EL ĞANİYY
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Rabbimizi güzel isimlerinden, El Esmau’l Husna’sından tanımaya, rabbimizin güzelliğini anlamaya çalışıyorduk. Bu sohbetimizde Allah’ın El Ğaniyy ismini yine Allah’ın kitabında kendini tanıttığı gibi tanımaya, öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Herhangi birini severken onu güzelliğine göre severiz; yani bize göre ne kadar güzelse ona olan sevgimiz de o kadardır. Allah ayet-i kerimede buyurur; “El Esmau’l Husna (bütün güzellikler, bütün güzel isimler) Allah’a aittir.”346 O halde rabbimizi de esmasından, güzelliğinden tanıdığımız, anladığımız kadarıyla severiz; çünkü imanımız ancak sevgimiz kadardır. Bu yüzden rabbimizi ne kadar tanırsak o kadar sevebiliriz, ne kadar seversek imanımız da o kadar olur.
Bir kere imanın inanmak olmadığını kesin olarak bilmemiz gerekir; çünkü Firavun da, iblis de Allah’a inanıyordu. Mesela iblis, Allah ile konuşuyordu. Hatta Allah, meleklere; “Âdem’e secde edin” deyince iblis de onların içindeydi; ama melekler secde ederken o secde etmemişti. Allah da ona; “ben sana secde etmeni emretmişken neden ona secde etmedin” buyurmuş, iblis de cevap olarak; “onu çamurdan, beni ateşten yaratmışsın. Ben ona nasıl secde ederim, ben ondan hayırlıyım” demişti. Allah da bunun üzerine; “iblis secde etmedi, o kâfirlerden oldu”347 buyurmuştur.
Evet, iblis inanan hatta Allah’ın hitabını işiten, Allah ile konuşan biridir; ama Allah’ı tanımadığı, Allah’ın isimlerine iman etmediği için kâfir olmuştur. Eğer iman etseydi hiç tereddüt etmeden o da melekler gibi secde eder, bu emrin mutlak surette kendisi için hayır olduğunu bilir, anlardı. Allah ayetin devamında iblise hitaben; “in aşağı, orası senin kibirleneceğin yer değildir”348 buyurmuştur. O halde biri kibirlenip büyüklenirse iblisin konumuna düşer.
İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir ve Allah’ın kendi ruhundan nefhettiği yaratılmış en şerefli varlıktır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “yerde, gökte, ikisi arasında ne varsa hepsini insanın hizmetine verdim”349 buyurmuştur. Allah bütün varlığı insan için, insanı da kendisi için, kendisine âbd olması, kul olması; yani kendisini sevmesi, kendisine âşık olması için yaratmıştır.
Her zaman söylüyorum, iman; Allah’a âşık olmaktır, Allah’a âbd olmak, Allah’ın rızası ve sevgisi peşinde koşmaktır. İmanı olmayanlar, imanı inanmak olarak anlamış olanlar bunu bilmez, anlamaz. Böyle olanlar amel işler; ama huzura gidince imanı olmadığı için amelinin de boşa gittiğini görür; çünkü Allah ayet-i kerimede; “Kıyamet günü en çok hüsrana uğrayanlar dünya hayatında doğru yaptığını zannedip yanlış yapanlardır”350 buyurmuştur. Onlar yaptıklarından bir de karşılık beklerler. Böylelerinin ameli vardır; ama imanları yoktur. Cennete gitmek için amel işlemişlerdir; ama yaratılışın gayesi, Allah’ın muradı bu değildir. Allah’ın muradı insanların ona âbd olmasıdır; yani onu sevmesi, ona âşık olması, onun rızası, sevgisi, dostluğu peşinde koşmasıdır.
Allah ayet-i kerimede; “Allah’ı zikir en büyüktür”351 buyurmuştur. “Allah” demek en büyüktür; ama bu öyle kuru kuruya “Allah” demek değildir. Kul “Allah” deyince maşukunu, onu kendi nurundan yaratan, ona kendinden hayat veren, varlık veren rabbini zikrettiğini bilmelidir. Kul “Allah” dedi mi onun için her şey bitmeli, artık kendisi bile olmamalı, kendisini de unutmalıdır. Bu hale gelebilmek için de rabbimizi tanımamız gerekir. Rabbimizi ne kadar çok tanırsak ona karşı aşkımız, muhabbetimiz, imanımız da o kadar artar. Dolayısıyla rabbimizi o kadar ciddiye alırız, rabbimize o kadar itaat etme imkânımız, gücümüz, kuvvetimiz olur.
Her sohbetimizde Allah’ın bir ismini zamanımızın yettiği kadarıyla anlatmaya çalışıyoruz. Sohbetimiz bittiğinde herkes mutlaka Allah’ın o ismi hakkında biraz bilgiye sahip olur; ama hiç kimse Allah’ın ismini tam olarak anlattığımızı ya da tam olarak anladığını zannetmemelidir, öyle zannederse doğru olmaz. Ben sadece kardeşlerimiz Allah’ın ismini anlasın diye onlara kapı açıyorum. Herkesin mü’min olarak bu sohbetleri dinledikten ya da okuduktan sonra kendilerine açtığımız bu kapılardan Allah’ın isimlerini tefekkür etmesi gerekir. Öyle ki o isimler kendilerinde tecelli etsin.
Evet, bu sohbetimizde de rabbimizi daha çok tanıyalım, öyle ki onu daha çok sevebilelim diye hep beraber Allah’ın El Ğaniyy ismini anlamaya, tanımaya çalışacağız inşallah.
Ğaniyy demek zengin demektir. Sadece Esmau’l Husna’yı okuyup “Allah ğaniyydir, zengindir” demek yetmez. Allah’ın nasıl zengin olduğunu ve Allah’ın zenginliği deyince ne anlamamız gerektiğini bir de tefekkür etmemiz gerekir.
Gerçek zengin, hakiki zengin ğaniyy olan Allah’tır. İnsanlar da zengin olur; ama insanların zenginliği hakiki değildir, geçicidir, Allah’ın takdir ettiği bir zamana bağlıdır. Eğer insan gerçekten Allah’ın kendisine ikram ettikleriyle gerçek zengin olmuş olsaydı onu bırakıp gitmezdi ya da zenginliği elinden çıkmazdı. Allah’ın ikram ettiklerinin insanın elinden çıkması, insanın bu zenginliği kaybetmesi onun gerçek zengin olmadığının delilidir. İnsana ister mal, ister servet, ister mevki, makam verilmiş olsun o geçici süreliğine sadece bir emanetçidir. Hatta sadece bunlar değil insanın kendi bedeni de, sıhhati de, canı da kendisine emanettir. Kısacası insandaki her şey onda emaneten vardır. Bu yüzden insan hiçbir şeyle ğaniyy olmaz.
Hâlbuki Allah’ın zenginliği, ğaniyy oluşu hakikidir; çünkü her şeyi yaratan odur. Bununla beraber insan zengin olunca bile kendi malına muhtaçken Allah kendi zenginliğine hiçbir şekilde muhtaç değildir. Bu nedenle hakiki zengin, hakiki ğaniyy olan sadece Allah’tır.
Peki, insan da ğaniyy olur mu?
Evet, insan da ğaniyy olur; çünkü Allah’ın isimlerinin halife olan kulunun üzerinde tecelli etmesi gerekir. İnsan, mal ve mevki ile ğaniyy olmaz, sadece Allah ile ğaniyy olur, zengin olur. Kul, Allah’a iman edip onu severse, Allah’ın rızasını kazanırsa, Allah’ın isimleri, güzelliği onda tecelli ederse, Allah da onu severse o, Allah ile ğaniyy olur. Hiç kimse başka hiçbir şekilde zengin olmaz. Kulun zahiri olarak hiçbir şeyi olmasa, hatta sağlığı bile olmasa; gözü görmese, eli ve ayağı tutmasa bile, Allah’a iman etmişse onu seviyorsa, Allah da onu seviyorsa o ğaniyydir, zengindir, hatta en zengindir. Bu yüzden kul için zenginlik, ğaniyy olabilmek sadece Allah iledir.
Allah’ın ğaniyy oluşu zatidir, ona aittir. Allah yarattığı hiçbir şeye muhtaç olmayan ğaniyydir. Kul ise, Allah ile ğaniyy olur, Allah’a muhtaç olarak ğaniyy olur. Bu yüzden Allah’ın ğaniyy oluşu farklı, kulun ğaniyy oluşu farklıdır. Biri ilahlığıyla, öteki de kulluğuyla, âbdiyetiyle ğaniyydir.
İnsan her halükârda fakirdir, Allah’a muhtaçtır. Bu nedenle insanın hiçbir şekilde kibirlenmemesi, büyüklenmemesi, kendini ğaniyy, müstağni; yani ihtiyaçsız görmemesi, elindeki hiçbir şeye güvenmemesi; yani malına, mülküne, sıhhatine tevekkül etmemesi gerekir; çünkü vekil olan, tevekkül edilmesi gereken sadece Allah’tır.
İnsan ya zahiri olarak, maddi olarak ya ilim itibariyle, hikmet itibariyle ya da sağlık itibariyle fakirdir. Bununla beraber insan mutlaka sürekli olarak bir şeye muhtaçtır. Bunlardan hiçbir şeye muhtaç olmasa da yaşayabilmesi için hayata, ömre muhtaçtır. Öyleyse insan baştan sona bütünüyle Allah’a muhtaç olarak yaratılmıştır.
Aslında elimizdeki hiçbir şeyin zenginlik olmadığıyla ilgili bir kıssadan hisse anlatayım;
Abbasi halifesi olan Harun Reşit’in hikmet ehli bir veziri vardır. O vezir bir gün Harun Reşit’e sorar;
-Sultanım susuzluktan ölecek durumda olsanız ve içmeniz için bir bardak sudan başka hiçbir su bulunmasa hayatta kalmak için o bir bardak suyu alıp içmeniz karşılığında ne verirsiniz?
Harun Reşit bu soruya;
-Saltanatımın yarısını, diye cevap verir.
Veziri tekrar;
-Farz edelim ki o suyu içtiniz ama çıkaramadınız. Peki, çıkarmak için ne verirdiniz, diye sorar.
Halife Harun Reşit biraz düşündükten sonra;
-Saltanatımın öbür yarısını da veririm, der.
Bunun üzerine vezir;
-Desenize sultanım, sizin bütün saltanatınız bir bardak su kadarmış, diye cevap verir.
Yani istediğimiz kadar zengin olalım eğer ölmek üzere olsak yaşamak için elimizde olan her şeyi feda ederiz. Bu durumda zenginlik malla, mülkle değildir. İnsan sağlıklıysa zaten başlı başına zengindir. İşte, Allah’ın bize verdiği nimetlerin; sağlık nimetinin, nefes alma nimetinin farkında olmadığımız için şükredemiyor, hamd edemiyoruz. Olana değil olmayana bakıp Allah’ın verdiklerine karşı şükürsüzlük yapıyoruz. Zaten şükürsüzlük; küfür demek, imansızlık demektir.
İblis huzurdan kovulunca; “(ya rabbi!) Bana insanların tekrar diriltileceği güne, kıyamete kadar mühlet ver” demiş, Allah da ona mühlet verince; “senin sırat-el mustakimin üzerine oturup gelenleri şaşırtıp kendime bağlayacağım ve çoğunu şükreder bulmayacaksın” demişti. Şeytan insanları kendisine şükürsüzlükle bağlar. O halde şükretmeyenler şeytanın peşine takılmış demektir. Bunun başka bir adı yoktur. Allah da iblise; “git, and olsun ki kim sana uyarsa, kim senin söylediğin gibi şükürsüzlük yaparsa seni ve sana tabi olanların hepsini toptan cehenneme dolduracağım”352 buyurmuştur.
Allah sözünü söylemiştir, dolayısıyla ister rabbimize şükreder, onun sevgisini, dostluğunu, rızasını kazanırız, istersek de şükretmeyiz ve şeytana tabi olur, nankörlerden oluruz. Bir de şükretmemiz için Allah’ın ikram ettiği nimetleri görmemiz gerekir. Yoksa Allah’ın ikram ettiklerine değil de etmediklerine bakıp şükürsüzlük yaparız.
Allah neyi ikram ederse etsin bilelim ki o, Allah’tan bir ikramdır. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “Allah dilediği kimse için rızkı açar, dilediği kimse için rızkı daraltır.”353 “Dilediğine de hesapsız rızık verir”354 buyurmuştur. Allah rızkı açmışsa “ben akıllıydım, bilgiliydim, güçlüydüm, onun için bunu kazandım” demememiz, tam tersine “Allah ikram etti, ikram edip beni bununla imtihana tabi tutuyor” dememiz, rızkı kısınca, daraltınca da isyan etmememiz, “benim şansım yok, Allah bana vermiyor” demememiz gerekir. Eğer elimizden geleni yaptığımız halde rızkımız daralmışsa bu durumda; “rabbim böyle takdir etmiş, demek ki şu anda benim için hayırlı olan, güzel olan budur” dememiz lazım.
Hayata bakarken sadece dünyaya göre bakmamalıyız. Allah rahman ve rahimdir, kerimdir, vehhabtır, veduddur; kuluna merhamet eden, ikram eden, karşılıksız veren, onu seven, kulu için ebedi bir hayat hazırlayandır. Dolayısıyla Allah, kuluna ebedi hayatına göre muamele yapar; yani Allah, kulunun rızkını daraltmışsa ona ebedi hayatına göre bir muamele yaptığı için rızkını kısmıştır. Allah zahiri olarak kulundan bir şeyi esirger, ona istediğini vermezse veya ona verdiklerinden bir şeyi alırsa mutlaka karşılığında kuluna manevi bir ikramda bulunur.
Peki, bu ikramı nasıl yapar?
Diyelim ki Allah bir kuluna zahiri olarak mal vermiş olsun, sonra o malı ondan almış olsun. Bunun karşılığında ona tevekkülü ikram eder; yani ona zorla Allah’a tevekkül edip güvenmeyi, aynı şekilde mala, insanlara, varlığa, hiçbir şeye güvenmemesi gerektiğini öğretir, buna iman ettirir. Dünyanın ve dünyaya ait dostlukların geçici olduğunu ona öğreterek asıl hayatın ahiret hayatı olduğunu, asıl dostun Allah olduğunu öğretip bunu ona tattırır. Böyle bir kul en sonunda; “dost sensin ya rabbi” der. Onun söyleyeceği söz bu olur. Böyle bir durumda bu insan kazanmış mıdır, yoksa kaybetmiş midir? -Elbette ki kazanmıştır. Bu yüzden hayatı, Allah’ın muamelesini doğru anlayıp doğru okumak gerekir.
Allah rahman ve rahim olandır, vedud olandır; kuluna merhamet edip kulunu sevendir, kulunu kendisine davet edip kendisine çekendir, ona bilmediklerini öğretendir.
Mesela; biri sıhhatliyken hastalansa; yani Allah onun sıhhatinden biraz alsa hemen rabbine boynunu büküp; “ya rabbi! Bana şifa ver” diye Allah’a yalvarmaya başlar, böylelikle rabbine dönmüş olur. Hepimiz mutlaka çeşitli şekilde hastalanmışızdır, hastalandığımız zaman hemen dua ettiğimizi, rabbimize döndüğümüzü kendi üzerimizden biliriz.
Bir de mutlaka duymuşuzdur, biri bir suç işleyip hapse düşer sonra hapisteyken namaz kılmaya, Kur’an okumaya başlar. Şimdi bu hapis onun için hayır mıdır, şer midir? -Tabi ki hayırdır. Allah bu şekilde muamele ederek kuluna şerden hayır çıkarır ve bu her zaman böyledir.
Kul, rabbini anlamaya, tanımaya çalışmalıdır. Bu yüzden hiçbir zaman feryat etmemeli, şükürsüzlük yapmamalıdır. Rabbinin her zaman onu sevdiğini, onun için rahman ve rahim olduğunu, kerim olduğunu bilmelidir.
İsterseniz önce Allah’ın ğaniyy oluşuyla ilgili ayetleri okuyalım.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Yâ eyyuhân nâs: “Ey insanlar!” Allah bu ayette “Ya eyyuhel mü’minûn: “Ey mü’minler” deyip de hitabı sadece mü’minlere yapmadı. “Ey insanlar” diyerek bütün kullarına birden hitap etti; çünkü Allah sadece mü’minlerin rabbi değil âlemlerin, bütün insanların, bütün varlığın rabbidir. Bu yüzden insanlara muamele ederken onların rabbinin Allah olduğunu unutmamak gerekir. Sen öyle bir varlığa muamele ediyorsun ki onun rabbi Allah’tır. Buna dikkat edip rabbine karşı edepli olman lazım. Bu nedenle “şunun bu yanlışı var, öteki böyle bir günah içerisindedir, bunlar cehennemliktir, haydi, onlara hakaret edelim, küfredelim” demek doğru değildir. Rabbimize karşı edepli olmamız gerekir.
Entumul fukarâu: “Siz fakirsiniz.” Neye fakir? İlâllâh: “Allah’a (fakirsiniz).” Siz Allah’ın fakirlerisiniz, Allah’a muhtaçsınız. Yetti mi? -Yetmedi; ama zahiri olarak böyle anlamak kâfidir. Vallâhu huvel ganiyyul hamîd:355 “Allah ise ğaniyy ve hamiddir.” Allah zengindir, hamde, övülmeye layıktır.
Allah bütün insanlara hitaben “siz fakirsiniz” buyurdu. Bunu sadece zahiri olarak düşünsek bile herkesin bütünüyle Allah’a muhtaç olduğunu anlarız; ama ayette kast edilen mana sadece zahiri fakirlik değildir. Bu mananın bir de ötesi vardır. Bu da; “siz Allah’ın fakirlerisiniz, Allah’a fakirsiniz, sizin varlığınız Allah’a muhtaçtır, sizi varlıkta durduran Allah’tır” manasına gelir.
Sadece bu şekilde anlamak da yetmez. Allah’a fakir olmak bir de; “siz Allah’ın isimlerine, esmasına, nuruna muhtaçsınız, insan olmak için Allah’a muhtaçsınız, Allah ile olmaya, Allah’ı bulmaya muhtaçsınız, Allah’ın fakirisiniz. Allah ile zengin olursanız; yani Allah zatıyla, isimleriyle, sıfatlarıyla size tecelli ederse zengin, ğaniyy olursunuz” manasına gelir.
Aslında Allah sadece bu ayette bile her şeyi anlatmıştır. Zengini de, fakiri de, zenginliği de, fakirliği de, insanın nasıl zengin olacağını da anlatmıştır. Bu durumda en fakir kimse Allah’tan, Allah’ın rahmetinden, isimlerinden, kereminden en mahrum kalan kimsedir. Bu yüzden en fakir kişi iblistir.
Aynı şekilde kim Allah’ın güzelliğinden, isimlerinden en kâmil manada nasibini almışsa en zengin de odur. Dolayısıyla en zengin olanlar ilk önce Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve peygamberlerdir, sonra ona tabi olanlar, peygamberlere yakın olanlar, mü’minler, Allah’ı sevenler, “Allah” diyenler, derdi Allah’ın zikri olan, Allah olan, Allah’ın sevgisi, dostluğu olanlar, vehmi olan varlığını Allah’a kurban edip Allah’ın hakiki, gerçek varlığıyla, güzelliğiyle varlık olup güzel olanlardır.
Siz, Allah’ın fakirisiniz; ama siz kendinizi muhtaç görmeseniz de, kendinizi müstağni görseniz, Allah’a karşı ihtiyaçsız görseniz de, bilesiniz ki Allah ğaniyy ve hamiddir; yani Allah’ın size ihtiyacı yoktur, sizin Allah’a ihtiyacınız vardır. Siz, Allah’a hamd etmeseniz de, Allah’ı övgüye layık görmeseniz de, Allah’ın ikramını, güzelliğini görmeseniz de, bunu ikrar etmeseniz de Allah yine övgüye layıktır. Allah size, hiç kimseye, hiçbir şeye muhtaç değildir; çünkü o ğaniyy olandır.
Ve lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde, yerde (ikisi arasında) ne varsa hepsi Allah’ındır, Allah’a aittir.” Ve lekad vesseynâllezîne ûtûl kitâbe min kablikum ve iyyâkum: “Biz sizden önce kitap verdiklerimize de, size de şöyle tavsiyede bulunduk.” “Vesseynâ” son söz demektir. Sizlere de, onlara da söylediğimiz son sözümüz şudur; Enittekullâh: “Allah’a karşı muttaki olun.” Allah “bu, size bir de kitap ve peygamber gönderdiğim bütün kavimlere son sözümdür. Allah’a karşı sorumluluğunuzu bilin, siz, Allah’a karşı âbd olmakla sorumlusunuz. Bu yüzden Allah’a karşı sorumluluğunuzu yerine getirip kulluğunuzu yapın ve kazanın ki Allah’ın muradı sizin üzerinizde gerçekleşmiş olsun” buyurmuştur.
Ve in tekfurû: “Eğer kâfir olursanız.” Allah’a karşı sorumluluğunuzu kabul etmez, bu sorumluluğu yerine getirmezseniz kâfir olursunuz. Eğer kâfir olursanız, bu hakikati örter, duymazlıktan gelirseniz Fe inne lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Yerde, gökte, (ikisi arasında) ne varsa hepsi Allah’a aittir.” Allah sizin ona karşı takva sahibi olmanıza, iman etmenize, ona âbd, kul olmanıza muhtaç değildir. Ancak siz ona muhtaçsınız. Ve kânallâhu ganiyyen hamîdâ:356 “Bilin ki Allah ğaniyy ve hamiddir.” Allah zengindir, ğaniyydir, hiçbir şeye muhtaç değildir, bununla beraber hamde, övgüye layıktır.
Lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Yerle gök arasında her ne varsa onundur, ona aittir.” Ve innallâhe le huvel ganiyyul hamîd:357 “Ve muhakkak ki o Allah ğaniyy ve hamiddir.”
Allah bu sefer iman edenlere hitap eder; Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Bu ayet; “eğer iman ettiğini iddia ediyorsan yapman gereken şeyi sana söylüyorum. Eğer bu söylediğimi yapmazsan ‘ben iman etmişim’ demen sadece bir iddiadan ibaret kalır ki bu durumda imanını senden kabul etmem” manasına gelir.
Enfikû min tayyibâti mâ kesebtum: “Kazandıklarınızın temiz olanlarından (Allah yolunda) infak edin.” Ve mimmâ ahracnâ lekum minel ard: “Bir de sizin için yerden çıkardıklarımızdan (infak edin).” Yani sebzeden, meyveden, ekinden her neyi ikram etmişsem onlardan benim yolumda infak edin. Ve lâ teyemmemûl habîse minhu tunfikûn: “Onların habis olanlarından (pis olanlarından) infak etmeye kalkışmayın.” Ve lestum bi âhızîhı illâ en tugmidû fîh: “Gözünüz kapalı olarak almayacağınız şeyleri vermeye (kalkışmayın).” Yani infak ettikleriniz gözünüz kapalı olarak alabileceğiniz şeyler olsun, en güzeli, en temizi olsun. Va’lemû ennallâhe ganiyyun hamîd:358 “Bilin ki Allah ğaniyy ve hamiddir.” Allah’ın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.
Allah; “infak edin” buyurduysa bu senin içindir, sen kazanasın diyedir. Allah sana ikram etmeyi dilemiştir. Zahiri olarak Allah yolunda infak edersen Allah da ebedi hayatında sana ikram eder. İkram ederken sanki o infak edeceğin kul muhtaçmış gibi, kendin de zenginmiş gibi bir düşünceye kapılmadan infak etmen gerekir; çünkü Allah sana ikram etmişse onunla ebedi hayatını kazanasın diye ikram etmiştir. Yoksa onunla birilerine karşı kendini zengin görüp büyüklenmen ve “işte onun bana ihtiyacı var, ben de ona yardım ediyorum” demen için ikram etmemiştir. Bununla beraber Allah yolunda infak edeceksen vereceğin şeyin en güzelinden infak etmelisin; yani kendin için gözü kapalı alamayacağın şeyi infak etmemen lazım. Gözü kapalı alacağın şeyler demek yüzde yüz temiz, güzel, içine sinen şeyler demektir.
Kavlun ma’rûfun ve magfiretun, hayrun min sadakatin yetbeuhâ ezâ: “Güzel bir söz ve mağfiret peşinden eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır.” Eğer birine sadaka vereceksen, infak edeceksen, ikram edeceksen ve bunun peşinden de infak ettiğin kişiye eziyet edeceksen; yani “sana böyle iyilik yaptım, böyle ikramda bulundum” diyeceksen onu verme, ikram etme, dedi Allah. Bu durumda yapman gereken şey; güzel bir söz söylemek ve mağfiret etmektir.
Neden?
Vallâhu ganiyyun halîm:359 “Allah ğaniyy ve halimdir.” Allah bu sefer kendisinin “hamid” değil “halim” olduğunu söyledi; yani “o kulum senin eziyetini hak etmemişti. Ben nasıl ki ona karşı halimsem, ona güzel bir muamelede bulunuyorsam senin de yapman gereken şey; ona güzel bir söz söylemek, bununla beraber onu mağfiret etmektir.” Mağfiret etmek; infak ettiğin kişinin yanlışı, hatası, kusuru varsa görmezden gelmek, hatasını ve kusurunu yüzüne vurmamaktır. “Böyle yapman peşinden eziyet gelen sadakayı vermenden daha hayırlıdır” buyurdu Allah. Bu; “gerekirse sadakayı verme ama güzel söz söyle, varsa bir hatası, kusuru, eksiği, yanlışı görmezden gel; çünkü Allah ğaniyy ve halimdir, gerçek zengin olan Allah’tır” demektir.
Allah halimdir. O sana ikram ettiğinde bu ikramını senin başına kakıyor mu, sana eziyet ediyor mu? -Etmiyor, hatta üstüne seni bir de mağfiret ediyor. O halde Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak senin de Allah’ın yaptığı gibi yapman, halim olman gerekmez mi! Halim olmayacaksan hem verecek hem de peşinden eziyet edeceksen sadakayı verme, ikram etme; çünkü böyle yapman sana kaybettirir. Güzel söz söylemen, karşındakinin hatasını, kusurunu, yanlışını, eksiğini görmezden gelmen senin vereceğin sadakadan daha iyidir, dedi Allah.
Ve rabbukel ganiyyu zur rahmeh:360 “Senin rabbin ğaniyy ve rahmet sahibidir.” Allah ğaniyy olup rahmet sahibi olmasaydı kullarına ikram etmezdi. Allah ikram edip nimetini veriyorsa rahmet edip vermiş, vermiyorsa da rahmet edip vermemiştir. Peki, verse ne olur? Allah ayet-i kerimede; “Allah rızkı bol bol indirseydi yeryüzünde insanlar azardı”361 buyurur. Allah rızkı bol bol verse insan azar; Allah, zaten insanlar yeryüzünde azmasın, taşkınlık yapmasınlar ve ebedi hayatlarını kaybetmesinler diye rızkı kısıp daraltır. Senin rabbin ğaniyy ve rahmet sahibidir.
Bir de Ğaniyy ismini her şeyin, bütün zenginliğin kendisine ait olduğu zat olarak anlamak gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah gelmiş ve gelecek bütün kullarının her istediğini verse Allah’ın mülkünden hiçbir şey azalmaz, eksilmez. Hiç kimseye hiçbir şey vermese de mülkünden bir şey artmaz”362 buyurur.
Neden?
Çünkü insan da onun mülküdür, ona aittir. Allah rahmetinden dolayı bazen kuluna nimeti vermez; ama kul bunu görmeyince, anlamak istemeyince şükürsüzlük yapar, isyan eder. Hâlbuki Allah ona istediğini vermemekle onu korumuştur. Bilmemiz lazım ki; Allah, kuluna bir şey vermişse vererek imtihan ediyor; yani kuluna kazanma imkânı veriyor, almışsa ya da vermemişse de alarak ya da vermeyerek ona kazanma imkânı tanıyor, demektir.
Kulun her halükârda iki hali vardır. Bu hali ya sabır ya da şükürdür veya bunların tam tersi; ya sabırsızlık ya da nankörlüktür. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “İmanın bir yarısı şükür, öteki yarısı da sabırdır”363 buyurmuştur. Sabır ve şükür olmazsa iman olmaz. Şükür yoksa nankörlük, sabır yoksa da isyan ve itiraz vardır. Şükürsüzlük yaparak itiraz edip isyan eden biri imanını kaybeder. Böyle biri mü’min olamaz; çünkü Allah’a kafa tutup “senin yaptığını beğenmedim, sen güzel yapmadın” diyordur.
Bu yüzden bize muamele nerden gelirse gelsin, bilelim ki o muamele Allah’tandır ve o bir imtihandır. Allah bize ikram etmeyi dilemişse o ikramla biz şükredelim diye bizi imtihana tabi tutmuştur. Böyle bir durumda nimete vesile olana teşekkür edip Allah’a da şükretmemiz gerekir; çünkü bu şükrün gereğidir ve bunu yerine getirdiğimizde kazanırız. Zaten imtihan da kazanma imkânı demektir.
Allah bir insan üzerinden bize musibetle, yoklukla, belayla bir muamelede bulunduğunda bu muameleye sebep olan kişi yanlış yaptığı için kaybetmiştir, biz ise muameleye karşı tepkimize göre kazanır veya kaybederiz; yani imtihan karşısında kazanma imkânımız vardır. Eğer biri bize yanlış yaparsa; “ben de onun yanlışına isyan ederim, itiraz ederim, feryat ederim” deyip onu Allah’tan bağımsız olarak görürsek kaybederiz.
Peki, kazanmak için ne dememiz gerekir?
“Rabbim beni bununla imtihana tabi tutuyor. Bu durumda benim ne yapmam lazım” deyip çabamızı, gayretimizi göstermemiz gerekir. Eğer içinde bulunduğumuz durumu düzeltebiliyorsak düzeltiriz, düzeltemiyorsak sabredip; “ya rabbi! Sen bilirsin, sen bana böyle bir muamelede bulunduysan bunda bir muradın vardır ve senin muradın ne olursa olsun hayırdır” dememiz gerekir.
Mesela sahabeden biri;
-Ya Resulullah! Sizin en zor gününüz hangi gündü, diye Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e sorar.
Sahabeler Uhud’daki gün olduğunu zanneder; çünkü Uhud savaşında Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in etrafında sahabeler dağılmış, sadece birkaç kişi kalmıştı. Düşman bütün gücüyle ona saldırıyordu, bununla beraber dişi kırılmış ve on iki yerinden yara almıştı. Sadece dişi kırılmamış, aynı zamanda miğferi de yanağına batmış çıkmıyordu. Biri dişiyle miğferi çekince de dişi kırılmıştı; yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz o gün zor durumdaydı. Bu yüzden sahabeler; “onun için en zor gün uhud günü olsa gerek” diye düşündüler; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-Hayır, Uhud günü değil. En zor günüm Taif’te taşlandığım gündü, buyurur.
Taif’teki günü biraz izah etmek gerekirse; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Taiflileri Allah’a iman etmeye, cennete davet eder ama onlar çocuklara, kölelere onu taşlatırlar, öyle ki ayakları ve çarığı kan içinde kalır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sığındığı yerden aşağı iner ve bir beşer olarak bir an için rabbine sitem edip;
- Ya rabbi! Beni böyle kimlerin eline bıraktın, buyurur. İsyan etmek farklı, sitem etmek, naz yapmak farklıdır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle söyledikten sonra hemen kendini toparlar ve bu kelimenin yanlış bir kelime olduğunu fark eder. Aslında bir beşer olarak o anda rabbine naz etmiştir; çünkü Allah’ın emrini yerine getirip daveti yapmış; ama taşlanmış, hem de küçük düşürülerek taşlanmıştır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz yanlış bir kelime kullandığını anladıktan sonra da hemen sözünü değiştirip;
-“Ya rabbi! Eğer sen bana gazap etmemişsen, bana küsmemişsen, darılmamışsan ben beni taşlamalarına aldırmam, onların bana böyle yapması önemli değildir. Varsın onlar beni taşlasın, yeter ki sen bana küsme, sen bana darılma” buyurur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz yanlış mı yapmıştı, hâşâ! Eksik mi yapmıştı, hâşâ! Ona muameleyi yapan Allah’tır, buna vesile olanlar da insanlar; iman etmeyenler, kendilerini Allah’a, cennete davet edeni taşlayan; yani kendi kendisine düşman olanlardır. Bununla beraber Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bunları yaşamasında elbette ki Allah’ın bir muradı vardır. Bu da onun imtihanıdır; yani bu da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz en büyük olsun diye onun için kazanma imkânıdır. Hal böyleyken o bu durum karşısında bile dik durup; “ya rabbi! Eğer sen bana gazap etmemişsen, bu durum bana küsmen, darılmış olman yüzünden değilse ben buna aldırmam, bu önemli değildir. Yeter ki sen bana gazap etme, bana yapılan muamele ne olursa olsun bu önemli değildir” buyurmuştur.
Allah bizlere bir de resulü üzerinden kulluğu, teslimiyeti, aynı şekilde hayata, imtihana bakışı öğretir. Biz de onun ümmetiysek o halde hayata onun gibi bakmamız ve her halükârda; “ya rabbi! Sen bana küsmemişsen, darılmamışsan, gazap etmemişsen, hangi sıkıntı olursa olsun bu önemli değildir, ben sana boynumu bükerim. Yeter ki sen bana küsme, sen bana darılma, sen bana gazap etme. Yeter ki sen bana ‘sen güzel yaptın’ de” dememiz gerekir.
Ve rabbukel ganiyyu zur rahmeh:364 “Ve senin rabbin ğaniyy ve rahmet sahibidir.” Allah ayet-i kerimede; “ayetlerimize iman edenler sana geldiklerinde onlara de ki: Size selam olsun, rabbiniz rahmeti zatına yazdı”365 buyurur. Rabbiniz iman edenlere rahmetiyle muamele edecek. Bu rahmetinin içinde onun ğaniyy oluşu vardır; yani Allah sana rahmetiyle muamele ederse her şey senindir. Sen, Allah’ın rahmetini hak edersen Allah’ın bütün zenginliği senindir. Aynı şekilde rabbini kendinden razı etmeye çalışırsan rabbin de seni razı eder. Bunun için Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “rabbin sana verecek ve seni razı edecek”366 buyurmuştur.
İn yeşe’ yuzhibkum: “Eğer dilerse sizi giderir.” Yani sizi öbür tarafa gönderir. Ve yestahlif min ba’dikum mâ yeşâu: “Sonra sizin yerinize dilediklerini getirir.” Kemâ enşeekum min zurriyyeti kavmin âharîn:367 “Nasıl ki sizi bir önceki nesilden getirdiyse (sizi de öbür tarafa alıp sizin yerinize) başka bir kavim getirir.” Allah size muhtaç değildir; ama rahmet sahibidir. Allah sizi hemen öldürüp, öbür tarafa alarak yerinize başka kullarını getirmiyorsa bu onun rahmetinin eseridir. Yoksa Allah size muhtaç olduğu için değildir.
Ve kâle mûsâ: “Musa (kendi kavmine) dedi ki.” İn tekfurû entum ve men fîl ardı cemî’a: “Eğer siz ve yeryüzündekilerin (bütün insanların) hepsi toptan, (hep beraber kâfir olur) inkâr ederseniz.” Fe innallâhe le ğaniyyun hamîd:368 “Muhakkak ki Allah ğaniyy ve hamiddir.” Yani Allah’ın sizin iman etmenize ihtiyacı yoktur, Allah size muhtaç değildir. Siz hepiniz kâfir olsanız bile Allah yine de övgüye, hamde layıktır.
Ve men câhede fe innemâ yucâhidu li nefsih: “Kim cihad ederse (mücahede ederse, Allah’ın rızasını kazanmak için cehd ederse) kendi nefsi için cihad etmiştir.” Yani çabasını, gayretini kendisi için yapmıştır. İnnallâhe le ganiyyun anil âlemîn:369 “Muhakkak ki Allah âlemlerden ğaniyydir.” Âlemlerden hiçbir şeye muhtaç değildir, âlemlerden müstağnidir. Yaptıklarınız Allah’a bir fayda vermez, dolayısıyla neyi yaparsanız yapın o, kendi nefsiniz içindir.
İn tekfurû: “Eğer siz kâfir olursanız.” İnkâr ederseniz, yok sayarsanız, Allah’ın nimetlerini görmezden gelirseniz. Fe innallâhe ganiyyun ankum: “Allah’ın size ihtiyacı yoktur (ğaniyydir).” Ve lâ yerdâ li ıbâdihil kufra: “Ama (Allah) kullarının küfrüne razı olmaz.” Allah, kullarının kâfir olmasına, nankör olmasına razı olmaz. Ve in teşkurû yerdahu lekum: “Eğer şükrederseniz Allah sizin için (sizin adınıza) bundan razı olur.”
Ve lâ teziru vâziratun vizra uhrâ: “Bir günahkâr bir diğerinin günahını çekecek değildir.” Yani biri bir başkasının yükünü çekecek değildir. Summe ilâ rabbikum merciukum: “Sonra sizin dönüşünüz rabbinizedir (rabbinize döneceksiniz).” O gün hiç kimse kimsenin günahını yüklenmez, yükünü taşımaz. Fe yunebbiukum bimâ kuntum ta’melûn: “(Allah o gün) Sizin yaptıklarınızı size haber verecek.” Kim ne yapmış, neden yapmış, nasıl yapmışsa Allah ona bir bir anlatıp haber verecek. İnnehû alîmun bi zâtis sudûr:370 “Muhakkak ki Allah gönüllerde (sadırlarda, göğüslerde) gizli olanı bilir.” Yani bir birinizi kandırabilirsiniz; ama o gün Allah’tan hiç bir şeyi gizleyemezsiniz.
Ellezîne yebhalûne ve ye’murûnen nâse bil buhl: “O kimseler ki cimrilik ederler (bahillik yaparlar) bir de insanlara cimriliği tavsiye ederler (emrederler).” Yani “Allah yolunda infak etme, sadaka verme” deyip bir de insanlara cimriliği tavsiye ederler. Ve men yetevelle: “Kim de (bunlarla beraber) dönerse (cimrilik yapıp Allah’tan dönerse, dinden, imandan dönerse).” Fe innellâhe huvel ganiyyul hamîd:371 “Bilin ki, muhakkak ki Allah ğaniyy ve hamiddir.” Allah’ın size de kullarına da ihtiyacı yoktur.
Kaybedenler; bahillik yapanlar, cimrilik yapıp cimriliği tavsiye edenlerdir. Bununla beraber böyle olanların tavsiyesine uyanlar da onlarla beraber Allah’tan dönenlerdir. Mesela çevremizde görüyoruz; öyleleri var ki Allah yolunda bir şey yapmaya çalışır; ama en yakınları ona cimriliği tavsiye eder.
Bununla beraber cimriliği tavsiye edenler tıpkı iblisin Hz. Âdem’e söylediği gibi; “seni seviyorum, senin için söylüyorum” deyip bir de buna yemin ederler. O halde kendileri cimrilik yaptığı gibi bir de tavsiyede bulunanlar şeytanın vazifesini yapmıştır. Bilmemiz lazım ki kim Allah yolunda bir şey verirse yarın onu Allah katında bulur; çünkü onu Allah’a vermiştir.
Zâlike bi ennehu kânet te'tîhim rusuluhum bil beyyinât: “Onların resulleri onlara apaçık beyyinelerle (mucizelerle, Allah’ın ayetleriyle) geliyordu.” Bununla beraber onlar Fe kâlû: “Dediler ki.” E beşerun yehdûnenâ: “Bir beşer mi bizim hidayetimize vesile olacak?” Bir beşer mi bize hidayetçi olacak, yolu gösterecek? Hâlbuki o beşer, Allah’ın resulüdür ve Allah’ın ayetleriyle, apaçık beyyinelerle gelmiştir. Fe keferû ve tevellev: “(Böyle söyledikleri için) Kâfir oldular ve döndüler, ters tarafa gittiler.” Vestagnâllâh: “Allah da onlara müstağni olduğunu (onlara ihtiyacının olmadığını) gösterdi.” Vallâhu ganiyyun hamîd:372 “Allah ğaniyy ve hamiddir.”
Yani biri, Allah’ın resulüne, Allah’ın ayetlerine yüz çevirirse Allah ona müstağni olduğunu gösterir; çünkü o ğaniyy ve hamiddir ve ayetlerinden yüz çevirenleri hem dünyada hem de ahirette rezil rüsva eder.
Hâ entum hâulâi tud’avne li tunfikû fî sebîlillâh: “Sizler o kimselersiniz ki Allah yolunda infak etmeye davet ediliyorsunuz.” Fe minkum men yebhal: “Sizden bir kısmınız cimrilik yapıyor.” Ve men yebhal fe innemâ yebhalu an nefsih: “Her kim ki cimrilik yaparsa kendi nefsi için (kendi için) cimrilik yapmıştır.” Vallâhul ganiyyu ve entumul fukarâu: “Allah ğaniyydir, siz ise fakirsiniz (Allah’a muhtaçsınız).” Eğer Allah sizi infak etmeye davet ediyorsa size ikram etmek için davet etmiştir. Yoksa siz zengin değilsiniz; çünkü Allah ğaniyydir, siz fakirsiniz. Ve in tetevellev yestebdil kavmen gayrakum: “Eğer siz dönerseniz (Allah’ın emrinden, davetinden; yani infak etmekten dönerseniz) Allah sizin yerinize başka bir kavim getirir.” Summe lâ yekûnû emsâlekum:373 “Sonra sizin gibi de olmazlar.” Yani onlar sizin gibi cimrilik yapmazlar, Allah yolunda infak ederler. Allah bunu sahabeye söylüyor.
İslam’a girip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i görenlerin hepsine toptan sahabe diyoruz; ama sahabe demek her şeyini Allah ve resulü yolunda harcayan, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yükünün altına omzunu koyan demektir. Gerisine sahabe denmez iman edenler denir. Hatta aralarından öyleleri var ki islamı kabul etmiş; ama iman etmemiştir.
Bununla ilgili bir örnek vereyim;
Medineli bir sahabenin bahçesinden bir hurma ağacının dalları yetim olan bir ailenin evinin bahçesine sarkar. O yetimler de hurma ağacının sarkan dallarından hurma koparıp yer, kendi bahçelerine dökülenleri de toplar. Bahçe sahibi de gidip hem çocuklara hakaret edip hem de topladıklarını onlardan geri alır. Bunun üzerine o yetim çocukların annesi gidip durumu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e anlatır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de o bahçe sahibini çağırıp;
-Senin bahçenden bir ağaç bu yetimlerin evinin bahçesine, avlusuna sarkıyormuş, çocuklar ağacın hurmasından yiyince onlara kızıyormuşsun. Sana bir teklifim var. Sen bu ağacı Allah yolunda infak et, bu ağaç o yetimlerin olsun. Ben de senin için Allah’tan bu bir ağaca karşılık cennetten bir bahçe isteyeyim, buyurur.
O sahabe de;
- Ama ya Resulullah, ben o ağacı çok seviyorum, diye cevap verir.
Allah’ın resulü bir ağaca karşı cennette bir bahçe için dua edecek mü’min olan biri de “ben o ağacı çok seviyorum” diyecek! Bu bir mü’min için akıl almaz bir durumdur. Bu, iman ile ilgili bir meseledir. Demek ki o sahabe dediğimiz şahıs o ağacı cennetten, hatta Allah’tan, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den daha çok sevmiş ki infak edemiyor. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “siz infak etmeye davet ediliyorsunuz; ama sizden kimisi cimrilik yapıyor, dönüyor”374 buyuruyor.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bir ağaca karşılık cennetten bir bahçe için dua etmeyi va’d etmesi demek cennette bir bahçenin müjdesi demektir.
Evet, daha sonra “falan kişi cennetteki bir bahçeye karşılık ağacını vermeyi kabul etmemiş” diye olay bir anda Medine içinde çalkalanır.
Sahabeden Ebu Dahdah bunu duyunca koşarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yanına gelip;
- Ya Resulullah! Duydum ki bir ağaca karşılık cennetten bir bahçe için dua etmek istemişsin; ama kardeşimiz bunu kabul etmemiş. Herkes biliyor ki benim bahçem Medine’deki bahçeler arasında sayılı bir bahçedir, hepsi içinde en güzel bahçelerden biridir. Ben bu bahçeyi versem bana cennetten bir ağaç için dua eder misin, der.
Dikkat edilirse Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bir bahçe için değil bir ağaç için dua etmesini istiyor. Sahabelerin arasındaki farkı buradan anlamak gerekir. Biri ağacını sevdiği için cennette bahçeyi reddediyor, öbürü ise cennetten bir ağaç için en güzel bahçesini Allah’a verebiliyor; çünkü Allah’ın Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in duasını reddetmeyeceğini biliyor.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunun üzerine tebessüm edip;
- Evet; ama bir ağaç için değil bir bahçe için dua ederim, buyurur.
Bunun üzerine Ebu Dahdah bahçesine gider. Mahsul zamanı olduğu için hanımı ağaçların bir kısmından hurmaları toplar. Ebu Dah dah bahçe kapısından girer girmez hanımına;
-Sakın bir şeye dokunmayasın, ben bahçeyi sattım. Şu anda o topladıklarının hiçbiri bize ait değildir, der.
Hanımı;
- Nasıl sattın, kaça sattın, kime sattın, diye sorar.
Bunun üzerine Ebu Dahdah;
-Cennetten bir ağaç karşılığında bahçeyi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e satmayı istedim; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir bahçe karşılığında satmamı kabul etti, bahçeyi Allah’a sattım, der.
Sahabenin hanımı;
- Ne kadar güzel alışveriş yapmışsın. Yalnız bir şey sorayım; o bahçede ben de var mıyım, yok muyum, der.
Ebu Dahdah da;
-Allah birinin eşine neyi ikram ederse ona da onu ikram eder. Elbette ki sen de varsın, der.375
Bunun üzerine sahabenin hanımı; “ne kadar güzel alışveriş yapmışsın” deyip bahçeden çıkarlar ve bahçeyi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e teslim ederler.
Şimdi böyle bir şeyi insan eşine söylese; “sen aklını mı kaybettin, deli misin, nasıl böyle bir şey yaptın” demezler mi! İşte, mesele; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ve sahabenin baktığı gibi bakmak ve onların anladığı gibi anlamaya bir de öyle yapmaya çalışmaktır.
Mesela Allah Tebbet Suresi’nde; Tebbet yedâ ebî lehebin ve tebb:376 “Ebu Leheb’in elleri kurusun, kurudu da” buyurur. Bu ne demektir? İnsan neyi kazanırsa elleriyle kazanır. Ebu Leheb kazandıklarını kaybetti, dolayısıyla onun kazandıkları da onu kurtarmadı.
Mâ agnâ anhu mâluhu ve mâ keseb:377 “Ne malı, ne kazandıkları onu kurtardı.” Eğer birinin kazandıkları onu kurtarmıyorsa bu durumda kazandığını yanlış yerde kazanmış ve harcamıştır. Ebu Leheb kazandığını Allah yolunda, resulü yolunda harcasaydı kazanırdı; ama kazandıklarını tam tersi yolda ona eza etmek, cefa etmek için harcadı. Bunun karşılığında da kazandığı şey; cehennem ateşi oldu.
Se yaslâ nâran zâte leheb, vemraetuhu hammâletel hatab:378 “Ebu Leheb ateşe yaslanacak, hanımı da odun taşıyıcısı olarak.” Hanımı da Ebu Leheb’e yardım ettiği için odun taşıyıcısıdır; yani Ebu Leheb’in ateşini, odununu arttırır. Fî cîdihâ hablun min mesed:379 “Onun boynunda hurma lifinden bir ip olacak.” Daha önce Tebbet Suresi’ni anlatırken bunu uzun bir şekilde izah etmeye çalışmıştık. Merak edenler Tefsiru’l Kur’an Hikmetu’l Beyân sohbetlerini izleyip Allah’ın Tebbet Suresi’ndeki muradını detaylı olarak öğrenebilirler.
Kim hangi yolda çalışırsa onu kazanır. Yanlış yapana yardım etmek; onun ateşini artırmak, bununla beraber onun ateşini de kazanmaktır. Aynı şekilde güzel yapana yardım etmek de onun yaptığı güzelliği kazanmak demektir.
İlk inen ayetlerin geçtiği Alak Suresi’nde Allah şöyle buyurmuştur; Kellâ innel insâne le yatgâ:380 “Hayır! Muhakkak ki insan azar.” Allah insanın neden azdığını beyan eder; En raâhustagnâ:381 “O kendini müstağni görür.” Yani insan kendini ihtiyaçsız görür, Allah’a muhtaç olarak görmez. Kendi malıyla, makamıyla, servetiyle övünerek kendini zengin görür. Bu yüzden böyle yapanlar azmış, haddini aşmıştır.
Bir de zenginliği Allah’a göre anlamak gerekir. Allah bunu Duhâ Suresi’nde beyan etmiştir. Ved duhâ: “Duhaya (kuşluk vaktine, günün en parlak anına) and olsun!” Vel leyli izâ secâ: “Dindiği zaman geceye and olsun!” Aydınlanmaya başladığı zaman geceye and olsun! Mâ veddeake rabbuke: “Rabbin seni bırakmadı (seni terk etmedi, sana veda etmedi).” Ve mâ kalâ:382 “Sana küsmedi (darılmadı).”
Buradan neyi anlamamız gerekir?
Ved duhâ vel leyli izâ secâ ayetini; “aydınlık olsun, karanlık olsun, rabbin sana küsmemiş, darılmamıştır. Rabbin sana küsmez, darılmaz, seni bırakmaz. Sıkıntıya düştüğünde ‘acaba rabbim beni unuttu mu, bana küstü mü, darıldı mı’ deme! Allah sana kazanma imkânı tanımıştır” şeklinde anlamamız gerekir.
Ve lel âhıratu hayrun leke minel ûlâ:383 “Muhakkak ki (kesinlikle) ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır.” Allah senin için ahiretin hesabını yapar. Bu imtihanlar senin ahiretin, ebedi hayatın içindir, yoksa rabbin sana küstüğü, darıldığı için değildir. Allah bu hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, dolayısıyla bütün mü’minlere yapmıştır.
Ve le sevfe yu’tîke rabbuke fe terdâ:384 “Sonra rabbin sana verecek ve seni razı edecek.” Şimdi vermedi diye bakma, şimdiki sıkıntıya bakıp “rabbim bana küstü mü, beni unuttu mu, bıraktı mı, terk mi etti” deme; çünkü bu bir imtihandır, sonra rabbin sana verecek ve seni razı edecek.
E lem yecidke yetîmen fe âvâ:385 “(Rabbin) Seni yetim bulup barındırmadı mı (sana sahip çıkmadı mı)?” Allah ne yaptığını söylüyor. Tabiri caizse yaptıklarımız yapacaklarımızın teminatıdır, diyor.
Ve vecedeke dâllen fe hedâ: “Seni delalette bulup (şaşırmış bir halde bulup) hidayeti vermedi mi?” Ve vecedeke âilen fe agnâ: “Seni fakir (yoksul) bulup zengin etmedi mi?” Fe emmâl yetîme fe lâ takher:386 “Öyleyse sakın yetimi kahretme, üzme!”
Ve emmes sâile fe lâ tenher: “İsteyeni, soranı azarlama!” Ve emmâ bi ni’meti rabbike fe haddis:387 “Ve rabbinin sana verdiği nimeti anlat (söyle).” O halde Allah bir kula nimet vermişse o da bunu gizlemeyip söylemelidir. Bu nimet ister zahiri, ister manevi nimet olsun, şükür için, rabbine hamd etmek için bu nimeti söylemeli, aynı zamanda ikram etmelidir.
Şimdi de ğaniyy olmanın ne demek olduğunu anlamaya çalışalım inşallah.
Allah “seni fakir bulup zengin ettim, delalette bulup hidayete erdirdim” buyurduysa o halde zenginliği dünyaya göre anlayıp Allah’a göre anlamamak, anladığımızı zannetmektir. Zenginliği mutlaka Allah’a göre anlamamız gerekir. Delalet; yolu şaşırmak manasına gelir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ne yapacağını bilemiyordu; ama Allah onu hidayete erdirdi. Bir de seni yetim bulup barındırmadı mı, dedi Allah.
Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i yetim bulmuş; yani kimsesiz, korumasız bulup onu korumuş, muhafaza etmiştir. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hicret ederken onu mağarada korumuştur. Kısacası onu her halükarda korumuş, insanların korumasına bırakmamıştır.
Bir de fakir bulup zengin etmedi mi, buyurdu Allah. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hayatına baktığımızda hayatında anlatılacak zahiri bir zenginlik olmadığını görürüz. Kendisine zahiri bir nimet geldiğinde onu geldiği gibi dağıtmıştır, dolayısıyla o nimet hiç kendisine ait olmamıştır.
Hatta Resulullah (s.a.v.) Efendimiz vefat ederken evinde altı ya da altı buçuk dirhem gümüş parası vardı. Hal böyleyken bile Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-Bunu dağıtın; çünkü peygamber maldan miras bırakmaz, dağıtın ki evde kalmasın,388 buyurmuştur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz rahatsız olduğu için o telaş içinde Hz. Aişe (r.a.) annemiz bu paraları dağıtmayı unutmuştur; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kendine biraz geldiğinde;
-Onu dağıttınız mı, diye sormuş
Hz. Aişe (r.a.) annemiz de;
-Ya Resulullah, telaştan unuttum, deyince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz başka birini çağırıp;
-Bunu götür hemen dağıt, evde kalmasın, buyurmuştur.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in zahiri olarak hiçbir zenginliği yoktu. Sadece yerde bir tane serili keçeden hasır gibi bir kilimi vardı ve yazın onun üzerinde uyur, kışın da yarısını üzerine atıp diğer yarısını altına sererdi.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den başka bir örnek daha vereyim; bir gün Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bir misafir geldi; ama evlerinde ona ikram edebileceği bir şey yoktu. Hz. Bilal (r.a.)’ın evi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in evine yakındı. Bunun üzerine Hz. Bilal (r.a.)’ı çağırıp;
-Bilal, sizde yiyecek bir şey var mı, diye sordu.
Hz. Bilal (r.a.) da;
-Hayır, ya Resulullah, dedi.
Başka bir gün de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Hz. Bilal (r.a.)’ın evine uğradı. Evin köşesinde bir şey olduğunu fark edince Hz. Bilal (r.a.)’a;
-Bilal o köşedeki nedir, diye sordu.
Hz. Bilal (r.a.);
-Ya Resulullah! O küçük torbanın içinde hurma vardır. Hani geçen gün evinize misafir gelmişti de sizde ikram edecek bir şey yoktu, bir daha misafir gelirse ikram edebilmeniz için onu sakladım, diye cevap verdi.
Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-Ya Bilal! Biz buraya mal toplamaya gelmedik. Onu hemen dağıt. Dışarıdakiler açken senin burada bir şey biriktirmen doğru değildir. Olduğu zaman hep beraber yiyeceğiz, olmadığı zaman da hep beraber aç kalacağız. Öyle biriktirmek yoktur, buyurdu.389
Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz zahiri olarak bu durumdaysa o halde Allah ayetinde “seni fakir bulup zengin etmedi mi” diye hitap ederken zahiri bir zenginlikten bahsetmez. Peki, Allah’ın onu zengin etmesi nasıldır, zenginlik ya da zengin derken neyi, kimi anlamalıyız?
Asıl zengin, Allah ile zengin olandır; yani Allah’ı sevendir, Allah’ın sevdiğidir. Biri, Allah’ı seviyorsa kanaat sahibidir, dolayısıyla gözü toktur, gönlü zengindir; ama gönlü zengin olmayan biri açgözlüdür. Aç olan birine yemek verir, onu doyurursun, açgözlü birini ise doyuramazsın, onu doyurabilmen mümkün değildir. Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “insanın bir vadi altını olsa bir vadi daha ister, bir vadi daha olsa bir vadi daha ister”390 buyurur. Böyle olanlar açgözlü olduğu için sürekli ister.
Biri kanaat zenginiyse; yani tevekkül zenginiyse, Allah’a tevekkül ediyor, güveniyorsa gerçekten zengindir; çünkü asıl zenginlik kanaatkâr olmaktır, tevekkül zenginliğidir. Gerçek zenginlikle geçici olan zenginliği birbirinden ayırt etmezsek fani olanı hakiki olanın yerine koyarız. Dolayısıyla onunla övünüp kendimizi Allah’a karşı müstağni, ihtiyaçsız zannederiz. Böyle olunca da Allah’tan döner, ters tarafa gideriz. Allah bizi böyle bir şeyden muhafaza eylesin.
Allah’ın Ğaniyy ismini hep beraber anlamaya çalıştık ve kul ancak Allah ile zengin olur, ğaniyy olur dedik; yani kul, Allah’a iman etmekle, âbd olmakla, Allah’ı zikretmekle, Allah’a secde etmekle, elini, gönlünü açıp Allah’a dua etmekle, yalvarmakla, sohbetini Allah ile yapmakla ğaniyy olur. Bu dünyada insanın kazanabileceği başka hiçbir şey yoktur. İnsanın kazanabileceği tek bir şey vardır; o da imandır, Allah’ın rızasıdır, sevgisidir, yakınlığıdır. Bu hakikidir ve kul bunu kazanırsa gerçek manada kazanmıştır. Bunun dışında neyi kazanırsa kazansın, her ne onun olursa olsun, aslında ona ait değildir ve kazandığı ona sadece yük olur.
Eğer kul, Allah’ın ona ikram ettikleriyle ebedi hayatını, Allah’ın rızasını, dostluğunu, yakınlığını, cenneti kazanmamışsa o halde yapması gereken şey her anda “Allah” demektir; ama bilmemiz lazım ki “Allah” demek öyle kolay bir şey değildir; çünkü “Allah” demek her şey demektir.
Allah ayet-i kerimede; Fezkurûnî ezkurkum:391 “Beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim” buyurur. Allah’ı zikretmenin karşılığı Allah’ın, kulunu zikretmesidir. Bir kul “Allah” diyorsa Allah onu zikrettiği içindir; çünkü Allah zikredip “kulum” demezse hiç kimse “Allah” diyemez.
Herkesin Allah’ı zikredişi aynı değildir. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in de “Allah” demesi vardır, biraz önce hurma bahçesiyle ilgili kıssada anlattığım ağacı infak etmeyen o sahabenin de “Allah” demesi vardır. Hiç bu ikisi bir olur mu? -Elbette ki bir olmaz.
Kendimizi unutacak kadar, Allah ile oluncaya kadar, Allah bizi zikredinceye, bize “kulum, senden razı oldum, seni seviyorum, sen güzel yaptın” deyinceye kadar Allah dememiz lazım. Öyle ki hayatımızın gayesi rabbimizin rızası olsun ve “rabbim bana bir sefer ‘kulum’ desin, ‘senden razı oldum’ desin yeter” diyebilelim. Bir kulun derdi, gayesi bu olursa Allah onu hiç razı etmez mi? Kul kulluğuyla, acziyetiyle, zayıflığıyla rabbini kendinden razı etmeye çalışırsa Allah onu razı etmez mi! O, bu haliyle rabbini sevmeye, zikretmeye çalışırsa Allah onu sevmez mi, Allah onun hesabını yapmaz mı! Allah bizim adımıza bizim hesabımızı yapmazsa hiç kurtuluşumuz yoktur.
Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “hiç kimse ameliyle cennete giremez, ancak Allah’ın rahmetiyle” buyurmuş, sahabeler; “ya sen ya Resulullah” diye sorunca Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “evet, ben de, ancak Allah’ın rahmetiyle cennette girerim”392 buyurmuştur.
Allah’ın rahmetini kazanmanın şartları vardır. Öyle kuru kuruya rahmet olmaz. Bir kul, Allah’ın rahmetini nasıl hak edeceğini bilmeli, anlamaya çalışmalı, gereğini yerine getirmelidir.
Allah’ın rahmeti rahmet ederek kazanılır. Sen, Allah’ın kullarına, mahlûkata rahmet eder, merhamet edersen Allah’ın rahmetini hak edersin. Allah’ın rahmetiyle cennete girmek bu demektir. Yoksa bu hadisi düz mantıkla düşünüp “Allah istediğini cennete gönderir, istediğini rahmetinin içine alır” demek doğru değildir.
Allah’ın rahmetinin içine girmeyi, Allah’ın bize rahmetiyle muamele etmesini istiyorsak yapmamız gereken şey; önce kendimize rahmet etmek, sonra ailemize, çoluk çocuğumuza, büyüklerimize, muhatap olduğumuz herkese rahmet edip rahmetle muamele etmektir. Buna hayvanlar, ağaçlar, hatta taşlar da dâhildir. Taşa taş diye bakmamamız gerekir. Kısacası bütün mahlûkat buna dâhildir.
Bunun için Allah ayet-i kerimede; “insanın kalbi katılaştı taş gibi, hatta taştan daha katı; çünkü öyle taşlar var ki çatlar içinden ırmaklar akar” buyurur. Taş çatlar, sonra içinden ırmaklar akar; yani taş kendi iradesiyle çatlamazsa ırmak oradan akmaz. Taş ona herhangi bir müdahale olmadan kendisi çatlar. Bunu kim söylüyor? -Allah söylüyor. Su, insanlara rahmettir. Taş, insanlara su aksın diye kendini feda edip çatlatıyor. Allah ayetin devamında; “öyle taşlar da vardır ki Allah korkusundan yukarıdan aşağı yuvarlanır”393 buyurur.
Taş, niçin Allah korkusundan dolayı yukarıdan aşağı yuvarlanır?
Yukarıda durunca kendini kötü hisseder; “benim aşağı inmem lazım” deyip tevazu göstererek aşağı yuvarlanır, hem de Allah korkusundan yuvarlanır. O zaman her şey diridir, her şey Allah’a iman etmiş, her şey Allah’tan haşyet duyar, korkar, Allah’ı sever, Allah’a âşıktır. Allah’ı hamd ile tesbih eder ama Allah, insandan; yani bizden kendi irademizle onu zikretmemizi, tesbih etmemizi, ondan haşyet duymamızı ister.
Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “biz bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık o dağı Allah’ın haşyetinden, bu vahyin dehşetinden paramparça olarak görürdün”394 buyurur. Niye paramparça olur? -Allah bizatihi vahyedip ondan bir şey istiyor ki işte ona dayanamaz.
Allah bize onun ayetlerini dinlerken nasıl bir hal almamız gerektiğini öğretiyor. Allah; “Kur’an’ı dağa indirseydim dağ, Allah’ın haşyetinden paramparça olurdu” derken “sende de Allah’ın ayetlerini duyunca en azından bir kıpırdama olsun. Dağ taştan ve topraktan ibarettir. Taş olsa paramparça olur, sen de biraz kıpırda” buyurur.
Allah ayet-i kerimede; “Allah’ı zikir en büyüktür”395 buyurdu. Sadece dilimizle rabbimizi zikredersek bu, dilin zikri olur. Dilimize gönlümüzün de iştirak etmesi lazım; yani “Allah Allah” derken huzurda olduğumuzu, rabbimizi davet ettiğimizi unutmamamız gerekir. Bununla beraber gönlümüzde nasıl bir dua varsa, nasıl bir yalvarış, yakarış, istiğfar varsa aynı şekilde o anda “Allah” derken gönlümüzün de o halde olması lazım; çünkü o anda Allah ile konuşuyor, Allah’tan istiğfar diliyor, Allah’tan istiyoruz. Bu da yetmez; vücudumuzun her zerresinin Allah’ı zikredip “Allah” demesi gerekir. Tabi ki bu zikir önce dilimizde başlar sonra gönüle iner, sonra Allah’ın nuru gönlümüzden bütün zerremize tecelli eder. İşte, her zerremiz “Allah” deyinceye kadar Allah’ın nuruyla, zikriyle böyle nurlanmamız gerekir. Ancak böyle yapanlar kazanır.
Dünyanın, şeytanın peşinden koşanlar değil, kendi kendine hayal kuranlar, âlimlik taslayanlar değil, “ben biliyorum, ben âlimim” diyenler değil; iman edenler, sevenler, sevdiğini zikredenler, sevdiğinin rızası peşinden koşanlar kazanır. Neyi biliyorsan onunla kulluğunu yap, sonra Allah sana bilmediklerini öğretir. Bunun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “kul bildikleriyle amel ederse Allah ona bilmediklerini öğretir”396 buyurur. Sen bildiklerinle amel edersen Allah senin eksiğini tamamlar. Bu yüzden hemen yola koyulup; “Allah” deyip yürümek lazım.
Allah hepimizi zatıyla, sıfatlarıyla, isimleriyle ğaniyy olanlardan eylesin. Allah bizi kendisiyle zengin etsin. Allah bizi imanla, ibadetle, hikmetle, ilimle zengin olan kullarından eylesin. Allah bizi aşkıyla, sevgisiyle, muhabbetiyle zengin etsin.
Allah hepinizden razı olsun.
