close

EL HAKK

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Ramazanda orucumuzu tutuyor, yemeyip içmiyoruz. Oruç tutarken zahiri olarak bedene yedirip içirmeyebiliriz; ama gönlümüze, maneviyatımıza, ruhumuza yedirip içiririz. Orucu böyle anlamadığımız takdirde oruçla sanki kendimizi bir şeylerden mahrum etmişiz ya da Allah bizi bir şeylerden mahrum etmiş gibi anlarız. Hâlbuki oruç tutmak insanın kendi kendisini mahrum etmesi değil; tam tersine ruhuna, gönlüne, maneviyatına yedirip içirmesidir. Orucu tutarken orucun böyle olduğunu bilmemiz, bunu tatmaya çalışmamız ve tatmamız lazım. Orucun tadını alırsak eğer nimetin, ikramın da tadına varırız.

İnsan hem beden itibariyle, hem nefis itibariyle hem de ruh itibariyle vardır. On bir ay boyunca bedene yedirip içiririz, bir ay da bedene ait olan yemeyi, içmeyi belli bir süreliğine keser, bu defa ruha yedirip içirir, ikram ederiz. Bu yüzden oruç tutarken manevi olarak her anda yediğimizi, içtiğimizi bilmemiz, bunun farkına varmamız, bir de bunu tatmamız gerekir. Böyle yaparsak rabbimizin bize manevi olarak ikram etmeyi dilediğini ve ikram ettiğini gün geçtikçe daha iyi anlarız.

Bilmemiz lazım ki Allah bize oruç tutturup manevi ikramı yapmakla hepimize “sana nefhettiğim ruh ol, manevi tarafta dur, Hz. İnsan ol, bineğini bir süreliğine yedirip içirme, sana nefhettiğim ruhun farkına varıp onu tat” demiştir.

Allah bir hadis-i kutside; “insanı yaratıp dünyaya gönderdim ki varlığının tadını tatsın diye” buyurur. Nasıl ki beden itibariyle varlığımızı tadıyor; yiyor, içiyor, ısınıyor, üşüyor, hasta oluyor ve iyileşiyorsak bir de Allah’ın bize nefhettiği ruhu tatmamız gerekir. Eğer gerekeni yapar, çabamızı gösterirsek Allah, ramazan ayında bize bu ikramı yapar. Eğer oruç tutmazsak bunun farkına varamaz, Allah’ın bize nefhettiği ruhu tadamayız. Bu, Allah’ın bir ikramıdır. Bu yüzden oruç tutarken aç ve susuz kaldığımızı düşünmeyelim. Tam tersine ruhumuza yedirip içirdiğimizi bilelim ve bunu tatmaya çalışalım.

Allah ayet-i kerimede orucu anlatırken buyurur. Şehru ramadânellezî unzile fîhil kur’ân: “Ramazan ayı o aydır ki onda Kur’an indirilmiştir.” O ayda Kur’an indirildiği için o ay ramazan olmuştur, bu yüzden oruç tutuyorsunuz. Huden lin nâs. “(Bu Kur’an) İnsanlar için hidayettir.” Allah, insanları hidayete erdirmek için Kur’an’ı indirmiştir. Ve beyyinâtin minel hudâ: “Ve hidayetin delilleri vardır.” Bu Kur’an’da bir de hidayetin delilleri vardır. Vel furkân: “Bir de Furkan’dır.” Kur’an, hakkı batıldan, güzeli çirkinden, doğruyu yanlıştan ayırır. Fe men şehide minkumuş şehra fel yesumh: “Sizden her kim ki bu aya (ramazan ayına) ulaşırsa (kavuşursa) oruç tutsun.” Ve men kâne marîdan ev alâ seferin: “Eğer hasta olursanız ya da bir seferde (yolculukta) olursanız.” Fe iddetun min eyyâmin uhar: “(Orucu tutmazsınız) Sonraki günlerde onu tamamlarsınız (tutarsınız).”

Yurîdullâhu bikumul yusra ve lâ yurîdu bikumul usra: “Allah sizin için zorluk dilemez, kolaylık diler.” Ve li tukmilûl iddete: “Sonra adedi tamamlarsınız.” Yani orucu tutamıyorsanız, hastaysanız veya seferde yolculuktaysanız Allah sizin için zorluk dilemez, kolaylık diler oruç tutmayın, sonra onu tamamlarsınız. Yapmanız gereken başka bir şey daha vardır. Ve li tukebbirûllâhe alâ mâ hedâkum: “Allah sizi hidayete erdirdiği için Allah’ı tekbir edin.” Ve leallekum teşkurûn:107 “Ve böylelikle şükretmiş olasınız.” Böyle yaparsanız şükretmiş olursunuz.

Peki, neye şükretmemiz gerekir?

Kur’an’a ve hidayete ermemize, doğruyu yanlıştan, hakkı batıldan ayırdığımız için Furkan’a ve Allah’ı büyük bilip kabul ettiğimiz, tekbir ettiğimiz için tekbir etmeye şükretmemiz gerekir.

Oruç tutunca yemeyi, içmeyi tatmayız; ama hayrı tatmamız gerekir. Vücudun yemesi, içmesi vücudun hazzıdır; ama hayrı tadan gönüldür, ruhtur.

Allah başka bir ayet-i kerimede; “oruç, geçmiş ümmetlere farz kılındığı gibi size de farz kılınmıştır” buyurmuştur. Demek ki Allah’ın âdeti değişmemiş, Allah geçmiş ümmetlere de aynı şekilde orucu farz kılmıştır. Allah, orucu neden farz kıldığını da beyan etmiştir. Leallekum tettekûn:108 “Takvaya eresiniz diye.” Takva; Allah’a karşı sorumluluğunu bilip bu sorumluluğu kabul etmektir. Sorumluluğu kabul eden, beden değil ruhtur. Demek ki Allah, oruçla beraber takvayı ihsan edip ikram ediyormuş.

Allah ayet-i kerimede takva elbisesini anlatırken; “ey âdemoğulları! Sizin için normal giymeniz için elbise, süslenmeniz için elbise bir de takva elbisesi indirdik (yarattık). (Onların) En hayırlısı takva elbisesidir”109 buyurur. Allah’a karşı sorumluluğunu bilenler takva elbisesini giyer. Biri; “ben rabbime karşı sorumluyum ve sorumluluğumu yerine getirmeliyim, rabbimi bilmeli, tanımalı, anlamalı, rabbimin benden ne istediğini öğrenmeliyim” diyorsa sorumluluğu kabul etmiş, dolayısıyla takva elbisesini giymiştir; ama böyle bir derdi olmayanlar Allah’a karşı sorumluluklarını kabul etmemiştir. Bu yüzden de hiçbir zaman takva elbisesini giyemezler.

Rabbine karşı sorumlu olduklarını bilen ve rabbine kul olmaya çalışan her kardeşimiz bu takva elbisesini giymiştir. Giymeyenlerin de bu ayda mutlaka giymeleri; yani Allah’a karşı sorumluluğunu bilip anlamaları ve kabul edip gereğini yerine getirmeye, rablerini tanımaya, Allah’ın onlara neyi vahyettiğini, neyi emrettiğini, onları neyden sakındırdığını, onlardan nasıl bir kul, âbd olmalarını istediğini öğrenmeye, anlamaya çalışmaları gerekir. Tabi, bunu kuru kuruya öğrenmemeleri, öğrendiklerine önce iman etmeleri, sonra öğrendiklerini amele dönüştürüp üzerlerinde göstermeleri gerekir. Aynı şekilde rablerini tanırken Allah’ın yeryüzündeki halifesi olduklarını bilmeleri, Allah’ın isimlerini, güzelliğini üzerinde göstermeye çalışıp bunu tatmaları gerekir.

Yoksa ne olur?

Allah ayet-i kerimede buyurur; “ebedi olarak kaybedenler o kimselerdir ki ya iman etmemişlerdir ya da imanlarından bir hayır (bir fayda) görmemişlerdir.”110 O kaybedenlere imanları bir fayda vermemiş; yani imanları onları harekete geçirmemiş, onlara amel yaptırmadığı için kaybetmişlerdir. Bu, imansızlıkla aynı şeydir; çünkü sahibini harekete geçirmeyen, Allah’a âbd yapmayan, Allah yolunda yürütmeyen bir iman ölü bir imandır. Bu yüzden devamlı “faydasız bir iman, ölü bir imandır” diyoruz.

Mesele iyi olmaktır ama kendimize göre değil Allah’ın iyi dediklerinden olmaktır. Yoksa “ben falan yerde kalıyorum, bu yüzden iyiyim. Ben İslam’ı kabul etmişim, iyiyim” veya kendine başka bir bahane üretip “ben şöyle şöyle yaptım, dolayısıyla iyiyim” demekle kimse iyi olmaz. İyi olmak istiyorsak Allah’a göre kimin iyi olduğuna bakmamız gerekir.

Peki, Allah’ın iyilerden saydığı kimlerdir, ne yaparsak Allah’a göre iyilerden oluruz?

Leysel birre en tuvellû vucûhekum kıbelel maşrıkı vel magrib: “İyi olmak yüzünü doğuya ya da batıya çevirmen değildir.” Yani şu mekânda veya şu cemaatte olman değildir. Bu yüzden “ben falan yerde, falan cemaattenim, bundan dolayı iyiyim” demememiz gerekir. Allah, iyiliğin bu olmadığını söyledi.

Peki, iyilik nedir?

Ve lâkinnel birre: “İyilik odur ki.” İyi olmak odur ki. Men âmene billâh: “Kim Allah’a iman ederse.” Vel yevmil âhır: “Ve ahiret gününe (iman ederse).” Yani hayatını, ahireti kazanma üzerine yaşarsa. Vel melâiketih: “Ve meleklere (iman ederse).” Vel kitâb: “Ve kitaplara (iman ederse).” Ven nebiyyîn: “Ve nebilere (peygamberlere iman ederse).” Ve âtel mâle alâ hubbihî: “Ve sevdiği maldan verirse.” Bu malı kime verirse? Zevil kurbâ: “Yakınlara.” Vel yetâmâ: “Ve yetimlere.” Vel mesâkîn: “Ve miskinlere.” Vebnes sebîl: “Ve yolda kalmışa.” Ves sâilîn: “Ve isteyene.” Ve fîr rıkâb: “Ve boyundurluk altında olanlara (özgürlüğünü kaybetmiş olanlara).” Ve ekâmes salâte: “Ve namazı ikame ederse.” Namazı miraç olursa, namazla beraber Allah’ın huzurunda durursa. Ve âtez zekâte: “Ve zekâtı verirse.” Vel mûfûne bi ahdihim izâ âhedû: “Ve ahitleştiği zaman ahdine vefa gösterirse.” Söz verdiği zaman sözünü yerine getirirse. Ves sâbirîne fîl be’sâi ved darrâ’: “Ve zorluk anında (darlık anında, sıkıntı anında) sabrederse.” Ve hînel be’si: “Ve en zor anda (savaş kızıştığında sabrederse).” Ulâikellezîne: “İşte bunlar.” Sadakû: “Sadıktırlar.” Doğru sözlüdürler, “iman etmişiz” dediklerinde doğru söylemiş olurlar. Gerisi yalan söylemiştir. Ve ulâike humul muttekûn:111 “Ve işte muttakiler bunlardır.” Sorumluluğunu kabul edip yerine getirenler bunlardır.

Hep beraber Allah’ın “iyi” dediği, “güzel” dediği, “sadık” dediği, “muttaki” dediği kullardan olmaya çalışmalıyız. Ramazan ayı Allah’ın emriyle bedene ait hazzı kestiğimiz için bir fırsattır, imkândır. Bununla beraber niyetimizi de; “ya rabbi! Seni kendi nefsimden, bedenimden, arzumdan, isteğimden daha çok seviyorum. Sen ‘yeme, içme’ diye emretmişsin ya ben de yemeyip içmiyorum, oruç tutuyorum” diye getirmemiz gerekir. Niyetimizi böyle doğru düzgün yaparsak Allah niyetimize karşılık bize ikram eder; çünkü ameller niyete göredir ve Allah ayet-i kerimede; “Allah seriu’l hisâptır; hesabı anında görendir”112 buyurmuştur. Dolayısıyla Allah ruhumuza anında muhabbeti verir.

Nasıl verir?

Allah’a olan sevgimizi ispatlamak için yemeyip içmediğimizden dolayı Allah da bizi sever. Bu yüzden gönlümüze muhabbetiyle tecelli eder; yani manevi olarak muhabbetinden, sevgisinden bize yedirip içirir, ikram eder.

Evet, hep beraber rabbimizi nüzul sırasına göre El Esmau’l Husna’sından, güzel isimlerinden anlamaya, tanımaya, daha doğrusu kendimizi, nasıl halife olacağımızı, Hz. İnsan olacağımızı öğrenmeye, anlamaya çalışıyorduk. Sıra Allah’ın El Hakk ismine geldi. Bu sohbetimizde hep beraber Allah’ın El Hakk ismini anlamaya çalışacağız inşallah.

Hak kelimesi; insan hakkı, hayvan hakkı, kul hakkı, anne baba hakkı, benim hakkım gibi günlük hayatımızda sıkça kullandığımız bir kelimedir. Bu sohbetimizde asıl hakkın ne olduğunu Allah’ın hak kelimesini beyan ettiği şekilde hep beraber anlayacağız inşallah.

İsterseniz önce hak kelimesinin ne manalara geldiğini anlamaya çalışalım.

Hakk, Allah’ın ismidir ve mutlak hakikat demektir. Mutlak hakikat; yani mutlak hak olan Allah’tır. Bir mutlak, gerçek hak vardır bir de mukayyet, geçici hak vardır. Allah’tan başka var olan her şey mukayyet hak; yani geçici haktır. Yaratılan bütün varlık gerçektir ama mukayyettir. Hepsinin varlığı Allah’a bağlı olduğu için valıkların hiçbiri gerçek hak değildir. Allah’ın varlığı ise hiçbir varlığa, hiç bir şeye bağlı değildir. Bu yüzden mutlak hak sadece Allah’tır.

Hak ayrıca hakk olan Allah’ın anlamsız ve amaçsız hiçbir iş yapmaması demektir. Allah’ın yaptığı her şey her ne olursa olsun haktır. Mesela Allah ayet-i kerimede; “Allah, gökleri ve yerleri hak ile yaratmıştır”113 buyurur; yani her şeyin bir amacı, bir gayesi, Allah’ın bu yaratışında bir muradı vardır. Allah, insanı da hak ile yaratmıştır. İnsan üzerinde de Allah’ın bir muradı, bir amacı vardır.

El Hakk bir de va’di, sözü doğru olan ve hiçbir şekilde değişmeyen manasına gelir. İnsan da söz verebilir; ama sonra bu sözünden cayabilir ya da sözünü yerine getiremeyebilir; ama hakk olan Allah hiçbir şekilde sözünden, va’dinden caymaz, va’dini mutlaka gerçekleştirir. Bu yüzden hakk olmak bir tek Allah’a yakışır.

Allah’ın Hakk ismi kulda da tecelli eder.

Nasıl?

Eğer kul, hakkı, hakikati arayıp bulursa onda da tecelli eder. Bunun için önce kulun, hakkı ve hakikati aramak gibi bir derdinin olması gerekir. Böyle bir derdi olmayanlar hakkı bulamaz, hakla olamaz, Allah katında haklı da olamaz. Bununla beraber biri hakkı ararsa hak da onu arar ve o, hakkı bulmaz, hak onu bulur. Bu, belasını arayanlar için de geçerlidir. Bela gelir mutlaka arayanını bulur.

Hepimiz kendimize bakalım eğer derdimiz; dünya hayatını yaşamak, dünyayı cennete çevirmekse, tabiri caizse; ekmek parasıysa, hayatımızı sadece rızkımızın peşinden koşarak yaşıyorsak o halde hak ile bir derdimiz olmamış demektir. Bu yüzden hakkı bulmamız hiçbir zaman mümkün olmaz; çünkü aramayanlar hakkı bulamazlar, hakkı bulanlar arayanlardır.

Allah’ın Hakk isminin bizde tecelli edebilmesi ve hakkı bulmamız için önce hakkı aramamız gerekir. Mesela; İslam’ı bulunca hakkı bulmuş oluruz; ama sadece hakkı bulmamız yetmez. Bir de İslam’a girmemiz, İslam’ı içimize almamız, saf, İslam olmamız; yani Allah’a teslim olmamız lazım. Allah’a teslim olmadan “Allah’a teslim olma dinini buldum” dersek hakkı bulmuş olmayız. Bunun için de tabi ki hakkı aramamız gerekir. Peki, nerde arayacağız? -Elbette ki Kur’an’da, Allah’ın kelamında arayacağız.

Allah ayetlerinde kendisine “hakk” demiş, “ben rabbiniz olan hakkım, ben Allah’ım ve ben hakkım” buyurmuştur. Ayrıca Esmau’l Husna’sına, isimlerine “hakk” demiş bununla beraber “Kur’an haktır, Allah’ın va’di haktır, Allah’ın dini haktır, Kıyamet haktır, hesap haktır, mizan haktır, cennet ve cehennem haktır, Allah’ın hükmü, takdiri haktır, Allah’ın hidayeti haktır, Allah her şeyi hak ile yaratandır, Allah’ın hidayetçileri, resulleri, nebileri haktır, Allah’ın; peygamberlerine, resullerine, mü’minlere yardım etmesi üzerine aldığı bir haktır” buyurmuş ve bunların hepsine “hak” demiştir.

Hiç kimse Allah’ın hakkını anlamadan hakkı bilmiş, anlamış olmaz. Allah, insanı yaratırken bütün esmasıyla ona tecelli ettiği için Allah’ın Hakk ismi insanda tecelli etmiştir; ama Hakk isminin insanda büyüyüp kemale ermesi, bunun için de insanın mutlaka Hakk ismini kullanmaya çalışması gerekir. Kul, Allah’ın Hakk ismini kullanırken; “herkes bana iyi davransın, bana saygı göstersin, ikram etsin, kimse bana yanlış bir şey söylemesin, yanlış yapmasın” diyerek hakkı ilk önce kendine tanır. Rabbini tanımadığı için böyle söyler. Sonra hakkı artırmaya başlar ve “kul hakkı, hayvan hakkı” deyip hakları çoğaltır ve bu haklardan her birine ilahmış gibi muamele eder; ama Allah’ın hakkına hiç sıra gelmez.

Hatta ben mü’minim Müslümanım diyenler bir de “Allah, kul hakkıyla gelme neyle gelirsen gel demiş” derler. “Böyle bir ayet, hadis var mıdır” diye sorduğumuzda ise “yok” derler. Peki, bunu neye dayanarak söylüyorsun dediğimizde bu defa “işte herkes öyle söylüyor” diye cevap verirler. “Öyle söylüyorlar” demekle olur mu? Sen sözde âlim adamsın, Allah adına konuşuyorsun, herhangi bir konu hakkında “Allah böyle söylemiş” dediğinde o halde söylediğin sözün bir ayet olması gerekmez mi! Bu sözün kaynağı ayetten aşağısı olmaz. Hadis de olmaz; çünkü “Allah böyle söyledi” demişsin. Bu yüzden “âlimlerimiz böyle söyledi, büyüklerimiz böyle söyledi” diyenlerin aslında “atalarımız böyle söyledi” dediğini unutmamamız gerekir. Hakkı, hakikati aramayanlar, atalarının dinine uyarlar. Zaten ataların dini demek onların hak dediğine hak demektir.

Allah bu Kur’an’ı bize indirmiştir. Ataların dinine uymakla ilgili bir ayet okuduğumuzda “Allah bu ayeti Yahudilere, Hristiyanlara, ehli kitaba söyledi” dersek bu doğru olmaz. Peki, biz de ehli kitap değil miyiz? -Eğer kitabımızı unutmuşsak, kendimize onun dışında bir din üretmişsek o halde biz de ehli kitabız demektir. Evet, bir kitabımız var; ama ona uymuyoruz, Allah’ın o kitapta neye hak dediğinden haberimiz yok! Bu durumda Allah’ın kitabına değil atalarımızın dinine uymuş oluruz.

Bunu kesin olarak bilmemiz lazım ki yaratılmış olan her şey önce Allah’a karşı sorumludur. Hak sahibi önce Allah’tır. Geriye kalan bütün insanların, varlığın, mahlûkatın, Allah’a bağlı olarak hakkı vardır. Bu yüzden bir kula zulmeden, hakaret eden veya onu öldüren biri ilk önce Allah’a karşı hakkı çiğnemiştir.

Bununla ilgili bir kıssa anlatayım.

İmam-ı Azam zamanında Ebu Mansur adında bir halife vardır. Halk bunun zulmünden dolayı ayaklanır. Askerler de isyan çıkaranları toplayıp halifenin huzuruna getirir. Halife Ebu Mansur onlara; “sizi yalnız bir şartla affederim; sizi affetmem karşılığında bir daha isyan çıkarırsanız hepinizi öldürmemi kabul edecek ve bunun için bana imza vereceksiniz” der. Onlar da “tamam, bizi bırak, bir daha isyan çıkarırsak katlimiz sana helal olsun, bizi öldür” derler ve bu şartı kabul edip karara imza atarlar. Halife de onları affedip serbest bırakır. Bir süre sonra zulme dayanamayıp bir daha isyan ederler. Askerler tekrar hepsini yakalayıp halifenin huzuruna getirir. Halife; “bana isyan çıkarmanız halinde sizi öldürme hakkını bana vermiştiniz, bu defa hepinizi öldüreceğim” der ve âlimleri çağırtıp getirtir. Aralarında İmam Ebu Hanife de vardır. Halife, âlimlere daha önce yaşananları anlatıp; “şimdi bunları öldürürsem haklı mıyım, haksız mıyım” diye sorar. Âlimlerin hepsi “doğrudur, haklısınız” derler, tabiri caizse dini satarlar. Cevap sırası Ebu Hanife’ye gelir; ama o “benim vereceğim cevap senin hoşuna gitmez” der. Halife yine de “olsun, sen cevabını ver” der.

Bunun üzerine Ebu Hanife;

-“Bana göre sen böyle bir hakka sahip değilsin; çünkü onlar kendilerine ait olmayan bir hakkı sana vermişler. Canları onlara ait değil ki onlar sana ‘bizi öldürebilirsin’ diyebilsinler. İntihar etmek haramdır. Bu durumda insanın kendi kendini öldürmesi haram olduğuna göre bir başkasına da ‘beni öldür’ diye hak tanıyamaz, bu hak ona ait değildir. Hiç kimse bir başkasına kendisini öldürme yetkisini vermeye sahip değil; çünkü insan kendi kendisine sahip değildir. Mesela bir kadın bir erkeğe ‘benimle zina yapabilirsin’ dese, erkek de onunla zina yapsa kadın ona bu hakkı tanıdığı için onunla zina etmiş sayılmaz mı? Aynı şekilde biri başkasına “beni öldürme hakkını sana veriyorum” dese bile o kişi yine bundan sorumlu olur, cinayet işlemiş olur. Eğer sen de onları öldürürsen sorumlu olursun; çünkü onlar kendilerine sahip değildir. Hak sahibi olan Allah’tır, dolayısıyla onların canına da sahip olan Allah’tır” der.

Zaten halife sonrasında Ebu Hanife’yi zindana atıp ona işkence eder. Ebu Hanife de onun işkencesiyle vefat eder, şehit olur.

Evet, demek ki birinci derecede hak sahibi olan, bizim sahibimiz olan Allah’mış. Bu yüzden bir kula muamele ederken ona yanlış yaptığımızda öncelikle Allah’ın hakkını çiğnediğimizi unutmamamız gerekir; çünkü kul hakkından önce Allah’ın hakkı vardır. Eğer işi temelinden, özünden anlamaz, Allah’ı hak sahibi olarak görmezsek Allah’ı kulundan, kulu da Allah’tan ayırmış oluruz. Bu durumda kulu sanki bağımsız bir varlık gibi anlamış oluruz ki böyle bir iman da hakka iman, hakikate iman değildir.

Evet, hem mutlak hak, hakikat vardır hem de mukayyet hakikat vardır, dedik. Allah’ın yarattığı her şey hakikattir. Bazılarının söylediği gibi “her şey hayaldir, her şey zandır” ya da “her şey sadece bir görüntüdür” demek küfür bir kelimedir. Buna rağmen kendini âlim zannedenler çıkıp; “her şey hayaldir, vehimdir” diye konuşuyorlar. Böylelerine “sen her şeyi öyle görüyor, öyle anlıyorsun; ama Allah böyle söylememiştir. Allah halıktır, hallaktır; Allah yaratandır. O halde böyle söylemekle ‘Allah bir şey yaratmadı’ demiş olmuyor musun” diye sormak gerekir. Allah onların dediği gibi bir şey yaratmamış olsaydı günahın da sevabın da bir manası olmazdı. Bu söz insanı küfre kadar götürür. Allah’tan başka her şey mukayyet hakikattir, geçicidir, fanidir; çünkü Allah ayet-i kerimede böyle buyurmuştur.114 Hakikatin, hakkın zıddı batıldır. Hal böyleyken bile Allah her şeyin batıl olduğunu söylememiş fani olduğunu söylemiştir. Bu yüzden bir şeyin fani olması farklı, batıl olması farklıdır.

Allah’ın yarattığı her şey mukayyet haktır, dedik. Her şeyde Allah’ın isimlerinin tecellisi vardır. Eşyayı, varlığı yok sayınca esmayı, Allah’ın isimlerini, tecellisini, yaratmasını yok saymış oluruz. Hz. Ali (r.a.) Efendimiz; “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber, ondan sonra rabbimi, onun kudretini, esmasını görmemiş olayım” buyurur. Varlığa böyle bakmamız lazım ki varlığın hakkını teslim edebilelim. Yoksa varlığa hakkını teslim etmemiş, onu küçümsemiş, basite almış oluruz. Allah ayet-i kerimede; “yerde, gökte ve ikisi arasında her ne varsa hepsi rabbini (hamd ile) tesbih eder”115 buyurmuştur. Bu yüzden varlığa bakarken her şeyin Allah’ı hamd ile tesbih ettiğini görüp öyle bakmamız lazım.

Evet, Allah’ın Hakk ismini anlamaya, öğrenmeye çalışıyorduk.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sizden biri kendisine tanıdığı hakkı, mü’min kardeşine tanımadıkça mü’min olmaz”116 buyurur. Bu nedenle kendimize nasıl bir hak tanıyorsak insan olarak karşımızdakine de bu hakkı tanımamız gerekir. Yoksa mü’min olmuş olmayız.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu tür hadislerinde bazen “mü’min olmaz” bazen de “Müslüman olmaz” buyurmuştur; ama âlimlerimiz bu hadisleri Türkçeye çevirirken yumuşatmışlar “hakiki mü’min, gerçek mü’min olmaz” demişlerdir. Hâlbuki işin doğrusu böyle değildir; çünkü sahte mü’min mü’min değildir. Gerçek mü’min olmaz sözü, mü’min olur ama gerçek mü’min olmaz manasına gelir. Böyle bir şey yoktur. İnsan ya mü’mindir ya da değildir. Biri mü’min değilse o halde kâfirdir. İmana küfrün karışması gibi küfre de iman karışabilir. Mesela; biri kâfir olmasına rağmen gönlünde iman da olabilir.

Daha iyi anlaşılması için bir örnek vereyim.

Müşrikleri ve kâfirleri Allah’a inanmayan olarak anlarız. Oysaki böyle bir şey yoktur. Bu, yanlış bir anlamadır. Daha doğrusu şeytan bizi kandırmıştır. Müşrik ve kâfir demek daha fazla şeye inanan demektir.

Nasıl?

Onlar da Allah’a inanır; çünkü Allah “onlara gökleri ve yeri kim yarattı diye sorsan Allah diyecekler, seni kim yarattı diye sorsan yine Allah diyecekler, sana rızkı kim veriyor diye sorsan Allah diyecekler, yağmuru kim yağdırıyor diye sorsan yine Allah diyecekler. O zaman nasıl döndürülüyorsunuz (niye Allah’a şirk koşuyorsunuz)”117 buyurmuştur. Demek ki müşrikler de Allah’a inanıyormuş.

Evet, müşrikler de Allah’a inanır; ama ayrıca puta da inanırlar. Şimdi ayrıca puta inanıyorlar diye daha fazla mı imanları vardır? -Elbette ki hayır; çünkü “Allah’tan başka ilah yok” dememişler, kendilerini, nefislerini, birilerini veya bir şeyleri Allah’a şirk koşmuşlardır. Şirk koşarken de “bu, Allah gibidir” dememişler putları Allah’ın altında görmüşlerdir; çünkü Allah ayet-i kerimede Vettehazû min dûnillâhi âliheten:118 “(Onlar) Allah’ın berisinde (Allah’ın altında) ilah edinirler” buyurmuştur. “Dûn” dünya demek aşağıdaki yer demektir.

Onlar putu veya kendilerini, nefislerini ilah edinirler. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “nefsini ilah edineni gördün mü”119 buyurur. Bundan dolayı gerçek mü’min, sahte mü’min diye bir ayrım olmaz. Mü’min, Allah’ı seven, Allah’ın da kendisini sevmesini isteyendir ve insan ya mü’mindir ya da kâfirdir.

Evet, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sizden biri kendisine tanıdığı hakkı, mü’min kardeşine tanımadıkça mü’min olmaz” buyurmuştur. Kendimize tanıdığımız hakkı karşımızdakine tanımazsak mü’min olmayız; yani Allah bizi mü’min olarak kabul etmez. Herkes karşısındakine bu hakkı tanırsa asr-ı saadet olur, dolayısıyla herkes birbirine ikram eder, birbirine iyilik yapar, güzellik yapar, birbirine karşı edepli olur, saygılı olur. Herkes birbirine yardım eder, kimse kimseyi eleştirmez, çekiştirmez, kuyusunu kazmaz, düşmesini istemez. Asr-ı saadet bu şekildedir.

Zaten mü’minler de böyledir; çünkü Allah’ı her şeyden çok, canlarından çok severler. Mü’min, Allah’ı sever, Allah için kullarını da sever. Allah yarattığı her kulunu sever, sevmediği bir kul yaratmamıştır. Kul, çamura düşmüş, kendini kirletmiş, kendine zulmetmiş olabilir, bu ayrı şey; ama Allah, kulunu sevmiş öyle yaratmıştır. Allah’ın, her bir kulu üzerinde bir muradı vardır; o da Hz. İnsan olmasıdır.

Bu yüzden biri bir kula yardım ettiğinde Allah’ın rahmetini, ikramını kazanır. Bırak bir insanı, bir hayvana yardım etse bile Allah’ın rahmetini kazanır; çünkü o mü’mindir, rabbini seviyor, hem de her şeyden çok seviyor, dolayısıyla o her şeyi rabbi için sever. O, Allah’ın kullarını, mahlûkatı sevdikçe, sevgisini ortaya koyup gereğini yaptıkça Allah’ın da onu sevdiğini bilir.

Mesela; bir genç, birine âşık olsa sevdiğinin de kendisini sevmesini ister, hatta onu sevmesi için ne gerekirse yapar. Sırf onu sevdiği için onun annesini, babasını, kardeşini, hatta köpeğini bile sever. Niye? -Sevdiği onu sevsin diye. Böyle olmayan bir sevgi iddiadan ibaret kalır. Böyle bir sevgi kabul görmeyen, hak olmayan bir sevgidir; yani yalandır.

Allah ayet-i kerimede; “(imanda bellidir, küfür de bellidir) dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun”120 buyurmuştur; yani sen “bütün kâfirleri ortadan kaldıracağım” diye bir şey söyleyemezsin. Çünkü kâfirin kâfir olma, müşrikin de müşrik olma hakkı vardır. Bu hakkı onlara Allah tanımış, “kâfir olmayı dileyen kullarıma karışma” demiştir. Bu yüzden bize düşen; mü’min olmak, imana davet etmek ve bu daveti de en güzel şekilde yapmaktır; çünkü Allah ayet-i kerimede; “rabbinin yoluna hikmetle davet et, en güzel söz neyse onu söyle”121 buyurmuştur. Bu yüzden Allah’ın davetine icabet etmeyen birine karışamaz, bir şey söyleyemezsin.

Dinimizi Allah’ın kitabından öğrenmezsek birileri bize din üretir. Mesela; “kâfirden nefret et” der. Oysaki Allah “kâfirlerden nefret et” dememiştir. Kâfirden değil kâfirin küfründen nefret etmen gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in geldiği toplum müşrik bir toplumdu. Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onlardan nefret etseydi onlara imanı getirebilir miydi? -Elbette ki getiremezdi.

Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “sen sevdiklerine hidayeti veremezsin”122 yani “sevdiğin, hidayette değilse, kâfirse müşrikse sevdiğin için ona hidayeti veremezsin. Eğer o sevdiğin Allah’a döner, seni kabul ederse o zaman ona hidayeti ben veririm” buyurmuştur. Allah’ın bunda bir muradı vardır. Bize düşen; dünyayı değiştirmeye çalışmak ya da birilerine düşmanlık yapmak değil, Allah’ın muradını anlamaya çalışıp kulluğumuzu yapmak ve Allah’ın rızasını kazanmaya çalışmaktır.

Allah ayet-i kerimelerde; “Allah dileseydi insanlar tek bir ümmet olurdu.”123 “Allah dileseydi insanların hepsi iman ederdi”124 yani “kuluma irade vermiş, tercih hakkı tanımışım, ben onların zorla iman etmelerini istemediysem o halde sen de bunu isteyemezsin” buyurmuştur. İmtihanın sırrı budur, imtihan bunu gerektirir. Bu yüzden birine yardım edecek, hidayetine vesile olacaksak önce kul olarak, insan kardeşimiz olarak Allah’ın onun üzerindeki muradını görüp onu Allah için sevmemiz gerekir; çünkü o kirlenmiştir. Eğer kirlenmişse bu durumda ondan nefret etmememiz, onu yıkamamız, yıkamamız için de ona sarılmamız gerekir.

Şimdi de Allah’ın El Hakk isminin geçtiği ayetleri öğrenmeye çalışalım hep beraber. Öyle ki rabbimizi, onun kendini tanıttığı gibi tanımış, anlamış olabilelim.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Summe ruddû ilâllâh: “Sonra Allah’a döndürülürler.” Mevlâhumul hakk: “Hakk olan mevlalarına.” Hakk olan mevla Allah’tır. Ölenler hakk olan mevlalarına döndürülürler. E lâ lehul hukmu ve huve esraul hâsibîn:125 “Dikkat edin (burayı iyi anlayın ki) hüküm onundur ve o, hesabı seri görendir (çabuk görendir).” Yani mutlak dönüş Allah’adır, hakk olan mevlanız da odur.

Hunâlike teblû kullu nefsin mâ eslefet: “İşte burada herkes geçmişte ne yaptığını görecek.” Ve ruddû ilâllâhi mevlâhumul hakk: “Bir de hakk olan mevlalarına dönmüş olacaklar.” Ve dalle anhum mâ kânû yefterûn:126 “Bir de o uydurdukları (kendi kendilerine ilah zannettikleri) kendilerinden kaybolup gitmiştir.”

Fe zâlikumullâhu rabbukumul hakk: “İşte Allah odur ki o sizin hakk olan rabbinizdir.” Fe mâzâ ba'del hakkı illâd dalâl: “Hakkı çekip çıkarınca (hak olmayınca) batıldan başka ne kalır?” Hakkı çekip çıkarınca delaletten başka bir şey kalmaz. Fe ennâ tusrafûn:127 “Nasıl döndürülüyorsunuz!” Bunu nasıl anlamıyorsunuz! Demek ki hak olmayınca geriye sadece batıl kalıyormuş.

Peki, hak nedir?

Biraz önce Allah’ın nelere “hak” dediğini söylemiştik. Allah; kelamına, Kur’an’a “hakk” demiş Kur’an için Bil hakk: “(Kur’an’ı) Hak ile (indirdik)”128 buyurmuştur. Bu durumda Kur’an’dan ayrılırsak geriye batıldan başka bir şey kalmaz. Dinimizi, imanımızı, rabbimizi Kur’an’dan, Allah’ın kelamından öğrenmezsek batıldan öğreniriz. Allah da batıl için “o, hiçbir şeydir” buyurmuştur.

Zâlike bi ennallâhe huvel hakk: “İşte böyle, muhakkak ki o Allah Hakk’tır.” Ve ennehu yuhyil mevtâ: “Ve muhakkak ki ölüyü dirilten odur.” Dirilten de, öldüren de odur. Ve ennehu alâ kulli şey’in kadîr:129 “Ve muhakkak ki o her şeye kadirdir.” İşte, hakk olan Allah budur.

Zâlike bi ennallâhe huvel hakk: “İşte böyle, muhakkak ki o Allah Hakk’tır.” Ve enne mâ yed’ûne min dûnihî huvel bâtıl: “Ondan (Allah’tan) başka kim neye dua ediyorsa (kimden istiyorsa, neye âbd oluyor, kulluk ediyorsa) hepsi batıldır.” Ve ennallâhe huvel aliyyul kebîr:130 “Muhakkak ki Allah yüceler yücesidir, tek büyüktür.”

El hakku min rabbik: “Hak senin rabbindendir.” Fe lâ tekûnenne minel mumterîn:131 “Sakın şüphe edenlerden olma.” Hakk olan Allah’tır, hak olan senin rabbindendir. Ben sana neyi vahyetmişsem hak odur, sen beni rabbin olarak kabul etmişsen bu böyledir. Bir de sakın şüphe edenlerden olma, aklına, gönlüne başka bir şüphe gelmesin, şeytan sana başka bir vesvese vermesin, acaba şu da doğru mudur demeyesin, buyurdu Allah.

Yevme izin yuveffîhimullâhu dînehumul hakk: “Allah o gün (Kıyamet günü) onlara hak ettiklerini tamamen verecek (cezalarını verecek).” Ve ya’lemûne ennallâhe huvel hakkul mubîn:132 “Ve bilecekler ki Allah gerçekten apaçık hakmış.” Görmek isteyen, bakmak isteyen hakkı görür, anlamak isteyen hakkı anlar.

El mulku yevme izinil hakku lir rahmân: “O gün hüküm (hükümranlık) hakk olan rahmanındır.” Ve kâne yevmen alâl kâfirîne asîrâ:133 “O gün kâfirler için (hakkı inkâr edenler için, hakkı örtenler için) çok zor bir gündür.” Hesap günü çok zor bir gündür.

Zâlike bi ennallâhe huvel hakk: “İşte böyle, muhakkak ki o Allah Hakk’tır.” Ve enne mâ yed’ûne min dûnihil bâtıl: “Ondan başka dua ettiklerinizin (davet ettiklerinizin) hepsi batıldır.” Ve ennallâhe huvel aliyyul kebîr:134 “Muhakkak ki Allah âliyydir (yüceler yücesidir), kebirdir (tek büyüktür).”

Ve kezzebe bihî kavmuke: “Hal böyleyken kavmin onu yalanladı.” Ve huvel hakk: “O haktır.” Kavmin, Kur’an’ı yalanladı; ama o haktır. Allah bu ayette Kur’an’a “hak” dedi. Kul lestu aleykum bi vekîl:135 “De ki: Ben sizin vekiliniz değilim.” Sizin hesabınızı ben vermeyeceğim, her biriniz kendi hesabınızı kendiniz vereceksiniz, hakkı inkâr etmenin cezasını siz çekeceksiniz.

Ve huvellezî halakas semâvâti vel arda bil hakk: “O ki gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır.” Yani Allah’ın bunda bir muradı vardır. Allah’ın yeri, göğü, yarattığı her şeyi yaratmasında bir amacı vardır. Ve yevme yekûlu kun fe yekûn: “O günde (Allah, kıyameti kopardıktan sonra bir daha) ‘ol’ der, o da hemen olur.” Kavluhul hakk: “Onun sözü haktır.” O bir şeye “ol” dedi mi o hak olarak olur. Ve lehul mulku yevme yunfehu fîs sûr: “Aynı şekilde sura üflenildiğinde de mülk ona aittir.” Âlimul ğaybi veş şehâdeh:136 “O görüneni de görünmeyeni de bilir.” Ve huvel hakîmul habîr: “Ve o, hakimdir (her işi bir hikmetle yapar, her işte bir muradı vardır) ve habirdir (her şeyden haberdar olandır).”

Ve mâ yettebiu ekseruhum illâ zannâ: “Onların (insanların) birçoğu ancak zanna uyar.” İnnez zanne lâ yugnî minel hakkı şey'â: “Ama zan haktan hiçbir şey ifade etmez.” Yani “böyle zannettim, böyle anladım, böyle söylediler” deyip bu zanlarına uyanlar hakka uymamıştır. Zan, haktan hiçbir şey ifade etmez; ama insanların çoğu zannına uyar. İnnallâhe alîmun bimâ yef'alûn:137 “Allah âlimdir (her şeyi bilendir, bununla beraber) onların yaptıklarını bilendir.” Yani Allah, kimin hakkı aradığını, kimin hakkın peşinde olduğunu, kimin hakta olmak istediğini ve kimin hak ile olmak istediğini bilir. Hak ile olmak isteyenlerin Allah’ın “hak” dediğiyle beraber olması gerekir.

Summe nuneccî rusulenâ vellezîne âmenû: “Sonra resullerimizi ve onlara iman edenleri kurtarırız.” Kezâlike hakkan aleynâ: “İşte bu bizim üzerimize bir haktır.” Mü’minleri ve resulleri kurtarmak, onlara yardım etmek bizim üzerimizde bir haktır. Nuncil mu’minîn:138 “Mü’minleri kurtarmak da böyledir.” Nasıl ki resullerimizi kurtarıyor, onlara yardım ediyorsak mü’minlere de aynı şekilde yardım etmek bizim üzerimize bir haktır. Eğer biri mü’minse korkmamalı, endişe etmemelidir; çünkü Allah ona yardımını va’d etmiş, “sana yardım etmek, seni sıkıntıdan, düşmandan, kendi nefsinden, her şeyden kurtarmak benim üzerimde bir haktır” buyurmuştur.

Kul yâ eyyuhân nâs: “De ki: Ey insanlar!” Kad câekumul hakku min rabbikum: “Size rabbinizden hak gelmiştir.” Fe men ihtedâ fe innemâ yehtedî li nefsih: “Her kim ki (bu hak ile Kur’an ile) hidayete ererse kendi nefsi için hidayete ermiştir.” Ve men dalle: “Her kim de delalette (kalırsa).” Fe innemâ yadıllu aleyhâ: “Delalette kalması onun aleyhinedir.” Ve mâ ene aleykum bi vekîl:139 “Ve ben sizin üzerinize vekil değilim.” Ben sizin vekiliniz değilim, sizden sorumlu değilim. Ben size Allah’ın ayetlerini, hakkı tebliğ ediyorum. İman ederseniz kendi nefsiniz için iman edersiniz, etmezseniz de bu sizin aleyhinizedir.

Ellezîne yezkurûnallâhe kıyâmen ve kuûden ve alâ cunûbihim: “O kimseler ki ayaktayken, otururken, yan üzeri yatarken Allah’ı zikreder.” Ve yetefekkerûne fî halkıs semâvâti vel ard: “Bir de göklerin ve yerin yaratılışını tefekkür ederler.” Derler ki: Rabbenâ: “Rabbimiz!” Mâ halakte hâzâ bâtılâ: “Sen bunları boşuna yaratmadın.” Demek ki tefekkür eden insan böyle söylüyormuş. Tabi insan göklerin ve yerin yaratılışını tefekkür etmeye, hikmetini düşünmeye tenezzül ederse böyle söyleyebilir. Subhâneke: “Sen subhansın.” Senin her işin eksiksiz, noksansız, hatasız ve kusursuzdur. Fekınâ azâben nâr:140 “Bizi ateş azabından koru, muhafaza eyle!” Biri ayaktayken, otururken, yan üzeri yatarken Allah’ı zikretmiyor, göklerin ve yerin yaratılışını tefekkür etmiyorsa azaptan korksun, buyurdu Allah. Böyle olanlar Allah’ın kendisine verdiği aklı kullanmamıştır.

Ve kulil hakku min rabbikum: “Ve (onlara) de ki: Hak size rabbinizdendir.” Fe men şâe felyu'min: “Dileyen iman etsin.” Ve men şâe felyekfur: “Kim de dilerse kâfir olsun.” Hak size rabbinizdendir, Allah kitabını indirmiştir; hak budur, dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun, yok saysın, yokmuş gibi muamele etsin veya inkâr etsin. İnnâ a'tednâ liz zâlimîne nâran: “Muhakkak ki o zalimler için (kâfirler için) ateş hazırlamışız.” Ateşten perdeler hazırlamışız. Ehâta bihim surâdikuhâ ve in yestegîsû yugâsû: “O ateşten perdeler onları kuşatır. Eğer yardım isterlerse.” Bi mâin kel muhli yeşvîl vucûhe: “(Eğer yardım isterlerse) Yüzleri geriye çeviren (tersine çeviren) maden eriği gibi bir su ile (onlara yardım edilir).” Yani onlara maden eriğinden iç yakan su ikram edilir. Bi'seş şerâbu ve sâet murtefekâ:141 “O ne fena içecek ve o ne kötü refakat yeridir (varış yeridir).”

Ellezîne âteynâhumul kitâb: “Kendilerine kitap verdiklerimiz.” Yetlûnehu hakka tilâvetih: “Onu hakkını vererek okurlar.” Ulâike yu’minûne bihî: “Onlar ona iman etmişlerdir.” Hakkını vererek okumak; anlamak ve iman edip amele dönüştürmektir. Onlar indirdiğimiz kitabın hakkını vererek okur ve ona iman ederler. Ve men yekfur bihî: “Kim de onu inkâr ederse.” Fe ulâike humul hâsirûn:142 “Onlar hüsrana uğrayanlardır.”

El hakku min rabbik: “Hak, rabbindendir.” Fe lâ tekûnenne minel mumterîn:143 “Sakın şüphe edenlerden olma!”

Zâlike bi ennellâhe nezzelel kitâbe bil hakk: “Şüphesiz ki Allah kitabı hak bir sebeple indirmiştir.” Ve innellezînahtelefû fîl kitâb: “O kimseler ki kitapta ihtilaf ederler.” Yani “yok, Allah ayette böyle söyledi. Yok, öyle söylemedi şöyle söyledi” deyip kitabı ihtilaf konusu yaparlar. Le fî şikâkin baîd:144 “(Onlar) Haktan uzak bir ayrılık içindedirler.” Kelamımı tartışma konusu yapmayın; çünkü o sizin oyuncağınız değildir. Onu anlamaya, ona iman etmeye, amel etmeye çalışın, buyurdu Allah. Eğer biri ayetleri tartışma konusu yapmadan anlamaya, iman edip amel etmeye çalışırsa Allah ona mutlaka öğretir.

Allah’ın kelamını tartışma konusu yapanlar Allah’tan haşyet duymamıştır ve onlar mü’min değildir. Allah’ın kitabı sonsuz bir deryadır. Herkes kendine göre ondan bir şeyler içer. Sana düşen; bu sonsuz deryadan içip onunla büyümeye çalışmaktır. “Ben onu anladım, her şeyi biliyorum, en doğrusunu biliyorum, doğruyu bir tek ben biliyorum” demekle deryayı anlamış olmazsın; çünkü hiç kimse Allah’ın vahyini ihata edemez. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa, denizler mürekkep olsa ve yedi deniz daha ona katılsa rabbinin kelamı yine bitmez”145 buyurmuştur; yani sen onu izah edemezsin. Bu yüzden o deryadan içmeye, içip büyümeye bak. Bazıları kendilerini sanki dinin sahibiymiş gibi zannedip hakkın sadece kendilerinde olduğunu zanneder. Oysaki bu, doğru değildir.

Ya ehlel kitâbi lime telbisûnel hakka bil bâtıl: “Ey ehli kitap! Niye hakkı batılla karıştırıyorsunuz?” Ve tektumûnel hakka: “Ve hakkı ketmediyorsunuz (gizliyorsunuz).” Ve entum ta’lemûn:146 “Bir de siz bunu biliyorsunuz (bunu bile bile yapıyorsunuz).” Hakkı batılla karıştırmayın, bile bile hakkı gizlemeyin, ketmetmeyin. Allah, hakkı indirmiştir ve herkes hakkı bilir. Hiç kimsenin bunu gizlemeye ve hakkı batılla karıştırmaya hakkı yoktur. Zaten hakkı çekip çıkarınca geriye batıl kalır; yani hakta olmazsan mutlaka batıla bulaşırsın.

O halde imanımızın sahih olup olmadığını, Allah’ın kitabından geçer not alıp almayacağını anlamak için imanımızı Allah’ın kitabına, Kur’an’ına arz etmemiz gerekir. Aynı şekilde dinimizin, ibadetimizin de hak olup olmadığını anlamamız için onları yine Kur’an’a arz etmemiz gerekir; çünkü dinimiz Kur’an’a göre hak değilse o halde batıldır. Hakkı batılla karıştırırsak o hak da batıl olur ve Allah böyle bir imanı bizden kabul etmez.

Yâ eyyuhâllezîne âmenûttekullâhe hakka tukâtihî: “Ey iman edenler (iman ettiğini iddia edenler)! Allah’tan gerektiği gibi (nasıl gerekiyorsa Allah’a karşı öyle) takva sahibi olun.” Allah’a karşı nasıl korunmanız gerekiyorsa öyle korunun, hak ile korunun, Allah’tan gerçekten korunun. Ve lâ temûtunne illâ ve entum muslimûn:147 “Sakın Müslüman olmadan ölmeyin.” Müslüman olarak, Allah’a teslim olmuş olarak can verin, ölün.

Tilke âyâtullâh: “İşte bunlar Allah’ın ayetleridir.” Netlûhâ aleyke bil hakk: “Biz onları sana hak ile okuyoruz.” Ve mâllâhu yurîdu zulmen lil âlemin:148 “Yoksa, Allah âlemlere zulmetmek istemez.” Allah âlemlere zulmetmez, haksızlık etmez. Allah bunları vahyetmişse zulüm olsun, sıkıntı çekilsin diye değil insanlar hakkı bulsunlar, hak ile olsunlar diyedir.

Vellezîne âmenû ve amilûs sâlihât: “O kimseler ki iman eder ve salih amel işlerler.” Se nudhiluhum cennâtin tecrî min tahtihâl enhâru hâlidîne fîhâ ebedâ: “Onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız, onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Va’dallâhi hakkâ: “Allah’ın va’di haktır.” Ve men asdaku minallâhi kîlâ:149 “Allah’tan daha doğru (daha güzel) sözlü kim vardır?” Allah kendisinden daha güzel, daha doğru sözlü kim olduğunu soruyor.

Hâşâ, hiç kimse yoktur! Bazen şeytan; “acaba cennet ebedi midir değil midir” diye vesvese verir. Bu vesveseye karşı Allah’ın “onlar cennette ebedi olarak kalırlar ve sözüne Allah’tan daha sadık kim vardır” ayetini unutmamamız lazım.

Ulâike humul kâfirûne hakkâ: “İşte onlar hakiki kâfirdirler.” Demek ki bir de hakiki kâfirler varmış. Ve a’tednâ lil kâfirîne azâben muhînâ:150 “(Gerçek) Kâfirler için muhin (alçaltıcı) bir azap hazırlamışızdır.” Demek ki Allah’ı, resullerini veya resullerin bir kısmını inkâr edip yok sayanlar gerçek kâfirmiş.

Ferîkan hadâ: “Onların bir kısmını hidayete erdirdi.” Ve ferîkan hakka aleyhimud dalâleh: “Onların bir kısmının üzerine de delalet hak oldu.” Çünkü onlar hidayette olmak istemediler, hidayete ermek için çaba, gayret sarf etmediler. Bu yüzden delalet onların üzerine hak oldu. İnnehumuttehazûş şeyâtîne evliyâe: “Çünkü onlar şeytanı dost edindiler.” Onların velisi şeytan oldu. Onlar Allah’ın vahyine, hakka uyacağına zanna ve şeytanın verdiği vesveseye uydular, dolayısıyla şeytanı veli edindiler. Min dûnillâh: “Allah’ın berisinde.” Mü’min olduğunu iddia edip “ben mü’minim, Allah’a iman etmişim” demişler; ama Allah’ın berisinde şeytana dost olmuş, şeytanı veli edinmişler, şeytana uymuşlar. Ve yahsebûne ennehum muhtedûn:151 “(Onlar) Bir de hidayette olduklarını hesap ediyorlar (böyle düşünüyorlar).” Allah’ın berisinde şeytanı veli edinmiş, şeytanın peşine takılmış, şeytana uymuş, şeytana arkadaş olmuşlar, bir de kendilerini hidayette zannediyor, öyle hesap ediyorlar. Allah da böyle yapanlara; “onların üzerine delalet hak oldu; yani böyle yapanları uçuruma bırakırım” buyurdu.

Fe vakaal hakku: “Hak ortaya çıktığı zaman.” Ve batale mâ kânû ya’melûn:152 “Onların bütün yaptıkları boşa gitti (hiçe gitti).”

Burası çok önemlidir. Se asrifu an âyâti: “Onları ayetlerimden uzaklaştıracağım.” Ayetlerimden uzaklaştıracağım demek; onlar ayetleri dinlese de anlamayacaklar demektir. Evet, onları ayetlerimden, kendi kelamımdan mahrum edeceğim, buyurdu Allah. Kimleri? Ellezîne yetekebberûne fîl ardı bi gayril hakk: “Yeryüzünde haksız yere kibirlenmiş olanları.” Biri kibirliyse Allah’ın ayetlerinden mahrum kaldığı için kibirlidir. Bununla beraber Allah da onu kendinden, ayetlerinden mahrum bırakır. Bu yüzden cehenneme gidenler kibirlerinden dolayı cehenneme gider; çünkü kibirli olanlar ayetleri dinlese bile anlamazlar.

Ve in yerev kulle âyetin lâ yu’minu bihâ: “Onlar bütün ayetlerimizi görseler yine de iman etmezler.” Bununla beraber bütün mucizeleri görseler yine iman etmezler. Neden? -Çünkü kibirlenmişlerdir. Ve in yerev sebîler ruşdi lâ yettehızûhu sebîlâ: “Eğer onlar rüşd yolunu (reşid olma yolunu, mürşid yolunu, mürşid ile beraber rüştüne erme yolunu) görseler onu yol edinmezler.” Yani Mürşid-i kâmili kabul etmezler, rüştlerine ermek için ona uymazlar. Ve in yerev sebilel gayyi yettehızûhu sebîlâ: “Eğer delalet yolunu (sapıklık yolunu, başka bir yolu) görseler onu hemen yol edinirler (o yolu kabul ederler).” Delalet yolunu görseler kabul ederler; ama kemale ermek, reşid olmak için rüşt yolunu bulduklarında onu yol edinmezler.

Neden böyle yaparlar?

Zâlike bi ennehum kezzebû bi âyâtinâ: “Çünkü onlar ayetlerimizi yalan sayıyorlar.” İnkâr etmek farklı yalan saymak farklıdır. Yalan saymak; yok saymaktır, gerekeni yapmamak, dinler gibi yapıp dinlememek ve işine geleni kabul edip gelmeyeni kabul etmemektir. Ve kânû anhâ gâfilîn:153 “Ve onlar gaflet içindedirler.” Böyle olanlar, başlarını kuma gömüp hayatlarını öyle yaşarlar, başını kuma gömenlerle beraber başlarını kuma gömerler.

Ve mimmen halâknâ ummetun: “Yarattıklarımızdan öyle bir ümmet vardır ki.” İnsanlar içinden öyle bir cemaat, öyle bir ümmet vardır ki. Yehdûne bil hakk: “Hakka hidayet ederler.” Hakka davet eder, hakka hidayet ederler. Ve bihî ya’dilûn:154 “Ve onlar adaleti de yerine getirirler.” Yani her şeyin, herkesin hakkını, manevi hakkını teslim ederler; çünkü hakka davet ederler.

Yes’elûneke anil enfâl: “Onlar sana enfali sorarlar.” Ganimet ve enfal farklıdır. Enfal; hiçbir savaş olmadan, bir emek sarf edilmeden kazanılmış mal demektir. Sana enfali sorarlar. Kulil enfâlu lillâhi ver resûl: “De ki: O mal (enfal) Allah’ın ve resulünündür.” Allah ve resulünündür demek; o malın (enfalin) Allah’ın resulüne teslim edilmesi gerekir manasına gelir. Bu durumda ne yapılması lazım? Fettekullâh: “(Bunun için) Allah’tan sakının.” Yani sorumluluğunuzu yerine getirin ve onun üzerinde başka hesap yapmayın. Bu ganimet, Allah’a ve resulüne ait olduğu için onun taksimi de Allah’a ve resulüne aittir. Ve aslihû zâte beynikum: “Birbirinizin arasını düzeltin.” Ve etîûllâhe ve resûleh: “Allah’a ve resulüne itaat edin.” İn kuntum mu’minîn:155 “Eğer siz mü’min iseniz.” Yani mü’minseniz böyle yapın, değilseniz bildiğiniz gibi yapın.

Allah bu ayette de mü’minin tarifini yapar. İnnemâl mu'minûnellezîne: “Mü’minler o kimselerdir ki.” Dikkat edilirse Allah “gerçek mü’minler şu kimselerdir ki” demedi “mü’minler o kimselerdir ki” buyurdu. Demek ki gerçek mü’min, sahte mü’min diye bir şey yokmuş. Bunun dışında kalanlar mü’min olmuyormuş. İzâ zukirallâhu vecilet kulûbuhum: “(Mü’minler o kimselerdir ki) Allah zikredildiğinde kalpleri ürperir.” Ve izâ tuliyet aleyhim âyâtuhu: “Ve onlara onun (Allah’ın) ayetleri okunduğunda.” Zâdethum îmânen: “İmanlarını ziyadeleştirirler (arttırırlar).” Ve alâ rabbihim yetevekkelûn:156 “Ve onlar rablerine güvenirler (bütünüyle tevekkül ederler).” Allah böyle olmayanların mü’min olmadığını söyledi. Mü’min olan birinin yanında Allah zikredildiğinde veya o “Allah” dediğinde, “rabbim” dediğinde kalbinin ürpermesi gerekir; çünkü maşuku, kendisini yaratan rabbi zikredilmiştir.

Ellezîne yukîmûnes salâte: “O kimseler ki namazı ikame ederler.” Ve mimmâ razaknâhum yunfikûn:157 “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.” Demek ki mü’minler bir de namazı ikame edip Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiğinden infak ediyormuş.

Ulâike humul mu’minûne hakkâ: “İşte onlar hakk olan mü’minlerdir.” Bunlar gerçekten hak üzere olan hakiki mü’minlerdir. Lehum deracâtun inde rabbihim: “Onlar için rableri katında dereceler vardır.” Ve mağfiratun ve rızkun kerîm:158 “Bir de onlar için mağfiret ve kerim bir rızık vardır.” Yani Allah onların günahlarını mağfiret edecek, onlara hiç günah işlememişler gibi muamele edecek. Bir de kerim olan Allah’tan onlara ikram vardır.

Vellezîne âmenû ve hâcerû ve câhedû fî sebîlillâh: “O kimseler ki iman etmişlerdir ve (Allah yolunda) hicret etmişlerdir, cihad etmişlerdir.” Vellezîne âvev ve nasarû: “Bir de (o hicret edenleri) barındıranlar ve onlara yardım edenler.” Ulâike humul mu'minûne hakkâ: “İşte onlar hakk olan mü’minlerdir.” Lehum magfiratun ve rızkun kerîm:159 “Onlar için mağfiret ve kerim bir rızık vardır.”

Huvellezî ersele resûlehu bil hudâ: “O (Allah) resulünü hidayetle gönderendir.” Ve dînil hakk: “Hak olan diniyle (gönderendir).” Li yuzhirahu alâd dîni kullihî: “Dinini bütün dinlerden üstün kılmak için (bütün dinlerin üzerine çıkarmak için).” Ve lev kerihel muşrikûn:160 “Müşrikler bunu kerih görseler de.” Müşrikler bundan hoşlanmasalar da Allah, dinini bütün dinlerden üstün kılar.

Din, yaşam tarzı demektir. Kim nasıl yaşıyorsa onun dini odur. Birinin hayatında ya İslam vardır din olarak İslamı yaşar ya da seçmiş olduğu hayat tarzı onun dini olur. Bu yüzden “benim dinim İslamdır” demekle kimsenin dini İslam olmaz. Dini, insanın imanına, konuşmasına, düşünmesine, ihlâsına, samimiyetine ve ameline göre Allah ortaya koyar. Biri de hayatını Allah’a göre bu şekilde yaşarsa dini İslam olur, yoksa hayatını Allah’a göre yaşamıyorsa onun dini İslam olmaz.

Yahlifûne billâhi lekum li yurdûkum: “Sizin rızanızı kazanmak için Allah’a yemin ederler.” Yani biri gelip bizi razı etmek için Allah’a yemin ederek bir şey söylerse. Vallâhu ve resûluhû ehakku en yurdûhu: “(Onların) Allah’ın ve resulünün rızasını gözetlemeleri gerekmez miydi?” İn kânû mu’minîn:161 “Eğer mü’minlerse.” Mü’minler, Allah ve resulünün rızasını gözetir; ama biri bir başkasının rızasını gözetiyorsa, hem de bunun için yemin ediyorsa o kişi mü’min değildir.

Evet, Allah’ın El Hakk ismini anlamaya bunun için de Allah’ın hakkı anlattığı ayetleri öğrenmeye çalışıyorduk. Allah bir de Güneş’i, Ay’ı hak ile yarattığını beyan etmiştir.162

Kezâlike hakkat kelimetu rabbik: “Senin rabbinin sözü şöylesine hak oldu.” Alâllezîne fesekû ennehum lâ yu’minûn:163 “Fasıklar iman etmezler.” Allah’ın sözü hak oldu demek; onlar azabı hak etti, kalpleri mühürlendi manasına gelir.

Ve kâleş şeytânu lemmâ kudıyel emr: “İş bittiğinde (hesap görüldüğünde) şeytan der ki.” Kıyamet günü kaybeden herkesin şeytanı kendisine der ki: İnnallâhe vaadekum va’del hakk: “Allah sana vaatte bulundu ve (Allah’ın) va’di haktır.” Allah vahyiyle, Kur’an’ı ile sana vaatte bulunmuştu ve onun bütün vaatleri haktır. Şeytan bunu beraber olduğu arkadaşına söyler. Ve vaadtukum fe ahleftukum ve mâ kâne liye aleykum min sultân: “Ben de sana vaatte bulundum; ama va’dimde yalancı çıktım. Bununla beraber senin üzerinde benim hiçbir sultanlığım (gücüm) yoktu.” Ben sana hükmetme yetkisine sahip değilim.

İllâ en deavtukum festecebtum lî: “Ben sadece seni davet ettim, sen de bana hemen icabet ettin.” Allah’a icabet eder gibi benim davetime icabet ettin. Fe lâ telûmûnî ve lûmû enfusekum: “Artık beni kınama, kendini kına.” Mâ ene bi musrihikum ve mâ entum bi musrihiyy: “Bir de (bugün) ben seni kurtaramam, sen de beni kurtaramazsın.” İnnî kefertu bi mâ eşraktumûni min kabl: “Senin beni (Allah’a) şirk koşmanı daha önce inkâr etmiştim.” Şeytan böyle olanlara “senin beni, Allah’a şirk koşmanı kabul etmiyorum” der. Demek ki böyleleri şeytanı, Allah’a şirk koşmuşlar, yoksa şeytan böyle söylemezdi.

Şeytanı, Allah’a nasıl şirk koşmuşlar?

Allah’ı dinlemek, kelamını anlamak, Allah’a ve resulüne uymak yerine şeytana uymuşlar. Bu yüzden şeytanı Allah’a şirk koşmuşlardır. Şeytan da böylelerine kendisini Allah’a şirk koşmalarını kabul etmeyeceğini söylüyor.

İnnez zâlimîne lehum azâbun elîm:164 “Zalimler için elim (iç yakan) bir azap vardır. Bu azap, şeytana uyanlar içindir. Şeytana uymak; sadece yanlış yapmak, günah işlemek demek değildir. Allah burada başka bir şey anlatıyor.

Allah mutlak haktır, mutlak hakikattir. Yarattıkları da mukayyet haktır, mukayyet hakikattir. İnsanın Allah ile, hak ile olması lazım ki haktan, Allah’ın Hakk isminin tecellisinden nasibini alabilsin. Bu mutlaka safha safhadır. Mesela; Hallacı Mansur enel hak; yani “ben hakkım” demişti. Mesele; bu söze nerden bakıp onu nasıl anladığımızdır. Buna birkaç yerden bakabiliriz. Bir taraftan baktığımızda bu kelime küfür bir kelime gibi görünür. Başka bir taraftan baktığımızda sarhoşluk haliyle söylenmiş bir kelime gibi görünür. Başka bir taraftan baktığımızda ise eksik gibi görünür; yani yolu tamamlamadığı için kelimeyi böyle kullanmıştır. Bu yüzden mesele bu söze nerden baktığımızdadır.

Sonuç itibariyle birinin “ben hakkım” demesi doğru olur mu?

İnsan, Allah’ın yeryüzündeki tecellisidir, Allah’ın nurudur, Allah’ın kendisinden nefhettiği ruha sahip olan Hz. İnsandır, onun halifesidir. Eğer biri “ben hakkım” dediğinde mutlak hakkı değil de mukayyet hakkı kastederse doğru söylemiş olur; çünkü ben batılım derse asıl o zaman söylediği yanlıştır.

Bu yüzden; “ben hak ile varım, benim bütün varlığım Allah’a aittir, bendeki güzellik Allah’ın güzelliğidir” dememiz lazım. Öyle ki hak bizde tecelli etsin. Eğer böyle söylemezsek o zaman “ben batılım” demiş ve kendimizi haktan ayırmış oluruz. Bu durumda şeytana arkadaş olur, dost oluruz. Hâlbuki hak ile hak olmamız ve haklı olmamız lazım.

Bu yüzden ne diyoruz?

“Hak olan sensin ya rabbi! Bizi de hakta olanlardan, Kıyamet günü huzura aldığında haklı olanlardan eyle. Kendini haklı zannedip haktan ayrılanlardan eyleme. Bizi bize bırakma ya rabbi” diyoruz.

Evet, Allah’ın Hakk ismini ayetlerde Allah’ın beyan ettiği gibi anlamaya öğrenmeye çalıştık. Kardeşlerimiz inşallah bu sohbet vesilesiyle neye hak neye batıl diyeceklerini ve neyin hak neyin batıl olduğunu öğrenmişlerdir. Bir şeyin hak olabilmesi için Allah’ın ona hak demesi gerekir. Allah’ın hak olarak göstermediği her ne varsa batıldır. Hak sadece Allah’tır ve Allah’ın hak dedikleridir.

Allah hepimizi sorumluluğunu kabul edip takva sahibi olanlardan eylesin. Hakkı önce Allah’a verenlerden, Allah’ın hakkını teslim edenlerden eylesin. Allah bizi batıla bakanlardan, batılda kalanlardan eylemesin. Allah bizi Hakk ismiyle tecelli ettiği, hakta kıldığı kullarından eylesin. Allah bizi hak üzere indirdiği kitabına sarılanlardan, ona iman edip hayatına geçirenlerden eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Bakara /185 ↩
  2. Bakara /183 ↩
  3. Araf /26 ↩
  4. En’âm /158 ↩
  5. Bakara /177 ↩
  6. Bakara /202, Ali İmran /19, 199, Mu’min /17, Nûr /39, İbrahim /51 ↩
  7. Ankebût /44, Câsiye /22 ↩
  8. Rahman /26 ↩
  9. İsrâ /44 ↩
  10. Buhârî, imân, 7; Tirmizî, Sıfatü'l-Kıyâme, 59 ↩
  11. Lokmân /25, Ankebût /61- 63, Yunus /31 ↩
  12. Yâsîn /74, Meryem /81 ↩
  13. Furkân /43 ↩
  14. Kehf /29 ↩
  15. Nahl /125 ↩
  16. Kasas /56 ↩
  17. Nahl /93, Şûrâ /8, Mâide /48 ↩
  18. Yunus /99 ↩
  19. En’âm /62 ↩
  20. Yunus /30 ↩
  21. Yunus /32 ↩
  22. Zumer /2, Nisa /105 ↩
  23. Hac /6 ↩
  24. Hac /62 ↩
  25. Bakara /147 ↩
  26. Nûr /25 ↩
  27. Furkân /26 ↩
  28. Lokmân /30 ↩
  29. En’âm /66 ↩
  30. En’âm /73 ↩
  31. Yunus /36 ↩
  32. Yunus /103 ↩
  33. Yunus /108 ↩
  34. Ali İmran /191 ↩
  35. Kehf /29 ↩
  36. Bakara /121 ↩
  37. Bakara /147 ↩
  38. Bakara /176 ↩
  39. Lokmân /27 ↩
  40. Ali İmran /71 ↩
  41. Ali İmran /102 ↩
  42. Ali İmran /108 ↩
  43. Nisa /122 ↩
  44. Nisa /151 ↩
  45. Araf /30 ↩
  46. Araf /118 ↩
  47. Araf /146 ↩
  48. Araf /181 ↩
  49. Enfâl /1 ↩
  50. Enfâl /2 ↩
  51. Enfâl /3 ↩
  52. Enfâl /4 ↩
  53. Enfâl /74 ↩
  54. Saff /9 ↩
  55. Tevbe /62 ↩
  56. Yunus /5 ↩
  57. Yunus /33 ↩
  58. İbrahim /22 ↩