close

EL HÂLIK

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzel isimlerini anlamaya, anlatmaya devam ediyoruz. Geçen sohbetimizde Allah’ın Fâtır ismini anlatmıştık. Bu sohbetimizde ise Hâlık ismini Allah’ın ayetlerde anlattığı, beyan ettiği gibi anlamaya, öğrenmeye çalışacağız inşallah.

Allah hâlıktır; yaratandır. Allah’ın yaratmasıyla ilgili başka isimleri de vardır. Hâlık yaratan, hallâk yarattığını tekrar eden, tekrar tekrar yaratan, bedi’ örneksiz, eşsiz yaratan, bari’ ise ilk yaratan, her şeyi birbirine uygun yaratan manasına gelir. Bu isimlerin her biri farklıdır, dolayısıyla bu isimleri ayrı ayrı anlamak gerekir.

Allah’ın isimlerini öğrenmeye, rabbimizi tanımaya çalışırken aslında Allah’ın yeryüzündeki halifesi olan insanı anlamaya çalışıyoruz. Bir de hangi halde olmamız, nasıl bir ahlaka, sıfata, hale bürünmemiz, nasıl Hz. insan olmamız gerektiğini anlıyoruz.

Biri, Allah’ın isimlerini anlamazsa Allah’ı aynı şekilde peygamberini de gerektiği gibi tanıyamaz, dolayısıyla nasıl Hz. insan olunması gerektiğini de öğrenemez. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hakkında yazılmış siyer kitapları vardır. Bu siyer kitaplarını yazanların her biri kitabı yazarken mutlaka kendi yorumunu, fikrini, düşüncesini, imanını katmıştır, dolayısıyla Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i kendi tanıdıkları kadarıyla anlatmışlardır. Oysaki hiç kimse resulünü yaratan Allah gibi onu anlatamaz. Bu yüzden asıl siyer kitabı, Allah’ın kitabı Kur’an’dır.

Allah kendini tanıtırken en kâmil manadaki Hz. İnsanı da tanıtır, bu da birinci derecede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Bu nedenle Allah’ın isimlerini anlarken bir de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i tanımış oluruz, dolayısıyla ona nasıl uymamız, nasıl tabi olmamız, onun ahlakına nasıl bürünmemiz gerektiğini, onun bizim için nasıl önder, örnek, rehber olduğunu anlamış oluruz.

Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız (Allah’ı sevdiğinizi iddia ediyorsanız, ben mü’minim diyorsanız) bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin.”295 Bundan dolayı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmadan Allah’ı sevme iddiamız doğru olmaz, yalan olur.

Tabi olmak; onun gibi olmaya, onun gibi iman etmeye, onun gibi yaşamaya çalışmak demektir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ne kadar benzersek ona o kadar tabi olmuşuz oluruz. Her zaman için ölçümüz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olmalıdır; çünkü ona tabi olmak, ona benzemek için bu gereklidir.

Tabiinler Hz. Aişe (r.a.) annemize; “bize biraz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i anlatır mısınız” diye sorunca Hz. Aişe (r.a.) annemiz; “o da herkes gibi bir beşerdi; ama Allah’ın bütün güzel isimleri kâmil manada onun üzerinde tecelli etmişti” buyurmuştur. Demek ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le diğer insanlar arasındaki fark; Allah’ın güzel isimlerinin onun üzerinde tecelli etmesiymiş.

Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için; “sen azim bir ahlak üzeresin”296 buyurmuştur. Azim, Allah’ın ismidir. Bu; sen azim olan Allah’ın sıfatlarının tecelli ettiği zatsın demektir. Bu yüzden kulun büyük olması onun azim ahlaklı olmasıyla; yani Allah’ın azim isimlerinin onun üzerinde tecelli etmesiyle ölçülür. Allah’a göre bu böyledir. Biri bu ölçüyü başka bir şekilde düşünüyorsa kendi kendine hayal kurmuş, kendi kendine bir yol seçmiş olur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz olmadan din olmaz. Dolayısıyla onun önderliği, rehberliği olmadan, ona tabi olmadan hiç kimse mü’min olamaz. Peygamberi kabul etmek demek sadece; “ben peygamberi kabul ediyorum, o, Allah’ın nebisidir, resulüdür” demek değildir. İş bir tek bununla bitmez, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in peygamberliğini kabul etmek sadece bir başlangıçtır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i kabul ettiysen o halde gerekeni yapıp ona tabi olman; yani onun iman ettiği gibi iman etmeye, Allah’ı sevdiği gibi Allah’ı sevmeye, Allah’a teslim olduğu gibi teslim olmaya, itaat ettiği gibi itaat etmeye ve onun ahlakına bürünmeye çalışman gerekir; çünkü hayatı yaşarken, bir amel işlerken, konuşurken, hatta düşünürken “Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu konuda nasıl yapmıştır” deyip onu kendine örnek alırsan ona tabi olmuş olursun. Bu, her konuda böyledir. Yoksa başkalarının hesabını yaparak düşünür, konuşur, işi yaparsan tabi olduğun kişi hesabını yaptığın kişi olmuş olur. O kim olursa olsun fark etmez.

Mesela genel olarak anne, babalar çocuklarına kendilerini örnek gösterip; “bana tabi olun” derler. Böyle yapanlar ister farkında olsun, ister olmasın kendini Allah’ın ve resulünün yerine, sözlerini de Allah’ın ayetlerinin önüne koymuştur.

Allah ayet-i kerimede; “ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun”297 buyurmuştur. Ehlini “bana uyun” demekle ateşten koruyamazsın korumak istiyorsan onlara “Allah’ın resulünü örnek alın, Allah’ın vahyine uyun, sizin rabbiniz, sizin için vazgeçilmez olan, olmazsa olmaz olan sadece Allah’tır. Dünya imtihan yeri, Allah’ın, kuluna kazanma imkânı tanıdığı yerdir. Başınıza gelenler her kimden gelirse gelsin o bir imtihandır. Size düşen; Allah’a göre güzel ve doğru yapmaktır, böyle yaparsanız kazanırsınız. Bu konuda sizin için örnek, önder, rehber, tabi olmanız gereken de Allah’ın resulüdür, Resulullah’tır. Bu yüzden her konuda ona uymaya, onun yaptığı gibi yapmaya çalışmanız lazım” demen gerekir. Böyle der ve gerekeni yaparsan kendini de, ehlini de ateşten korumuş olursun. Yok, böyle yapmıyor ehline kendini yahut başkalarını örnek gösteriyorsan bu durumda kendini Allah’ın ve resulünün yerine koymuş olursun. Kıyamet günü de böyle olduğunu hep beraber göreceğiz.

“Biz nereye bir resul gönderdiysek ona; ‘Allah’tan başka ilah yoktur ve yalnız Allah’a âbd olun’ diye vahyettik.”298 Mesele; Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamaktır. Allah ayet-i kerimede “onlar imanlarına şirki karıştırmadan Allah’a iman etmezler”299 buyurur. Unutmamamız lazım ki Allah şirk karışmış bir imanı kabul etmez.

Peki, insan şirki imanına nerden karıştırır?

Şirk, Allah’ın El Esmau’l Husna’sına; yani isimlerine ortak koşmaktan gelir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in buyurduğu gibi Allah’ın 99, “Allah” ismiyle beraber 100 ismi vardır.300 “Allah” ismi Allah’ın zat ismidir. Diğer isimlerin hepsi “Allah” isminin tecellisidir; yani Allah’ın sıfatlarıdır. Bu isimlerin birinde Allah’a şirk koşmak imana şirki karıştırmak olur.

Biri Allah’ın isimlerini bilmediyse, anlamadıysa Allah’a nasıl iman edebilir! Herkes ancak bildiği, anladığı kadarıyla iman eder. Dolayısıyla Allah’ın isimlerini bilmeyen biri imanına şirki karıştırıp karıştırmadığını da bilmez, anlamaz.

Mesela; Allah ayet-i kerimede; “yarın şunu yapacağım deme! Eğer Allah dilerse de”301 buyurur. Eğer herhangi bir şey yapacağımız zaman Allah dilerse demeden o işi Allah’tan bağımsız görerek “bu işi yapacağım” dersek bu şirk olur. Etrafımızda görüyoruz; bu kelimeyi sıkça kullanan biri özellikle alışverişte “inşallah bunu öderim” dediğinde karşısındaki sözde mü’min olanlar “bu iş inşallahla maşallahla olmaz, bana kesin bir şey söyle” derler. Bir mü’min asla böyle konuşamaz; çünkü Allah’ın “sakın haddini aşıp benim iznimi unutarak kesin konuşmayasın böyle bir saygısızlıkta bulunmayasın” dediğini bilir.

Allah’ın müdahale etmediği hiçbir anımız yoktur. O dilemezse, yaratmazsa hiçbir şey var olmaz, gerçekleşmez!

İnşallah demek; benim niyetim, isteğim böyledir, iş bana kalsa kesinlikle böyle yaparım; ama Allah dilemezse hiçbir şey yapamam demektir. Yoksa inşallah kelimesi “olsa da olur, olmasa da olur” manasına gelmez, aksine inşallah demek karşıdakine Allah’ın takdiri, izni doğrultusunda kesin olarak söz vermek demektir.

İşin vahametini anlatmak için genelde bu örneği veriyorum; bir okulun veya üniversitenin önünde durup çıkan öğrencilere “senin bu hayattaki örneğin kimdir, kimi kendine örnek alıyorsun, kimin gibi olmak, ne olmak istiyorsun” diye sorsak acaba kaç kişi “benim için örnek Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Onun gibi olmaya, onun gibi yapmaya çalışıyorum. Hedefim de; ebedi hayatımı, Allah’ın rızasını, dostluğunu kazanmaktır” der? Böyle söyleyenlerin kaç kişi olacağını hepimiz az çok tahmin ediyoruzdur. Bu yüzden durum vahimdir ve her birimizin kendimize dönüp bunun hesabını yapması gerekir.

Biri bu soruyu kendine sorduğunda “benim örneğim Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir, hedefim de Allah’ın rızasını kazanmaktır” cevabını almıyorsa o halde Allah’ı, imtihanı kabul etmemiş, hayatı, insan olmayı anlamamış, rabbini, ebedi hayatını ve Hz. İnsan olmayı her şeyin önüne almamış, demektir. Bu durumda annesi, babası, okuldaki hocası onu ateşten koruyamamış, tam tersine ateşini artırmıştır. Bu bizim ebedi hayatımızla ilgilidir. Bu yüzden çok ciddi, çok önemli bir meseledir. Herkes kendine bakıp mutlaka hesabını Allah’a göre yapmalıdır.

Evet, Allah’ın Hâlık ismini öğrenmeye çalışıyoruz. İsterseniz öncelikle Hâlık isminin geçtiği bazı ayetleri anlayalım, daha sonra Allah’ın Hâlık isminin nasıl tecelli ettiğini hep beraber anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Huvallâhul hâlık: “Allah odur ki (ilahlık ona yakışır ki) o hâlıktır (yaratandır).” Yaratmayan, ilah olmaz. Bu yüzden yaratmayana ilahlık vasfını vermek küfürdür, şirktir, akılsızlıktır. Herhangi biri için “o bunu yapar” demek ona hâlık vasfını vermek demektir. O zaman herhangi birisi için; “Allah nasip ederse, ikram ederse inşallah bunun olmasına o vesile olabilir” demek gerekir; çünkü o, yaratıcı değildir, sadece işin olmasına vesile olandır.

El bâriûl musavvir:302 “(Allah) Bâridir; musavvirdir.” Yani Allah ilk yaratandır, tasvir eden, şekil veren, suret verendir. Allah başka bir ayet-i kerimede; “Allah yaratandır, yarattığını en güzel şekilde (en güzel surette) yaratandır”303 buyurmuştur. Yani Allah hatasız, eksiksiz ve en kâmil manada yaratandır. Lehul esmâul husnâ: “En güzel isimler, (Esmau’l Husna) onundur (ona aittir).” Bütün güzellik Allah’a aittir. Birinde, bir yerde bir güzellik varsa o güzelliğini Allah’tan almıştır; çünkü Esmau’l Husna, güzel isimler, bütün güzellikler Allah’a aittir.

Yusebbihu lehu mâ fîs semâvâti vel ard: “Gökte, yerde (ve ikisi arasında) ne varsa hepsi onu tesbih eder.” Hepsi onun her türlü noksanlıktan münezzeh olduğunu ortaya koyar; yani yerde, gökte, ikisi arasındakine, her neye bakarsan bak orda Allah’ın noksansız, kusursuz, eksiksiz olduğunu, her şeyin kendi üzerinden lisanı haliyle Allah’ı zikrettiğini anlarsın.

Ve huvel azîzul hakîm:304 “O, aziz ve hakimdir.” Bütün güç, bütün kuvvet, kudret, şeref ona aittir ve o hakimdir, hikmet sahibidir. Ancak hikmet sahibi olanlar onun aziz olduğunu, bütün şerefin, kuvvetin, gücün ona ait olduğunu anlar. Bununla beraber aziz olanlar yerde, gökte, ikisi arasındakine bakarken hepsiyle, her biriyle rabbini tesbih edip; “ya rabbi! Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Bütün güzellik sana aittir. Sen yaptığını yaratansın, ilk yaratansın, bununla beraber musavvirsin; yaptığına suret verensin, yarattığını en güzel şekilde yaratansın” der.

Allah ayet-i kerimede; “Allah kime hikmet vermişse ona çok büyük bir hayır vermiştir”305 buyurmuştur. Hikmet ancak okumakla, düşünmekle, tefekkür etmekle anlaşılır. Bunun için Allah’ın ilk emri “oku” dur.

Ikra’ bismi rabbikellezî halak:306 “Rabbinin ismini oku (rabbinin ismiyle oku) ki o yaratandır.” Allah indirdiği ilk ayette hâlık olduğunu beyan etmiştir. O hâlıktır, yaratandır. Bu yüzden öncelikle Allah’ın hâlık olduğunu okumak gerekir. Neye bakarsak bakalım onu bir ayet gibi okuyup; “bunu rabbim yaratmış, Allah’ın bunu yaratmasının hikmeti, muradı nedir” deyip anlamaya çalışırsak onu okumuş oluruz, Allah onu bize okutur.

Halakal insâne min alak:307 “(Allah) İnsanı alakadan yarattı.” “Alaka” kelimesi çift yönlü bir kelimedir. Allah, insanı zahiri olarak alakadan, yapışkan bir maddeden, bir de alakasından; yani sevgisinden, yakınlığından yaratmıştır. Allah bize bunu okumamızı söylüyor.

Ikra’ ve rabbukel ekrem:308 “Oku! Rabbin ekremdir.” Rabbin kerimdir, seni yaratarak sana ikram etmiştir. Bununla beraber bir de seni ekrem yapmıştır; yani sana da ikram etmeyi nasip etmiştir.

Nasıl nasip etmiştir?

Allah isimleriyle, zatıyla, sıfatıyla sana tecelli ettiği için isimleri sende mevcuttur, yaratılışında, fıtratında Allah’ın bu isimleri vardır. Allah güzellik yapmayı sana ikram etmiş, seni ekrem yapmıştır. Mesela; iyilik yapmak, merhamet etmek, sevmek, ikram etmek, affetmek hepsi insanın, karşısındakine ikram etmesidir; yani Allah’ın Ekrem sıfatının kuldaki tecellisidir.

Oku! Oku ki rabbin ekremdir. Rabbinin ekrem oluşunu oku! Rabbinin ekrem oluşunu kendinde oku! Yani rabbinin güzelliğini, Allah’ın isimlerini kendinde müşahede et ve gör. Sen, Allah’a bununla yakın olursun. Allah’ın güzelliğinin, isimlerinin sende tecelli etmesiyle güzel olur, Allah’a, peygambere ve cennete yakın olursun.

Ellezî alleme bil kalem:309 “O ki kalemle talim etti.” Kalem denince aklımıza zahiri bir kalem gelebilir. Oysaki kalem bu demek değildir. Kalem en basitinden bir yazı aracıdır. Bir de Allah’ın kudret kalemi vardır. Allah’ın kudret kaleminin insandaki karşılığı akıldır, defteri de hafızadır. Mesela bir şey düşündüğümüzde, bir şeye baktığımızda onu anlarız onu anlayınca hafızamıza yazmış oluruz. İşte kudret kalemi böyledir.

Allah’ın kalemle talim etmesi ne demektir?

Allah, insana hiç yorulmadan yazıp kaydetmesi için akıl, irade ve hafıza vermiştir. Bir insan yüz sene yaşasa bütün gördüklerini, düşündüklerini, konuştuklarını ve dinlediklerini hafızasına kaydeder. Hem de her birinin, her bir bilginin yerini ayrı ayrı kaydeder. Bu yüz senenin bütün kayıtları daha hafızanın yüzde beşlik bir bölümünü bile doldurmaz. İnsan bin sene yaşasa da hafızaya bilgi kaydolmaya devam eder; çünkü herkesin hafızası Hz. Nuh (a.s.) gibi bin senelik ömre göredir. İşte Allah’ın kalemle talim etmesi kalemi insanın fıtratına koyması böyledir. Mesela şimdi her şeyi çeşitli teknolojik bellekler ve bilgisayarlar kaydeder; ama hiçbiri Allah’ın fıtratımıza koyduğu o kalem gibi, kayıt cihazı gibi, hafıza gibi olmaz.

Hafıza kısmını biraz daha izah edeyim;

Eğer gördüğümüz bir şey için “bu önemli değil” dersek hafızamız onu önemli olmayan şeylerin kayıt olduğu yere yazar, orası ayrı bir bölümdür. Bir şeyin önemsiz olduğunu söyleyip hafızamıza attığımızda onu bulmamız artık zorlaşır; çünkü beynimiz onu bizim için önemsiz kayıtlar listesine atmıştır. Okuduğumuz veya gördüğümüz bir şey için de “bu çok önemlidir, benim bunu unutmamam gerekir” dersek hafızamız bu defa onu hemen bulabileceğimiz bir yere kaydeder ve hafızamızı yokladığımız gibi o şey aklımıza gelir. Böyle olması için aklımızda tutacağımız şeye “bu çok önemlidir” dememiz yeterlidir.

Ellezî alleme bil kalem:310 “O ki kalemle talim etti.” Arapçada kelimenin kök manasını iyice anlayabilmek için iştikak yapılır. İştikak; bir kelimedeki aynı harflerin yerlerinin değiştirilmeden o kelimeden başka bir kelimenin oluşturulmasıdır. Mesela; “kalem” kelimesinin iştikakına baktığımızda o kelimede bir de “kelâm” kelimesi vardır. Kelâm da kalem demektir; çünkü bir kelâmı dinlediğimizde hafızamız onu kaydeder; yani o kelâm hafızamıza yazılarak kalem vazifesi görür.

Makale sözcüğü de “kalem” kelimesiyle aynı kökten gelen harflerden oluşmuştur. “Makale” yazılmış demektir. Allah sana kalemle talim ettirince sana yazma hakkını da vermiş oldu. Bu durumda Allah sana yazmayı, kalemi kullanmayı; yani aklını ve iradeni nasıl kullanman gerektiğini öğretmiştir. Eğer biri kalem kullanmayı bilmiyorsa ya da kalem kullanmıyorsa; yani aklını ve iradesini nasıl kullanması gerektiğini bilmiyorsa aklını kullanmamıştır. Allah hayvanlara da akıl vermiştir; ama onlara verdiği akıl hayatlarını devam ettirecekleri kadardır. Yoksa Allah onlara kalemle talim etmemiştir.

Peki, Allah’ın insanlarla hayvanlara verdiği akıl arasında ne gibi bir fark vardır?

Hayvan da yemeyi, içmeyi, yatmayı bilir. Onların da sevdiği ve sevmediği şeyler vardır. Aynı şekilde hayvanlar da hangi yiyeceği yemeleri, hangilerini yememeleri gerektiğini bilir. Bir insan da aklını sadece hayatını devam ettirecek şekilde kullanıyorsa o halde hayvandan hiçbir farkı kalmaz. Öyleyse Allah’ın talim etmemiz için verdiği kalemi kullanmayı bilmek başka bir şeydir ve bunun ne olduğunu mutlaka anlamamız gerekir.

Anlaşılsın diye bir örnek vereyim;

Bir fareyi yakalamak için tuzağa peynir koysanız fare onun peynir olduğunu görür ve o peyniri yemesi gerektiğini bilir; ama Allah ona kalemle talim etmediği için muhakeme edip; “bu peyniri buraya kim koydu, niye koydu, peynirin altındaki nedir” diyemez, sadece peyniri yemeye odaklanır, dolayısıyla tuzağa düşer. Hâlbuki insan böyle değildir. Bir şeyle karşılaştığında “bunun böyle olmasının sebebi nedir, kim bunu böyle yaptı” diye sorar. Bu durumda insanlarla hayvanların aklının arasındaki fark; insanda muhakeme kabiliyetinin olması, bir şeyi kabul etmeden önce onu sorgulayabilmesidir.

Peki, insanın manevi olarak kalemle talim etmeyi nasıl anlaması gerekir?

Biri etrafına bakarken gördüğü şeyler için; “bu neden buradadır, kim bunu yaratmış, yaratmasının hikmeti, muradı nedir, bunları yaratan Allah benden ne istiyor” demezse farenin peynire baktığı gibi bakmış olur. Bu yüzden insanın gördükleri karşısında mutlaka muhakemesini ve iradesini kullanıp anlamaya çalışması, her ne olursa olsun onu Allah’a bağlaması gerekir. Öyle ki doğruyu, talim edilmiş o kalemle gönlüne ve hafızasına yazabilsin.

İnsan, gönlüne ve hafızasına doğruları değil de yanlışları yazarsa ne olur?

O zaman muhakemesi bozulur, bozulunca da her şeyi yanlış ölçer, yanlış tartar ve yanlış biçer. Dolayısıyla yanlış alır, yanlış satar ve yaptıklarını da doğru zanneder. Dünyaya yanlış bakar, ona ebediymiş muamelesi yapar; yani dünyayı bir imtihan yeri olarak anlayamaz. Diliyle “bu dünya imtihan yeridir, dünya geçicidir, hiç kimse burada kalmamış” der; ama dünyaya ebedi hayatmış gibi sarılır. Olaylara, meselelere bir imtihan nazarıyla nazar etmez, yaşadıklarını gerçekmiş gibi anlar ve ona göre muamelede bulunur. Allah’ın hesabını yapmadığı için olaylara, meselelere tıpkı farenin peynire baktığı gibi bakar. Aynı şekilde iradesi, bakışı yanlış olduğu için yanlış görür buna rağmen doğruyu gördüğünü zanneder. Bu yüzden hafızası yanlışlarla dolu olur.

Böyle yaptığı yetmiyormuş gibi bir de iş konuşmaya gelince “dünya geçicidir” der. Böyle birine; “madem dünyanın geçici olduğunu söylüyorsun o halde neden böyle değilsin” diye sormak lazım. Böyle biri yanlış anlamış, yanlış görmüş ve yanlış hüküm vermiştir. İnsanlar hakkında da “insan, Hz. insandır” der ama insana bir hayvana bakar gibi bakar; yani insanı parayla, mevkiyle, malla ölçer. Ölçüsü Allah’a göre olmadığı için Allah’a göre ölçmez.

Daha önceki sohbetimizde söylemiştim; “insan, insan için cennet de olur, cehennem de olur. İnsan, insanın hem cenneti hem cehennemidir.” Birinin bize cennet olması için ona doğru bakmamız, onu doğru anlamamız ve ona doğru bir muamelede bulunmamız gerekir. Böyle yaparsak o bizim için cennet olur; ama doğru bakmaz, doğru anlamaz, doğru muamele etmezsek bu durumda o bizim için cennet olmaz, cehennem olur, dolayısıyla ona zulmetmiş oluruz.

Bu yüzden insanı cennete de cehenneme de götüren insandır. Öncelikle yapmamız gereken şey insana olan bakışımızı düzeltmektir. Allah ayet-i kerimede; Ikra’ bismi rabbikellezî halak, halakal insâne min alak:311 “Yaratan rabbinin ismini oku ki o insanı alakasından yarattı” buyurduysa o halde insanı, kendimizi okumamız, anlamamız, kendimiz ve insan hakkında doğru hüküm vermemiz gerekir; ama bunu yaparken Ellezî alleme bil kalem:312 “O ki kalemle talim etti” ayetini unutmamamız Allah’ın talim ettiği kalemle okumamız ve yazmamız gerekir.

Kalem, keleme, meleke, melek;313 güç ve kuvvet, dolayısıyla güçlü ve kuvvetli hafıza, kayıt demektir. Öyleyse vereceğimiz doğru hükmü hafızamıza güçlü ve kuvvetli olarak kaydetmemiz gerekir. Öyle ki yanlışa düşmeyelim, meyletmeyelim.

Allemel insâne mâ lem ya’lem:314 “(Bir de Allah) İnsana bilmediğini öğretti, talim etti.” Allah bu talimi her anda yapar. Kul yeter ki Allah’ın öğrettiği gibi öğrenmeye, Allah’ın vahyiyle, ayetleriyle, Allah’ın resulüyle anlamaya çalışsın eğer anlarsa Allah ona bilmediğini talim eder, öğretir.

Allah ayet-i kerimede; “zan ilimden hiçbir şeydir”315 buyurur; yani Allah’ın ayetleriyle öğrenmezsen zannına uymuş olursun. “Öyle zannettim, öyle farz ettim, kendi kendime öyle anladım” demen ilim değildir. İlim; Allah’ın öğrettiğidir, talim ettiğidir. Allah, insana bilmediğini öğretir. Bu yüzden hiç kimse “ben biliyorum, bildiklerim bana yeter” dememeli, her an öğrenmeye, anlamaya hazır olmalı, açık olmalıdır. Biri; “bildiklerim bana yeter” derse yerinde sayar, dolayısıyla büyümeyi, Allah’a yaklaşmayı ve Hz. İnsan olmayı kabul etmemiş olur.

Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bütün hayatı boyunca vahyedip ona öğretmiş, o da Allah’ın kendisine vahyettiğini ulaşabildiği herkese öğretmiştir; yani Allah ona öğretmiş, o da aynı şekilde ümmetine, insanlığa öğretmiştir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hem Allah’ın kendisine öğrettiklerini öğrenip talim eden bir talebe hem de öğrendiklerini insanlara talim ettiren bir muallimdir ve bu herkes için de böyle olmalıdır.

Allah bunu böyle kabul etmeyenleri anlatır; Kellâ: “Hayır.” Yani siz meseleyi anlamadınız, iş sizin bildiğiniz, anladığınız gibi değildir. “Kellâ” bu manaya gelir. İnnel insâne le yatgâ:316 “Muhakkak ki insan azar (haddini aşar).” İnsan kâinatı, varlığı, olayları kendi kendine anlamaya çalışır, Allah’ın talim ettiği gibi anlamazsa azar ve haddini aşar.

Allah, insanın nasıl haddini aştığını da beyan eder.

En raâhustagnâ:317 “Kendini müstağni gördüğü için.” İnsan kendini ihtiyaçsız görüp; “benim anlamaya, talim etmeye, öğrenmeye ihtiyacım yoktur. Ben bana yeterim, bana bu kadar yeterdir” dediği için haddini aşar, azar, azgınlık eder, rabbine karşı saygısızlık yapar. Kendini müstağni gördüğü için kibirlenir, büyüklenir.

Eğer hikmetle bakıp anlamaya çalışmaz, kalemle talim etmez, aklımızı, irademizi kullanıp Allah’ın muradını anlamaya çalışmazsak Allah’ın üzerimizdeki muradı gerçekleşmez. Allah bizi Hz. İnsan olarak görmek ister. Allah ayet-i kerimede; “Allah mü’minler için cenneti tercih etmiştir”318 buyurur. Birinin cennete gitmesi için de onun gönlünün cennet olması, Allah’ın güzelliğinin onun üzerinde tecelli etmesi gerekir. Yoksa gönül cennet olmadan cennete gitmek hiç kimse için mümkün değildir. Cehenneme dönmüş bir gönül sadece cehenneme layıktır.

Allah bal arısına “bal yap” diye vahyetmiş, ayet-i kerimede bunu anlatırken “rabbin bal arısına vahyetti; hem ağaçlardan kovanlar edin, hem insanlar senin için kovan yaptığında her çiçekten öz toplayıp o kovanlarda bal yap”319 buyurmuştur. Allah’ın, hayvanlar arasında eşek arısına yahut sineğe değil de bal arısına vahyetmesinin bir hikmeti, muradı vardır.

Peki, bunun hikmeti nedir?

Bal arısı yaptığı balın yüzde beşini yer; çünkü o balın yüzde beşi onun hakkıdır. Geri kalan yüzde doksan beşini de insanlar için yapar. Biri de Allah’ın ayetlerini okuyup hikmeti üretirse, kâinata bakıp onu Allah’ın ayeti olarak okursa tıpkı bal arısı gibi bal yapmış olur. Bu durumda Allah ona da vahyeder, o da Allah’ın bu vahyini bütün şiddetiyle gönlünde işitir, yaşar, hisseder. Allah ona hikmet ve basiret verdiğinden dolayı yaptığı bir şeyin güzel veya yanlış olduğunu bilir.

Yanlışlarla meydana gelmiş bir tasavvur, bir bakış, bir irade doğru üretmez, üretemez; çünkü terazisi bozuktur. Dolayısıyla böyle tasavvura sahip biri yanlış ölçer, yanlış tartar. Hal böyleyse tasavvurumuzu Allah’ın vahyiyle, ayetleriyle, doğru bir bakışla, doğru bir anlayışla, doğru bir kavrayışla, doğru bir imanla düzeltmemiz gerekir.

Bal arısı insanlara faydalı olduğu için Allah bal arısına vahyetmiştir. Bütün peygamberler de böyledir; yani Allah bütün peygamberlerine hikmet vermiştir. Hikmet, anlama kabiliyeti demektir. Arkadaşların hikmeti doğru anlaması gerekir. Allah hiç kimseye “al, bu hikmet senin olsun” deyip hikmeti bir anda havadan indirmez. Hikmeti böyle düşünmek doğru değildir, yanlıştır.

Biri herhangi bir şeyi anlamaya çalışırken “Allah’ın buradaki muradı nedir” diye tefekkür ederse Allah da; “muradım budur” diye onun gönlüne vahyeder. Buna ister vahiy, ister ilham deyin bu hiç fark etmez. Vahiy zaten süratli, sessiz, bununla beraber gizli manasında ve bir anda gönüle gelendir.

Kul hikmetle bakıp tefekkür etmeye devam ederse artık öyle bir hal alır ki hangi olaya, hangi meseleye bakarsa baksın, Allah’ın oradaki muradını, hangi konuda imtihana tabi tutulduğunu görür ve bilir. Aynı şekilde herhangi birinin imtihanına bakınca da Allah’ın oradaki muradını görür, bilir ve anlar; çünkü Allah ona hikmet vermiştir ama önce hikmetle bakmaya gayret edip anlamaya çalışmıştır; yani okumuştur. Allah ona kalemle talim etmiş, o da o kalemle talim olmayı, öğrenmeyi kabul etmiştir. Kendisini yaratan rabbinin ismiyle bakmış, adına bakmış, onu anlamaya, okumaya çalışmış, rabbinin ikramını, kerimliğini, onun hâlık oluşunu görmüş ve anlamıştır.

Hz. İnsan olmak, hikmet ehli olmak, Allah’a dost olmak, kendi elimizdedir. Herkes kendi tercihini kendisi yapar. Hikmetle, Allah’ın ayetleriyle, Allah’ın resulüne göre bakmayan, anlamaya çalışmayan biri dünyaya farenin peynire baktığı gibi bakar; yani yemek için, içmek için, gezmek için, eğlenmek için yaşar ve nefsin arzularını, isteklerini düşünür. Böyle birinin bakışının farenin bakışından hiçbir farkı yoktur.

Zâlikumullâhu rabbukum: “Sizin rabbiniz o dur ki.” Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” Hâliku kulli şey’in: “O her şeyin hâlıkıdır.” Her şeyin yaratıcısıdır, her şeyi yaratandır. Fa’budûhu: “Sadece ona âbd olun.” Sevilmeye, âbd olunmaya, itaat edilmeye, teslim olunmaya, dostluğu kazanılmaya layık olan odur. Ve huve alâ kulli şey’in vekîl:320 “O her şey üzerinde vekildir.” Her şeyin, herkesin ona güvenmesi gerekir. Güvenilmeye, vekil edinilmeye layık olan odur. Eğer biri iman etmişse Allah’ı kendine vekil olarak kabul eder. Aynı şekilde kul, Allah’ı hâlık olarak kabul etmiş, ona âbd olmayı, ondan başka ilah olmadığını kabul etmişse onu vekil olarak kabul eder.

Allahu hâliku kulli şey’in: “Allah her şeyin hâlıkıdır (her şeyin yaratıcısıdır).” Ve huve alâ kulli şey’in vekîl:321 “Ve o her şeye vekildir.”

Allah ayet-i kerimede mü’minleri tarif ederken; “gerçek mü'minler o kimselerdir ki Allah zikredildiğinde (onlar Allah’ı zikrettiğinde, Allah’ı hatırladığında) kalpleri ürperir. Onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artırırlar. Bir de onlar Allah’a bütünüyle tevekkül ederler (Allah’ı vekil edinirler)”322 buyurur. Onların kalplerinin ürpermesinin sebebi nedir? -Çünkü maşuklarını, kendilerini yaratanı hatırlamış, zikretmişler ya da yanlarında zikredilmiştir. Mü’min için “Allah” deyince her şey biter. Allah’ın ayetlerini okuyunca, ayetler ona okununca Allah’a olan muhabbeti, yakınlığı, imanı artar.

Mü’minler Allah’ı neden vekil edinir ve vekil olarak kabul eder?

Allah ayet-i kerimede buyurur; “Allah, size bir hayır dilediğinde ona kim mani olabilir? Sizin için bir şer dilediğinde ona kim mani olabilir.”323 Evet, Allah bizim için bir şey takdir ettiğinde hiç kimse buna mani olamaz. “Bütün iyilik yapanlar (bütün hayır yapanlar) size bir iyilik dokundurmak istese Allah dilemedikçe kimse size bir hayır dokundurabilir mi? Bütün kötülük yapanlar bir araya gelse size bir kötülük dokundurmak istese Allah dilemedikçe size bir kötülük dokundurabilir mi?”324 Hâşâ! Allah dilemedikçe hiç kimse bize ne iyilik ne de kötülük dokundurabilir. Allah’a ancak böyle iman edenler Allah’ı vekil edinir; yani Allah’a güvenir. İşte mü’minler her şeyi yaratan ve her şeyin üzerinde vekil olanın Allah olduğunu bilir ve Allah dilemedikçe hiçbir şeyin olamayacağına, o dileyince de hiç kimsenin buna mani olamayacağına iman ederler. Bu yüzden mü’minler Allah’ı vekil edinmiş, vekil olarak Allah’ı seçmişlerdir.

Biri, Allah’a güvendiyse isyan etmez, feryat etmez, dünyanın sıkıntılarına boğulmaz; çünkü kendisini yaratan rabbinin rahman, rahim, vedud olduğunu ve kulunu sevdiğini bilir. Bilmemiz lazım ki Allah, kuluna nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun mutlaka bu onun rahmetinin, sevgisinin, muhabbetinin sonucudur, ikramının eseridir. Allah ona ikram etmeyi dilediği için öyle bir muamelede bulunmuştur. Çünkü Allah berrdir; saf iyiliktir, saf ikramdır. Allah’ın bir ismi de Hayr’dır. Allah saf hayr olduğu için kuluna nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun o mutlaka kul için hayırlıdır. İşte, bütün mesele; Allah’a böyle iman edip onu vekil olarak kabul etmek; yani ona güvenmektir.

Aslında aklını kullanan herkes kendi hâlıkını arar, hâlıkını anlamaya, tanımaya çalışır; ama herkesin bunun için önce kendinden, insandan başlaması gerekir.

Evet, hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, dolayısıyla bütün mü’minleredir. Fe ekim vecheke lid dîni hanîfâ: “Sen yüzünü hanif olarak dine çevir.” Hanif; Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayan din demektir. Bu din hangi dindir? Fıtratallâhilletî fataran nâse aleyhâ:325 “O fıtrat ki (o din ki) Allah, insanları o fıtrat üzere yaratmıştır.” Allah’ın insanda hâlk ettiği fıtrat; hanif fıtratıdır, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayan fıtrattır. Bu, insanın aslıdır, fıtratıdır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “her doğan çocuk İslam fıtratı üzere doğar. Sonra anası, babası onu Yahudi, Hristiyan, Mecusi yapar”326 buyurmuştur. Bu yüzden herkes doğarken İslam fıtratı üzerinedir; yani hanif dini üzeredir ama annesi, babası onu başka bir dine, başka bir tarafa davet eder. Sonra buluğa erdiğinde kendi tercihini onların tercih ettiği din üzerinde yaparsa Yahudi, Hristiyan veya Mecusi olur; ama hakkı, doğruyu, hakikati, kendini, rabbini arıyorsa rabbi ona yolu mutlaka gösterir.

Lâ tebdîle li halkıllâh: “Allah’ın yaratmasında bir tebdil (bir değişiklik) olmaz.” Allah’ın yaratmasında değişiklik göremezsin, bulamazsın; yani Allah, insanı mü’min ve Müslüman olarak, Hz. İnsan olarak, hanif dini, fıtratı üzere Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamak üzere yaratmıştır. Bu durumda Allah’a şirk koşanlar, kâfir olanlar, münafık olanlar fıtratının, insanlığının üstünü örtüp kapatarak başka bir varlık olmaya çalışmıştır. Zâliked dînul kayyim: “İşte dosdoğru din budur.” Sizi ayakta tutacak, size kıymet ve şeref verecek olan dosdoğru din bu dindir. Bu din, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmama dinidir. Ve lâkinne ekseran nâsi lâ ya’lemûn:327 “Ama insanların çoğu bunu bilmiyor.” İnsanların çoğu bunun farkında değil, bunu anlamamış, anlamak istememiş, anlamak için çaba sarf etmemiş, dolayısıyla bunu öğrenememiştir. İnsanların çoğu bilmiyorsa bu durumda bilenlere vazife düşer, görev düşer.

Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Allah ayet-i kerimede; “biz bu ayetleri sana ulaşabileceğin herkese, ulaşabileceğin her yere ulaştırasın diye vahyediyoruz”328 buyurur. İnsanlar bilmiyorlarsa o halde bilenler bundan sorumludur. Dolayısıyla bilenler bütün şartları, imkânları kullanarak Allah’ın vahyini bilmeyenlere taşımalıdır, öğretmelidir.

Mâ halkukum ve lâ ba’sukum illâ ke nefsin vâhıdetin: “Sizin yaratılmanız ve diriltilmeniz (benim için) ancak tek bir nefsin (kişinin) yaratılması gibidir.” Ha bir insanı yaratmışım, ha bütün insanları yaratmışım benim için aynıdır, dedi Allah. İnnallâhe semîun basîr:329 “Muhakkak ki Allah her şeyi işiten ve görendir.” Allah semi’ ve basirdir.

Allah ayet-i kerimede; “Allah, insanı imtihan etmek için bir nutfeden yarattı. Bunun için de onu işitir ve görür kıldı”330 buyurur. Hayvanlar da işitir ve görür. O zaman semi’ ve basir; yani işitir ve görür kelimesi başka bir manaya gelir. İnsanın işitmesi ve görmesi demek; işittiğini ve gördüğünü anlaması, hayvanın anladığı gibi değil iradesiyle bakıp iradesi, aklı ve gönlüyle görmesi demektir.

Ellezî ahsene kulle şey’in halakahu: “O (Allah) ki yarattığı her şeyi güzel yaratmıştır.” Yaratışını güzel yapmıştır. Ve bedee halkal insâni min tîn:331 “İnsanı da başlangıç itibariyle çamurdan yaratmıştır.” Allah, insanı güzel yaratmıştır; ama sadece insanı değil yarattığı her şeyi güzel yaratmıştır. Allah’ın yarattığı her şey güzeldir.

Varlıktaki bu güzellik onun yaratanını, yaratanının güzelliğini, kudretini göstermesindendir. Bakan neye bakarsa baksın onun güzelliğini görür. Aynı şekilde hangi olaya, hangi meseleye bakarsa baksın, Allah’ın kendisine yaptığı hangi muamele olursa olsun ona doğru baktığında onu görür.

Bunu kim söylüyor?

Yaratan söylüyor. Biri bir şeye baktığında onu güzel görmüyor, çirkin görüyorsa o zaman onu okumamış, anlamamış, Allah’a göre ona bakmamış, kendine göre, nefsine göre bakmış demektir; yani farenin peynire baktığı gibi ona bakmıştır. Allah kime nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun, kulunu sevdiği için, rahman ve rahim olduğu için, kulunun kazanmasını istediği için ona o muamelede bulunur.

Allah dünya hayatı için bir günlük hayat demiştir.332 Demek ki bu dünya hayatı ebedi hayata göre bir günmüş. O bir günlük hayata aldanıp hesabı bu dünyaya göre yapınca Allah’ın bize yaptığı muameleyi anlamayız, aklımız bunu almaz, dolayısıyla “Allah niye böyle yaptı” deriz. Sadece o güne, o ana bakarız; ama Allah bizim ebedi hayatımıza bakıp ebedi hayatımıza göre bize muamele eder ki ebedi olarak kazanalım, muradı bizim üzerimizde gerçekleşsin, Hz. İnsan olalım, onun güzelliği üzerimizde tecelli etsin, ona yakın olalım. Allah bize bakınca bizim üzerimizde kendi isimlerini görmek ister. Bakışımız böyle olması gerekir, eğer böyle olmazsa farenin konumuna düşeriz.

Kâle rabbunâllezî a’tâ kulle şey’in halkahu: “Dedi ki: Rabbimiz, her şeye yaratılışını (özelliğini, güzelliğini) koyandır.” Summe hedâ:333 “Sonra (ona yolunu) hidayetini gösterendir.” Allah, her şeyin içine hidayetini koymuştur. Demek ki bütün varlığın bir hidayeti varmış ve Allah onu yaratırken içine hidayetini de koymuştur.

Hidayet demek; Allah’a gitmek demek, Allah’a yakın olmak demek, Allah’ın gösterdiği yolda yürümek demektir. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “hidayet, Allah’ın hidayetidir”334 buyurmuştur. Bu yüzden Allah’ın hidayetinden mahrum kalanlar hidayeti bulamazlar. Allah hidayeti insanın içine, fıtratına koymuştur; yani Hâlık ismiyle tecelli edip onu hâlk etmiştir. Bize düşen kendimize, fıtratımıza uymaktır. Allah, kuluna vahyini yapar ve vahiy fıtratla bir araya geldiğinde de ikisi aynı olduğu için aynı şeyi söyler.

Yâ eyyuhân nâs: “Ey insanlar!” Uzkurû ni’metallâhi aleykum: “Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın (onu zikredin).” Hel min hâlikın gayrullâh: “Allah’tan başka bir hâlık mı var?” Allah’tan başka bir yaratıcı mı var? Yerzukukum mines semâi vel ard: “(O) sizi göklerden ve yerden rızıklandırıyor.” Lâ ilâhe illâ huv: “Ondan başka ilah yoktur.” İlah ancak odur. İlahlık yaratana, yerden ve gökten rızıklandırana yakışır. Fe ennâ tû’fekûn:335 “Bununla beraber nasıl oluyor da döndürülüyorsunuz?” Yani nasıl oluyor da Allah’tan başka tarafa dönüyorsunuz?

İz kâle rabbuke lil melâiketi innî hâlikun beşeren min tîn:336 “Ne zaman ki rabbin meleklere; ben çamurdan bir beşer yaratacağım dedi.” Dikkat edilirse Allah, insan yaratacağım demedi, bir beşer yaratacağım dedi. Fe izâ sevveytuhu ve nefahtu fîhi min rûhî fe kaû lehu sâcidîn:337 “Sonra onu şekillendirip ona ruhumdan nefhettiğimde hepiniz ona secde edin.” Allah, insanı çamurdan yaratırken beşerdir, kendinden ona ruh nefhettiğinde insan olur. Belki bu konunun anlaşılması için bunu biraz açmak gerekir.

Diyelim ki Allah nefhettiği ruhu bir insandan alsa o insan ölür mü, ölmez mi? Cevap; ölmez. Peki, ne olur? -Uyur ve kendinde olmaz. Bu, Allah’ın farklı bir muradıdır. İnsan; beden, can ve Allah’ın nefhettiği ruhtan meydana gelir. Hayvanlar ise sadece beden ve candan ibarettir.

Hayvan, asıl kelimesiyle “hayavan” ne demektir?

Hayvan; Allah’ın Hayy isminin tecellisiyle diri olan demektir. Bütün canlı varlıklar bir bedenden, bir de candan meydana gelir, canları çıkınca da ölürler. İnsanı hayvandan ayıran özellik onda can oluşu değil onu Hz. İnsan yapacak olan, Allah’ın ona nefhettiği ruhudur. Burayı iyi anlamak gerekir; çünkü insanı Hz. İnsan yapan ruhtur demedim, Hz. İnsan yapacak olan ruh dedim; yani ne zaman bu ruh bizde tecelli ederse o zaman Hz. İnsan oluruz. Yoksa hepimizin ruhu var öyleyse hepimiz Hz. İnsanız diye bir şey yoktur. Bu yüzden Hz. İnsan olmayı istiyorsak mutlaka ruhumuzdaki esmayı kazanmaya çalışmamız ve onun üzerimizde tecelli etmesi için çaba, gayret sarf etmemiz gerekir.

Allah’ın nefhettiği ruhla Hz. İnsan olma imkânımız dünyada vardır. Allah, bu ruhla Hz. İnsan olalım, bize nefhettiği ruh olalım, onu bedenimize, canımıza tercih edip kazanabilelim, o olalım diye bizi dünyaya göndermiştir. Eğer kazanamazsak Allah’ın nefhettiği ruh olma imkânımızı kaybederiz, dolayısıyla Hz. İnsan olamayız.

Peki, bu nasıl olacak?

Allah ayet-i kerimede cenneti anlatırken; “Allah mü’minlerden cennet karşılığında mallarını ve canlarını satın almıştır”338 buyurur. Cennete gidebilmemiz için malımızı ve canımızı vermemiz gerekir ki Allah’ın bize nefhettiği ruh olabilelim, onunla cennete gidip Allah’ın cemalini müşahede edebilelim, yoksa kaybederiz. Bunun için feda etmemiz; yani kurban etmemiz gerekir. Dünyayı ahirete kurban etmeden ahireti kazanamayız. Aynı şekilde nefsimizi, varlığımızı, vaktimizi, hayatımızı, zamanımızı Allah yolunda feda etmezsek Allah’ın bize nefhettiği ruhu bulamayız; çünkü onu tercih etmiş olmayız.

Eğer Allah’ın bize nefhettiği ruhu kaybedersek diğer hayvanlar gibi oluruz, böylelikle insan olmayı kazanamaz, beşer olarak kalırız. Hatta Allah bize Hz. İnsan olma imkânını tanıdığı halde beşer olarak kalırsak, Allah’ın bize nefhettiği ruhu kabul etmezsek insanlığımızı kaybederiz ve hayvandan daha aşağı oluruz. Bunun için Allah ayet-i kerimede; “onlar hayvan gibidir, hatta hayvandan daha aşağıdır”339 buyurur.

Allah; kendisine, ayetlerine iman etmeyenlerin, imanının gereğini yerine getirmeyenlerin, Allah’ı her şeyden çok sevmeyenlerin, onun sevgisini, rızasını kazanamayanların hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağı olduğunu söyledi. Demek ki hayvandan aşağıda olmak da varmış. Hayvandan aşağı olmak demek; hayvan gibi bile olamamak demektir; çünkü hayvanların da bir hamdı, bir tesbihi vardır. Oysaki hayvandan daha aşağı olanlar Allah onlara ruhundan nefhedip Hz. İnsan olma imkânını tanıdığı halde bu imkânı değerlendirmemiştir. Bu yüzden bu imkânı değerlendiremeyenler hayvandan daha aşağı olur.

Âlimlerimiz insanı tarif ederken; “insan bedenden, hayvani ruhtan, bir de ruh-ul sultandan oluşur” dediler. Hâlbuki Allah’ın nefhettiği ruha “ruh-ul sultan” demek doğru değildir. Bunu insanın şerefine yakışmadığı için söylüyorum. İnsan iki tane ruh taşır. Bir tanesine “can” denir. Can; Allah’ın Hayy isminin tecellisidir. Bütün canlı varlıklar bu canla diridir. Bir de Allah’ın insana nefhettiği ruh vardır. Allah bu ruha da “emanet” demiş ve onu insana emanet etmiştir. Allah ayet-i kerimede; “Allah emaneti göklere, yere, dağlara yükledi de onlar emaneti yüklenmekten çekindiler ama insan onu yüklenmekten çekinmedi, onu yüklendi; çünkü insan zelum ve cehul idi”340 buyurmuştur.

Gökler, yerler ve dağlar Allah’ın emanetinin hakkını verememekten korktukları için onu yüklenmekten çekindiler; ama insan çekinmeyip bu emaneti yüklendi; çünkü insan zelum ve cehul idi. Zelum ve cehul, insanın bu emanetin hakkını verebilecek kabiliyette olması demektir. Zelum, zulumat kapkaranlık demektir. Yani bu, insanın canını feda edebilecek vasıfta olduğu anlamına gelir. Cehul ise kapkara cahil demektir; yani insan “ben bilmem Allah bilir” diyecek, düşüncesini, fikrini, canını Allah’a feda edecek kadar cahil, hiçbir şekilde ilim ve irade iddiasında bulunmayacak vasıftaki varlık demektir. İşte insan böyle bir vasıftadır.

Allah ayet-i kerimede; “Allah iman eden mü’min kadınlarla mü’min erkeklerin tövbesini kabul edecek, etmeyenlere de azap edecek”341 buyurur. İnsan bilmediği, anlamadığı, ters tarafa gidip kendini bir şey zannettiği, hakikatte Allah’ın kendisine nefhettiği ruh olduğunu anlamadığı ve emaneti taşıyamayıp onun hakkını veremediği için Allah onun tövbesini kabul eder; çünkü kendine gelip bunu anladığında rabbine döner, tövbe eder ve böylelikle Allah da onun dönüşünü, tövbesini kabul eder.

Evet, Allah iman edenlerin tövbesini kabul eder ve onlara rahmet eder, iman etmeyenlere ise azap eder; çünkü iman edenler Allah’ın verdiği bu emanetin hakkını vermediklerini bilmiş, rablerine boyun büküp af dilemiştir. İman etmeyenler ise bu emaneti hiç önemsememiş hatta yok gibi yaşamıştır. Bu yüzden Allah onlara azap eder.

Nasıl azap eder?

Allah iman etmeyenlerden verdiği emaneti geri aldığında işte bu onlar için en büyük azap olur. Böyle olanlar insanlığını kaybeder. Zaten hiç kimse insan olarak cehenneme gitmez; çünkü cehenneme gidenler hayvandan daha aşağı bir varlık olarak cehenneme gider.

Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur; “cennetlikler cennete, cehennemlikler de cehenneme gittikten sonra cehennem ehli nice bin yıl feryat eder. Sonunda dayanamayıp cehennemin bekçisi Malik’e; bir sefer rabbimizle konuşalım, rabbimiz bir sefer bizimle konuşsun, diye yalvarırlar. En sonunda Allah onlarla konuşur ve onlara; susun, bir daha benimle konuşmayın” der. Allah’ın onlara hitabı budur; yani onların cehennemden çıkışları yoktur.

Bazıları “mü’minler ebediyete kadar cehennemde kalmazlar, günahları kadar yanıp çıkarlar” diyebilir; ama böyle bir şeyin olmadığını artık bilmemiz gerekir. Cehennemin ebedi olmadığını söyleyenler mutlaka Allah’ın vahyini, ayetleri delil olarak getirmelidir, yoksa Allah’ın söylemediği bir şeyi söylemiş ve Allah’a ters düşmüş olurlar. Cehennemle ilgili ayetlerin hepsinde Allah; “cehennem ebedidir, Allah cehennemi kâfirler ve zalimler için hazırladı”342 buyurmuştur. Bu yüzden cehennemden çıkış yoktur, oraya giren bir daha çıkamaz.

Kendini akıllı zanneden biri cehennemden çıkış olduğunu söylemiş; ama bunu söylerken hiç farkında olmadan şeytana yardım etmiştir; çünkü böyle söylemekle; “bir şey olmaz, sen günah işle, zaten cehenneme girsen de sonunda çıkacaksın” demiş ve farkında olmadan mü’minlere cehennemin kapısını açmıştır.

Şimdi biz böyle söyleyince bu sefer birileri; “nasıl cehennemden çıkış yok” deyip buna itiraz edecek. Hâlbuki bunu Allah söylüyor. “Susun ve bir daha benimle konuşmayın”343 ayeti bu manaya gelir. Bu yüzden cehenneme girenler orada ebedi olarak kalır. Hal böyleyken cehennemden çıkış olmadığına itiraz edenlere; “demek ki sen cehennemliksin ki buna itiraz ediyor, bunu kabullenmiyorsun; yani cehenneme gideceğini biliyorsun” diye söylemek lazım.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hadisin devamında; “Allah’ın bu hitabından sonra oradakiler hayvan gibi olur. Vücutları büyür, şişer, konuşmak istediklerinde devenin böğürmesi gibi bir ses çıkarırlar” buyurmuştur. Onlar orada birbirileriyle konuşamazlar, sadece devenin böğürmesi gibi bir ses çıkarırlar; yani hayvan olurlar. Bu nedenle cehenneme gidenler insan değil insanlığını kaybetmiş olanlardır. Allah’ın ayet-i kerimede buyurduğu gibi hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağı olanlardır.344

Allah bizim kendimize dönmemizi istiyor. Zaten tövbe etmek; kendine dönmek, kendine gelmek demektir. Kendimize dönmek ise; Allah’ın bizi yarattığı kendi fıtratımıza dönmek demektir. Kendi fıtratımıza dönüp kendi kendimiz olmaya çalıştığımızda Allah’a dönmüş, Allah ile beraber olmuş oluruz.

Aslında herkes karşısındakini Hz. İnsan olarak görmek ister. Bu, herkesin birbirinden istediği şeydir; yani herkes “karşımdaki şöyle güzel yapsın, böyle iyilikte bulunsun, böyle ikram etsin, yanlış yaptığımda beni affetsin, hoş görsün, yanlışımı örtsün, bana merhamet etsin, ikram etsin” deyip karşısındakini hep Hz. İnsan olarak görmek ister. Böyle olunca da herkes birbirine “o böyle olsun, şöyle yapsın, şöyle yapmasın, şöyle eksikleri olmasın, bana böyle davransın” der ve bunu ister. Böylelerine; “herkesi Hz. İnsan olarak görmek isteyeceğine sen Hz. İnsan olmaya çalışsan olmaz mı, doğrusu bu değil mi” diye sormak lazım! Allah ayet-i kerimede; “Allah ölümü ve hayatı yarattı ki hanginiz güzel amel yaparsınız (güzel yapar güzel olursunuz) diye”345 buyurur. Bu durumda her birimize düşen; güzel yapmakla beraber o güzellikle güzel olmaktır.

Güzel olanlar ancak Allah katında güzeldir, dolayısıyla güzelliği, cenneti hak eder; ama güzel yapmaya çalışmaz, çabamızı sarf etmez, başkalarından güzellik ister, güzelliği başkalarından beklersek hiçbir zaman güzel olamayız, dolayısıyla Allah katında güzellik sahibi olmayız; çünkü Allah Kıyamet günü bizi hesaba çekerken neyi bildiğimizden değil ne yaptığımızdan bizi hesaba çeker. Kıyamet günü amelimiz; yani yaptıklarımız mizana gelir. Bu yüzden ne kadar güzel yapmışsak o kadar güzel oluruz ve güzelliği de o kadar hak ederiz.

Allah bizi hem dünyada hem ahirette beraber eylesin inşallah! Kıyamet günü bizi huzura alırken hesabımızı beraber görmeyi nasip etsin inşallah! Allah bize birbirimiz için cennet olmayı nasip etsin inşallah! Allah hepimizi güzel yapanlardan eylesin. Allah bizi yaratırken, hâlk ederken, bize Hâlık isminin tecellisiyle tecelli ederken yaptığı o güzellikle güzel olanlardan eylesin. O güzelliğini kaybetmeyenlerden eylesin. Allah bizi huzura alırken bir dost gibi, bir sevgili gibi huzura aldıklarından eylesin. Allah bizi hem dünyada hem de ahirette, huzurunda mahcup eylemesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Âli İmran /31 ↩
  2. Kalem /4 ↩
  3. Tahrîm /6 ↩
  4. Enbiyâ /25 ↩
  5. Yûsuf /106 ↩
  6. Buhârî, Deavat, 68. VII, 169; Müslim, Zikr, 6. III, 2062 ↩
  7. Kehf /23-24 ↩
  8. Haşr /24 ↩
  9. Secde /7 ↩
  10. Haşr /24 ↩
  11. Bakara /269 ↩
  12. Alak /1 ↩
  13. Alak /2 ↩
  14. Alak /3 ↩
  15. Alak /4 ↩
  16. Alak /4 ↩
  17. Alak /1-2 ↩
  18. Alak /4 ↩
  19. Büyük iştikak ↩
  20. Alak /5 ↩
  21. Necm /28 ↩
  22. Alak /6 ↩
  23. Alak /7 ↩
  24. Duha /4, A’la /17 ↩
  25. Nahl /68 ↩
  26. En’âm /102 ↩
  27. Zumer /62 ↩
  28. Enfal /2 ↩
  29. Fetih /11 ↩
  30. Yûnus /107 ↩
  31. Rum /30 ↩
  32. Buhârî, Cenâiz 92; Ebû Dâvut, Sünne 17; Tirmizî, Kader 5 ↩
  33. Rûm /30 ↩
  34. En’am /19 ↩
  35. Lokmân /28 ↩
  36. İnsan /2 ↩
  37. Secde /7 ↩
  38. Tâhâ /104, Mu’minûn /113 ↩
  39. Tâhâ /50 ↩
  40. Âli İmran /73 ↩
  41. Fâtır /3 ↩
  42. Sâd /71 ↩
  43. Sâd /72 ↩
  44. Tevbe /111 ↩
  45. Araf /179 ↩
  46. Ahzâb /72 ↩
  47. Ahzâb /73 ↩
  48. Mu’minûn /103, Beyyine /6, Mücadele /17, Ahzâb /64, İnsân /31, Furkân /37 ↩
  49. Mu’minun /108 ↩
  50. Araf /179, Furkân /44 ↩
  51. Mulk /2 ↩