close

EL HAYY

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

İnsanın, Allah’ı tanımadan ona halifelik yapması, onu temsil etmesi hiçbir zaman mümkün değildir. Bu yüzden rabbimizi El Esmau’l Husna’sından, güzel isimlerinden anlamaya, tanımaya çalışıyoruz ki rabbimize nasıl halife olabileceğimizi öğrenelim ve rabbimizi yeryüzünde onun istediği gibi temsil edebilelim.

Allah’ın bir ismini bile bilmezsek Allah’ın hakkı olan Esmau’l Husna’sını takdir edemeyiz, böylelikle Allah’ın hakkını teslim edememiş oluruz. Bu yüzden Allah’a iman ederken Allah’ın isimlerini; yani El Esmau’l Husna’sını bilmemiz, sevmemiz, ona göre iman edip bu isimleri üzerimizde göstermemiz gerekir.

Günümüze kadar gelen Esmau’l Husna listesinde Allah’ın Hayr ismi yoktur; ama hep beraber ayetleri okurken Allah’ın bir de Hayr isminin olduğunu öğrenmiştik. Allah hayrdır, hayrı yaratır. Bu yüzden Allah’ın yarattığı her şey ve kuluna yaptığı bütün muameleler saf hayırdır.

Peki, şer nerden gelir?

Allah’ın Hayr ismini anlatırken söylemiştim; hayır olmayınca şer olur. Bu durumda hayrın yokluğu ne kadar büyük olursa şerrin varlığı da o kadar büyük olur. Nasıl ki nur olmayınca karanlık oluyor, iman olmayınca küfür oluyorsa aynı şekilde hayır olmayınca da şer olur. Şer, Allah’a ait değil hayrın yokluğundandır; çünkü hâşâ Allah’ın şer diye bir ismi yoktur! Hal böyleyken şerri rabbimize isnat edersek Allah’a iftira atmış oluruz.

Rabbimizi onun kendini tanıttığı gibi tanımadığımız, bilmediğimiz, anlamadığımız için Allah’a iftira atmış ve imanımıza şirki karıştırmışız, böylelikle itikadımız bozulmuş. Hatta öyleleri var ki mü’min ve Müslüman olduğu halde yanlış yapınca bu yanlışını veya günahını Allah’a isnat edebiliyor. Kimisi de cinayet işleyip hapse girince “ben kader mahkûmuyum, Allah böyle takdir etmiş” diyor. Hâşâ! İşte, Allah’ı bilmeyince tanımayınca Allah’ın mutlak hayr olduğunu anlayıp buna iman etmeyince insan şerri aynen böyle Allah’a isnat eder.

Allah’ın isimlerinden bir tanesini bile bilmez ve anlamazsak imanımızda eksiklik olur. Mesela bu sohbetimizde Allah’ın Hayy ismini anlamaya çalışacağız. Eğer Hayy ismini anlamazsak Allah’ı bir isminde bilmediğimiz için imanımız tam olmaz, eksik olur. Bu, Allah’ın bütün isimleri için böyledir.

Allah’ın Hayy ismini sadece isim olarak bilmemiz yetmez, aynı zamanda bu ismin ne manaya geldiğini, ayetlerde nasıl geçtiğini öğrenmemiz; yani Allah’ın Hayy ismini Kur’an’da anlattığı gibi anlamamız gerekir. Öyle ki imanımız hakiki bir iman olsun. Yoksa Allah’ı isimlerinden öğrenirken onun kendini tanıttığı gibi değil de kendi zannımızdaki, vehmimizdeki gibi tanımaya çalışırsak yine bu imanımız Allah’ın istediği, razı olduğu gibi bir iman olmaz.

Nasıl ki zahiri olarak girdiğimiz bir imtihanda soruları yanlış cevaplandırdığımız takdirde o imtihanı kaybediyorsak ve imtihanın sonunda; “ben bilmiyordum, ben anlamadım, herkes öyle söylüyordu, ben de öyle anladım, onun için bu cevapları verdim” ya da “ben büyüklerimden, atalarımdan bu sorunun cevabını böyle öğrenmiştim, böyle anlamıştım, bu yüzden böyle cevapladım” dediğimiz halde mazeretimiz kabul edilmiyorsa aynı şekilde Allah’ı isimleriyle bilmez, tanımaz, anlamazsak “ya rabbi! Ben seni böyle anladım, onun için böyle iman ettim” desek bile Allah bu imanımızı kabul etmez; çünkü Allah, Kur’an’ında vahyedip kendini zaten tanıtmıştır.

Allah ayet-i kerimede; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”34 buyurmuştur. Bu durumda Allah “ben hayrım, ben hayyım” dediği halde onun hayr olduğuna, hayy olduğuna iman etmez veya bir ismini, bir sıfatını bile kabul etmez, anlamazsak Allah’ın hakkını takdir edememiş, teslim edememiş oluruz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; İnne lillahi tis’un ve tisu’ne ismen: “Allah’a ait 99 isim vardır.” Ve men ehsaha: “Her kim ki onları tahsil ederse.” Fekad dahele cenneh: “O, cennete girdi”35 buyurur. Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle söylüyorsa o halde Allah’ın isimlerini tahsil etmemiz gerekir. Allah’ın isimlerini sadece öğrenmek yetmez, bir de husule getirmemiz, tatmamız, yaşamamız, üzerimizde göstermemiz lazım. Böyle yaparsak gönlümüz cennet olur, biz de cennete girmiş oluruz.

Allah ayet-i kerimede; “en güzel isimler Allah’a aittir”36 buyurur. Allah’ın Esmau’l Husna’sı, bütün güzellik, mutlak güzellik Allah’a aittir. Allah’ın hem insandaki, hem de diğer varlıktaki esmasının, güzelliğinin tecellisi mutlak değil mukayyettir; yani kullara geçici olarak emanet edilmiştir. Baki olan Allah’tır ve ondan başka bütün varlıklar mukayyettir, fanidir, geçicidir. Eğer bütün güzelliğin Allah’a ait olduğuna iman etmez, bizdeki güzelliğin bize ait olduğunu zannedersek, bu durumda kendimize ait olduğunu zannettiğimiz her isim de Allah’a şirk koşmuş oluruz. Ayetleri okurken böyle olduğunu göreceğiz inşallah.

Allah’ın Hayy ismi Kur’an’da 5 yerde geçer. İsterseniz Allah’ın Hayy ismiyle ilgili ayetlere geçmeden önce genel itibariyle Allah’ın Hayy ismini kapsayan bazı ayetleri öğrenelim sonra Hayy ismiyle ilgili ayetleri hep beraber anlamaya çalışalım inşallah.

Ellezî halakal mevte vel hayâte li yebluvekum eyyukum ahsenu amelâ:37 “Allah ölümü ve hayatı yarattı ki hanginiz güzel amel yaparsınız diye.” Allah, hanginiz ahsen amel, güzel amel işlersiniz ve bu amellerle güzelleşirsiniz, böylelikle Allah’ın güzelliğini üzerinizde gösterirsiniz diye ölümü ve hayatı yarattı. Demek ki yaratılışımızın gayesi, diri olmamızın, hayy olmamızın sebebi güzel yapmamız içinmiş.

Gerçek hayat sahibi Allah’tır. Aslında bütün varlık, bütün mevcudat, Allah’ın Hayy ismiyle diridir, hatta bizim ölü zannettiklerimiz bile diridir. Allah ayet-i kerimede; “yedi kat gökte, yerde ve ikisi arasında her ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”38 buyurmuştur. Her ne kadar bize varlıkları okulda canlı ve cansız varlıklar diye öğretmiş olsalar da bunun böyle olmadığını bilmemiz gerekir. Varlıkları böyle anlamak Allah’a göre doğru bir anlama değildir; çünkü her şey, rabbini hamd ile tesbih ediyorsa o halde her şey diridir, akıl ve iman sahibidir.

Bir de Allah’ın ayrıca irade verdiği, hamd ile tesbih etmesi gereken iradeli varlıklar vardır. Mesela insan iradeli varlıktır. Bu yüzden rabbini kendi iradesi ve tercihiyle hamd ile tesbih etmelidir.

Allah hayydır; diridir ve diriltendir. Allah, insana özel olarak Hayy ismiyle tecelli etmiş, ayet-i kerimede; Nefahtu fîhi min rûhî:39 “Ona ruhumdan nefhettim” buyurmuştur. Allah’ın, insana ruhundan nefhetmesi özel bir diriliştir; çünkü Allah’ın bir veya iki ismiyle dirilmek farklı, bütün El Esmau’l Husna’sıyla dirilmek farklıdır. İnsan, şerefini zaten El Esmau’l Husna’dan alır. Allah’ın Hz. Âdem (a.s.)’a esmayı talim etmesiyle Âdem; yani insan şeref bulmuş, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olmuştur. Bundan dolayı melekler de ona secde etmiştir.

Allah ayet-i kerimede; “Allah’ın resulü sizi hayat verene davet ettiğinde onun davetine icabet edin”40 buyurur. Bir de Allah başka bir ayette vahyi için “ruh”41 kelimesini kullanır; yani “ruh” hayat verendir. Demek ki Hz. İnsan, Allah’ın ayetleriyle diriliyormuş. Allah başka bir ayet-i kerimede de; “resulüm! Ölülere sen mi işittireceksin”42 buyurur; yani bu demek oluyor ki kulağını, gözünü, gönlünü Allah’ın ayetlerine kapatıp onun vahyini dinlemek, anlamak istemeyenler ölüdür, Allah onlara ölü demiştir. Bu yüzden Allah’ın vahyini dinlemek, öğrenmek istemeyenler hayy değildir, ölüdür ve hiç kimse onlara hakikati işittiremez.

Allah başka bir ayette kâfirler ve iman etmeyenler için; “onların kalpleri vardır, onunla anlamazlar (fehmetmezler) gözleri vardır, onunla görmezler, kulakları vardır, onunla işitmezler”43 buyurur. Kâfirler, iman etmeyenler manevi olarak diri değil ölüdür.

Hem zahiri olarak hem de manevi olarak diri olmak vardır. Zahiri olarak diri olmak ayrı, manevi olarak diri olmak ayrıdır. Hayvanlar da zahiri olarak diridir; ama insanın, hayvanlardan farklı olarak bir de manevi olarak Allah ile, iman ile diri oluşu vardır.

Allah iman etmeyen, ayetlerini dinlemeyen, anlamaya çalışmayanların diri değil ölü olduğunu söyledi. Bu manevi diriliş bir insanda mevcut değilse o kişi, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu kendisinden perdelemiş, onunla manevi olarak dirilmemiş demektir. Allah böyleleri için ayet-i kerimede; “onlar hayvan gibidir, hatta hayvandan daha aşağıdır”44 buyurmuştur; çünkü hayvanın da zahiri olarak bir diri olma hali vardır. Bu yüzden sadece hayvanlar gibi zahiri olarak diri olup manevi olarak diri olmayanlara, iman etmeyenlere, Allah’ın kendisine verdiği şerefi kabul etmeyen, Allah ile, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhla diri olmayanlara “insan” denmez, “beşer” denir. İşte, cehenneme gidenler bu halde olanlardır. Devamlı; “insan, cehenneme gitmez, cehenneme gidenler hayvan gibi olanlardır, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhtan mahrum kalmış olanlardır” dememizin sebebi budur.

Allah, hayvanın ya da kâfirin ölümüne “mevt oldu” kelimesini kullanır; ama insanın ölümü için bu kelimeyi değil Teveffi: “Vefat etti” kelimesini kullanır. Örnek vermek gerekirse; bedenin ölümü, aynı şekilde kâfirin manevi ölümü, gönlünün, kalbinin ölümü, kâfirin kendi ruhundan mahrum kalması mevttir. Mü’minin ruhunun bedeninden ayrılıp Allah’a gitmesi ise vefattır. Bu yüzden ruhunu kaybedenler vefat etmez, mevt olurlar. Tabiri caizse hayvan gibi ölürler, öldüklerinde ise leş olurlar.

Allah; nefhettiği ruhtan, kendi kendilerinden mahrum kalanlar ve bu ruhu örtüp perdeleyenler için “onların gözleri var görmezler, kulakları var işitmezler, kalpleri var onunla anlamazlar” buyurmuştur.

Neden anlamazlar?

Çünkü diri değil ölüdürler. Bakışları vardır ama manevi olarak kör oldukları için görmezler. Kulakları vardır ama onunla işitmezler, kalpleri, gönülleri vardır ama onunla anlamazlar, fehmetmezler. Allah bu yüzden böyle olanlara; “onlar hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağıdırlar” buyurmuştur. Böyleleri kendilerine yazık etmiş, Allah’ın kendilerine verdiği kıymeti, değeri ve şerefi taşıyamamıştır.

“Kim bir mü’mini kasten öldürürse cezası ebedi cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”45 Bir mü’mini zahiri olarak öldürmenin cezası budur. Allah başka bir ayet-i kerimede de; “kim bir insanı kasıtlı olarak, bir can karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarma karşılığı olmaksızın öldürürse o sanki bütün insanlığı öldürmüş gibidir. Kim de bir insanı diriltirse bütün insanlığı diriltmiş gibidir”46 buyurur. Öldürülen kişinin kâfir veya mü’min olması hiç fark etmez. Biri birini öldürdüğünde bütün insanları öldürmüş gibi olur.

Nasıl ki insanı öldürmek varsa bir de onu diriltmek vardır. Öldürmeyi anladık. Peki, insan, insanı diriltebilir mi? -Herkes zahiri olarak böyle bir şeyin mümkün olmadığını bilir. O halde Allah bu ayette başka bir şey söylüyor.

Hem zahiri olarak hem de manevi olarak öldürmek vardır. Nasıl ki bir mü’mini veya bir insanı kasten öldürmek bütün insanları öldürmek gibi oluyorsa aynı şekilde bir mü’mini manevi olarak kasten öldürenler de bütün insanlığı öldürmüş gibi olur. Mesela; biri bir başkasını imanından eder, Allah’tan başka yere çevirir, insan olmaktan çıkarıp hayvan gibi yapar, ona ahireti, Allah’ın rızasını bıraktırıp dünyayı tercih ettirirse onu manevi olarak öldürmüş olur. Eğer biri de iman etmemiş birine iman ettirirse onu diriltmiş olur. Ya da Allah’tan dönüp başka tarafa giden, iman etmediği halde iman ettiğini zanneden birine iman ettirir, onu Allah’a döndürürse onu diriltmiş olur.

Peki, bütün insanlığı diriltmek ne demektir?

Biri eğer birinin manevi olarak dirilmesine vesile olursa Allah ona bütün insanları diriltmiş gibi muamele yapar ve ona Hayy ismiyle tecelli edip bütün insanları diriltmiş gibi büyük bir ikramda bulunur. Allah böyle va’detmiştir. Elbette ki bunun daha farklı manaları da vardır; ama zamanımız kısıtlı olduğundan anlaşılması için ayetin manalarından sadece bir tanesini kısa olarak anlattım.

Evet, Allah’ın bir ismini bile anlamaz, iman etmezsek Allah’a hakkını teslim etmemiş oluruz, dedik. Bu yüzden istisnasız her esmayı öğrenip her bir ismi Allah’ın anlamamızı istediği şekilde anlamamız ve Allah’ın hakkını teslim etmemiz gerekir. Tabi, ilk önce Allah adına konuşanların Allah’ın hakkını teslim etmeleri gerekir. Eğer ben de Allah’ın bir ismini eksik bırakır, gerektiği gibi anlatmazsam Allah’ın hakkını takdir edememiş olurum.

Allah ayet-i kerimede; “haydi siz bildiğiniz konuda konuştunuz, bilmediğiniz konuda da konuştunuz, hatta siz Allah hakkında bile konuştunuz”47 buyurur. Bu yüzden Allah adına konuşan birinin bu ayetin muhatabı olmaması için mutlaka bilmesi ve bu bilgisini de Allah’tan alması gerekir. Eğer konuşan kişi Allah’ı onun isimlerinden, Allah’ın kendini tanıttığı gibi anlatmazsa Allah hakkında bilmeden konuşmuş, dolayısıyla Allah’a hakkını teslim etmemiş olur.

Allah hayydır; diridir, bununla beraber diriltendir. Bütün diri olanlar diriliğini Allah’tan alır. Allah hayydır, hayâ sahibidir. El Esmau’l Husna, Allah’a aittir. Allah’ta, kulda var olan her güzel vasfın kemalatı vardır. Kul nasıl ki hayâ ediyor, utanıyorsa ve bu güzel bir halse bütün güzellikler Allah’a ait olduğu, en güzel isimler Allah’ın olduğu için bu sıfat en kâmil manada Allah’ta bulunur. Eğer rabbimizi hayâ sahibi olarak anlamaz, bu şekilde ona iman etmezsek imanımızda noksanlık, eksiklik olur.

Bütün mahlûkat diridir. Bir de insanın Allah ile, Allah’ın ona ruhundan nefhetmesiyle diri olması vardır. Aynı şekilde hem meleklerin hem de cinlerin diri olması vardır. Bir de hayvanların, bitkilerin, taşın, toprağın kısacası bütün varlığın diri olması vardır. Yalnız bunların her birinin diriliği farklı bir tecelliyledir. Eğer mahlûkata ölüymüş gibi bakarsak o mahlûkatın hakkını teslim etmemiş, onlara haksızlık etmiş, zulmetmiş oluruz.

Allah ayet-i kerimede; “insanın kalbi katılaştı, taş gibi, hatta taştan daha katı; çünkü öyle taşlar var ki içinden ırmak fışkırır, öylesi var ki yarılır, içinden su fışkırır, öylesi de var ki Allah korkusundan yukarıdan aşağı yuvarlanır”48 buyurur.

Demek ki taş deyip geçmemek gerekiyormuş. Öyle taşlar var ki su, çıkmak istediğinde taş ona mani olmuyor, aksine insanlar bu sudan istifade etsin diye kendi kendini parçalıyor, yarıyormuş. Öylesi de var ki dağın tepesinde olduğu için “yukarıda durmakla kibirlenmiş olmayayım” deyip Allah korkusundan aşağı yuvarlanıyormuş. Taş, Allah’tan haşyet ediyor! Bitkilerin, ağaçların, hayvanların diri olmasını anladık. Demek ki taş ve toprak da diriymiş. Bu yüzden diri olmayan hiçbir şey yoktur ve var olan her şey rabbini hamd ile tesbih eder.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah diyen, Allah’ı zikreden bir mü’min yere bastığında basılan yer, basılmayan yere karşı övünür”49 buyurmuştur. Basılan yer “rabbini zikreden bir kul üzerime bastı” diye basılmayan yere karşı övünür, iftihar eder; çünkü o zikrin nuru ona da akseder.

Her şey Allah’ın Hayy ismiyle diridir. Bu yüzden neye bakarsak bakalım onun diri olduğunu bilmemiz lazım. Allah ayet-i kerimede; “yeryüzünde yürüyen canlılar, gökyüzünde iki kanadıyla uçan kuşların her biri sizin gibi bir cemaattir”50 buyurur. O halde hayvanlara bakarken de Allah’ın bize öğrettiği gibi bakmamız lazım ki onlara karşı haksızlık etmiş olmayalım, zulmetmiş olmayalım.

Mesela; Allah, ayet-i kerimede Hz. Süleyman (a.s.)’ın kıssasını anlatırken Hüdhüd adında bir kuşu anlatır. Hz. Süleyman (a.s.) bütün hayvanların dilini biliyordu. Kuş, Sebe memleketine gidip gelince Hz. Süleyman’a; “ben orda birtakım insanlar gördüm, o kavim Güneş’e tapıyordu, Allah’ı bilmiyordu. Şeytan bunu onlara güzel göstermişti”51 dedi. Kuş, Hz. Süleyman (a.s.)’a bunları söylüyor! Demek ki bütün mahlûkat, hayvanlar rabbini biliyormuş. Biz ise onlara sanki onlar hiçbir şey bilmeyen hayvanlarmış gibi bakıyoruz; çünkü bize “onlar hayvandır, bir şey bilmezler” diye öğretilmiş. Hâlbuki öyle değildir! Hayvanların her biri akıl sahibi, iman sahibidir ve her biri rabbini hamd ile tesbih eder.

Allah, Kur’an’da bir de karıncayı anlatır. “Süleyman, karıncaların bulunduğu bir vadiden geçerken (kraliçe) karınca dönüp diğer karıncalara dedi ki: Süleyman, ordusuyla beraber geliyor, farkında olmadan sizi ezebilir, hemen yuvanıza dönün. Bunun üzerine Süleyman, karıncanın bu sözüne tebessüm etti ve güldü.”52 Demek ki karınca konuşuyormuş, hatta Hz. Süleyman (a.s.)’ı ve mü’minleri de tanıyor, bir mü’minin farkında olarak onları ezmeyeceğini biliyormuş.

Bu yüzden mahlûkata bakarken Allah’ın Hayy ismiyle onlara bakmamız, her şeyin diri olduğunu, akıl sahibi, iman sahibi olduğunu ve rabbini hamd ile tesbih ettiğini bilmemiz, bunu asla unutmamamız gerekir. Yoksa varlığa, mahlûkata haksızlık etmiş, onların haklarını teslim etmemiş oluruz. Durum böyle olunca Allahın bir ismini bile bilmesek, anlamasak, tanımasak Allah’a hakkını nasıl teslim etmiş oluruz!

Allah, ölüm ile hayatı anlatırken bizim anladığımız gibi anlatmaz. Allah iman etmeyenler için “ölü”53 demiş, kendi yolunda ölenlerin ise ölü olmadığını söylemiş, bu yüzden ayet-i kerimede “Allah yolunda ölenler için ölü demeyin, onlar diridir. Onlar başka bir hayat ile rableri katında rızıklanırlar; ama siz bunu anlayamazsınız (kavrayamazsınız, bunun farkına varamazsınız)”54 buyurmuştur. Birine zahiri olarak baktığımızda onu diri olarak görebiliriz; ama manevi olarak ölüyse o hayvan gibidir ve ebediyen kaybetmiştir. Bu yüzden Allah’a iman etmeyenler zahiri olarak diri görünseler de aslında ölüdürler; Allah’a iman edenler zahiri olarak ölü görünseler de aslında diridirler. Bunu Allah söylüyor.

Hayy aynı zamanda hayâ demek, hayâ eden demektir. Hayâlı olmak manevi diriliği gerektirir; yani biri kendi maneviyatından, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhtan perdelenmişse manevi olarak diri değil ölüdür. Bu yüzden de utanmaz, hayâ etmez. Mesela hayvanlarda Allah’ın nefhettiği ruh olmadığı, Allah’ın isimlerinin tecellisi onlarda farklı olduğu için hayvanlar hayâ etmezler. Dolayısıyla biri Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu kaybederse beraberinde hayâsını da kaybeder ve hayvanlar gibi olur.

Hayâ etmiyorsak hakikatimizi perdelediğimiz içindir. Eğer iman edip rabbimize âbd olmayı kabul edersek beraberinde hayâyı da kazanırız; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “iman etmeyenler, hakkı ve hakikati örtüp kendisinden perdeleyenler, kâfirler, Allah’ın kendilerini ne kadar çok sevdiğini bilseler, anlasalardı kâfir olmaktan, hakkı ve hakikati örtmekten hayâ ederlerdi” buyurmuştur.

Okuyacağımız bu ayet, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile ilgilidir. Allah mü’minlere, sahabeye hitap eder. “Ey iman edenler! Allah’ın nebisinin, resulünün evine giderken belli belirsiz zamanlarda rastgele gitmeyin. O sizi yemeğe davet ederse davetine icabet edip gidin, yemeğinizi yiyin; ama oturup sohbete dalmayın. Yemeğinizi yediğinizde hemen kalkıp çıkın. Eğer böyle yapmazsanız sizin bu tavrınız Allah’ın resulüne eziyet verir. Bununla beraber Allah’ın resulü bunu söylemekten hayâ eder (size yemeğinizi ikram ettikten sonra “haydi kalkın” demekten hayâ eder) ama Allah, hakkı söylemekten hayâ etmez.”55 Yani “Allah’ın resulüne eziyet etmeye hakkınız yoktur. Sakın öyle yapmayın, Allah’ın resulüne eziyet etmeyin” buyurdu Allah.

Bu ayetten ne anlamamız gerekir?

Biri kendisi için bir şeyi söylemekten hayâ edebilir. Bu durumda onu tanıyan birinin Allah adına hayâ etmeden hakikati olduğu gibi ona eziyet eden kişiye söylemesi gerekir. Mesela; biri bir başkasına yanlış yaptığında, saygısızlık yaptığında karşısındaki hayâ ettiği için susuyor, bir şey demiyorsa buna şahit olan kişinin o yanlış yapana Allah adına; “senin bu yaptığın doğru değildir. Bu tavrın, bu hareketin ona eziyettir; ama o bunu sana söylemekten hayâ ediyor. Allah söylemekten hayâ etmez, Allah hakkı söyler, hak budur, doğru budur” demesi lazım.

Allah hayydır, bununla beraber hayâ sahibidir. Allah’ın hayâ sahibi oluşu onun şanına layık şekildedir. Allah kendisindeki bu sıfatı insanlara, meleklere ve cinlere bahşetmiş onlara bu ismiyle de tecelli etmiştir.

Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, iblise Hz. Osman (r.a.)’ı sorunca iblis; “ben ondan hayâ ederim; çünkü melekler de ondan hayâ eder” demiştir. İblis cinlerdendir ve o bile Hz. Osman’dan hayâ ediyormuş. Allah bu sıfatıyla insanlara, meleklere, cinlere tecelli etmişse o halde en kâmil manadaki tecelli yine kendisine aittir; yani en kâmil manada hayâ eden Allah’tır; çünkü El Esmau’l Husna, Allah’a aittir.

Allah’ın hayâ etmesi kullarının hayâ edişine benzemez. Kullar kınanmaktan ya da yanlış anlaşılmaktan dolayı hayâ eder; ama Allah kınanmaktan ya da yanlış anlaşılmaktan, ayıplanmaktan dolayı hayâ etmez. Allah’ın hayâ etmesi böyle değildir.

Allah’ı en kâmil manada tanıyan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. İsterseniz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in Allah’ın hayâ edişiyle ilgili hadislerini okuyalım. Öyle ki rabbimizi peygamberimizden, örneğimizden tanımış olalım.

“Allah hayâ sahibidir, hayâ edenleri sever. Ümmetimden açıktan açığa günah işleyenler hariç, ümmetimin hepsi affedilmiştir; ama Allah, açıktan açığa günah işleyip hayâ etmeyenleri affetmez. Allah hayâ ve kerem sahibidir. Kulunun kendisine dua için kalkan ellerini boş çevirmekten hayâ eder.”56

Demek ki açıktan açığa günah işleyip insanlardan, mü’minlerden hayâ etmemek Allah’tan hayâ etmemek manasına geliyormuş. Allah hayâ sahibidir; günahı ve kusuru örten, perdeleyen, onu açmayan ve ifşa etmeyendir; çünkü Allah hayâ sahibidir, kul utanınca Allah da ondan utanır ve onun günahını örter.

“Bir kulun saçı ve sakalı İslam yolunda beyazlaşırsa Allah ona azap etmekten hayâ eder.”57 Yani Allah iman edip ibadetini yapmaya çalışan ve mü’min, Müslüman olarak saçı beyazlayan birine azap etmekten hayâ eder; çünkü Allah hayâ sahibidir. Biri yarım yamalak bir şekilde kulluğunu yapmış olsa bile Allah ona bu çabasından, gayretinden dolayı azap etmekten hayâ eder.

“Allah, Kıyamet günü mü’min kulunu huzuruna alıp ona; ‘falan gün şu şu günahları işledin’ buyurur ve ona günahlarını itiraf ettirir. Kul da ‘evet, ya rabbi! İşledim’ der. O anda kul bu günahlarından, yanlışlarından dolayı helak olacağını düşünür. Bunun üzerine Allah, kuluna şöyle buyurur; sen dünyadayken bu günahlarından dolayı utanmıştın, ben de bu günahlarını örtmüştüm. Seni dünyada utandırmadığım gibi burada da utandırmayacağım, bu günahlarını mağfiret ettim.”

Bu; Allah’ın, mü’min kulunun günahlarını hiç olmamış gibi sildiği manasına gelir. Hadisteki mü’min; iman edip Allah’ı her şeyden çok seven, bununla beraber hataya, günaha düşüp tövbe edemeden ahirete gitmiş bir kuldur.

Bu durumda dikkat etmemiz gereken husus nedir?

Allah’tan ve onun kullarından hayâ etmek, günahımızı gizleyip açığa vurmamak, yanlışlarımızla, günahlarımızla övünerek onu ortaya dökmemektir. Biz günahımızı örtersek Allah da hem bu dünyada hem de kıyamette günahımızı örter. Bunu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz söylüyor ve bunun üzerine söylenecek başka bir söz yoktur!

Sahabe anlatır;

“Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir cemaatin içinde oturup onlara sohbet ediyordu. Bu arada karşıdan üç kişi cemaatin yanına geldi. Bunlardan bir tanesi ileri geçip boş bir yerde, ikincisi cemaatin arkasında oturdu. Üçüncüsü de şöyle biraz baktı ve gitti.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki;

-Şu üç kişinin halini size haber vereyim mi? -Bu üç kişiden bir tanesi öne geçip boş bir yerde oturarak Allah’a döndü, Allah da ona döndü. İkincisi ise hayâ edip ileri geçmedi, topluluğun hemen arkasında oturdu. O, hayâ edince Allah da ondan hayâ etti. Üçüncüsü de Allah’tan yüz çevirip gitti, Allah da ondan yüz çevirdi, buyurdu.”

Bu hadisten ne anlamamız gerekir?

Allah, kullarına muamele ederken onların tavrına, haline göre muamele eder. Kul, Allah’a dönünce Allah da ona döner, Allah’tan yüz çevirince Allah da ondan yüz çevirir. Aynı şekilde kendisinden hayâ edenden de hayâ eder. O halde Allah’tan hayâ edip etmediğimize bakmamız gerekir.

İnsanlardan hayâ ettiğimizde Allah’tan da hayâ etmiş oluruz, dolayısıyla hayâlı olmuş oluruz; ama baktığımızda iblis, şeytan bu hayâmızı gidermek, çoluk çocuğumuzu hayâsızlaştırmak için elinden geleni yapıp bütün çabasını, gayretini ortaya koyuyor. Hayâmızı gidermek, hayâ duygumuzu silmek için en olmayacak şeyleri bile televizyondan göstertiyor. İster televizyon izlerken, ister başka şekilde olsun kesinlikle şeytanın hilesine kapılıp hayâmızı kaybetmememiz gerekir; çünkü bütün peygamberlerin “hayâ etmiyorsan istediğini yap” diye bir sözü vardır; yani hayâsını kaybedenler her şeyini kaybetmiştir, bu yüzden de her şeyi yapabilirler.

Hayâ, imanın ayrılmaz bir parçasıdır. Akıl, hayâ ve iman birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Biri hayâsını kaybederse imanının üçte birini kaybetmiştir.

Evet, hayâyı en kâmil manada hayâ sahibi olan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den, onun hadislerinden öğreniyoruz.

“Bilin ki kim ahiret hayatını dilerse dünya hayatının süsünü terk eder, dünyayı ahirete tercih etmez. İşte, kim bunu yaparsa Allah’tan gereği gibi hayâ etmiştir.”58

Demek ki Allah’tan hayâ etmek; ahireti dünyaya tercih edip dünya süsünü terk etmek ve dünya süsünü ahiretin arkasına atmakmış.

Peki, Allah’a karşı nasıl hayâlı olmak gerekir?

Öncelikle Allah’a herhangi birini veya bir şeyi şirk koşmaktan, Allah’a hakkını teslim edememekten, onu anlamamaktan, öğrenmemekten, tanımamaktan hayâ etmemiz gerekir.

Allah ayet-i kerimede; “kendinizi yermeyin”59 buyurmuştur. Bu yüzden kendimizi yermekten, aşağılamaktan da hayâ etmemiz gerekir; çünkü Allah, kuluna; “sen yeryüzündeki halifemsin, sana ruhumdan nefhetmiş, melekleri secde ettirmişim, kendimden sana ruh vermiş, hayat vermişim”60 buyurmuştur. Hal böyleyken biri kendini yererse Allah’tan hayâ etmemiş olur. Bundan dolayı kulun kendini yermekten, Allah’ın kendisine verdiği kıymeti, değeri, şerefi taşıyamamaktan hayâ etmesi ve şerefini taşımaya çalışması gerekir.

Kul, Allah’ın kendisine verdiği bu şerefi nasıl taşımalıdır?

Allah’a hamd ederek, onu tesbih ve tekbir ederek, bununla beraber insanların yanında insanlık şerefini, onurunu koruyarak, Hz. İnsan olduğunu, her anda Allah’ın huzurunda olduğunu unutmayarak ve Allah’tan hayâ ederek bu şerefi taşımalıdır. Kul böyle olur ve şerefini taşırsa hayâ sahibi olur, gerçek manada diri olmuş, hayy olmuş olur.

İnsanın hayâsı Allah’ın Hayy isminin tecellisi kadardır. Birinde Allah’ın Hayy ismi ne kadar tecelli ederse hayâsı da o kadar olur. Allah’ın Hayy ismi en kâmil manada Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’de, peygamberlerde sonra onlara yakın olanlarda tecelli etmiştir. Bu durumda en kâmil manada hayâ sahibi olanlar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, peygamberler ve onlara yakın olanlardır.

İsterseniz daha iyi anlaşılması için Allah’ın Hayy isminin Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’de nasıl tecelli ettiğiyle ilgili biraz örnek vereyim.

Sahabeler anlatır;

“Biz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yüzüne doya doya bakamazdık; çünkü bunu fark ettiğinde hayâ eder, kızarır, terlerdi. Biz de onu incitmemek için doya doya onun yüzüne bakamazdık.”61

“Biri Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bir şey sorduğunda bütün göğsüyle ona döner, karşısındakini ciddiye aldığını ona gösterirdi.”

“Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, biriyle karşılaşıp selam verdiğinde onun elini tutup musafaha ederken karşıdaki onun elini bırakmadan o onun elini asla bırakmazdı.”

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunları utandığı için böyle yapardı ve sadece yetişkinlerden değil aynı şekilde küçüklerden de hayâ ederdi. Yalnız unutmamak lazım ki hayâ etmek kuru kuruya utanmak değildir. Hayâ etmek; Allah’tan dolayı kulun gönlünü ciddiye alıp ona Allah’tan aldığı değeri göstermektir.

Yine sahabeler anlatır;

“Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber bir yerden geçerken çocuklar yol kenarında oyun oynuyordu. Bu arada çocuklar gelip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in elini öptüler. Çocuklardan bir tanesi de oyun sırası onda olduğu için oyuna devam ediyordu ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; ‘ya Resulullah! Bekle, ben de geleceğim’ dedi. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de durup çocuğun oyununun bitmesini bekledi. Biz de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber bekledik. Çocuk, oyununu bitirince gelip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in elini öptü, ondan sonra yolumuza devam ettik.”

Çocuk, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “dur” dediği için çocuktan bile hayâ edip duruyor ve çocuğun oyununun bitmesini bekliyor! Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bu hayâsı elbette ki kuru kuruya bir utanma değildir, aynı zamanda muhabbeti ve sevgisiyle orantılıdır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz haftada en az bir sefer Uhud dağına giderdi. Niçin böyle yaptığını anlamayanlara; “Uhud bir dağdır, bu doğru; ama Uhud bizi sever, biz de Uhud’u severiz”62 buyurmuştur. Bu bir bakış meselesidir. İşte, doğru bakış, hak bakış bu bakıştır.

Mesela; dergâhtaki her şey de “Allah” diyenleri, Allah’a hamd edenleri sever. Hatta biz mescitte Allah’ı zikrederken buradaki şeylerin hepsi zikrimize iştirak eder. Bazı kardeşlerimiz böyle olduğunu müşahede etmiştir. Bir taş bile Allah’a iman edenleri görünce sevinir, o kula muhabbetle bakar. Bu bütün eşya için, bütün varlık için böyledir. Bu yüzden her şey Allah’ın Hayy ismiyle diridir, iman sahibi, akıl sahibidir. Bununla beraber rabbini hamd ile tesbih eder, zikreder, Allah yolundadır.

Evet, Allah’ın Hayy ismini kapsayan bazı ayetleri okuduk, Hayy ismiyle ilgili Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den örnekler verdik. Şimdi de Allah’ın Hayy ismini ayetlerde geçtiği gibi öğrenmeye, anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Huvel hayy: “O hayydır.” Allah hayydır. Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” Çünkü hakiki hayy olan odur, her şey onunla diridir, her şeye diriliğini, hayy oluşunu veren odur. Eğer biri bir şeyi diriltebiliyorsa o zaman ilah o olsun! Allah’tan başka hiç kimse bir şeyi diriltemeyeceği ve ilah o olduğu için Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın. İlah sadece odur; çünkü o hayy olandır, diri olandır. Fed’ûhu: “Ona dua edin.” Ondan isteyin, onu davet edin. Nasıl? Muhlisîne lehud dîn: “Dini ona has kılarak.” Muhlis olarak, halis olarak ona dua edin.

Din hayat demektir. Bizim hayatımız, diriliğimiz Allah’a aittir. Bu yüzden hayatımızı Allah’a, Allah’ın bize bahşettiği şerefe göre Allah için; yani Hz. İnsan olarak yaşamamız gerekir.

Peki, Allah’a göre Hz. İnsan olarak nasıl yaşamamız gerekir?

El hamdu lillâhi rabbil âlemîn:63 “Âlemlerin rabbi olan Allah’a hamd olsun.” Öncelikle hayatımızı âlemlerin rabbi olan Allah’a hamd ederek ve bütün mahlûkatın tesbihine iştirak ederek; yani onlarla beraber “el hamdu lillâhi rabbil âlemîn” diyerek yaşamamız, aynı şekilde bütün varlığı, hamda layık olan Allah’a göre okumamız, anlamamız gerekir.

Allâhu lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” El hayyul kayyûm: “O, hayy ve kayyumdur.” Allah haydır; diri olandır, diriltendir. Bununla beraber kayyumdur; kıyamda tutandır, varlığı varlıkta tutandır. Bütün varlık onunla varlıkta durur, o hayy ve kayyumdur; diridir ve varlıkta, kıyamda durur. Lâ te’huzuhu sinetun ve lâ nevm: “Ona ne bir gaflet, ne bir uyku, ne de bir uyuklama hali gelir.” Allah’ın hayy oluşu insanın ve varlığın hayy oluşuna benzemez. Diğer varlıklar ve insan, Allah’ın Hayy ismiyle diridir; lakin gaflete düşebilir, uyuyabilir, dalgın olabilir; ama Allah’ın hayy oluşu varlığın hayy oluşuna benzemediği için Allah’a ne bir gaflet, ne bir uyku, ne de bir uyuklama hali gelir. Bu ayet aynı zamanda “sakın, ‘rabbim beni unuttu, rabbim farkında olmaz’ ya da ‘üzerinden zaman geçerse Allah unutur’ demeyin” manasına gelir.

Lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fil ard: “Yerde, gökte (ve her ikisi arasında) her ne varsa ona aittir.” Hepsi onun hayy ve kayyum tecellisiyle diridir, varlıkta durur. Menzellezî yeşfeu indehû illâ bi iznih: “Onun izni olmadan kim şefaat edebilir!” Onun izni olmadan kim kime yardım edebilir, kim nasıl bir yardımda, bir şefaatte bulunabilir! Bütün bunlar ancak o izin verirse olur. Bütün nimetler, bütün ikramlar hepsi Allah’tandır, hepsi onun izniyledir. Ya’lemu mâ beyne eydîhim ve mâ halfehum: “O, önünüzdekini de, arkanızdakini de bilir.” Yani yaptıklarınızı, yapacaklarınızı, yapmanız gerekip de yapmadıklarınızı da bilir.

Ve lâ yuhîtûne bi şey’in min ilmihî illâ bi mâ şâe: “Hiç kimse onun ilminden hiçbir şeyi ihata edemez, ancak onun dilediği kadarıyla.” Herkes ancak Allah’ın dilediği kadarıyla onun ilminden öğrenebilir, alabilir; yani Allah senin ilminden ne kadarını öğrenmeni takdir etmişse sen ancak o kadarını anlayabilirsin. Bu yüzden “ben Allah’ı anladım” deme; çünkü Allah’ı ancak kendi gönlün, ilmin, marifetin, imanın ve Allah’ın sana bahşettiği hikmet kadar anlayabilirsin.

Vesia kursiyyuhus semâvâti vel ard: “Onun hükümranlığı gökleri ve yeri kaplamıştır.” Ve lâ yeûduhu hıfzuhumâ: “Onları muhafaza etmek ona ağırlık vermez.” Yeri, göğü muhafaza etmek, idare etmek onun için ağır bir iş değildir. Ve huvel aliyyul azîm:64 “O, âliyy ve âzimdir.” O, yüceler yücesidir, azamet sahibidir, bütün varlık onun yanında küçücük kalır. Bütün varlığı idare etmek, diri tutmak, kıyamda tutmak, yönetmek ona basit gelir; yani bütün varlık Allah için küçücüktür.

Allah bu ayette “selam” kelimesi yerine tahiyye kelimesini; yani “hayâ, hayat veren” kelimesini kullanır. Ve izâ huyyîtum bi tahıyyetin: “Bir selamla selamlandığınızda.” Fe hayyû bi ahsene minhâ: “Ondan daha güzel bir selamla ona karşılık verin.” Ev ruddûhâ: “Ya da aynıyla ona iade edin.” Ona ayniyle selam verin. İnnallâhe kâne alâ kulli şey’in hasîbâ:65 “Muhakkak ki Allah her şeyin hesabını sorandır.”

Tahiyye; diriltmek ve dua manasına gelir. Selam da; dua demektir. Demek ki duamız, selamımız birbirimiz için hayat oluyormuş. Bu durumda biri zahiri olarak bize dua etse veya bir selam verse ona ondan daha güzel bir dua ve selamla ya da ayniyle mukabele etmemiz gerekir. Böyle yapmazsak Allah bunun hesabını bize sorar. Allah böyle söylüyor. Bize iyilik yapıp tahiyyede bulunan, ikramda bulunan birine karşı daha güzeliyle veya ayniyle mukabele etmezsek nankörlük yapmış oluruz. Bu yüzden selam vermek, dua etmek; diriltmek demektir.

Allah, cennete “selam yurdu”66 demiştir. Birine selamun aleykum: “Allah’ın selamı üzerine olsun” dediğinde selam verdiğin kişiye; “Allah’ın Selam ismiyle selamette ol; yani benden yana selamette ol, benden sana hiçbir zarar gelmez; çünkü sen, Allah’ın selamıyla selamdasın, Allah’ın korumasındasın. Bu durumda ben haddimi aşıp sana zarar vermem, bundan korkarım, hayâ ederim” demiş ve karşımızdakine dua etmiş oluruz.

Allah ayet-i kerimede; “Allah nankörleri sevmez”67 buyurur. Biri bize bir iyilik yapmışsa onu unutmamamız, yok saymamamız lazım. Mesela; her anne, babanın kendi evladı üzerinde iyilik hakkı vardır. Bu yüzden onların bu hakkını asla unutmamamız gerekir; çünkü anne ve baba, evladına tahiyye vermiş, tabiri caizse evladına hayat vermiş, ikramda bulunmuştur. Hal böyleyken anne ve babasına karşı iyilik yapmayanlar nankörlerden olur. Hiç kimse onların hakkını yok sayamaz, sayarsa “Allah her şeyin hesabını sorandır” ayetinde buyurduğu gibi Allah ona bu yaptığının hesabını sorar. Allah zahiri olarak bir selamın bile hesabını sorar.

Allah ayet-i kerimede; “fitne, adam öldürmekten daha beterdir”68 gıybet için de “ölmüş kardeşinin etini yemektir”69 buyurur. Ölmüş kardeşinin etini yemek canavarlaşmak demektir. Nasıl ki selam vermek, dua etmek, insanı diriltmekse aynı şekilde gıybet etmek de öldürmektir. Bu durumda gıybetle, fitneyle insanları öldürüyor muyuz yoksa tahiyyelerle, selam ve duayla insanları diriltiyor muyuz diye kendimize bakmamız gerekir.

Ve tevekkel alâl hayyillezî lâ yemût: “Hayy ve ölümsüz olana tevekkül et.” Hayy ve ölümsüz olan Allah’a tevekkül et, güven; yani ölümlüye güvenme, tevekkül etme. Tevekkül edilmesi gereken, vekil edinilmesi gereken Allah’tır. Eğer ölümlü birine tevekkül edersen o ölür ve ona olan güvenin boşa çıkar sonra hayal kırıklığına, hüsrana uğrarsın. Bu yüzden hayy ve ölümsüz olan Allah’a güvenmen gerekir.

Ve sebbih bi hamdihî: “Onu hamd ile tesbih et.” Allah’ın, bütün noksan sıfatlardan beri olduğunu, münezzeh olduğunu bil ve buna iman et. Bir de ona hamd et. Allah’a hamd etmek için onun isimlerini bilmen gerekir; çünkü Allah’a isimleriyle, Esmau’l Husna’yla hamd edebilirsin, onu övebilirsin. Ve kefâ bihî bi zunûbi ibâdihî habîrâ:70 “Bununla beraber (Allah’ın) onun kullarının günahlarından haberdar olması yeterlidir.”

Ellezî halakal mevte vel hayât: “Ölümü ve hayatı yaratan odur.” Allah, hayatı nasıl yaratmışsa ölümü de öyle yaratmıştır. Allah bir de “her nefis ölümü tadacaktır”71 buyurmuştur. Demek ki ölümü tatmak varmış; yani ölüm yok olmak değil tadılan bir şeymiş; çünkü insan ölünce başka bir hayatla dirilir. Bu yüzden zannettiğimiz manada ölüm diye bir şey yoktur. Bununla beraber nasıl ki bütün mahlûkatın zahiri bir tarafı varsa bir de manevi tarafı vardır. Bütün mahlûkat için ölüm diye bir şey yoktur. Kıyamet günü hepsinin şahit olduğunu, şehadet etmeye geldiğini göreceğiz.

Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “bir yerde namaz kıldığınızda o yer gelip sizin orda secde ettiğinize şehadet edecek” buyurur. Orası bizim anlamadığımız bambaşka bir hayattır; çünkü her şey Allah’ın Hayy ismiyle diridir ve Allah’ın Hayy tecellisi ölmez.

Evet, ayet devam ediyor. Allah ölümü ve hayatı neden yarattı? Li yebluvekum: “İmtihan etmek için.” Peki, Allah neden imtihan eder? Eyyukum ahsenu amelâ: “Hanginiz güzel yaparsınız diye.” Hanginiz güzel yaparsınız, güzel amel işlersiniz diye Allah sizi imtihan eder. Demek ki imtihan buymuş. Ve huvel azîzul ğafur:72 “O, aziz ve ğafurdur.” Bütün şeref, bütün izzet, Allah’a aittir. Bununla beraber o ğafurdur. Siz bu şerefi yarım yamalak taşısanız, hakkını veremeseniz de o ğafurdur.

İ’lemû: “Bilin ki.” Bir ayette ne zaman “i’lemu” ya da “ya’lemu” kelimeleri gelse Allah’ın o ayette; “size bildiriyorum, şimdi size bir şey öğreteceğim, bilin, öğrenin” dediğini anlamamız gerekir. Allah neyi öğretecek? Ennemâl hayâtud dunyâ: “(Bilmiş olun ki) Dünya hayatı sadece.” Leibun: “Bir oyundur.” Bir oyundan ibarettir. Ve lehvun: “Bir eğlencedir.” Yani dünyayı ahiretin tarlası olarak anlamaz, bu dünyada ebedi hayatını kazanmaya, Hz. İnsan olmaya çalışmazsan geriye bir oyun ve eğlencenin kaldığını sana anlatıyorum, öğretiyorum. Ve zînetun: “Ve bir süstür.” Dünya hayatı bir süstür. Ve tefâhurun beynekum: “Ve birbiriniz arasında onunla iftihar etmedir (övünmedir).” Ve tekâsurun fîl emvâli vel evlâd: “Bir de malı ve evladı çoğaltma yarışından ibarettir.” Bununla birbirinize karşı övünürsünüz.

Ke meseli ğaysin a’cebel kuffâr: “O bir yağmura benzer ki çiftçilerin hoşuna gider.” Bu dünya hayatı, Allah’tan bağımsız olunca çiftçilerin hoşuna giden bir yağmura benzer. Nebâtuhu: “Onun nebatı (faydası).” Mal ve evlat çokluğu hoşunuza gider. Summe yehîcu: “Sonra (o mal, evlat çokluğu size) heyecan verir. Fe terâhu musferra: “Sonra bir de bakarsın ki sararmış.” Dünya hayatı bitkilerin yeşerip sonbaharda sarardığı gibi öyle sararır. Summe yekûnu hutâmâ: “Daha sonra da (sararmış) çer çöp haline gelir.”

Allah dünya hayatını bir mevsim gibi anlattı. İnsan da önce yeşerip büyür, mal, mevki, evlat sahibi olur ve onunla övünür. Sonra yavaş yavaş hayatının sonuna yaklaşıp sararır. Daha sonra ise çer çöp haline gelir; yani artık yaşlanır, eli, ayağı tutmaz, konuşamaz, aklı doğru dürüst çalışmaz olur ve hafızasını yavaş yavaş kaybeder. Artık sararmıştır, bu vakitten sonra bütün dünya onun olsa ne olur!

En son ne olur?

Ve fîl âhirati azâbun şedîd: “(İşte böyle yapanlar için) Ve ahirette şiddetli bir azap vardır.” Dünya hayatında ebedi hayatını kazanmayıp mala, evlada, mevkiye kıymet, değer vererek onun peşinde koşanlara bu yaptıkları ahirette şiddetli bir azap olur; ama bunun tersi de olabilirdi. Ve mağfiratun minallâhi ve rıdvân: “(Ama o isteseydi) Allah’tan bir mağfiret bir de Allah’ın rızasını (kazanabilirdi).” Yani hayatını dünyanın, malın, mevkinin veya evladın peşinde yaşayarak harcamasaydı Allah’ın mağfiretini ve rızasını kazanabilirdi.

Evet, hayatını dünya peşinde koşarak harcayanlar sararır ve Allah’ın rızasını kaybeder. Bir de hayatını Allah’ın rızası, mağfireti peşinde yaşayarak harcayanlar vardır, onlar sararmazlar. Bu onlar için hem bu dünyada hem de ahirette rahmet olur, selam olur. Hiç bu ikisi bir olur mu!

Ve mâl hayâtud dunyâ illâ metâul ğurur:73 “Dünya hayatı aldatıcı bir yararlanmadan başka bir şey değildir.” Ondan istifade edersin; ama o seni aldatır. Eğer dünya hayatını Allah yolunda, Allah’ın rızasını, mağfiretini kazanma yolunda yaşamazsan hayata aldanmış olursun. Hayat, hakikati yaşamak demektir. Bu durumda hakikati; yani Allah için olmayı yaşamadıysan hayatı yaşamamışsın, sadece aldanmışsın demektir.

Allah bir hadis-i kutside; “insanı dünyaya gönderdim ki varlığını tatsın diye” buyurur. İnsanda iki türlü varlık vardır. Bunlar bedene ait varlığı bir de manevi varlığıdır. Varlığın bedeni tarafı dünyadaki nimetlerle tadar. Manevi taraf ise Allah’ın insana nefhettiği ruhtur ve insanın bunu Allah ile tatması, Allah’ın nurunu, Allah’ın güzelliğini kendinde tatması, bilmesi gerekir. Bilmek farklı, tatmak farklıdır. Sadece bilmek iman olmaz; çünkü iman tadılınca iman olur. Bu aynı şekilde ibadet için de böyledir.

Mesela; sadece abdest alıp, kıbleye dönmek, eğilmek, kalkmak, duaları okumakla namaz olur mu? -Elbette ki olmaz. Bu, namazın zahiri tarafıdır ve namazın sadece zahiri tarafıyla namaz kılınırsa o namaz içi boş, ruhsuz bir namaz olur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “namaz, mü’minin miracıdır”74 buyurmuştur. Namazın içinin dolu olması, o namazın tam bir namaz olması için insana miraç gerekir. Namazının miraç olabilmesi için de insanın kendini gönül itibariyle Allah’ın huzurunda miraçta bilmesi, Allah’ın huzurunda durup hesabını Allah’a vermesi gerekir. İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:75 “Yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz” derken bunu arada hiçbir vasıta olmadan direkt olarak Allah’a söylememiz lazım; çünkü bu hitabı direkt Allah’a yaparız. Allah’a bunu söylemediğimiz bir namaz içi boş, ruhsuz ve ölü bir namazdır.

İbadetlerin de ruhu vardır, onların ruhu niyettir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ameller niyetlere göredir”76 buyurmuştur. Niyeti doğru olmayan, düzgün olmayan bir ibadet kabul görmez, dolayısıyla insana fayda da vermez. İbadetin niyeti Allah’ın rızasıdır. Dolayısıyla içinde Allah’ın rızası olmayan ibadetler içi boş ibadetlerdir.

Aynı şey oruç için de geçerlidir. Mesela biri; “oruç iyi ve faydalı bir şeydir. Oruç tutunca perhiz yapmış oluruz, bunun da mideye, sağlığa çok faydası vardır, oruç tutayım kilo vereyim” derse oruç tutmuş olur mu? -Olmaz; çünkü oruç tutmamış, ibadet etmemiş sadece kendi sağlığı için perhiz yapmış olur. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “insanlardan öylesi var ki namaz kılarlar, onlara sadece yorgunluk kâr kalır. Oruç tutarlar, onlara sadece açlık kâr kalır”77 buyurmuştur.

Peki, oruç tutarken açlığın bize kâr kalmaması için niyetimizin nasıl olması gerekir?

Bu niyeti; “ya rabbi! Benim nefsimin, vücudumun, bedenimin arzusu, isteği yemek ve içmektir; ama sen ‘imsaktan iftara kadar helal olanı yemeyin, içmeyin’ buyurdun ya ben de senin emrini, senin benim için güzel gördüğünü, ‘güzel’ dediğini kendi nefsimin arzusundan, isteğinden daha çok seviyorum; çünkü ben seni seviyorum. Bu yüzden ben de imsaktan iftara kadar yemeyecek, içmeyeceğim hem de helal olanı yemeyecek, içmeyeceğim” şeklinde getirmemiz gerekir.

Bu da yetmez; çünkü oruç sadece yememek ve içmemek değildir. Yememek ve içmemek orucun yüz parçasından sadece bir tanesidir. Orucu aynı şekilde dilimize, kulağımıza, gözümüze, elimize, ayağımıza, bedenimize ayrıca gönlümüze tutturmamız gerekir. Örneğin; oruçluyken birinin gıybetini yaparsak ölmüş kardeşimizin etini yemiş oluruz, dolayısıyla orucumuz bozulur. Allah “helal olanı yeme ve içme” dediği halde biz haram olanı yemişiz, bu durumda hiç oruçlu kalabilir miyiz! Tuttuğumuz o oruç nasıl oruç olsun! Kardeşlerimiz bu konuya çok dikkat etmeli, oruçlarını nefsine ve şeytana uyarak bozmamalıdır; yani onlara sadece açlık kar kalmamalıdır.

Kul binlerce, yüzbinlerce hata yapar, yanlış yapar, günah işler; ama Allah “ben ğafurum, ben ğaffarım, benim rahmetimden umudu kesme” demiş, bunun için ayet-i kerimede; “ey nefsini israf eden kullarım! Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin. Allah bütün günahları affeder (mağfiret eder, olmamış gibi muamele eder)”78 buyurmuştur. Yani “sana düşen; ‘ya rabbi! Beni affet, mağfiret et’ demendir. Böyle söylersen bütün günahlarını siler, hiçbir ayıbını da yüzüne vurmam, sana hiç yanlışın, günahın olmamış gibi muamele ederim” buyurmuştur.

Allah hayydır, hayat sahibidir. Allah kendisinden ve kullarından hayâ eden kulundan hayâ eder. Ayetleri, hadisleri okurken bunu hep beraber anladık. Bu durumda rabbimizden hayâ etmemiz, rabbimizi hatırlayınca, “Allah” deyince rabbimizin bu sıfatını, bu vasfını unutmamamız, yok saymamamız gerekir. Unutur ya da yok sayarsak Allah’a hakkını teslim etmemiş, takdir etmemiş oluruz.

Bu sohbetimizde Allah’ın El Hayy ismini hep beraber öğrenmeye, anlamaya çalıştık. İnşallah sonraki sohbetimizde Allah’ın Kayyum ismini ayetlerle, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hadisleriyle öğrenmeye, anlamaya çalışacağız.

Allah bizi Hayy isminin tecellisiyle diriltsin, bizi diri olanlardan eylesin inşallah! Allah bizi kendisine, kullarına karşı hayâ sahibi etsin, kendisinden hayâ edenlerden eylesin inşallah! Allah bizi kendisinden hayâ etmeyip şirk koşanlardan ve Kıyamet günü hayâ edenlerden, utananlardan eylemesin. Allah bizi dünyada da ahirette de mahcup eylemesin, bizi huzurunda utandırmasın inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Zumer /67, Hac /74, En’âm /91 ↩
  2. Buhârî, Deavat, 68. VII, 169, Müslim, Zikr, 6. III, 2062 ↩
  3. Araf /180 ↩
  4. Mülk /2 ↩
  5. İsrâ /44 ↩
  6. Hicr /29, Sâd /72 ↩
  7. Enfâl /24 ↩
  8. Şûrâ /52 ↩
  9. Rûm /52, Neml /80 ↩
  10. Araf /179 ↩
  11. Furkân /44 ↩
  12. Nisa /93 ↩
  13. Mâide /32 ↩
  14. Ali İmran /66, Hac /3 ↩
  15. Bakara /74 ↩
  16. Taberânî, El-Kebîr, Nr. 11470; İbn Mübarek, Kitabü’z-Zühd, Nr. 323; Ebü’ş-Şeyh, Kitabü’l-Azame, Nr. 1172; Suyûtî, Es-Sağîr, Nr. 8015; Heysemî, Ez-Zevâid, 10 /79 ↩
  17. En’âm /38 ↩
  18. Neml /24 ↩
  19. Neml /18-19 ↩
  20. Neml /80, Fâtır /22, Rûm /52 ↩
  21. Ali İmran /169, Bakara /154 ↩
  22. Ahzâb /53 ↩
  23. Tirmizi, Daavat, 118 ↩
  24. Beyhaki ↩
  25. Tirmizî, Kıyâmet, 2460 ↩
  26. Hucurât /11 ↩
  27. Hicr /29, Sad /72 ↩
  28. Tirmizî, Menâkıb, 16/3668; Deavât, 98/3535; Ahmed, IV, 240 ↩
  29. Buhârî, Cihad, 71; Ahmed B. Hanbel, Müsned, 3 /140 ↩
  30. Mu’min /65 ↩
  31. Bakara /255 ↩
  32. Nisa /86 ↩
  33. En’âm /127, Yunus /25 ↩
  34. Hac /38 ↩
  35. Bakara /191 ↩
  36. Hucurât /12 ↩
  37. Furkân /58 ↩
  38. Ankebût /57, Enbiyâ /35, Ali İmran /185 ↩
  39. Mülk /2 ↩
  40. Hadîd /20 ↩
  41. Fahreddin Râzî, et-Tefsîru’l-Kebîr, C: 1, S: 226, Sureden Çıkarılan Akli İncelikler Bölümü; Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, C: 10, S: 453 ↩
  42. Fatiha /4 ↩
  43. Buhârî, Bedü’l-Vahy, 1; Müslim, İmare, 155; Ebu Davud, Talak, 11 ↩
  44. İbn-i Mâce, Sıyâm, 21 ↩
  45. Zumer /53 ↩