EL FÂTIR
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını; yani Allah’ın güzelliğini, bununla beraber Hz. İnsanın güzelliğini anlamaya çalışıyorduk. Bunu anlamazsak kendi kıymetimizi, değerimizi, Allah’ın bize verdiği şerefi anlamamış oluruz. Bu yüzden önce Allah’ı isimlerinden, El Esmau’l Husna’sından anlamamız, tanımamız gerekir. Öyle ki nasıl olmamız, nasıl durmamız, nasıl düşünmemiz, hayatı nasıl yaşamamız gerektiğini anlayalım ve hayatı Allah’ın isimlerine göre yaşayıp Hz. İnsan, Allah’a yakın, dost ve sevgili olabilelim.
Daha önce söylemiştim, bir daha söyleyeyim; Allah’a yakın olmanın, dost olmanın ölçüsü Allah’ın isimleriyle isimlenmektir. Kul, Allah’ın isimleriyle isimlendiği, Allah’ın güzelliğiyle güzel olduğu kadar Allah’a yakın olur; yani Allah, kulunun üzerinde kendi isimlerini, sıfatlarını, güzelliğini sever.
Allah’ı nüzul sırasına göre isimlerinden tanımaya, anlamaya çalışırken sıra Allah’ın El Fâtır ismine geldi. Bugün hep beraber Allah’ın Fâtır ismini ayetlerde geçtiği şekilde anlamaya çalışacağız inşallah.
Fâtır ismi Tirmizi listesi denen Esmau’l Husna listesinde yoktur. Zaten Kur’an’da olan 26 tane isim bu listede yoktur, aynı şekilde listede olan 26 tane isim de Kur’an’da yoktur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah’ın doksan dokuz ismi vardır. Kim bunları tahsil ederse cennete girdi”247 buyurmuştur; ama bu isimleri söylememiştir. Bu yüzden Esmau’l Husna’yı yazan farklı iki tane liste oluşturulmuştur. Bu listelerden biri Tirmizi’nin rivayet ettiği liste, bir tanesi de İbn-i Mace’nin rivayet ettiği listedir. Her ikisinde de Kur’an’da olan 26 tane isim yoktur, onlar yerine Kur’an’da olmayan 26 tane isim vardır; ama biz Allah’ın El Esmau’l Husna’sını öğrenmeye çalışırken rivayet edilen bu listelere göre gitmiyoruz, Allah Kur’an’da kendini hangi isimlerle tanıtmışsa o şekilde anlamaya, tanımaya çalışıyoruz.
Fâtır; yaran, yoktan yaratan, olanı yok edip yeni bir yaratışla yaratan demektir. Allah ayet-i kerimede; Fâtırıs semâvâti vel erd:248 “(Allah) Göklerin ve yerin fâtırıdır” buyurmuştur. Bu isim Kur’an’ı Kerim’de Allah’ın ismi olarak altı yerde geçer. Hepsinde de Allah “Allah göklerin ve yerin fâtırıdır” buyurmuştur.
Allah’ın göklerin ve yerin fâtırı olması ne demektir?
Allah gökleri ve yeri yaratmıştır. Gökler ve yerler derken sadece gökyüzü ile yeryüzünü anlamayalım. Gökler ve yerler her şeyi içine alır. Bununla beraber Allah Kıyamet günü bunların hepsini yok ederek onları yeni bir yaratışla yaratır. Zaten fâtır demek de; yarattığını yok edip onu yeni bir yaratışla yaratan demektir.
Fâtır bir de yarattığı her şeye fıtrat koyan manasına gelir. Mesela bir örnek vereyim; Allah çekirdeği yaratmış, bir de içine; yani fıtratına ağacı koymuştur. Çekirdeği toprağa ektiğimizde toprak suyla, sıcaklıkla beraber o çekirdeği yarar, sonra çekirdek filizlenir ve ağaç olur. Çekirdek yepyeni bir yaratılışla ağaç olarak yaratılırken çekirdek artık yok olmuştur. Bu, Allah’ın Fâtır isminin tecellisidir. Allah, çekirdeğe bir de Hayy ve Muhyi isminin tecellisiyle tecelli eder ve çekirdeği diriltip ondaki fıtratı açığa çıkarır. İşte, Allah’ın Fâtır; yaran, fıtratı açığa çıkarmak için olanı yok edip yeni bir fıtratla yaratan ismini bu şekilde anlamamız gerekir.
Allah’ın Fâtır ismini neden anlamamız gerekir?
Çünkü Fâtır ismi bir de insanda tecelli eder. Bu isim insanda tecelli ederse insan beşer olmaktan kurtulup Hz. İnsan olur; ama bunun için de ona toprak, su ve güneş lazımdır. İnsanın toprağı, suyu, güneşi; Allah’ın vahyidir, peygamberin, Allah’ın resullerinin gönlüdür. Bunu anlamazsak Hz. İnsan olmamız mümkün değildir, dolayısıyla beşer olarak kalır, birçok şeyi anlayamayız; çünkü bu, akıl işi değildir.
Mesela; hiç bilmeyen, anlamayan birine bir çekirdeği gösterip “bu çekirdeğin içinde bir elma, armut veya bir ceviz ağacı var” desek onu buna inandıramayız; çünkü bunu görmemiş, anlamamıştır. Aynı şekilde “bir beşer, Hz. insan olur, Allah’a dost olup Allah’ın sevgilisi olur, Allah’ın cemalini müşahede eder” dediğim zaman da bazıları anlamadığı için bunu kabul etmez kendini yerden yere vurup; “böyle bir şey yoktur” der. Çünkü kendi zannına göre zaten her şeyi anlamıştır ve böyle bir şeyin mümkün olmayacağını biliyordur. Bu onun kendi zannıdır. Aynı şekilde doğuştan kör olan birine; “dışarıda güneş, yeşillik, ırmaklar, dağlar var” desek bunu ona anlatamayız. Başkalarının ne gördüğünü bilmeyenler de işte böyle “biz her şeyi biliyoruz” derler.
Anne karnındaki bir çocuk da aslında irade sahibi, akıl sahibidir. Onunla konuştuğumuzu farz edip ona; “dışarıda daha geniş bir dünya var, şöyle şöyle güzellikler var” desek onu buna inandıramayız; çünkü ona göre ana karnı dünyadır, kâinattır, böyle olduğu için “ben her şeyi görüyorum, kâinat bu kadardır” der. Ona; “dışarı çıkmak ister misin” diye sorsak kesinlikle kabul etmez; “ben halimden memnunum, dışarı çıkmak istemiyorum” deyip bu teklifimizi reddeder.
İnsan için de ahiret böyledir. İnsan da ahireti bilmediği için oraya gitmek istemez, ahiret hakkında su-i zanda, kötü düşüncede bulunur. Ölüm ona hatırlatılsa ya da biri ölse sanki kötü bir yere gidiliyormuş gibi feryat eder. Oysaki neden ölünce kötü bir yere gidecekmişsin gibi düşünüyorsun! Sen ahireti nerden biliyorsun! Bu, ahiret hakkında, ölüm hakkında su-i zan olmaz mı!
Allah ayet-i kerimede; “Allah ölümü ve hayatı yarattı”249 buyurur. Dikkat edilirse Allah önce “ölümü” söyledi. Ölüm; yeni bir hayattır, fâtır olan Allah’ın insana yeni bir hayatı bahşetmesidir. Allah önce yok edip sonra yeni bir hayatla yaratır. Nasıl ki çekirdeği yarıp yeni bir hayatla ona hayat veriyor, çekirdek de ağaç olup meyve veriyorsa insan da böyledir. Allah, fıtratını; yani El Esmau’l Husna’sını insana yerleştirmiştir. Tecelli edip o ruhu insana nefhetmiştir; ama bu, çekirdek halindedir. Öncelikle bunun açılması lazım. Çekirdeğin toprağa düşüp yeşerdiği, meyve verdiği gibi insanın da aynı şekilde büyüyüp meyve vermesi gerekir.
Peki, insanın meyvesi nedir?
İnsanın meyvesi; güzel ahlakıdır, güzel ameli, salih amelidir. İnsanın bu kıvama gelebilmesi için önce çekirdeğin yok olması; yani aldığını vermesi gerekir, öyle ki hakikatini alabilsin. Bu yüzden insanın önce vehmi olan fikrini, düşüncesini, ilmini, bilgisini verip Allah’ın vahyini alması, Allah’ın vahyiyle bilgilenmesi, aynı şekilde kendi ahlakını bırakıp Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakıyla ahlaklanması gerekir.
İnsanın beşeri tarafı nefis ve şeytanla işbirliği yapar. Kulun kendisindeki çekirdeğin yarılması için nefsi ve şeytani taraflarını bırakıp meleki olan tarafını açması gerekir; çünkü birini bırakmadan ötekini almak hiç kimse için mümkün değildir.
“Hem benim bilgim bende olsun, hem de Allah’ın bilgisini alayım, kabul edeyim” demekle kimse hakikatini bulamaz. Allah’ın bilgisi karşısında diğer bilgilerin yok olması lazım ki Allah’ın Fâtır ismi tecelli etsin. Bu yüzden beşer olmaktan kurtulmadan Hz. İnsan olmak yoktur. Aynı şekilde “Allah” demeden nefisten, nefsin ilahlık iddia etmesinden, “ahiret” demeden de dünyadan, dünyanın sevgisinden, bağından kurtulmak yoktur.
Allah ayet-i kerimede; “insanlardan öylesi var ki; ‘rabbim! Bana dünyada ver’ derler. Böylelerinin ahiretten nasibi yoktur”250 buyurur. Bu durumda Allah’ın sana Hz. insan olmayı ikram etmesi için önce “Allah” demen, “ebedi hayatım” deyip dünyayı ahirete kurban etmen, ahireti öne, Allah’ın rızasını en öne, her şeyin üzerine alman gerekir. Yoksa beşer olmaktan kurtulamazsın; yani içine ağacın sıkıştığı çekirdek gibi ağaç olamazsın. Bunun için kabuğunu kırman, yarman; yani fâtır olman, Fâtır isminin üzerinde tecelli edip Allah’ın Fâtır ismiyle isimlenmen gerekir.
Evet, hep beraber Allah’ın Fâtır ismini ayeterde geçtiği şekilde öğrenmeye, anlamaya çalışıyoruz. İsterseniz Allah’ın Fâtır isminin geçtiği ayetleri okuyayım. Öyleki öğrendiğimizi Allah’tan öğrenmiş olalım.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdu lillâhi fâtırıs semâvâti vel ard:251 “Hamd (övme ve övülme) göklerin ve yerin fâtırı olan Allah’a mahsustur.” Allah gökleri ve yeri yaratmıştır, sonra onu yok edip başka bir yaratılışla yeniden yaratır. Allah dünyayı imtihan için, insanı da kendisine halife olup Hz. İnsan olması için yaratmış, kullarının bunu kazanması için onları imtihana göndermiştir. Eğer insan; Allah’ı, Allah’ın onu neden dünyaya gönderdiğini anlar, kendini bilir, tanır ve bunlar için gerekeni yapıp beşer olmaktan kurtulur, Hz. İnsan olursa Allah’ın Fâtır ismi onda tecelli etmiş olur.
Kıyamet geldiğinde Allah gökleri ve yeri yok eder, sonra yeni bir yaratışla bu defa kıyamet yerini yaratır. Kıyamet günü; kıyam günü, ayağa kalkış günü, yeni bir dirilişle dirilme günü demektir. Allah o Kıyamet gününün yeni yaratılışı için ayet-i kerimede; “o gün yer başka bir yer, gök de başka bir gök olur.”252 “Yeryüzü rabbinin nuruyla aydınlanır”253 buyurmuştur. Evet, Allah tecelli eder ve her yer Allah’ın nuruyla aydınlanır.
Fâtır olan Allah yeri ve göğü yok edip onu yeni bir yaratışla yaratır. Tıpkı çekirdekten ağacı çıkarır gibi yine yerleri ve gökleri başka bir yaratışla yaratır.
Hamd; övme ve övülme Allah’a mahsustur. Allah’a hamd edebilmen, onu övebilmen için önce Allah’ı, Allah’ın Fâtır olduğunu; yani değişimi, büyümeyi, Hz. insan olmayı kabul etmen, bunun için de kendinden vazgeçmen gerekir.
Allah ayet-i kerimede; “Allah cennet karşılığında mü’minlerden mallarını ve canlarını satın almıştır”254 buyurur. Yani “malını da, canını da sana veren benim; ama ben bunlar için müşteriyim, canını ve malını bana sat, bunu senden istiyorum. Sen bunu bana feda eder, kurban edersen karşılığında cenneti, cemalimi, rızamı ve dostluğumu alırsın ama bunun için öncelikle bunları bana feda etmen, kurban etmen gerekir. Öyle ki yeni bir yaratışla seni yaratayım, sen beşer iken seni Hz. İnsan yapayım, nefsine âbd, kul olmuşken bana âşık olasın, âbd olasın, sana verdiğim şerefi üzerinde taşıyasın, gösteresin, yaşayasın, göresin” buyurur.
Allah Kıyamet gününü anlatır. İzâs semâunfetarat: “Gökyüzü infitara uğradığında.” Gökyüzü çatladığında, Allah Fâtır ismiyle tecelli edip onu yeni bir yaratışla yaratmak için çatlattığında, yok ettiğinde. Ve izâl kevâkibunteserat: “Yıldızlar döküldüğünde.” Ve izâl bihâru fuccirat: “Denizler yarılıp akıtıldığında (kaynatıldığında).” Ve izâl kubûru bu’sirat:255 “Kabirdekiler diriltildiğinde (çıkarıldığında).” Allah kabirdekileri yeni bir yaratışla diriltip çıkarır.
Alimet nefsun mâ kaddemet ve ahharat:256 “(O zaman) Her nefis (herkes) neyi peşinden gönderdiğini ve neyi yapmayıp geride bıraktığını bilir (öğrenir).” Allah bunu ona gösterir. Dolayısıyla herkes dünya hayatını nasıl yaşadığını, doğru mu yoksa yanlış mı yaptığını, yapması gerektiğini ne kadar yaptığını ya da ne kadarını yapmadığını bilir. Allah o an gelmeden bizi uyarıp ikaz ediyor.
Yâ eyyuhâl insânu mâ garrake bi rabbikel kerîm:257 “Ey insan! Seni kerim olan rabbine karşı böyle mağrur eden şey nedir?” Rabbin sana lütufta bulunmuş, ikramda bulunmuş, sen Hz. İnsan olasın diye sana imtihan yeri yaratıp seni dünyaya göndermiş; ama sen oraya takılıp kalmışsın. Rabbini, rabbinin rızasını tercih edememiş, rabbine karşı mağrur olmuşsun. Seni kerim olan rabbine karşı böylesine mağrur eden nedir, niye rabbine karşı gurura kapılıyorsun.
İnsan, rabbine karşı nasıl gurura kıpılır?
Rabbini, rabbinin ayetlerini dinlememekle, onu tanımamakla, anlamamakla, anlamaya tenezzül etmemekle, anlamak için çaba, gayret sarf etmemekle gurura kapılır; ama bunu da bilerek değil cehaletiyle yapar.
Ellezî halakake fe sevvâke fe adelek:258 “O ki seni yarattı, sonra seni tasfiye etti.” Seni yaratan odur, sonra seni düzene koydu, seni esmasıyla, sana verdiği fıtratla dengeli kıldı.
Fî eyyi sûratin mâ şâe rakkebek:259 “Seni dilediği şekilde, dilediği biçimde oluşturdu (yaptı).” Yani Allah seni özel olarak kendi dilediği şekilde yaptı. Allah seni nasıl dilemişse öyle suretlendirip şekillendirdi, biçimlendirdi. Bu her bir kul için böyledir. Allah ayetlerini vahyederken her bir insana tek tek hitap eder.
Kellâ bel tukezzibûne bid dîn:260 “Hayır, doğrusu siz dini yalanlıyorsunuz.” Allah; hayır, öyle değil siz yanlış yapıyorsunuz, dedi. Allah’a karşı mağrur olmak, Allah’ı ciddiye almamak; dini yalanlamak, inkâr etmek demektir. Yalanlamak, kabul edip yokmuş gibi muamele etmektir. Böyle biri “Allah’ın kitabını, vahyini, peygamberini kabul ediyorum” der; ama gerekeni yapmaz. Aynı şekilde “Resulullah (s.a.v.) Efendimiz benim peygamberimdir” der ama onun ahlakıyla ahlaklanmaz, ona tabi olmaz, onun yaptığı gibi yapmaz, onun yaşadığı gibi yaşamaz, iman ettiği gibi iman etmez. “Kabul ediyorum” der, inkâr etmez; ama bunun için de gerekeni yapmaz. İşte bu, dini yalanlamaktır.
Aynı şekilde Allah’ı dinlememek kerim olan Allah’a karşı mağrur olmaktır. Allah; “sizi kerim olan rabbinize karşı böyle mağrur eden nedir, neyiniz var ki gurura kapılıyorsunuz, nasıl böyle yapıyorsunuz” diye kullarına soruyor.
Mağrur olan birinde Allah’ın Fâtır ismi ve El Esmau’l Husna’sı tecelli etmez, dolayısıyla kâmil insan, Hz. İnsan olamaz, sadece beşer olarak kalır. Beşer, insanın hayvani tarafıdır. Hz. insanlığını bulamayıp beşer olarak kalanlar sadece yer, içer, dünyanın peşinden koşar, derdi dünyayı kazanmak olur. Böyleleri insanlığını kaybeder.
Peki, Hz. insan kimdir?
Hz. İnsan; Allah’ı tercih edendir, “Allah” deyince kendini ve her şeyi unutandır. “Allah” deyince insan için akan sular durmalıdır, her şey bitmelidir. Mesela; böyle biri ona konusu her ne olursa olsun bir şey söylendiğinde “bunu Allah mı vahyetmiş” diye sorar, eğer Allah vahyetmişse bunu kimden duyarsa duysun hemen kabul eder. Rabbi öyle vahyetmiş ya onun için artık iş biter, kim ne söylerse söylesin ona dönüp bakmaz. İşte ancak böyle olanlar Hz. İnsandır.
Hz. İnsan olmayanlar kendilerine Allah’ın vahyi okunduğunda nasıl bir tepki verir?
“Ama o zaman farklıydı şimdi daha farklı, devir eski devir değil, her şey değişmiş” deyip bahane üretir ya da “böyle yaparsam insanlar benim için ne der, ne düşünür” veya “falan âlim böyle söylemiş, büyüklerimiz böyle yapmış” der. Böyle biri Allah’a karşı mağrurdur, gurura kapılmıştır, Allah’a secde etmeye yanaşmaz.
Unutmamamız lazım ki secde etmek sadece başımızı yere koymak değildir. Zahiri olarak secde ettiğimiz gibi bir de gönlümüzün, nefsimizin, aklımızın secde etmesi gerekir. Aklın, gönlün, nefsin secdesi Allah ne dediyse onu yapmak, “kim ne derse desin rabbim neyi emretmişse doğru ve güzel odur” demektir. İnsanın yalnız olması veya bütün insanların onu yermesi, kötülemesi, düşmanlık yapması, onun için önemli olmamalıdır. Mü’min böyledir, Hz. İnsan böyledir.
Biri beşer olarak kalmışsa ve direnip yukarı çıkmak istemiyorsa; yani kabuğunu yarıp ağaç olmak istemiyorsa başkalarının, dünyanın hesabını yapar, dolayısıyla olduğu yerde kalır. Kendisine ait olduğunu zannettiklerini, kabuğunu bırakmaz, kabuğunun içine sıkışır. Hâlbuki kabuğundan çıkması için “Allah” demesi, vahyin nuruyla, ışığıyla aydınlanması, ısınması, bunlar yetmez, bir de gönül toprağına ekilmesi gerekirdi; çünkü Fâtır olan Allah her şeye fıtratını koymuştur.
Fe ekim vecheke lid dîni hanîfâ:261 “Yüzünü (zatını, kendini) hanif olarak dine tut.” Hanif; Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamak demektir. Hanif olarak kendini dininde tut.
Fe ekim vecheke: “Yüzünü dinde tut” demektir. Ekim: “ikame demek, ayakta durmak” yani kıyam etmek anlamındadır. Bu durumda ayet; “ayakta ol, ayakta dur, dimdik dur, iman ettiğini söylüyorsan biraz delikanlı ol, dik dur, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşma, bunu hanif olarak yap” manasına gelir.
Allah’a hiçbir şeyi şirk koşma demek; Allah’ın isimlerinde Allah’a şirk koşma demektir. “Ben iman ediyorum” diyenlerin Allah’ı, ahireti tasdik etmesi, inkâr edilmesi gerekenleri inkâr edip kabul etmemesi, Allah’ın emir olarak verdiklerini kabul edip emirlere ilave yapmaması ve emirlerden herhangi bir şeyi çıkarıp eksiltmemesi gerekir. Yoksa dik durmuş olmaz, dolayısıyla şirke düşer.
Biri, Allah’ın herhangi bir emri için; “bu olmasa da olur” derse hakikati örttüğü için kâfir olur. Allah’ın emretmediği bir şey için de; “bu, dinin gereğidir” derse yine kâfir olur; çünkü Allah’ın emretmediği bir şeye “bu, Allah’ın emridir” diyenler kendini Allah’ın yerine koymuştur. Baktığımızda “ben mü’minim” diyenler bunu rahatlıkla yapabiliyor. Bunu yaparken dinlerinden haberleri olmadığı için böyle yapıyorlar ve çok basit şeylere bile “şu şöyle olmazsa olmaz” diyorlar.
Mesela; “bayanlar çorapsız namaz kılamaz” gibisinden hüküm verenler vardır. İnsaf etmek lazım! Resulullah (s.a.v.) Efendimiz döneminde çorap mı vardı! Bırakın çorabı, sahabelerin doğru düzgün elbiseleri bile yoktu. Buna rağmen böyleleri “kadınlar çorapsız namaz kılamaz” gibi bir hüküm verirler. Aynısını bir de erkekler için çıkarmışlardır. Onlar için de “külahsız, sarıksız namaz kılınmaz” derler. Haydi bakalım! “Bunu nerden çıkardın” diye sorduğunda ise “öyle söylüyorlar” diye cevap verirler. Bu dinin bir peygamberi, bir de kitabı vardır. Allah bunun hesabını senden sorar. Eğer senin için ebedi hayatın, Allah’ın rızası önemliyse o halde Allah’ın kitabını öğrenmek zorundasın. Öğrenmediysen rabbine karşı mağrur olmuşsun; yani rabbini, rabbinin vahyini öğrenmeye tenezzül etmemişsin, onu ciddiye almamışsın, demektir.
Allah ayet-i kerimede; “biz resullerimizi ardı arkası kesilmeden peş peşe gönderdik”262 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ile Hz. İsa (a.s.) arasında zaman olarak 500 yıl vardır, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Hz. İsa (a.s.)’dan hemen hemen 500 sene sonra gelmiştir.
Allah peygamberlerini, resullerini araya fetret girdiği için peş peşe gönderir. “Fetret, fıtrat, fâtır, infitar” kelimelerinin hepsi aynı kökten olan kelimelerdir.
Din, Hz. İsa (a.s.)’dan Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e kadar geçen zaman içerisinde değişime uğramış, değişime uğrayınca da din olmaktan çıkmıştır. Bu arada Resulullah (s.a.v.) Efendimiz döneminde hanifler de; yani tam mü’min olanlar da vardı ama bu çok istisna bir durumdu. Hz. İsa (a.s.) ile Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in arasına 500 sene girince fetret oluyorsa Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den bu yana 1400 küsür sene geçtiği için fetret olmaz mı? -Elbette ki olur.
Elimizde Allah’ın kitabı var ve onu yenilememiz gerekir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “benden sonra her yüzyılda bir müceddid gelir”263 buyurmuştur. Müceddid, yenileyen demektir. Müceddidler dini yenileyip tekrar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in zamanındaki eski haline döndürürler. Aslında bütün mü’minler bununla yükümlüdür.
Önümüze her ne gelirse gelsin dinimizi Allah’ın kitabına, resulüne arz etmemiz gerekir. Öncelikle de imanımızı arz etmemiz gerekir ki Allah’a göre iman edip etmediğimizi öğrenelim. Sonra helal ve haram dediklerimizin Allah’a göre doğru olup olmadığını öğrenmek için ibadetimizi, fıkhımızı Allah’ın kitabına arz etmemiz, sonra da yaptıklarımızın doğru olup olmadığı öğrenmek için tasavvufumuzu; yani ahlakımızı Allah’ın kitabına arz etmemiz gerekir. Böyle yaparsak dinimizi tazelemiş, yenilemiş, dolayısıyla Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sahabesiyle yaşadığı dini anlamış, öğrenmiş ve yaşamış oluruz. Mü’minlerin bundan başka çaresi yoktur.
Allah, Kur’an’a mucize demiş, ayet-i kerimede; “sana bu kitabı mucize olarak indirmemiz yetmez mi”264 buyurmuştur. Onlar mucize istiyor, işte sana mucize, dedi Allah. Kur’an’ın mucizeliği; en karanlıktaki, bataklıktaki adamı bile gökteki yıldızlar mesabesine çıkarıp Hz. İnsan yapmasıdır. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sahabem gökteki yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz”265 buyurmuştur.
Allah’ın Fâtır ismi sahabelerin üzerlerinde tecelli edince her biri en kötü halden, esfeli safilinden çıkıp en yüksek mertebeye, alay-ı iliyine çıktı. Elbette ki bu kendi kendine olmamış; Allah’ın kitabıyla, Kur’an’ın mucizesiyle ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in canlı Kur’an, örnek, önder, rehber oluşuyla beraber olmuştur. İşte peygamber varisleri kıyamete kadar bunu yapar. Bu yüzden; “çekirdek için toprak neyse insan için de Allah resulünün, bir peygamber varisinin gönlü odur” diyoruz.
Bunu kabul etmeyenler aklına ve bilgisine mağrur olur. Sonra “iş benim bildiğim kadardır” der ve gerisini inkâr edip kabul etmez, dolayısıyla alay-ı iliyine çıkmaktan mahrum kalır. Bu tavır sadece kendinde kalsa kendini bundan mahrum etmiş olur; ama bir de insanları kendisi gibi olmaya, kendisi gibi anlamaya, düşünmeye, inanmaya davet ederse bir de onların vebalini yüklenir.
Hz. İnsan; Allah’a dost olmuş, âşık olmuş, Allah’ın sevdiği âbd, gönlü cennete dönmüş, hiçbir şekilde hiçbir şeyin kendisini altında ezemeyeceği, o kadar büyük ki dünyanın bile onun karşısında küçüldüğü kul demektir. Hz. İnsanın gönlü Allah’ın muhabbetiyle, imanla dolu olduğu için dünya onun karşısında küçülür. Bütün dünya onun olsa ve bir anda hepsini kaybetse o mü’minin, o velinin gönlü en ufak bir şekilde kıpırdamaz. Hiçbir şeyi olmazsa ve Allah bütün dünyayı ona verse yine onun gönlü kıpırdamaz. Bu, insana hayal gibi gelir! Buna şaşmamak elde değildir; ama Allah’a yemin ediyorum ki bu böyledir.
Böyle olanlar bu hale nasıl gelmiştir?
Çünkü Allah ile büyük olmuş, şereflerini Allah’tan almışlardır. Onların tek bir derdi vardır, o da; Allah’ın rızasıdır, yakınlığıdır, sevgisidir, Allah’ın onlara “kulum, âbdim” demesidir.
Bu hale gelebilmek için beşeri varlıktan kurtulup Hz. insan olmak, dünyadan kurtulup ahiretin adamı olmak, bu da yetmez, hem dünyadan, hem de ahiretten kurtulup Allah’a dost, âbd olmak gerekir. Allah, insanı bunun için yaratmıştır. Bu yüzden Allah; “(kendini, yüzünü) vechini Allah’ın dinine hanif olarak döndür (hanif olarak dimdik dur)” buyurmuştur.
Evet, hep beraber Allah’ın Fâtır ismini anlamaya çalışıyorduk, devam edelim.
Fıtratallâhilletî fataran nâse aleyhâ:266 “O fıtrat ki Allah, insanları o fıtrat üzere yaratmıştır.” Yani insanın fıtratında Hz. İnsan olmak, Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamak ve Allah’a âbd olmak vardır. İnsanın fıtratı budur, dedi Allah. İnsandaki bu fıtratı kendisi, ailesi, okulu, bulunduğu çevresi değiştirir. Hatta sadece değiştirmekle kalmaz, bir de o fıtratın üzerine boya vururlar. Hâlbuki Allah insana zaten en güzel boyayı, rengi vermiş, ayet-i kerimede; “Allah’tan daha güzel boyayı, rengi kim verebilir”267 buyurmuştur. Allah’ın verdiği renk özel, orijinal bir renktir. Dolayısıyla her insan fıtrat itibarıyla Hz. İnsan fıtratındadır, mü’mindir, mü’min fıtratındadır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur; “her çocuk İslam fıtratı üzerine doğar; ama anası, babası, çevresi o fıtratın üzerine başka şeyler yazar. Onu Mecusi yapar, Yahudi yapar, Hristiyan yapar.”268 Her ne kadar insanın çevresi onun fıtratını bozsa da o fıtratının altında yine de İslam fıtratı, Allah’a teslim olmuş fıtrat, “Allah” diyen âbd vardır! Allah bütün insanları bu fıtrat üzere; yani hanif dini fıtratı üzere yaratmıştır.
Lâ tebdîle li halkillâh:269 “Allah’ın yaratışında bir değişiklik bulamazsın.” Allah’ın yaratması budur. Hiç kimse Allah’ın yarattığı fıtratı değiştiremez; çünkü Allah’ın yarattığı fıtrat değişmez, sadece kirlenir, örtülür, perdelenir. Bu yüzden devamlı “elmas çamura düşmekle değerini kaybetmez, sadece üstü çamurla örtülür” diyoruz. İnsan da günah işleyebilir, şirke düşebilir, kâfir olur, müşrik olur; ama altında, özünde Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayan, hanif olan fıtratı vardır. Baktığımızda sahabeler bir defa “lâ ilâhe illallah” demiş ve üzerindeki örtüyü, perdeyi, çamuru bir anda silkelemişlerdir. Böylelikle de fıtratlarında var olan Hz. insan ortaya çıkmıştır.
Kendini, nefsini ilah olarak kabul edenler kendileri değiştiği gibi başkalarını da değiştirmeye çalışırlar; yani o fıtratın üzerine kendileri bir şeyler yazmaya çalışıp başkalarına “sen de böyle ol” derler. Mesela; devlet, okullarda öğrencilere ders verirken kendine göre doğruyu öğretmeye çalışır. “Senin rabbin Allah’tır, sen de Allah de” demez. Bunu söylememek için bin bir dereden su getirip çocuklara başka şeyler öğretmeye çalışır. Örnek vermek gerekirse; vatanı onlara ilah diye takdim edip “işte vatan kutsaldır, mukaddestir, git toprak için öl” der ve vatanın her şeyin üstünde olduğunu öğretir. Kim demiş bunu! Kutsal olan insandır; çünkü değerli, şerefli olan insandır ve Allah her şeyi insanın hizmetine vermiştir.
Böyle yapanlar Allah’ın yazdığı, yarattığı fıtratın üzerine fıtrat inşa etmeye çalışıp insanların fıtratını değiştirmeye çalışır ya da insanlara ırkçılık yaptırır, onlara Allah’ın vahyi olmayan şeyleri sevmeleri gerektiğini öğretir, hak diye, din diye başka bir şeyi insanlara takdim ederler. Allah’ın vahyi dışında herhangi bir şeyi hak diye, doğru diye takdim etmek şirktir. Kim olursa olsun hiç fark etmez, böyle yapanlar kendini ilah zannetmiş, nefsini de ilah edinmiştir.
Sadece devletler için değil aile için de bu geçerlidir. Nefsini ilah edinenler, evlerinin içinde Allah’ın hükmünün geçmesi, Allah’a göre hesabın yapılması gerekirken; “bu evde benim hükmüm geçer, ben böyle olmasını istiyorum, benim şartlarım böyledir” derler. Şartlarının Allah’a ve resulüne uyup uymadığına bakmaz, Allah’ın ve resulünün hesabını yapmazlar; çünkü nefislerini ilah edinmişlerdir. Bununla beraber peygamberi zaten kabul etmez “ben ondan daha güzel yapıyorum, bana göre, bence” derler. Böyleleri bunu önce Allah’ın yarattığı fıtratlarını bozarak kendi üzerlerinde yapmışlardır. Kendi üzerlerinde yapmasalardı evlerinde, dışarda böyle yapamazlardı. Allah’ın yarattığı fıtratlarını örttükleri için Allah’a âşık olan fıtratları onların üzerlerinde görünmez.
Pir Abdulkadir Geylani hazretleri; “ruhlar rabbimizi gördük diye bedenlerinde semah ederler, raks ederler”270 buyurur. Bütün ruhlar rabbini görmüştür, üstelik hepsi semah halindedir; yani hepimiz rabbimizi görmüşüz.
Peki, bunu tatmamamızın sebebi nedir?
Çünkü ruhumuzun üstünü örtmüş, onu perdelemişiz. Eğer gerçek manada “Allah” dersek bu perdenin kalktığını ve ruhumuzun Allah’a nasıl âşık olduğunu, nasıl semah ettiğini bütün şiddetiyle gönlümüzde tadar, görürüz.
Bunun için yapmamız gereken şey; Allah’ın Fâtır isminin bizde tecelli etmesi için çalışmaktır. Nefsimizden vazgeçip Allah’ın bize nefhettiği ruh olmayı kabul etmemizdir. Bu elbette ki tek başımıza yapabileceğimiz bir şey değildir. Bunun için önce bu yolu gitmiş, nefsinden kurtulmuş, Allah’ın nefhettiği ruh olmuş bir Mürşid-i kâmille beraber olmamız, onu dinleyip ona uymamız, onunla beraber “Allah” dememiz gerekir.
Evet, Allah’ın yaratmasında bir değişiklik göremezsin, dedi Allah. Kimse Allah’ın yarattığını değiştiremez; ama insan, Allah’ın kendisine verdiği fıtratı kaybedebilir. Nasıl kaybeder? -Kendine yeni bir fıtrat ortaya koyup kendi kendine hayali bir varlık üretir. İşte, buna nefis denir. Bu yüzden nefis gerçek değildir, bizim kendi üretimimizdir.
Zâliked dînul kayyim: “Bu, Allah’ın kayyim dinidir.” Bu; Allah’ın sizi ayakta tutan dini, kıymet dini, Allah’ın size verdiği şerefi, kıymeti taşıma dinidir. Bu, Allah’ın verdiği fıtrata sahip çıkmaktır. Ve lâkinne ekseran nâsi lâ ya’lemûn:271 “Ama insanların çoğu bunu bilmez.” Eğer çoğunluğa uyarsan kaybedersin; çünkü çoğunluk bunu bilmez, dedi Allah.
Munîbîne ileyh: “Ona dön.” Rabbine dön, ona münib ol, ona gönül ver, gönlünü ona ver. Vettekûhu: “Ona karşı takva sahibi ol (sorumluluğunu kabul et).” Onun sana yüklediği sorumluluğu, sana verdiği şerefi kabul et, sana yüklediği emaneti taşı. Sana yüklediği o emaneti öyle bir taşı ki o ol; yani sana nefhettiği ruh ol.
Ve ekîmûs salâte: “Bununla beraber namazı ikame et (namazla kıyamda dur).” Namaz seni ayakta tutsun, seni Allah’ın huzurunda tutsun. Allah namaz kıl veya namazı eda et demedi “namazı ikame et; yani namazla kıyamda, Allah’ın huzurunda dur, hayatını Allah’ın huzurunda durarak yaşa” buyurdu. Ve lâ tekûnû minel muşrikîn:272 “Sakın müşriklerden olma!” Böyle yapmazsan müşriklerden, Allah’a şirk koşanlardan olursun. Allah’a dönmez, yönelmez, gönlünü Allah’a vermez, Allah’a karşı sorumluluğunu kabul etmez, takva sahibi olmaz, namazı da ikame etmezsen müşriklerden olursun, sakın müşriklerden olma, buyurdu Allah.
Ayet devam eder. Minellezîne ferrakû dînehum: “Onlardan bir kısmı (yani ehli kitaptan, mü’minlerden bir kısmı) dinlerini ayırıp parçalamışlardır.” Ve kânû şiyeâ: “Bununla beraber parça parça (bölük bölük, şube şube) olmuşlardır.” Şimdiki tabirle cemaat, cemaat olmuşlardır. Kullu hızbin bimâ ledeyhim ferihûn:273 “Onlardan her biri (her taraftar) kendindekiyle övünür (ferahlanır).” Böyle olanlar “bendeki din hak olan dindir” deyip onunla övünür, ferahlanır, sevinir.
Eğer biri dinin bütününe iman etmemişse, dini, imanı, Allah’ın kitabına, vahyine göre, ahlakı da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakına göre değilse, önderi, rehberi, tabi olduğu kişi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz değilse bu durumda dinin bir parçasını almış ve “bizim yolumuz budur” demiştir. Ona böyle olmadığını söylesen bile seni anlamaz.
Mesela kardeşlerimize “gittiğiniz bir yer, bir cemaat var mı” diye sorduklarında kardeşlerimiz “dergâha gidiyoruz” deseler bile “dergâhınız, hangi tarikata bağlı, silsileniz kimdir” diye onlara tekrar sorar, kardeşlerimizden ille bir tarikat yahut cemaat adı söylemelerini isterler. Onlara “ben mü’minim, Müslümanım, Allah’ın vahyine uyuyorum” demek onlar için yeterli olmaz. Cemaate mutlaka bir isim takmaları gerekir. Hâlbuki Allah bize mü’min, Müslüman adını vermiştir. Hal böyleyken Allah’ın bizim için uygun gördüğü isim yeterli değil mi, ne diye kendimize başka isimler arıyoruz!
Hristiyanlar ve Yahudiler de Allah’ın onlara verdiği ismi bırakıp kendilerine “Hristiyan” ve “Yahudi” ismini verdiler. Hâlbuki Allah onlara “İsevi” ve “Musevi” demişti. Zaten onların halleri de ortadadır. Biz de eğer Allah’ın bize verdiği mü’min, Müslüman adını bırakıp başka isimler edinirsek onların düştüğü duruma düşmüş olmaz mıyız!
Bu yüzden Allah’a iman edenlerin kendilerine isim vermeleri doğru değildir. Mü’minler kardeştir, birdir. Bunun dışında kardeşlerimizi ayırıp onlara “falan cemaat, filan cemaat” diye isim takmamız doğru değildir.
Bazıları bunları anlattığımız halde yine de anlamayıp ısrarla bizden farklı bir isim duymak isterler. İsim vermediğimizde ise şeytan onlara bir sürü vesvese üreterek bizim hakkımızda dedikodu yaptırır, dolayısıyla tehlikeye düşerler. İşte, ne hale geldiğimizi buradan anlamamız gerekir.
Biraz önce söylediğim gibi; imanımızı, ibadetimizi, fıkhımızı, ahlakımızı, tasavvufumuzu Allah’ın kitabına arz ederek ona uyanı alıp uymayanı çöpe atmamız lazım. Hatta bu da yetmez, yeri kazıp onları mezara gömmemiz lazım ki bid’at olmasın, yoksa bid’at olur. Allah’ın; “onlar dinin bir kısmını alır, her biri kendindekiyle ferahlanır, sevinir, doğru yolda olduğunu zanneder” buyurduğu gibi şu anda da böyle olmuştur; yani herkes “benim cemaatim doğru yoldadır, biz doğru yapıyoruz” deyip kendindekiyle sevinir, övünür, ferahlanır.
“Lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” diyenler, kendindekiyle ferahlamamak, bir parçayı bütünün yerine koyup “bu dindir” dememek şartıyla doğru yoldadır.
Dinin bütünü Allah’ın vahyidir. Allah neyi vahyetmişse onu kabul etmemiz gerekir. Allah ayet-i kerimede; “mü’minler kardeştir, öyleyse kardeşlerinizin arasını bulun”274 buyurduysa ve kardeş olduğumuzu kabul ediyorsak birbirimizin arasını bulmamız, birbirimize karşı düşmanlık yapmamamız, kendimizdekiyle ferahlamamamız gerekir. Kardeşsek o halde hep beraber birbirimize yardımcı olmalı, birbirimizin eksiğini tamamlamaya çalışmalı, herhangi bir kardeşimiz şeytanın tuzağına düştüğünde şeytana değil şeytana karşı kardeşimize yardım etmeliyiz. Eğer kardeşimize yardım etmek yerine ona taş atar, onu kötüler, küçümsersek ona değil şeytana yardım etmiş oluruz; ama kardeşimize yardım edersek Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, dolayısıyla Allah’ın dinine yardım etmiş oluruz. Bilmemiz lazım ki Allah’ın dini insanlar içindir.
Sıbgatallah:275 “Allah’ın boyası (Allah’ın verdiği renk).” Allah’ın boyası, Allah’ın verdiği renk; bozulmayan fıtrat demektir. Mesela; kuşun bir rengi vardır ve hiç kimse kuşu yıkamakla o boyayı çıkaramaz. Allah’ın insana koyduğu fıtrat da böyledir. Bu yüzden hiç kimse hiçbir şekilde o boyayı çıkaramaz; ama üzerine başka boyalar vurabilir. Ona başka boya vurulduğunda ise sadece boyanın üzeri örtülür; ama o altta kalan, Allah’ın vurduğu boya, Allah’ın vurduğu renk olduğu gibi mevcuttur, değişmemiştir. İnsanın fıtratı da aynen böyledir.
Biri çok kötü bir halde, günahta, yanlışta hayatını yaşasa bile silkelenip Allah’a döndü mü Allah’ın vurduğu o boya, ona koyduğu fıtrat birden açığa çıkar. Mesela o, bir yakını öldüğünde tövbe ve istiğfar edip bir anda Allah’a; yani asli fıtratına döner. Demek ki fıtrat onda mevcutmuş, hazırmış. Yoksa insanların veya onun kendi kendine vurduğu boya bir anda silinip yok olmaz, toz duman olmazdı.
Bu yüzden insanın birilerini değiştirmeye çalışıp kendisi gibi yapmaya, kendisine uydurmaya çalışması onda mevcut olan Allah’ın fıtratının üzerine renk vurmaktır. Her kim olursa olsun ve bunu her kime yaparsa yapsın böyle yapanlar o kişiye karşı ilahlık iddia etmiştir; ama aslında zararı bir tek kendine vermiştir.
Yeri ve zamanı geldiğinde Allah, kuluna; “kulum, haydi bir silkelen bakayım” der. Mesela; onun annesi, babası veya kardeşi ölür, bunun üzerine o, rabbine döner, silkelenir veya maddi olarak durumu iyidir; ama birden batıp iflas edince dost diye etrafında bildiklerinin sahte dost olduklarını görür ve Allah dost olanın sadece kendisi olduğunu onun gönlüne vahyeder. O da bütün şiddetiyle birden silkelenir, böylelikle üzerindeki bütün boyalar dökülür ve Allah’ın boyası onda açığa çıkar; çünkü tövbe ve istiğfar etmek fıtrata, aslına dönmektir. O da artık Allah’a dönen, tövbe eden, istiğfar eden bir kul olur.
İnsan davet ederken daveti Allah’a, Allah’ın koyduğu fıtrata yapmalıdır. Hiç kimseye “bana gel” dememeli “kendine gel” demelidir. Sana niye gelsinler! Senin kendine gelmen, Allah’a gitmen lazım! Davet sadece Allah’adır, insanın kendi fıtratına dönmesinedir. “Bize gel, cemaatimiz çok olsun” demek mü’minin daveti değildir. Birini Allah’a davet ederken ona; “kendine, kendi kendine gel, fıtratına dön” demek gerekir. Allah herkesten onlara verdiği boyaya bakmalarını ister.
Ve men ahsenu minallâhi sıbgaten:276 “Allah’tan daha güzel boyayı (daha güzel rengi) kim verebilir?” Kimin rengi, boyası Allah’ın verdiği renkten, boyadan daha güzel olabilir?
Allah’ın verdiği renk, verdiği boya El Esmau’l Husna’nın rengi ve boyasıdır; yani Allah’ın güzelliğinin rengidir. Allah insana zatıyla, sıfatıyla tecelli edip Nefahtu fîhi min rûhî:277 “Ona (insana) ruhumdan nefhettim” buyurmuştur. İşte fıtrat budur. İnsanın boyası; Allah’ın nefhettiği o ruhun üzerindeki El Esmau’l Husna’dır, Allah’ın güzelliğidir. İnsanların vurduğu boya ise sahtedir, yapaydır. Belki buna; “şeytanın boyası” demek daha doğru olur; çünkü Allah’ın verdiği fıtratı örtmeye çalışanlar şeytana yardım etmiş, işi şeytanla beraber yapmıştır.
Ve nahnu lehu âbidûn:278 “İşte biz ona (o fıtratımızı yaratana, kendinden bize ruhu nefhedene) âbd olanlarız (de).” Biz ona âbd oluyoruz, biz onun aşığıyız, de.
Şimdi okuyacağımız ayet-i kerimede Allah hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapmıştır. Allah’ın resulüne bir hitap yapılıyorsa o aynı zamanda bütün ümmet için de geçerlidir; yani Allah ümmete hitap ederken bu hitabı en üstten yapar. Vestagfirî li zenbik:279 “Günahlarına istiğfar et.”
Bu ne demektir?
Fıtratına, asli haline dön, dedi Allah. Çünkü tövbe demek dönmek demektir. Allah, kulunu bilir. Nefis, şeytan, dünya, arzular, istekler veya birileri bizi başka tarafa döndürür, çeker. Eğer gönlümüzün bir tarafa kaydığını görürsek bu durumda hemen fıtratımıza, asli halimize dönmemiz; yani tövbe ve istiğfar etmemiz gerekir. Tövbe ve istiğfar edince üzerimizdeki lekeler, sentetik boyalar, sahte boyalar dökülür, böylelikle asli halimize döneriz.
Söyledim, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah her asırda bir müceddid gönderip dinini yeniler”280 buyurmuştur. Asır derken yüzyılda bir değil önceki müceddidin ömrü kadar geçen sürede bir müceddid gönderir, buyurmuştur.
Mesela ahir zamandaki mehdi için de müceddid derler. Devamlı söylüyoruz; “her bir mü’min mehdidir, aynı zamanda müceddiddir.” Eğer mü’minse gücü kadar mehdi olmalıdır, olmak zorundadır. Önce hidayeti kendisi kabul etmeli, sonra hidayete vesile olmaya çalışmalıdır.
Allah ayet-i kerimede; “kendinizi ve ehlinizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun”281 buyurmuştur. Öyleyse kendini ve aileni ateşten korumak için gücün kadarıyla mehdi olmak zorundasın. Bu, Allah’ın emridir. Böyle yapmazsan emanete ihanet etmiş olursun. Ailenden birileri Hz. Nuh (a.s.)’ın oğlunun, Hz. Lut (a.s.)’ın hanımının ona uymaması gibi sana uymayabilir; ama senin vazifeni yapman, onlara Allah’ın vahyini taşıyıp imanı anlatman, bu yetmez bir de Allah’ın güzelliğini, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakını üzerinde göstermen gerekir. Öyle ki senin üzerinden İslam’ı sevebilsinler. Yoksa onlara hakaret eder, küfredersen, onları dövüp; “haydi namaz kılın” dersen bu, Allah’a davet olmaz. Mehdi olmak bu değildir!
Bir de müceddid olmak gerekir, dedim. Peki, nasıl?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den günümüze kadar 1400 küsür yıl geçmiştir. Elbette ki bu geçen zaman içerisinde imanımız birçok kazaya uğramıştır. Bunlardan biri de imana verdikleri manadır. Genel olarak herkes imanın inanmak olduğunu söyler. Oysaki imanın inanmakla hiçbir alakası yoktur; çünkü Allah böyle söylememiştir. Allah imanı; Allah’ı her şeyden çok sevmek olarak beyan etmiştir. Bu yüzden ayet-i kerimede; “mü’minlerin Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir.”282 “Mü’minler o kimselerdir ki Allah zikredildiğinde (hatırlatıldığında, anıldığında) kalpleri titrer. Onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda onlar o okunan ayetlerle imanlarını artırırlar. Bir de onlar Allah’a bütünüyle tevekkül ederler”283 buyurmuştur. Allah’ın mü’min tarifi böyledir.
Bu durumda dinimizi, imanımızı, ibadetimizi, ahlakımızı Allah’ın vahyine arz edip; “ya rabbi! Bu doğru mudur, değil midir” dememiz, doğru değilse de kendimizi düzeltmemiz gerekir. Kur’an’a bunu sorunca aslında soruyu Allah’a sormuş oluruz. Yoksa “âlimlerimiz böyle söylemiş, büyüklerimiz böyle söyledi, herkes böyle yapıyor” dersek yanlış yaparız; çünkü Allah ayet-i kerimede; “insanların çoğuna uyarsan delalete düşersin. İnsanların çoğu anlamaz, insanların çoğu akletmez, insanların çoğu iman etmez, insanların çoğu şükretmez”284 buyurmuştur.
Aynı şekilde iblis kovulurken; “ihlâslı kulların müstesna gerisini kendime bağlayacağım ve sen çoğunu şükreder bulmayacaksın” demiş, Allah da ayet-i kerimede bununla ilgili olarak; “and olsun ki iblis sözünü doğru çıkardı”285 buyurmuştur. Bu nedenle ihlâslı olanlar müstesna herkes şeytana uyar. Zaten samimi bir şekilde Allah’ın vahyine, resulüne uyanlar da çok azdır. Gerisi iblise tabi olmuştur. Bu yüzden çoğunluğa bakıp “herkes böyle yapıyor, biz de böyle yaparız” demek doğru değildir; çünkü çoğunluğun yaptığı doğru değildir.
Peki, doğru olan nedir?
Doğru bir tanedir, o da Allah’ın vahyettiğidir. Hiç kimse hiçbir şekilde Allah’ın kitabına dokunamaz. Kur’an-ı Kerim Allah’ın korumasındaki, içinde hiçbir tereddütün, hiçbir vesvesenin yer almadığı bir doğrudur. Hal böyleyken herkes Kur’an’ı bilir, rabbinin kendisine ne vahyettiğini anlar. Birilerinin “biz Kur’an’ı anlamıyoruz” demesi şeytanın bir hilesidir. Allah konuşunca kulu nasıl anlamaz! Zaten Allah, kulu anlasın diye konuşmuştur. Hayatında çölden çıkmamış, sadece deve görmüş bedeviler bile Allah’ın kitabını anladılarsa, başkaları onu nasıl anlamaz! Böyle bir şey olabilir mi, böyle söylemek kula yakışıyor mu! Haydi, rabbinin sana olan hitabını anlamamayı sen kendine yakıştırdın peki, kulunun anlamayacağı şekilde konuşmayı Allah’a nasıl yakıştırıyorsun! Allah konuşacak ve kulu anlamayacak, hiç böyle bir şey olabilir mi? -Olamaz, Allah konuşursa kulu mutlaka rabbinin ona ne vahyettiğini anlar; ama anlarken kendi bilgisi, marifeti, imanı kadar anlar. Kul anladığı kadarıyla iman edip rabbinin vahyini amele dönüştürmeye çalışırsa Allah bu sefer ona bir adım ötesini öğretir. Kul rabbinin vahyini nefsinin mertebesine göre anlayıp bu vahyin gereğini yaptıkça Allah ona öğretmeye devam eder ve onu kat kat yukarı çıkarır.
Yer, gök, nefis, kalp her şey yedi kattır; yani yedi mertebedir. Allah ayet-i kerimede nefsin mertebelerini tek tek anlatmıştır. İsterseniz Allah’ın Fâtır ismini daha iyi anlamak açısından nefsin mertebelerini kısaca izah edeyim.
Nefsin birinci mertebesi nefs-i emmaredir. Nefs-i emmare bütün şiddetiyle kötülüğü emreden nefis demektir ve en kötü haldeki nefistir. Allah bununla ilgili olarak ayet-i kerimede İnnen nefse le emmâretun bis sûi:286 “Muhakkak ki nefis kötülüğü emreder” buyurmuştur. Bu nefis müşriğin, kâfirin nefsidir. Böyle bir nefis günah işler; ama kendini levm etmez, kınamaz, hatta günahıyla övünür.
Mesela; içki içer ve Allah’tan hiç hayâ etmeden, korkmadan üstelik zevkle, muhabbetle; “gittik kafayı çektik, arkadaşlarla âlem yaptık” deyip günahını anlatır ve bununla bir de övünür. Ya da birini öldürür, cezası ebedi cehennem olan cinayeti işler, sanki güzel bir şey yapmış gibi bir de bununla büyüklenir. Böyle birinin köpekten farkı yoktur, ondan daha aşağılık kimse yoktur. Nefs-i emmarede olanlar insanlığını kaybetmiştir, müşriktir, hem de tam müşriktir. Bu halden kurtulması için kulun, Allah’ın Fâtır ismiyle nefsinin bu mertebesini yarıp oradan çıkması gerekir.
Nefsin ikinci mertebesi ise nefs-i levvâmedir. Levvâme, kendini levm eden nefis manasına gelir. Kul, nefs-i emmareyi Allah’ın Fâtır ismiyle yarıp oradan çıkınca nefs-i levvâmeye gelir. Levvâmedeki bir kul iman etmiştir. Hayatı yaşarken güzel de yapar yanlış da yapar; ama yanlış yapınca üzülür ve “böyle yapmamam lazımdı, neden böyle yaptım, ben bunu nasıl yaptım, keşke yapmasaydım. Ya rabbi! Tövbe ediyorum” deyip kendini levm eder. Bu gayet güzel haldeki bir mü’mindir, nefs-i levvâmede olanlara mü’min, Müslüman denir. Yalnız onlar da büyük bir tehlike içindedir, dolayısıyla buradan mutlaka kurtulmaları gerekir. Levvâmede olan biri ne yapması gerektiğini bildiği için bildiği kadarıyla çabasını, gayretini biraz sarf edip bir adım daha atar; yani bir kabuğunu daha yırtar ve bir üst mertebeye gelir. Bu mertebe de mülhime makamıdır.
Nefsin üçüncü mertebesi nefs-i mülhimedir ve ilham alan nefis manasına gelir. Bu nefisteki biri artık ilham almaya başlar, gönlüne manevi ilhamlar gelir, daha doğrusu Allah onun gönlüne vahyeder. Nefs-i mülhimenin birçok alameti vardır ve bu herkese göre farklı farklıdır. Bir örnek vermek gerekirse; mülhimede olan biri gayet güzel rüyalar görmeye başlar, hatta gördüğü birçok rüya da çıkar. Aynı zamanda rüyasında Kâbe, cami, mescit, dergâh ve zikir gibi manevi şeyler görür.
Nefs-i mülhimeden sonra nefs-i mutmaine gelir. Bu makam velayet makamıdır. Kul bu makamda artık veli olur, gönlü mutmain olmuş, emin olmuş hale gelir. Zaten mutmain olmak; emin olmak demektir. Kul artık rabbinden, rabbinin bütün isimlerinden emindir; çünkü iman etmiştir. Hiç kimse bu makama Mürşid-i kâmil olmadan gelemez; çünkü burası ayrıca tevhit makamıdır; yani kulun gerçek manada hakiki olarak “lâ ilâhe illallah” dediği makamdır. Kul buraya gelmeyene kadar gerçek manada “lâ ilâhe illallah” diyemez; bunu söyler ama oraya sürekli bir şeyler karışır. Bu çizgiyi geçince gerçek manada “lâ ilâhe illallah” der ve “lâ ilâhe illallah” deyince de hiçbir putu, hiç kimseyi tanımaz. Hatta kendini bile tanımaz, fikir yürütmez, akıl yürütmez; çünkü o bir kere “illallah” demiştir.
Burayı geçebilmek için Mürşid-i kâmil gerekir, dedim. Orda tevhit makamı vardır, dolayısıyla Mürşid-i kâmil olmadan burayı geçmek imkânsızdır. Allah’ın koyduğu bir kural; yani bir fıtrat vardır. Allah bu fıtratı kulun maneviyatına koymuştur. Bundan sonra yolculuk devam eder. Tabi ki kul bu mertebeden sonra da yolu gidince Mürşid-i kâmille beraber gider; çünkü insanın kendi ilmiyle, çabasıyla, gayretiyle gelebileceği en son nokta mülhime mertebesidir; yani Mürşid-i kâmilsiz itminana geçiş yoktur.
Mürşid-i kâmille beraber yolculuk devam ederse kul itminandan; yani mutmaine makamından sonra raziye makamına gelir. Raziye makamı, Allah’tan razı olma makamı demektir. Kul bu makamda Allah’tan razı olur. Mesela; “Allah’tan razı mısınız” diye sorulsa herkes “ben Allah’tan razıyım” der; ama gerçek böyle değildir.
Raziye makamının daha iyi anlaşılması için bir örnek vereyim.
Bir gün veli olan bir zata;
-Raziye makamı ne demektir, diye sormuşlar.
Bunun üzerine o zat;
-Ben raziye makamında olmadığımı biliyorum; ama raziye makamının kokusunu rüzgârın getirdiği koku kadar almışım. Bunun etkisiyle öyle bir halim var ki Kıyamet günü Allah bütün insanları hesaba çekip hepsini cennete gönderse sadece beni cehenneme gönderse buna rağmen gönlümde en ufak bir kıpırdama olmaz, gönlümde hiçbir şekilde itiraz hâsıl olmaz ve “rabbim niye böyle yaptı” demem. Allah’tan böylesine razıyım, der.
Allah değil dünyayla ilgili bir muamelede, ona ebedi hayatla ilgili böyle bir muamelede bulunsa yine de Allah’tan razı olduğu için itiraz etmez. Bunu söyleyen zat, raziye makamında da değildir, sadece o makamdan rüzgârın getirdiği koku kadar koku almıştır. Hal böyleyken acaba raziyede ve sonraki mertebelerde olan birinin hali nasıldır, buna göre hesap etmek lazım.
Her bir nefis mertebesinin bir başlangıcı bir de sonu vardır. Kul bir nefis mertebesinin sonuna geldiğinde artık öteki mertebeye geçer.
Raziyeden sonraki nefis mertebesi merziyedir. Kulun, Allah’tan razı olma hali onda kemale erince kul bu defa merziye makamına geçer. Merziye; razı olunan demektir. Allah bu makamda kulundan razı olur. Tabi, Allah’ın, kulundan razı olmasından önce kulun, bütünüyle Allah’tan razı olması gerekir ki Allah’ın rızasını hak etmiş olsun; çünkü insan, Allah’tan ne kadar razıysa Allah da ondan o kadar razı olur. Bu mertebenin de bir sonu vardır.
Kul vuslat yolculuğunda sona geldiğinde artık kâmile (safiye) mertebesine gelir; yani merziyeden sonra gelen nefis mertebesi, nefs-i kâmile diğer bir adıyla safiye mertebesidir. Bu makam nefsin son halidir. Nefis bu makamda bütünüyle yok olup yeni bir yaratılışla yaratılır ve Allah’ın kendisine nefhettiği saf ruh olur ve o saf nurdur. Dolayısıyla onda vehimden, zandan, benlikten, varlıktan eser olmaz; çünkü o, bütün varlığını Allah’a satmış, neyi varsa Allah’a teslim etmiştir. Yalnız unutmamak lazım ki bu nefis mertebesindeki biri yine herkes gibi bir beşerdir; ama manevi olarak saf ruh, Allah’ın saf nuru olmuştur ve bulunduğu her yere Allah’ın nurunu saçar.
Nefsin bu mertebelerinden birer birer geçilirken Allah’ın Fâtır isminin tecelli etmesi gerekir; yani kulun her bir mertebede kabuğunu yırtıp ortaya çıkması, yeşermesi, o halin onun üzerinde zuhur etmesi gerekir. Fâtır, yarattığını yok edip onu yeni bir yaratışla yaratan demekti ya işte bu, insanın ebedi hayatıyla, Hz. İnsan olmakla ilgili bir durumdur.
Allah bunun başlangıcını neyle yapmıştır?
Ikra’ bismi rabbikellezî halak:287 “Seni yaratan rabbinin ismiyle oku!” Seni yaratan rabbinin ismine oku! Seni yaratan rabbinin ismini oku! Bu ayet bu üç manaya birden gelir. Allah ilk önce rabbinin ismini kendi üzerinden, seni yaratmasından oku, dedi; yani rabbin seni terbiye eder, ileri alır, büyütür, yeni bir yaratışla yaratır.
Eğer insan okumayı, anlamayı kabul etmezse yerinde sayar ve beşer olarak kalır. Allah, Hz. Âdem (a.s.)’a ruhu üflemeden, nefhetmeden önce ona “insan” değil “beşer” demiştir. Bu yüzden birinin beşerlikten kurtulup insan olabilmesi için okumayı kabul etmesi gerekir.
İnsanda bir canlıdaki, hayvandaki bütün özellikler mevcuttur. İnsanı insan yapan, Allah’a dost, halife yapan, zaten bu beşeri özellikleri değil, Allah’ın ona nefhettiği ruhtur. Allah, meleklere secde emrini insana ruhu nefhedince vermiştir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “ona ruhumdan nefhettiğimde hepiniz toptan ona secde edin”288 buyurmuştur. İşte, melekler bu secdeyi insanın haşa beşeri tarafına değil Allah’ın nefhettiği o ruha yapmıştır; yani Allah’ın nuruna secde etmişlerdir. Yoksa birinin kalkıp; “melekler bana secde etmiş” demesi doğru olmaz. Böylelerine; “iyi de senin üzerinde ruhtan eser görünmüyor” demek lazım. Meleklerin secde ettiği, Allah’ın sana nefhettiği o ruhtur, Hz. İnsandır.
Mesela; Allah ısrarla meleklere imanı emreder. Biri kalkıp “ben meleklere iman etmedim” derse imanı iman olmaz; çünkü imanın iman olabilmesi için Allah’a, meleklerine, kitaplarına, resullerine, ahirete ve Allah’ın likasına (Allah’a vasıl olmaya, kavuşmaya) iman etmek gerekir.289 Melekleri biliyoruz, bir de inanmanın iman olmadığını, sevmek olduğunu da biliyoruz. Bu durumda melekleri sevmeden meleklere iman olmaz. Eğer melekleri sevmiyorsak bir sorun var, okumamışız; yani melekleri tanımıyoruz demektir. Eğer melekleri tanırsak, onların bize ne kadar yakın olduğunu, bize karşı hallerini, tavırlarını öğrenirsek, dara, sıkıntıya düştüğümüzde nasıl hemen Allah’a yalvarıp; “ya rabbi! Arkadaşımız zordadır” deyip titrediklerini anlarsak onları sever, hatta onlardan utanırız.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kiramen kâtibin meleklerini anlatırken; “insanlarla beraber olan ve onların sevap ve günahlarını yazan melekler vardır. Sağdaki melek insanın işlediği sevapları, soldaki ise günahları yazar. Sağdaki melek soldaki meleğin amiridir. Biri bir sevap işlediğinde sağdaki melek hemen onun sevabını yazar, hem de en az on kat yazar. Bir günah işlediğinde ise sağdaki melek amir olduğu için soldaki meleğe; ‘belki tövbe eder, diliyle tövbe etmese bile belki pişman olur’ der. Zaten soldaki melek de günahı yazmayı istemez. Günde bir sefer sabah namazında nöbet değişimi yapılır. Kul belki tövbe eder, pişman olur diye o nöbet değişimine kadar onun günahını yazmazlar, beklerler”290 buyurur.
Böyle yapmalarının sebebi nedir?
İnsanı sevdikleri, yaptığı bu yanlışa üzüldükleri ve bu yanlışı götürüp Allah’a arz etmek istemedikleri için böyle yaparlar. Bu durumda melekler o gün Allah’ın huzuruna sevapla gidiyorlarsa muhabbetle giderler. Aynı şekilde günahla gidiyorlarsa da üzülerek giderler. Meleklerin bize olan yakınlığını bilmediğimiz, onları tanımadığımız için onlara karşı herhangi bir sevgimiz yoktur. Sevgi olmayınca da iman olmaz. Eğer melekleri tanısaydık onların bu sevgileri ve bizim için yaptıkları bu feryatları karşısında onları severdik.
Konumuz Allah’ın Fâtır ismi olduğu için bu konuyu geniş şekilde izah etmeyeceğim. Allah’ın meleklere secde emrini ve meleklere imanın ne olduğunu daha detaylı olarak öğrenmek isteyen kardeşlerimiz İman kitabının “meleklere iman” bölümünü okurlarsa bunu daha iyi anlarlar inşallah.
Allah ayet-i kerimede; “biz resul göndermediğimiz kavme azap etmeyiz”291 buyurur. Resul; Allah’ın ayetlerini okuyan demektir ama resul olmak için sadece ayetleri okumak yetmez, resulün bir de ayetlere iman edip onu üzerinde yaşaması ve göstermesi gerekir.
Bunun için Allah ayet-i kerimede; Âmener resûlu bimâ unzile ileyhi min rabbihî: “(Allah’ın) Resulü, rabbinden kendisine indirilene iman etti” buyurur. Yani önce resul iman ediyor; çünkü inen ayete önce onun iman etmesi gerekir ki ayeti insanlara taşıyabilsin. Vel mu’minûn:292 “Mü’minler de (onun iman ettiği gibi iman etti).” Demek ki mü’minler de Allah’ın resulünün iman ettiği gibi iman edenlerdir. Yoksa kuru kuruya “benim imanım vardır” demekle iman olmaz. Eğer resul gibi iman edilecekse o halde resulün de önümüzde olması gerekir.
Allah başka bir ayet-i kerimede; Muhammedun resûlullâh vellezîne meahû:293 “Muhammed Allah’ın resulüdür, onunla beraber olanlar da” buyurur. Bu ayet ne demektir? -Resul; elçi demektir, Allah’ın ayetlerine elçilik yapan, taşıyan manasına gelir. Yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le beraber olanların her biri aynı zamanda ona iman eden herkes, işi yapabildiği kadarıyla elçilik yapar, bütün mü’minler onun risaletine ortaktır, demektir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “ey iman edenler! Allah’ın yardımcıları olun”294 Allah’ın resulünün yardımcıları olup Allah’ın vahyini taşıyın, buyurmuştur.
Herkes kendi yerini, konumunu bilmeli, sadece kuru kuruya “ben mü’minim, Müslümanım” demekle kurtulamayacağını anlamalı, aynı şekilde takva sahibi olmalı; yani Allah’ın kendisine yüklediği sorumluluğu kabul edip bu sorumluluğu yüklenmelidir. Önce kendine, sonra ailesine daha sonra ise gücü yettiği her yere Allah’ın vahyini taşımalıdır; çünkü ölçü böyledir. Yoksa “falanca âlimdir, falanca velidir, işi o yapsın, o anlatsın, falanca şeyhmiş, zaten işi o yapıyor” demekle kimse bu sorumluluğu üstünden atamaz. Kimse kimsenin sorumluluğunu taşıyamaz ve kimse kimseye bir şey veremez; çünkü Allah herkesin hesabını kendisine sorar.
Bu yüzden herkes kendi hesabını görüp sorumluluğunu yüklenmeli; yani “ben, Allah’ın kuluyum, dolayısıyla kulluğumu yapacağım. Benim için örnek, önder, rehber benim peygamberimdir, Allah’ın resulüdür” diyerek onu kendisine örnek alıp işi yapmaya çalışmalı, ona salâvatını; yani desteğini verip ona yardım etmelidir.
Evet, hep beraber Allah’ın Fâtır ismini ayetlerde Allah’ın beyan ettiği şekilde anlamaya öğrenmeye çalıştık.
Allah hepimizi Fâtır isminin tecellisine muhatap eylesin. Nefsin mertebelerini bir bir geçip kendisine vasıl olduğu kullarından eylesin. Allah bizi beşerliğine takılıp kabuğunu yaramayanlardan, Hz. İnsan olamayanlardan eylemesin. Allah bizi kendi nefsinden, nefsinin vehminden kurtulup Allah’ın kendisine nefhettiği ruh olanlardan eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
