EL ÂZİM
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Evet, Allah’ı nüzul sırasına göre isimlerinden anlamaya, tanımaya çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde Allah’ın El Hakk ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya çalıştık bu sohbetimizde ise Allah’ın El Âzim ismini öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Âzim kelime itibariyle; azametli ve büyüklüğü anlaşılamayacak derecede olan demektir. Allah Âzim ismiyle ilgili ayetlerde örnek verirken; Ve huvel aliyyul azîm:165 “Ve o âliyydir (yüceler yücesidir), âzimdir (azamet sahibidir)” buyurur. Allah Âzim ismini bir tek kendisi için kullanmamış, aynı zamanda Kur’ânel azîm:166 “Âzim Kur’an.” Arşil azîm:167 “Âzim arş.” Ulûl azmi miner rusul:168 “Âzim olan resuller.” Fevzul azîm:169 “Âzim kurtuluş.” Nebeil azîm:170 “Âzim haber.” Lehum azâbun azîm:171 “Onlara âzim bir azap vardır” şeklinde bunlar için de kullanmıştır. Ancak azapla ilgili özel bir durum vardır; Allah âzim kelimesini azap için kullanırken azabı kendine nispet edip; “ben onlara azap ederim” dememiş, azabı onların kendi kendilerine yaptığını ve başlarına âzim bir azap getirdiklerini söylemiştir. Bu yüzden Allah “lehum azâbun azîm” buyurmuştur.
İsterseniz öncelikle Allah’ın Âzim isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım, sonra Allah’ın Âzim isminin bizde nasıl tecelli edeceğini, bu ismin bizde tecelli etmediği takdirde nasıl bir halde olacağımızı öğrenelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Allâhu lâ ilâhe illâ huvel hayyul kayyûm: “Allah odur ki kendisinden başka ilah olmayandır. O, hayy ve kayyumdur.” Allah hayydır; yani diridir, bir de kayyumdur; her anda her işi yapan, sevk ve idare eden ve varlığı varlıkta tutandır. Lâ te’huzuhu sinetun ve lâ nevm: “Onu ne bir uyuklama (ne bir gaflet) ne de bir uyku tutar.” Lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fil ard: “Göklerde ve yerde olan her şey ona aittir (onundur).” Menzellezî yeşfeu indehû illâ bi iznih: “Onun katında onun izni olmadan kim şefaat edebilir!” Ya’lemu mâ beyne eydîhim ve mâ halfehum: “O, önünüzdekini de arkanızdakini de (yaptıklarınızı da, yapacaklarınızı da) bilir (bilendir).”
Ve lâ yuhîtûne bi şey’in min ilmihî illâ bi mâ şâe: “Hiç kimse onun ilminden hiçbir şeyi ihata edemez (onun ilmini tamamıyla, bütünüyle bilemez, öğrenemez, anlayamaz) ancak onun dilediği kadarıyla.” Allah, kullarının ne kadar bilmesini, öğrenmesini dilerse kulları da ancak o kadar bilebilir, öğrenebilir. Vesia kursiyyuhus semâvâti vel ard: “Onun kürsüsü (saltanatı) gökleri ve yeri kaplamıştır.” Hepsinden geniştir. Ve lâ yeûduhu hıfzuhumâ: “Bütün bunları korumak (gözetmek, sevk ve idare etmek) ona ağır gelmez.” Ona herhangi bir şekilde bir ağırlık vermez. Ve huvel aliyyul azîm:172 “Çünkü o âliyy ve âzimdir.”
O halde birinin âliyy ve âzim olması için bütün bu vasıflara sahip olması gerekir. İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak Allah’ın bütün isimlerinden nasibini alır; ama Allah’ın kula tecelli eden isimleri kulda Allah’taki gibi olmaz. Allah’ın isimleri Allah’a yakışır şekildedir, ancak Allah bu isimlerle kula tecelli edince de kâmil manada kula yakışır şekilde tecelli eder.
Fe sebbih bismi rabbikel azîm:173 “Âzim olan rabbinin ismini tesbih et.” Arapçada “sebehe” aktı, yüzdü demektir. Bu durumda tesbih et demek; âzim olan rabbinin yolunda onun adıyla, onun adına yürü, onunla beraber âzim ol, manasına gelir. Rabbinin ismini tesbih etmen; yani onun yolunda akman, yürümen ve rabbinin ismini, güzelliğini, noksansızlığını, kusursuzluğunu üzerinde göstermek için çaba, gayret sarf edip âzim sahibi olman gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Fe sebbih bismi rabbikel azîm: “Âzim olan rabbinin ismini tesbih et” ayetini hayatına geçirmek için her namazın rükûsunda Subhane rabbiyel âzim: “Âzim olan rabbim subhandır” deyip âzim olan rabbinin ismini sözlü olarak tesbih etmiştir. Aynı şey bizim için de geçerlidir. Biz de rükûda “subhane rabbiyel âzim” dediğimizde “âzim olan sensin, subhan olan sensin, sen benim rabbimsin ve ben senin önünde eğiliyorum” demiş oluruz. Tabi, bunun sadece namazda olması yetmez, hayatı yaşarken de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi her anda rabbimizin önünde manevi olarak rükû etmemiz, rabbimizin huzurunda, onun vahyine, emrine karşı eğilmemiz gerekir; çünkü rabbimizin emrettiklerini yapmaya çalışırsak “subhane rabbiyel âzim” deyip rükûmuzu yapmış oluruz. Aksi halde tesbihimiz sadece dilimizde kalır, dolayısıyla rükû etmiş olmayız.
Allâhu lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” Rabbul arşil azîm:174 “(O) Âzim olan arşın rabbidir (sahibidir).” O, âzim olan arşın rabbidir, sahibidir. Allah’a herhangi bir şekilde şirk koşup başka bir şeye ilahlık vasfı verirsek imanımız, Allah’a iman olmaktan çıkar; yani Allah’a iman etmemiş oluruz ve gönlümüzdeki Allah olmaktan çıkar, bizim putumuz olur.
Arş; saltanat, hüküm makamı ve taht demektir. Kralların oturduğu koltuğa da taht denir. Mesela Allah, Sebe melikesinin tahtına “arş” demiş, ayet-i kerimede; “Hüdhüd kuşu: “Gerçekten ben, memleketi idare eden, ona her şeyden verilmiş ve büyük, âzim bir tahta sahip olan bir kadın buldum, der”175 buyurmuştur. Tahtın arş olması kralların o taht üzerinde hükümdarlık vazifesini yapmasıdır. Bu yüzden biri kral olunca onun için ‘tahta çıktı’ krallıktan düşürülünce de ‘tahttan indirildi’ denilir. Bu yüzden Allah’ın arşı, tahtı demek; Allah’ın, Rab ismiyle tecelli edip rabliğini oradan yapması, sevk ve idare etmesi, bununla beraber bütün varlığın, mahlûkatın mürebbisi olup onları oradan terbiye etmesi, eğitmesi, büyütüp kemale erdirmesi demektir.
Aynı şekilde insanın da bir arşı vardır. İnsanın arşı, kendi gönlüdür. Kalbin yedi mertebesi vardır, en sondaki mertebeye arş, “arş-ı rahman” denir. Rahman oraya tecelli eder. Kul da her anda kendi gönlünde, o arşta, Allah ile muhataptır. Bu gönül arşında Allah’ın ayet-i kerimede; Nefahtu fîhi min rûhî:176 “Ona kendi ruhumdan nefhettim” buyurduğu ruh vardır. Allah onu muhatap alıp ona vahyeder, hem de bu vahiy devamlıdır.
Anlaşılması için bir örnek vereyim, devamlı; “gönlüme şöyle geldi, aklıma şöyle geldi, içimden şöyle yapmak geçti” deriz. Bu durumda gönlümüze gelenlerin hayırsa mutlak surette onun Allah’tan gelmiş bir vahiy olduğunu, eğer şerse bu durumda da ya kendi nefsimizden ya da şeytandan olduğunu bilmemiz gerekir. Mesela; yardıma muhtaç birini gördüğümüzde gönlümüze “ona yardım edeyim” veya aç birini gördüğümüzde “onu doyurayım” düşmüş birini gördüğümüzde “onun elinden tutayım, kaldırayım” diye içimizden bir ses gelirse bunu gönlümüze Allah vahyetmiştir; çünkü imtihan, kazanma imkânı demektir. Allah da bunları gönlümüze vahyederek bize; “haydi, kuluma yardım et ve kazan. Kuluma merhamet edip yardım et ki Rahim ismim sende tecelli etsin. İkram et ki Kerim ismim sende tecelli etsin ve bu güzelliğimi üzerinde göreyim” der.
Gönlümüze gelen bu sesten sonra bir de hemen peşinden; “yardım edecek bir tek ben mi kaldım, niye ben yardım edeyim. Ya yardım ettikten sonra bir zarar görürsem” veya “belki ikram ettiğim kişi zengin biridir, belki benden daha zengindir” diye vesveseler gelir. Bu vesveseleri veren de şeytan ve nefistir. Kul da kendi iradesini kullanıp tercihini yaparak ya, Allah’ın vahyine uyar ya da nefsine, şeytana uyar. Allah’ın vahyine uyarsa mutlak surette kazanır; ama nefsine veya şeytana uyarsa Allah’ın kendisine tanıdığı imkânı kullanmamış olur, dolayısıyla kaybeder.
Allah ayet-i kerimede; “kıyamet günü yapıp gönderdiklerinizi bir de yapmayıp geride bıraktıklarınızı göreceksiniz”177 buyurur. Yani bir tek yaptıklarımızdan hesaba çekilmeyeceğiz bir de yapmayıp geride bıraktıklarımızdan hesaba çekileceğiz. Demek ki Allah bize kazanma imkânı tanıdığında gerekeni yapmayışımızdan da hesaba çekiliyormuşuz.
Evet, Allah gönül arşımıza tecelli eder. “Biz ona (insana) şah damarından daha yakınız”178 ayetini böyle anlamamız gerekir. Allah bizim gönlümüze tecelli etmiştir ve bize bizden, şah damarımızdan daha yakındır. Eğer biraz azmedip kendimize dönsek; yani âzim olup gönlümüzün üzerindeki perdeleri kaldırsak Allah’ın gönlümüze nasıl tecelli ettiğini, oraya nasıl vahyettiğini, hitap ettiğini görür, bunu tadıp yaşarız. Bu istisnasız herkes için böyledir. Herkeste böyle bir gönül mevcuttur ve herkes rabbinin kendisine hitap etmesi imkânına sahiptir; ama insan kendi tercihini kendisi yapar.
Bu nimeti kazanmak azmetmeyi, âzimli olmayı gerektirir. Biri âzimli olmazsa bu nimete sahip olmak için yolda biraz yürür ya da birkaç adım atıp bir süreliğine yürür; ama sonra yorulur, azmedemez. Azmedemediği zaman da olduğu yerde kalır, maksuda ulaşamaz. Maksut; Allah’tır, dolayısıyla maksuttan kasıt insanın kendisini yaratanı bilmesi, bulması ve onu tanımasıdır. Bunun için olması gereken şey de insanın kendini tanıması ve bu gaye doğrultusunda azmetmesidir.
Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; Men arafe nefsehu fekad arefe rabbehu: “Nefsini (kendini) tanıyan, rabbini tanır”179 buyurmuştur. İnsan kendi gönlünü, iç âlemini tanırsa, kendi gönlünde Allah’ın ona Esmau’l Husna’sıyla nasıl tecelli ettiğini görür, tadarsa kendini tanır. Bunun birinci şartı Allah’ı sevmektir; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah kendini sevdiklerine tanıtır” buyurmuştur. Bu yüzden eğer Allah’ı seversen Allah da seni sever; ama Allah’ı sevmezsen Allah sana kendini tanıtmaz, dolayısıyla kendini de tanıyamazsın ve rabbinin senin gönlünde sana nasıl tecelli ettiğini anlayamaz, sana her anda yaptığı hitap nimetini de azmetmediğin için alamazsın.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde buyurur; “Allah buyurdu ki: kulum kendine farz kıldığım ibadetlerle en güzel şekilde bana yaklaşır. Diğerleriyle bana yaklaşmaya devam eder. Kulum bana yaklaştıkça beni sever, o beni sevince ben de onu severim. Ben bir kulumu sevdiğimde ise onun gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum.”180 Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kelimeleri nasıl kulanmışsa öyle kullandım. Kul, farz ibadetlerle Allah’a yaklaşır sonra sünnet dediğimiz, nafile değimiz, zikir dediğimiz ibadetlerle; yani geriye kalan Allah için yapılabilecek her şeyle ona yaklaşmaya devam eder. Demek ki bu nimeti kazanmak için sadece farzlar yetmiyormuş; çünkü bu nimeti kazananlar sıradan bir şey istememiş, rabbini istemiştir.
Bu hadis-i kutsi; “kuluma ondan sonra öyle bir tecelli ederim ki o artık bütünüyle benimle vardır” manasına gelir; yani kul bu ikramdan sonra Allah’ın saf nuru olur. Yalnız bu nimet öyle bir iki çabayla kazanılmamış, Allah’ın kendisine farz kıldıklarını yerine getirip nafilelere, sünnetlere devam etmesiyle Allah’ın sevgisini kazanma karşılığında kula verilmiştir. Bu yüzden ibadetlerimiz bize Allah’ın sevgisini kazandırmıyorsa bir sorun vardır; çünkü ibadetlerimiz meyvesini vermemiş, ibadetlerimizin bize faydası olmamıştır.
Allah’ı sevmek imandır. İbadetlerimiz imanımızı artırmamışsa o halde ibadetlerimiz Allah’ın kabul etmediği bir amel olmuştur; çünkü Allah amelimizi kabul etseydi onunla bizi severdi.
Allah’ın bizi sevdiğini nasıl anlarız?
Allah’ın bizi sevdiğini onun bizim gönlümüzde tecelli eden sevgisinden ve ona olan sevgimizden anlarız. Allah’ın sevgisini kendi gönlümüzde tattıysak, ona her gün biraz daha yaklaştığımızı, onu biraz daha sevdiğimizi hissettiysek bir şeyler yapmışız, Allah da bunu kabul etmiş demektir.
Allah, gönül arşımıza tecelli eder; yani her an Allah ile beraberiz, Allah her anda bizimle beraberdir. Ne yapmamız gerektiğini anlayabilmek için sadece gönlümüze dönüp bakmamız yeterlidir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “fetva verenler sana fetva verse de sen fetvayı gönlünden iste”181 buyurmuştur.
Bu nedenle devamlı; ‘şöyle rahatsızlığım var, bu durumda benim orucumu yemem doğru mudur’ diye soran arkadaşlara “bu soru yanlış bir sorudur, bu soruya fetva vermek yanlıştır. Sizin bu fetvayı kendi gönlünüze sormanız gerekir. Eğer gerçekten orucunuzu tutamıyorsanız bunu bilirsiniz; ama mazeret arıyorsanız bu sizin için fetva olmaz, mazeret olmaz; çünkü bunun hesabını Allah’a siz vereceksiniz. Fetvayı gönlünüze tecelli eden Allah’a; yani gönlünüze dönün, oraya sorun. Böyle yaparsanız size cevabı gelir” diyoruz.
Evet, hep beraber Allah’ın Âzim isminin geçtiği ayetleri anlamaya çalışıyorduk, devam edelim.
Kul: “De ki.” Men rabbus semâvâtis seb’ı: “Yedi kat göklerin rabbi (sahibi) kimdir?” Ve rabbul arşil azîm:182 “Ve âzim olan arşın rabbi (sahibi kimdir)?” -Allah’tır. Göklerin de, arşın da sahibi Allah’tır. Bizim gönlümüzün de, arşımızın da sahibi Allah’tır.
Allah, azametini anlatır. Ve mâ kaderûllâhe hakka kadrihî: “(Onlar) Allah’ın hakkını gerektiği gibi takdir edemediler.” Yani Allah’ı tanımadılar, bilmediler, onun gücünü, kuvvetini, azametini anlayamadılar. Anlamayınca da iman olmaz; yani onlar Allah’a gerektiği gibi iman edemediler. Allah ayetin devamında, hakkının nasıl takdir edilmesi gerektiğini beyan eder; Vel ardu cemîan kabdatuhu yevmel kıyâmeti: “Kıyamet günü bütün yerler onun kudret elinde (avucunda) olacak.” Ves semâvâtu matviyyâtun bi yemînihi: “Gökler de dürülmüş (katlanmış) olarak onun sağ elinde olacak.” Yeryüzü onun sol elinde, gökler de katlanmış ve dürülmüş olarak onun sağ elinde olacak. Subhânehu ve teâlâ ammâ yuşrikûn:183 “Allah subhandır, onların şirk koşmalarından münezzehtir.” Allah onların zannından münezzehtir.
Evet, demek ki Allah’ın hakkını takdir etmek için Allah’a şirk koşmamak ve onu kendi zannımıza göre bilmemek gerekiyormuş. Eğer Allah’ı Esmau’l Husnası’yla bilmezsek bu defa kendi zannımıza göre bilmiş oluruz. Böyle olunca da imanımız Allah’a iman olmaz, dolayısıyla iman ettiğimiz de Allah olmaz, bizim kendi putumuz olur. Böylelikle Allah’ın hakkını takdir edemeyiz. Bilelim ki Allah bizim zannettiklerimizden münezzehtir ve o subhandır. Allah bu ayette kendini ve hakkının nasıl takdir edilmesi gerektiğini öğretir.
Ve lâ ted’u meallâhi ilâhen âhar: “Allah ile beraber başka bir ilahı davet etmeyin (başka bir ilaha dua etmeyin).” Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” Hem Allah’ı hem de onunla beraber başka ilahları davet etmeyin ya da onlara dua etmeyin. Bir tek Allah’tan isteyin. Kullu şey’in hâlikun illâ vechehu: “Her şey helak olucudur (her şey yok olucudur, her şey fanidir) onun vechi müstesna.” Baki olan bir tek Allah’ın zatıdır. Lehul hukmu ve ileyhi turceûn:184 “Hüküm onundur ve dönüş de onadır (ona döndürüleceksiniz).” Allah bu ayette de kendisine şirk koşulmasını men etmiştir. Demek ki Allah’tan başka ilahlar davet etmek şirkmiş, dolayısıyla Allah’ın hakkını takdir edememekmiş.
Allah’ın hiçbir şekilde kabul etmediği tek şey kendisine şirk koşulmasıdır. Allah bunu asla affetmez ve buna asla rıza göstermez. Bu yüzden bilerek veya bilmeyerek şirke düşen birinin yeri kesinlikle ebedi cehennemdir; isterse o gece gündüz ibadet halinde olsun, Allah onu yine de affetmez, “ben bilmiyordum, anlamadım” mazeretini de ondan kabul etmez; çünkü Allah, kuluna kendisini bilme, tanıma imkânı vermiştir. Biri bunu anladığı halde şirk koşmaya devam ederse ebediyen kaybeder, “bilmeden şirke düştüm” demesi de onun için mazeret olmaz; çünkü bildikten sonra azmetmesi ve şirke düşmemek için dikkatli olup çabasını, gayretini sarf etmesi gerekirdi. Allah, kullarından âzim olmalarını, azmetmelerini ister. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede Hz. Âdem (a.s.) için; “onda âzim bulmadık”185 Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e de; “ulûl azm resuller gibi sabret”186 yani “çabanı, gayretini bütünüyle ortaya koy” buyurmuştur.
Le tublevunne: “Sizi imtihan edeceğiz.” Sizi imtihana tabi tutacağımızı bilin ve âzim sahibi olun. Fî emvâlikum: “Mallarınızla (sizi imtihana tabi tutacağız).” Malınızı verip almakla, “Allah yolunda zekâtı verin, infakı yapın, sadaka verin” deyip sizi imtihana tabi tutacağız. Ve enfusikum: “Nefislerinizle de (kendinizle de sizi imtihana tabi tutacağız).” Allah’ın önümüze koyduğu her imkân imtihandır. Yani hastalıkla, musibetle, belayla, bununla beraber Allah yolunda cihadla, zamanı, hayatı Allah yolunda sarf etmekle sizi imtihana tabi tutacağız, buyuruyor Allah.
Ve le tesmeunne minellezîne ûtûl kitâbe min kablikum: “Ve sizden önce kitap verdiklerimizden sözler işiteceksiniz.” Ve minellezîne eşrakû ezen kesîrâ: “Bir de müşriklerden (Allah’a şirk koşanlardan) eziyet göreceksiniz.” Çokça eziyet göreceksiniz. Allah bunun bir imtihan olduğunu söylüyor. Ve in tasbirû ve tettekû: “Eğer buna karşılık sabreder ve takva sahibi olursanız (Allah’a karşı sorumluluğunuzu bilip yerine getirirseniz).” Bunun bir imtihan olduğunu kabul edip sabrederseniz. Fe inne zâlike min azmil umûr:187 “İşte bu azmedilmesi gereken işlerdendir.” Yani bunun için azmedin ve âzim sahibi olun, büyük olun. Öyle küçük bir sorunda, ufak bir sıkıntıda yere yuvarlanmayın, azmedin. Bu, azmedilmesi gereken, çaba, gayret sarf edilmesi gereken işlerdendir, buyurdu Allah.
Ve le men sabere: “Her kim ki sabrederse.” Ve ğafere: “Ve mağfiret ederse.” Yanlış yapanları affeder, ona sanki yanlış yapmamış gibi muamele ederse. İnne zâlike le min azmil umûr:188 “İşte bu, azmedilmesi gereken işlerdendir.” Yani bunu yapanlar âzim olanlardır, büyük olanlardır, büyük olmak isteyenlerdir, Allah’ın rızasını, cemalini, dostluğunu isterken bedelini ödemeyi kabul edenlerdir. Böyle olmayanlar azmedemez, azmedemediği için de sabredemez, affedemez, mağfiret edemez, dolayısıyla; “şu bana şöyle söyledi, ben ona iki katını söyleyeyim, şu bana şöyle bir yanlış yaptı, ben ona iki sefer yanlış yapayım” der.
Allah, Hz. Lokman (a.s.)’ın, oğluna olan nasihatini beyan eder. Yâ buneyye: “Yavrucuğum (evladım)!” Ekımıs salâte: “Namazı ikame et.” Ve’mur bil ma’rûf: “Ma’rufu (iyiliği, güzelliği) tavsiye et (bunu iş olarak yap).” Ve’mur, emr; “emret” manasına gelmez iş manasına gelir. Bu yüzden ayet; iyilik yapmak, güzellik yapmak ve iyiliğe, güzelliğe davet etmek senin işin olsun anlamındadır. Venhe anil munker: “Münkeri de (kötülüğü de, yanlışı da) men etmeye (ortadan kaldırmaya) çalış.” Vasbir alâ mâ esâbeke: “Bir de sana isabet edene sabret.” Musibetten, hastalıktan, beladan, dedikodudan, iftiradan sana isabet eden her şeye sabret. İnne zâlike min azmil umûr:189 “İşte bu, azmedilmesi gereken işlerdendir.” Yani çaba, gayret sarf edip azmederek bunu yapman gerekir.
Allah, bu hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapar. Fasbir kemâ sabera ulûl azmi miner rusul:190 “O âzim resuller gibi sen de sabret.” O azmetmiş resuller gibi sen de azmet. Allah başka bir ayet-i kerimede; “rabbinin hükmüne sabret. Balık sahibi (Yunus) gibi olma”191 buyurmuştur. Yani “Hz. Yunus sabredememiş, kavmini bırakıp gitmişti; ama sen onun gibi olma, azmeden resuller gibi yap, onlar gibi ol, onlar gibi sabret, azmet.” Allah azmi ve sabrı, resulüne tavsiye eder, emreder. Demek ki azmetmeyen ve sabretmeyen resuller de varmış.
Ve lâ testa’cil lehum: “Onlar için acele etme.” Onlardan duyduğun sıkıntıdan dolayı onlara gazap gelmesi için, onların helak olmaları için veya hemen iman etmeleri için acele etme, sabret. Ke ennehum yevme yeravne mâ yûadûn: “Onlar o gün kendilerine va’dedilen şeyi gördüklerinde.” Yani azabı gördüklerinde. Lem yelbesû illâ sâaten min nehâr: “Zannederler ki (dünyada) gündüzün bir saatinde kalmışlar.” Yani sanki dünyada sadece günün bir saati kadar kaldıklarını zannederler, dünya hayatı onlara bir saat gibi gelir. Belâgun: “Bu bir tebliğdir.”
Bu tebliği kim yapar?
Allah yapar. Allah, resulüne ve bütün kullarına böyle tebliğ eder. Ahirete geldiğinizde, azabı gördüğünüzde dünya hayatı size bir saat gibi gelir, sanki dünyada bir saat kalmış gibi olursunuz, buyurur. Allah bunun bir tebliğ olduğunu söylüyor. Fe hel yuhleku illâl kavmul fâsikûn:192 “Hiç fasık kavimden başkası helak edilir mi?” Helak olacak olanlar fasık olanlardır.
Ve lekad ahidnâ ilâ âdeme min kabl: “Bundan önce Âdem’den söz almıştık (ahid almıştık, onunla ahidleşmiştik).” Ona; ‘şu ağaca yaklaşma’ diye emir vermiştik (o da yaklaşmayacağına dair söz vermişti).”193 Fe nesîye: “(Ama o verdiği sözü) Unuttu.” Allah, Hz. Âdem (a.s.)’ı savunup unuttuğu için ağaca yaklaştığını buyuruyor. Ve lem necid lehu azmâ:194 “Onda (Âdem’de) âzim de bulmadık.”
Hz. Âdem (a.s.) niye azmetmemiştir?
Allah, Hz. Âdem (a.s.)’a; “bütün nimetler senindir, cennet senindir; ama şu ağaca yaklaşma” buyurdu. Şeytan da Hz. Âdem (a.s.)’a “eğer bu ağacın meyvesinden yerseniz ikiniz ya melek olursunuz ya da ebediyen burada kalırsınız. Allah onun için size bunu yasaklamış.” “Ben sizi düşünüyorum, bunu sizin için söylüyorum”195 diye yemin edip vesvese verdi. Hz. Âdem (a.s.) da buna kanarak meyveyi yedi, kendini tutamadı, direnemedi, azmetmedi, o meyveyi yememek için sabretmedi. Onda âzim bulmadık demek; emri çiğnememek için azmedemedi, âzim sahibi olmadı demektir. O halde sadece sıkıntıya, dedikoduya, belaya, musibete sabretmek yokmuş, bir de yanlış yapmamak, Allah’ın emrini çiğnememek için sabretmek; yani azmetmek varmış.
Allah, Hz. Âdem (a.s.)’ı bize örnek gösterip “o azmedemedi; ama siz yanlışa düşmemek için azmedin” buyurmuştur. Hal böyleyken bile kendimize baktığımızda âzim bulamıyoruz. Hz. Âdem (a.s.) babamız bir defa yanlış yapmış, biz ise her gün onlarca yanlış yapıyoruz ve yanlışa düşmemek için de azmedemiyoruz. Hâlbuki öyle bir sabretmemiz ve azmetmemiz; yani bütün çabamızı, gayretimizi, direncimizi ortaya koymamız lazım ki rabbimiz bizde âzim bulsun.
E lâ inne evlîyâallâhi lâ havfun aleyhim ve lâ hum yahzenûn:196 “Şunu bilmeniz lazım ki (bunu iyice anlamanız lazım ki) Allah’ın velilerine hiçbir şekilde korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar.” Allah önce dikkati çekip; “burayı iyi anlayın, Allah’ın velilerine korku yoktur, onlara mahzun olmak yoktur” buyurdu. Bu sadece ahiret için değil dünya için de geçerlidir. Veli, dünyada da korkmaz ve mahzun olmaz; ama bu bizim anladığımız şekilde değildir.
Veli neden korkup endişe duymaz?
Çünkü veli, rabbine tevekkül eder, rabbinden emindir. Emin olduğu, kendi gönlündeki Allah’a olan imanıdır. O, rabbini sevdiğini, rabbinin de onu sevdiğini bilir. O, rabbine bütünüyle tevekkül etmiştir ve rabbinin rahman, rahim, vedud ve kerim olduğunu bilir. Bu yüzden korkmaz ve endişe duymaz, hiçbir şekilde hiçbir şeyden dolayı da mahzun olmaz. İşte veli budur!
Yoksa “bu ne olacak, şu ne olacak” diyenler velayetin; yani mü’min olmanın kokusunu bile almamıştır; çünkü daha rabbine güvenmemiş, tevekkül edememiştir. Hala bir endişesi, korkusu vardır. Böyleleri dünyaya ait bir sorunu, sıkıntısı olduğunda mahzun olur, hüzne boğulur ve “acaba ne olacak” diye endişe eder.
Allah ayet-i kerimede; “Allah, mü’minlerin velisidir”197 buyurur. Mü’minler; yani iman edenler velidir. Velayet karşılıklıdır, eğer Allah mü’minlerin velisiyse o halde mü’minler de Allah’ın velisidir. Allah, mü’minlerin kim olduğunu tarif eder; “mü’minler o kimselerdir ki Allah zikredilince (Allah’ı hatırladığında) kalbi ürperen, Allah’ın ayetlerini dinlediğinde Allah’a olan imanı (muhabbeti) artan, Allah’a bütünüyle güvenenlerdir (tevekkül edenlerdir).”198 O halde birinin mü’min olabilmesi ve mü’minliğiyle Allah’a dostluğu kazanabilmesi için Allah deyince kalbinin titremesi, yanında Allah’ın ayetleri okunduğunda imanını artırması ve rabbine tevekkül etmesi gerekiyormuş. Allah’ın mü’min tarifi böyledir. Biri, Allah’a güvenip tevekkül ederse neden korksun, neden mahzun olsun! Hz. İbrahim (a.s.) ateşe atılırken Hasbunâllâhu ve ni’mel vekîl: “Allah benim vekilimdir (o ne güzel vekildir, vekil olarak o yeter)” demedi mi! O halde Allah’a güvenip tevekkül edenler başlarına gelen her şeyde devamlı “hasbunâllâhu ve ni’mel vekîl” derler.
Peki, veliler kimdir, vasıfları nelerdir?
Ellezîne âmenû ve kânû yettekûn:199 “Onlar ki iman ederler ve takva sahibidirler.” Demek ki iman edenler veliymiş. Veliler imanla beraber bir de takva sahibidir; yani kıvamındadır. Allah’a karşı sorumluluğunu bilip kabul eder ve bu sorumluluğu üstlenip yerine getirmeye çalışır. Yoksa veli olan; “ben zaten iman etmişim, Allah’ı seviyorum” deyip yatmaz, sorumluluktan kaçmaz. Gereğini yapmaya çalışarak çabasını, gayretini sarf eder.
Lehumul buşrâ fîl hayâtid dunyâ: “Onlara dünya hayatında müjde vardır.” Ve fîl âhırah: “Ve ahirette de müjde vardır.” Onlara dünya hayatında da ahiret hayatında da müjde vardır. Bu ayete dikkat etmemiz gerekir. Ahireti zaten herkes biliyor. Allah, kullarını cennetle, cemaliyle, mağfiretiyle, rahmetiyle müjdeler.
Peki, dünya hayatındaki müjde nedir?
Allah önce “onlara dünya hayatında müjde vardır” buyurdu. Demek ki mü’mine; yani veliye, Allah’ı her şeyden çok sevene, takva sahibi olana, Allah’a karşı sorumluluğunu kabul edip, üstlenip kulluğunu yerine getirmeye çalışana, kulluğun ve imanın bedelini ödeyene dünya hayatında müjde varmış. Peki, bu müjdeyi kim verir. -Elbette ki Allah verir. Sohbetimizin başında “kulun gönlü, Allah’ın arşıdır” derken aslında bunu söylemiştim. Allah, kulun gönlüne tecelli edip müjdeyi verir. Allah’ın, bir kuluna; “kulum ben senden razı oldum, senin yaptığını beğendim, seni seviyorum” demesinden daha büyük bir müjde var mıdır! Mü’mine; yani veliye dünya hayatında verilen müjde işte budur.
Lâ tebdîle li kelimâtillâh: “Allah’ın kelimelerinde değişiklik yoktur.” Allah’ın kelimelerinde, va’dinde değişiklik olmaz. Allah “benim va’dim budur” demişse bu böyledir. Birileri bunu kabul etmeyip; “ben bunu anlamadım, bilemedim, bunu kabul etmiyorum” dedi diye Allah’ın va’di, kelimesi değişmez. Zâlike huvel fevzul azîm:200 “İşte en büyük kurtuluş budur.” Âzim olan kurtuluş, âzim nimet budur.
Ve lâ yahzunke kavluhum: “Onların (ötekilerin, bunun dışında bir şey söyleyenlerin) sözleri seni üzmesin.” Onların sözüyle üzülme, mahzun olma. Allah bunu veliye, mü’mine söylüyor. Onların bunu kabul etmemesi seni üzmesin, mahzun etmesin. İnnel izzete lillâhi cemîâ: “Muhakkak ki bütün izzet (bütün şeref) Allah’a aittir.” Onların konuşması seni üzmesin, sen onların konuşmasını ciddiye alma. Ben seni ciddiye alıyor, seni muhatap alıyorum ya, ben sana “sen benim velimsin” diyorum ya, bu yeterdir. Onların sözü seni mahzun etmesin, seni üzmesin, şeref bütünüyle bana aittir, buyurdu Allah. Huves semîul alîm:201 “O her şeyi işiten ve her şeyi bilendir.” Onların ne söylediğini işiten ve bilendir; yani Allah “onları bana bırak” buyurdu.
Bir de Allah’ın Âzim isminin kulda nasıl tecelli ettiğine bakalım?
Öncelikle kulun, Allah’ı âzim olarak; yani en büyük, tek büyük, azametli olarak bilmesi gerekir. “Büyük” kelimesi bu manayı karşılamaz; çünkü azamet, kebirden daha farklı bir manaya gelir. Kebir, ekber; büyük, tek büyük demektir; ama âzim daha farklıdır. Âzim; onun azameti karşısında küçüklüğünü anlamak, azameti karşısında titremek, daha doğrusu azameti, büyüklüğü karşısında hayran kalmaktır. Bu yüzden Allah’ın azameti karşısında hayran kalmak, bununla beraber Allah’ı her bir ismiyle âzim bilmek gerekir.
Allah’ın her bir ismi, esması aynı zamanda âzimdir; yani Allah’ın rahman oluşu, rahim oluşu, kerim oluşu, afuvv oluşu âzimdir. Bu, Allah’ın bütün isimleri için böyledir. Allah’ın her bir ismi Âzim ismiyle beraber tecelli eder. Bu yüzden Allah’ın bütün esması âzimdir, Allah bütün Esmau’l Husna’sıyla âzimdir. İnsanın da aynı şekilde âzim olmaya çalışması gerekir ki Allah’ın Âzim ismi onda tecelli etsin, eğer bu isim insanda tecelli etmezse insan, Allah’ın esmasını ahlaka dönüştürmede eksik kalır.
Peki, kul neye karşı âzim olmalıdır?
Kul, dünyanın karşısında âzim olmalı; yani büyük durmalıdır. Yoksa üç kuruşluk dünyaya mağlup olur, onun karşısında küçülür, dolayısıyla dünya onun için âzim olur, o da dünyanın kulu; yani kölesi olur. Baktığımızda böyle olduğunu rahatlıkla anlarız. Mevkinin karşısında âzim olmalıdır, eğer mevkinin karşısında âzim olmazsa bu defa mevki onun karşısında âzim olur ve onun gözünde o kadar büyür ki kendisi mevkinin karşısında küçülür, mevkinin kölesi olur. İnsanın aynı zamanda nefsinin arzuları, istekleri karşısında da âzim olması gerekir. Eğer âzim olmazsa nefsi onun için âzim olur ve o da nefsinin, isteklerinin altında küçülür, ezilir sonra ona karşı köle durumuna düşer; çünkü nefsini büyük, âzim kabul etmiştir. Bu, Allah’ın Âzim ismi böyle bir kulda tecelli etmediği içindir.
Âzim olmak için azmetmek; yani çaba, gayret sarf etmek gerekir. Allah, kuluna bu gücü vermiştir. Yeter ki kul azmedip çabasını, gayretini sarf etsin ve gönlünü, aklını, fikrini kullanmaya azmetsin. Eğer gönlünü, aklını, fikrini kullanabilirse Allah’ın kendisine emanet olarak teslim ettiklerinin karşısında âzim olarak durur ve onları kullanır. Yoksa o, emanetleri kullanmak yerine Allah’ın kendine emanet verdikleri onu kullanır.
Söyledim, Allah ayet-i kerimede; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”202 buyurmuştur. İnsan, Allah’ın hakkını takdir edemeyince kendi hakkını da takdir edemez; yani durması gereken yerde duramaz, Allah’ın kendisine bahşettiği şerefi taşıyamaz, âzim olamaz ve küçücük şeylere boğulup onun karşısında küçülür. Oysaki insan bir silkelense, Allah’ın “dur” dediği yerde bir dursa; “ben, Allah’ın yeryüzündeki halifesiyim, Allah beni dostluğuna, halifeliğine, beni kendisiyle muhatap olmaya, zatıyla, sıfatıyla tecellisine layık görmüş. Ben nasıl böyle üç kuruşa tenezzül eder, onun altında ezilir, boğulurum, onu âzim zannedip karşısında küçülürüm” der ve buna tenezzül etmez.
Kendisinde Allah’ın Âzim isminin tecelli etmediği herkesin mutlaka karşısında küçüldüğü şeyler vardır. Kiminin “âzim” diye on tane, kiminin beş tane, kiminin de bir tane putu vardır. Mesela; öyle putlar var ki hiçbir şey değildir, gerçekten hiçbir şey değildir; ama kişi onun karşısında ezilip küçülmüştür.
Şu an aramızda bu putlara sahip olan çok sayıda kardeşimiz var. Bu yüzden bu kadar açık ve net anlatıyorum ki herkes kendini kontrol etsin ve kendinde böyle bir hal görürse azmedip çaba, gayret göstererek bu putunu kırsın. Mesela öyleleri var ki; sıkıntısı küçücük bir sıkıntı olduğu halde onun için âzim bir sıkıntı haline gelmiştir. İster o bunu bilsin, ister bilmesin, bu onun Âzim ismini verdiği putudur. Bu herkes için böyledir.
Biri herhangi bir sıkıntı karşısında eziliyor, o sıkıntıyı büyük görüyorsa sıkıntsını Âzim ismini verdiği putu haline getirmiştir. Mesela ona; “Allah şöyle emretmiş” dersen “ben bunu yapamam, gücüm buna yetmez, benden bu kadar” diye cevap verir. Yazık, gerçekten yazık! Bu nasıl âbddır. Bu, nasıl kulluktur, Böyle biri nasıl Allah’ın yeryüzündeki halifesi olsun, halifelik böyle mi yapılır! Halifelik “ben yapamam, ben edemem” deyip kaçmakla olur mu! Allah “azmet, sabret”203 buyurmadı mı! Bu durumda senin de âzimli olman gerekmez mi!
Allah nasıl ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “sen de sabret ve o ulûl azm resuller gibi ol”204 dediyse o halde hepimize düşen ulûl azm sahibi olmaya, âzim sahibi olmaya çalışmaktır. Başta sabretmek gelir; ama sabır, öyle tembel tembel oturmak, pinti pinti yatmak değildir. Sabır; hakta durmaktır, hakta durup hakkı kazanmak için direnmek, dimdik durabilmek ve haktan vazgeçmemektir. Hatta nasıl bir fırtına koparsa kopsun haktan vazgeçmemek, hak üzerinde “Allah” deyip durmak, “benim rabbim Allah’tır” deyip direnmektir. Ancak böyle yaparsak âzim sahibi, azamet sahibi olur, büyür, Allah’a halife olur, dost oluruz. Dolayısıyla dünya, dünyalıklar kaşımızda küçülür.
Eğer azmeder, âzim sahibi olursak âzim olanı bulur, âzim olanı bulmaya layık olur, hak kazanmış oluruz; ama bunun için önce azmetmemiz gerekir. Tabi, bunu söylemek kolaydır. İnsan hayatı yaşarken dört tarafından da başka tarafa davet edilirse adeta sersemleşir ve ne yapacağını bilemez hale gelir. İnsanın annesi, babası, arkadaşı, eşi her biri insana farklı bir şey söyler, dolayısıyla her biri onu bir tarafa davet etmeye çalışır. O da bunun sonucunda sersemler ve ne yapacağını bilemez hale gelir. Tabi, böyle olunca da hedefini, ne yapması gerektiğini şaşırır.
Bunun tek bir çaresi vardır, o da; “Allah” demektir, her birine dönüp; “sen benim rabbim değilsin, bana ilahlık taslama, rabbim bunu böyle söylüyor, bana böyle emretmiş, benden kendisinden başka ilah tanımamamı istiyor, benim rabbim Allah’tır, beni yaratan odur, beni huzuruna alacak olan, hesaba çekecek olan odur, ancak o bana nasıl yaşamam, nasıl yapmam gerektiğini söyleyebilir, sen benim rabbim değilsin, bana rablik taslama” demektir.
Kim birine bilerek veya bilmeyerek rablik taslıyorsa kendini, nefsini Allah’a şirk koştuğunu bilmelidir. İsterse rablik tasladığı kişi onun kendi evladı olsun, hanımı olsun veya kocası olsun hiç fark etmez, biri başka birine; “benim gibi yap” dediğinde ona rablik taslamış olur. Oysaki onun; “hep beraber Allah’ın emrettiği gibi, sevdiği gibi, resulünün yaptığı gibi yapalım, şeytana uymayalım” demesi gerekirdi; ama bunun yerine herhangi birini kendine veya başka şeylere davet ediyorsa o davet ettiği kişiye karşı rablik taslamıştır. Bu her konuda böyledir. Bu yüzden biri “rabbim Allah’tır” der ve bir olan, tek olan Allah’ı razı etmeye çalışırsa kazanır ve rabbini razı eder; ama yok, bir sürü rabbi olursa bu durumda iki tanesini razı eder, on tanesini razı edemez, dolayısıyla kaybeder ve o rab edindikleriyle birlikte rezil rüsva olur.
Zaten Allah’ın rızasını kazanmak bu yüzden insan için bu kadar zordur; çünkü insan, Allah’a başkalarını ortak koşar. Dikkat edersek bunu görürüz. Kiminle muhatap olursak olalım, her biri bizden “beni razı et” diye bir şeyler bekler. Eğer biz rabbimizi razı edersek gerisi bizden razı olur; ama şeytan boş durmaz bizi dürtüp başka şeyler önümüze koyarak bizi ters tarafa sürüklemeye çalışır.
Peki, nasıl âzim sahibi olabiliriz?
Allah, Kur’an’a “âzim”205 demiştir. Eğer Allah’ın kitabıyla, Kur’an’ıyla beraber olursak âzim olmayı hak ederiz, âzim sahibi oluruz; yani çaba, gayret sahibi oluruz, Kur’an bizim gücümüz olur.
Allah arşa “âzim”206 demiştir. Eğer biz de kendi gönlümüzle olursak, gönlümüze Allah’ın tecelli ettiğini bilir, bunun farkına varırsak âzim olur, Allah’ın azametini üzerimizde tadarız.
Allah, resullerine “ulûl azm”207 demiştir, dolayısıyla Allah’ın resulleriyle beraber olursak âzim sahibi oluruz.
Allah ahiret günündeki büyük habere, Kıyamet gününün haberine; “âzim haber”208 demiştir. Bu durumda eğer kıyameti, hesabı unutmadan hayatımızı yaşarsak âzim sahibi oluruz.
Böyle yapmazsak ne olur?
Allah bir de Ve lehum azâbun âzim: “Ve onlar için âzim bir azap vardır”209 buyurmuştu. Âzim bir azap; âzim bir rahmet, âzim bir ikram olmayınca, insanın azameti olmayınca, Allah’ın Âzim ismi, güzelliği, büyüklüğü insanda tecelli etmeyince, insan, Allah’ın büyüklüğünü, güzelliğini kaybedince olur. İnsan bunu kendisi yapmıştır; yani âzim olmayınca bu defa âzim bir azabı hak etmiştir.
Azabın kelime manası; nimetin yokluğunda ve nimet kaybedilince duyulan şiddetli sıkıntıdır. Rabbini kaybeden birinin duyacağı azap, âzim bir azaptır. En büyük azap da budur; yani âzim azap, cehennem azabı değil rabbini, Hz. İnsan olmayı kaybetme azabıdır.
Evet, Allah’ın Âzim ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya, nasıl âzim olabileceğimizi Allah’ın kitabından öğrenmeye çalıştık. Allah’ın neye, kimlere âzim dediğini ve bu ismin tecelli etmediği takdirde insanın her şey karşısında nasıl küçüldüğünü, sıkıntılar karşısında nasıl ezildiğini öğrendik.
Allah hepimizi Âzim isminin tecellisine mazhar eylesin inşallah. Allah bize Âzim ismiyle tecelli etsin ve bizi azmeden, kendi âzimliğinin, büyüklüğünün, Allah’tan aldığı şerefinin farkında olan kullarından eylesin inşallah! Allah hepimize Allah’ın azametini bilmeyi, iman etmeyi, tatmayı, müşahede etmeyi nasip etsin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
