor muyduk ya da kaç kişi bunun böyle olduğunu, Kahhar isminin Vahid ismiyle beraber tecelli ettiğini biliyordu! Bununla beraber Kahhar isminin rahmet olduğunu, Allah’ın, kuluna hakikate boyun eğdirmek için Kahhar ismiyle tecelli ettiğini, birine “Allah seni kahretsin” derken ona dua ettiğimizi biliyor muyduk! Rabbimizi böyle tanıyor muyduk!

Evet, Allah’ın Kahhar ismini Allah’ın rahmeti olarak anlamazsak rabbimizi yanlış tanımış oluruz. Söyledim, Kahhar ismi nüzul sırasına göre Esmau’l Husna’da kırk altıncı isimdir, daha elliden fazla isim vardır. Rabbimizi her bir ismiyle böylesine bilmemiz ve bütün isimleriyle rabbimizi, onun kendini tanıttığı, öğrettiği gibi tanımamız gerekir.

Allah hepimizi birbirine merhamet eden kullarından eylesin. Kendi kendine zulmeden, başkalarına zulmeden zalimlerden eylemesin. Allah hepimizi Kahhar isminin tecellisine mazhar eylesin, bizi kendi nefsimiz üzerinde kahhar eylesin inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Sâd /65 ↩
  2. Zumer /7 ↩
  3. Kehf /29 ↩
  4. Bakara /256 ↩
  5. Araf /130 ↩
  6. Araf /134 ↩
  7. Duhâ /9 ↩
  8. Furkân/37-38, Sâd /12-14 ↩
  9. Enbiyâ /24 ↩
  10. Sâd /65 ↩
  11. Ra’d /16 ↩
  12. Bakara /116 ↩
  13. Zumer /4 ↩
  14. Mücâdele /8 ↩
  15. Yusuf /39 ↩
  16. İbrahim /48 ↩
  17. Mu’min /16 ↩
  18. Buhârî, Cihâd 46; Müslim Îmân 48, 49. Ayrıca Bk. Buhârî, Libâs, 101, İsti’zân, 30, Tevhîd 1; Tirmizî, Îmân, 18; İbni Mâce, Zühd, 35 ↩
  19. Zuhrûf /44 ↩
  20. Hucurât /7 ↩