EL HALLÂK
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Rabbimizi kendi isimlerinden anlamaya, tanımaya çalışıyorduk. Önceki sohbetimizde Allah’ın Rakib ismini anlamaya çalıştık. Şimdi de hep beraber Allah’ın El Hallâk ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Hâlık; ilk defa yaratan demektir. Hallâk ise; yarattığını tekrar tekrar yaratan manasına gelir. Allah ayet-i kerimede; “o, her an bir şe’ende, her an bir yaratmadadır”54 buyurur. Bu durumda Allah’ın Hallâk isminin tecellisi devam ediyor demektir; yani Allah herhangi bir şeyi yaratıp öylece bırakmamıştır. Allah bir şeyi önce yaratır, sonra bir daha yaratır ve onu yaratmayı sürekli olarak tekrar eder. Allah insanı yaratıp bırakmış olsaydı insan doğduğu gibi kalır, büyüyemez, yaşlanamazdı. Allah her anda yarattığı için her şey kemaline doğru; yani büyümeye, olgunlaşmaya, kemale ermeye doğru bir yolculuk yapar. Allah bu yaratmayı Hallâk isminin tecellisiyle tekrar ederek yapar.
Hâlk etmek kelimesi Kur’an’da 240 defa geçer. Allah’ın Hâlık, Hallâk, Fâtır ve Bedi’ ismi vardır. Fâtır; yaran, yeni yaratan, Bedi’ ismi de yaratan anlamına gelir. Sırası geldikçe hep beraber bu isimleri anlamaya çalışacağız; ama nüzul sırasına göre yaratmayla, hâlk etmekle ilgili gelen ilk isim, Allah’ın Hallâk ismidir. Biz de hep beraber bu sohbetimizde Allah’ın Hallâk ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Daha önce biraz anlatmıştım, Allah’ın bir ismini anlarken o ismi bütün isimlerle beraber anlamak gerekir. Hallâk ismini Allah’ın diğer isimleriyle nasıl anlamamız gerektiğine kısaca örnek vereyim.
Allah hallâktır; yaratandır, yaratmayı tekrar edip her anda yaratmaya devam edendir. Yaratan aynı zamanda rahman ve rahimdir; rahmetiyle yaratır, Allah’ın yaratmayı tekrar etmesi onun rahmetinin sonucudur. Allah aynı şekilde âlemlerin rabbidir, rab olarak yaratır. Kulunu terbiye etmek için, kul manevi yolculuğunu yapsın, kemale ersin diye yaratmayı tekrar eder. O, ekremdir, kerimdir; ikram etmek için yaratmayı tekrar eder. O, ilahtır; sevdiği için yaratır. O ehaddır, sameddir; insan kendi kendini, kendindeki ehad olan rabbini bilsin, bulsun, tanısın diye Allah yaratmayı tekrar eder. Allah’ın bütün isimleri böyledir.
Hallâk ismini de Allah’ın bütün isimleriyle anlamaya çalışmamız gerekir. En azından şimdiye kadar öğrendiğimiz isimlerle beraber Allah’ın Hallâk ismini anlamaya çalışmamız gerekir. Şimdi hep beraber Hallâk isminin geçtiği ayetleri anlamaya çalışalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
E ve leysellezî halakas semâvâti vel arda bi kâdirin alâ en yahluka mislehum: “Gökleri ve yerleri yaratan onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?” Belâ: “Evet” dedi Allah. Yerleri ve gökleri yaratan onların benzerini yaratmaya da kadirdir. Ve huvel hallâkul alîm:55 “O hallâktır, âlimdir.” O, yaratandır, benzerlerini yaratmaya da, onu tekrar etmeye de kadirdir; çünkü o hallâktır, yarattığını tekrar edendir. Bununla beraber âlimdir, yaratmanın her türlüsünü, neyi yarattığını ve neyi yaratacağını bilendir. Allah’ın yaratmayı tekrar etmesinde bir muradı, bir bildiği vardır; çünkü o âlimdir.
İnne rabbeke huvel hallâkul alîm:56 “Muhakkak ki senin rabbin hallâk ve âlimdir.” Allah yaratır ve yaratmayı tekrar eder. İnsanı varlıkta durdurmaya devam edip onu tekrar tekrar yaratır ve o âlimdir, her şeyi bilendir. Yani Allah’ın böyle yapmasında bir muradı vardır. Allah varlığı yaratıp öylece bırakmamıştır. Bu yüzden her şey diridir, tazedir ve her şey şu andadır. Şu anda her birimiz, aynı zamanda her şey yüzlerce, binlerce defa yok olup var olmuştur.
Varlığın, eşyanın, kâinatın hakikatine baktığımızda bütün varlığın atomdan oluştuğunu, atomdan biraz daha aşağı indiğimizde ise bütün varlığın bir hareketten meydana geldiğini görürüz. Bu hareketin ötesinde de bir ışık vardır ve o ışık sürekli tecelli eder. Bu tecelli de bir önceki tecelliyi yok edip bir sonraki tecelliyi yaratır. Bütün varlık böyledir. Bu, Allah’ın Hallâk isminin tecellisidir. Allah Hallâk ismiyle her şeyi her anda o kadar hızlı, o kadar peş peşe yok edip yaratır ki insan bunu ne görebilir ne de anlayabilir.
Mesela bir örnek vereyim; ışık aslında dalgalardan meydana gelmiştir. Bu dalgalar peş peşe o kadar hızlı gelir ki biz etrafı sürekli aydınlık olarak görürüz. Buna “ışık hızı” denir. Aynı şekilde bütün varlık da böyle Allah’ın isimlerinin tecellisinden meydana gelir. Bu isimler o kadar peş peşe tecelli eder ki biri yok olurken öteki onun yerinde mevcut olur. Dolayısıyla biz de onu hep var olarak görürüz. İşte Allah’ın Hallâk ismi aynen böyledir.
Allah ayet-i kerimede; “Süleyman; ‘Sebe melikesi Belkıs’ın tahtını bana kim getirir’ deyince cinlerden bir ifrit (cinlerden güçlü olan biri) dedi ki: ‘Sen yerinden kalkmadan onu sana getiririm’ -bu mesafe iki günlük yoldur- Süleyman’ın yanında bulunan Allah’ın ilim verdiği bir kul da dedi ki: ‘Sen gözünü kırpmadan onu sana getiririm’ ve Süleyman tahtı hemen yanında buldu”57 buyurur.
Bu kişi Hz. Süleyman (a.s.)’ın veziri Asaf’tır. Peki, bir tahtı iki günlük yoldan nasıl getirdi? -Eğer o tahtı zahiri olarak alıp getirseydi o hızla havaya temas ettiğinde havada yanar kül olurdu, hatta külleri bile kalmazdı. Öyleyse tahtı alıp getirmedi, başka bir şey yaptı. Keramet böyledir, zaten bütün veliler keramet gösterirken böyle yapar. Mesela bir veli Kâbe’ye zahiri olarak o hızla gitmeye kalksa bedeni toz duman olur. Demek ki bu durum anladığımızdan daha farklı bir şekilde oluyormuş.
Peki, veliler bunu nasıl yaparlar?
Bunu Allah’ın Hallâk isminin tecellisiyle yaparlar. Allah yaratır, yaratmayı tekrar eder. Bir şey şu anda bir yerde olsun o kul; “ya rabbi! Bu orada değil şurada olsun” derse o şey bu sefer olduğu gibi orada tecelli eder; yani o istediği şey oradan buraya gelmez, Allah orda tecelli etmişken bu sefer aynısını, aynı tecelliyi o velinin istediği yerde yapar.
Manevi olarak bir yerden bir yere gitmek, yürümek ayrı, Asaf’ın yaptığı gibi bu şekilde bir şey getirmek ayrıdır. Bu en hızlı olanıdır, göz açıp kapayıncaya kadar olur. Ötekinde ise zaman gerekir. Allah’ın velilere ikram ettiği zamanla igili olan bu nimete tayy-i mekân, tayy-i zaman; yani mekânı dürme ve zamanı dürme denir. Allah veli bir kuluna bunu ikram ettiğinde o kul, ayağını kaldırsa mekân dürülüp onun ayağının altına gelir ve adımını öyle atar. Diyelim ki 10 kilometrelik bir mesafe için adım atarsa mesafe onun ayağının altına gelir, dolayısıyla ayağını yere koyduğunda o mesafeyi kat etmiş olur. İşte bu tayy-i mekândır. Allah’ın Hallâk isminin tecellisiyle bunu yapması ise farklıdır. Allah bir kula böyle göz açıp kapayıncaya kadar bir eşyayı bir yerden başka bir yere getirme nimetini ihsan etmişse Allah’ın Hallâk ismi onda tecelli etmiş demektir.
Allah’ın Hallâk isminin kulda nasıl tecelli ettiğini, Allah’ın böyle bir nimeti, bir ikramı neden yaptığını ayetlerden sonra hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah.
Yes’eluhu men fis semâvâti vel ard: “Göklerde ve yerde her ne ki var hepsi ondan ister.” İster bilsin, ister bilmesin her şey, herkes her şeyi ondan ister. Birbirimizden isterken bile aslında Allah’tan isteriz; çünkü Allah birbirimiz üzerinden ikram etmezse kimse kimseye bir şey veremez. Allah dilemezse kimse dileyemez. Kimden istersek isteyelim, Allah dilediği için istediğimizi o vesile bize ikram etmiştir. Sonuçta ikram eden Allah’tır. Bu yüzden kim neyi isterse istesin onu Allah’tan ister.
Kulle yevmin huve fî şe’n:58 “O her an bir şe’endedir.” O, her an bir iştedir. O, her an bir yaratmada, her an bir tecellidedir. Yani Allah bize her anda anlamamız gereken bir muamelede, ikramda bulunur. Bu yüzden her şey yeni ve tazedir, şu andadır.
Allah bize; “sana muameleyi şu anda yapıyorum, bu şekilde muameleyi de her anda yapıyorum” der. “O, her an bir işte, her an bir tecellidedir” ayeti bu manaya gelir. Bize düşen de her an Allah ile muhatap olduğumuzu unutmamaktır.
Emmen yebdeul halka summe yuîduhu ve men yerzukukum mines semâi vel ard: “Önce yaratıp sonra o yaratmayı tekrar edecek olan, size gökten ve yerden rızık veren (Allah’tır).” E ilâhun meallâh: “Yoksa onunla beraber ilahlar mı var?” Onunla beraber bir ilah mı var! Allah önce yaratıp sonra o yaratmayı tekrar edendir. Allah soruyor; Hallâk isminin tecellisiyle yaratmayı devam ettirip tekrar tekrar onu her anda yaratan, gökten ve yerden size rızık veren, bir şeyi yaratıp böyle tekrar eden Allah gibi bir ilah mı var? -Hâşâ, Allah’tan başka ilah yoktur! Kul hâtû burhânekum in kuntum sâdikîn:59 “De ki: Eğer doğru söylüyorsanız haydi burhanınızı (delilinizi) getirin.”
“Bu konuda bir tereddütünüz, bir şüpheniz varsa, böyle düşünüyor ya da konuşuyorsanız bu iddianızı ispatlayın, laf olsun diye konuşmayın. Eğer bir şey söyleyecekseniz bunu ispatlamanız gerekir; çünkü her söylediğinizin, her düşündüğünüzün hesabı vardır. Kıyamet günü size bunun hesabı sorulur. Bu yüzden huzurumda ne cevap vereceğinizin hesabını şimdiden yapmanız gerekir. Eğer bir deliliniz varsa getirin, böyle düşünün, konuşun” buyurdu Allah.
Ellezî lehu mulkus semâvâti vel ard: “O ki göklerin ve yerin mülkü onundur.” Ve lem yettehız veleden ve lem yekûn lehu şerîkun fîl mülk: “O hiçbir şekilde (Yahudilerin, Hristiyanların söylediği gibi) evlat edinmemiştir. Onun mülkünde şeriki yoktur.” Göklerin ve yerin mülkü onundur. Ve halaka kulle şey’in: “Ve her şeyi yaratan, hâlk eden odur.” Fe kadderahu takdîrâ:60 “Bununla beraber (Allah) her şeyin kaderini takdir etmiştir.” O her şeye bir ölçü koymuş, bir kader tayin etmiştir. İnsana ait olan kaderini de kendi iradesine teslim etmiştir.
İnne fî halkıs semâvâti vel ard: “Muhakkak ki göklerin ve yerin yaratılışında.” Vahtilâfil leyli ven nehâr: “Gece ile gündüzün peş peşe gelişinde.” Le âyâtin li ulîl elbâb:61 “(Bunlarda) Mutlaka akıl sahipleri için ayetler vardır.” Bunlarda aklını kullananlar için, gönül sahipleri için, ulûl elbâb için ayetler vardır.
Gönül sahipleri gökleri, yeri, geceyi, gündüzü, zamanı bir ayet gibi okur; ama biri gönül sahibi değilse, aklını kullanmıyorsa ayetleri göremez, okuyamaz. Ayetleri görmek; Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’sını görmektir. Dolayısıyla biri bütün bunlarda Allah’ın isimlerini, El Esmau’l Husna’sını görüp okuyamıyorsa bu durumda aklını kullanmamış, gönül ile bakmamıştır.
Yâ eyyuhen nâs: “Ey insanlar!” İnnâ halaknâkum: “Muhakkak ki biz sizi yarattık.” Min zekerin ve unsâ: “Bir kadın ve bir erkekten (yarattık).” Ve cealnâkum şuûben ve kabâile li teârefû: “Sizi şubelere ve kabilelere ayırdık ki birbirinize arif olasınız (birbirinizle tanışasınız) diye.” İnne ekremekum indallâhi etkâkum: “Muhakkak ki Allah katında en ekrem olanınız (en ikrama nail olmuş olanınız) en takva sahibi olanınızdır.” İnnallâhe alîmun habîr:62 “Muhakkak ki Allah âlimdir, habirdir (her şeyden haberdar olandır.)”
Ve lekad halaknâkum: “Gerçek şu ki sizi biz yarattık.” Summe sevvernâkum: “Sonra sizi tasvir ettik (sizi suretlendirdik, size şekil verdik).” Summe kulnâ lil melâiketiscudû li âdem: “Sonra meleklere; ‘Âdem’e secde edin’ dedik.” Fe secedû: “Hepsi secde ettiler.” İllâ iblis: “Ancak İblis.” Lem yekun mines sâcidîn:63 “O, secde edenlerden olmadı.”
Hâzâ halkullâh: “İşte bu, Allah’ın yaratmasıdır.” Fe erûnî mâzâ halakallezîne min dûnih: “(Allah) Haydi, bana gösterin. Ondan başka kim ne yaratmıştır?” Ondan başka bir şey yaratan var mıdır? Beliz zâlimûne fî dalâlin mubîn:64 “Bilakis zalimler apaçık bir delalettedir.”
İlah olmak, Allah’tan başka ilah edinilmemesi Hâlık’ın hakkıdır. Allah bu yüzden ayetini böyle beyan ediyor. Eğer birini ilah gibi seversen, onu her şeyin önünde, üzerinde tutarsan, o senin için Allah’tan daha öncelikli olursa onu ilah edinmiş olursun. Allah soruyor; peki, o ilah edindiğin neyi yaratmıştır, yarattığı bir şey var mıdır, o ilah olarak gördüğün, Allah’ın yarattığı gibi bir şey yaratmış mıdır?
Ya eyyuhennâs: “Ey insanlar!” Uzkurû ni’metallâhi aleykum: “Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın (onu zikredin).” Hel min hâlikın gayrullâh: “Allah’tan başka bir yaratıcı mı var?” Allah’tan başka bir hâlık mı var? Yerzukukum mines semâi vel ard: “O, sizi gökten ve yerden rızıklandırıyor.” Lâ ilâhe illâ: “Ondan başka ilah yoktur.” Huve fe ennâ tû’fekûn:65 “Nasıl da çevriliyorsunuz (nasıl da döndürülüyorsunuz)!”
Summe haleknân nutfete: “Sonra sizi nutfeden yarattık.” Alakaten: “(Sizi bir damladan) Bir pıhtıya (dönüştürdük).” Fe halaknâl alakate mudgaten: “Sonra bu pıhtıyı bir et parçasına dönüştürdük.” Fe halaknâl mudgaten izâmen: “Sonra bu et parçasını kemiklere dönüştürdük.” Fe kesevnâl izâme lahmen: “Sonra bu kemiklere et giydirdik.” Summe enşe’nâhu halkan âhar: “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla yarattık.” Fe tebârekallâhu ahsenul hâlikîn:66 “Allah, yaratanların en güzelidir, mübarektir.” Başka yaratıcı mı var? -Hâşâ!
Bir yoktan yaratmak bir de olanı tekrar etmek vardır. Hallâk ismi, olanı tekrar tekrar yaratandır. Bir de olan bir şeyle bir şey yaratmak vardır. Allah buna da hâlk etmek; yani yeni yaratma demiştir.
E lem tera ennallâhe halakas semâvâti vel arda bil hakk: “Görmedin mi Allah, gökleri ve yerleri hak ile yaratmıştır.” Yani bir gayeye, bir amaca uygun olarak yaratmıştır. İn yeşe’ yuzhibkum: “O dilerse sizi giderir (yok eder).” Ve ye’ti bi halkın cedîd:67 “(Sizin yerinize) Yepyeni bir yaratılışla başkalarını getirir.”
Yani Allah’ın sizi yaratması, size ikram etmesi Allah’ın size mecbur olduğunu göstermez. Allah dilerse sizden vazgeçip sizi yok eder ve sizin yerinize yepyeni bir yaratılışla başkalarını getirir. Allah; “bana hiçbir şeyi şirk koşmayın. Sadece bana âbd olun. Eğer bana şirk koşarsanız böyle yaparım” buyurdu. Allah hem bizi giderip yerimize yenilerini getirebilir, hem de bütün insanları yok edip yerine yeni bir tür yaratabilir; çünkü o hallâk’tır.
İn yeşe’ yuzhibkum ve ye’ti bi halkın cedîd:68 “Eğer o dilerse sizi yok eder ve yerinize yepyeni bir halk getirir.”
İleyhi merciukum cemîâ: “Hepinizin dönüşü onadır.” Hepinizin dönüşü Allah’adır. Va’dallâhi hakkâ: “Allah’ın va’di haktır.” Allah her neyi söylemiş, her neyi va’detmişse o va’di mutlaka haktır. İnnehu yebdeul halk: “(Allah) Onu ilk olarak yaratır.” Summe: “Sonra.” Yuîduhu: “Onu (o yaratmayı) iade eder.” Onu tekrarlar, tekrar tekrar yaratır.
Allah neden böyle yapar?
Li yecziyellezîne âmenû ve amilûs sâlihâti bil kıst: “İman edip salih amel işleyenleri, adaletle muamele edenleri (haksızlık etmeyenleri, zulmetmeyenleri) mükâfatlandırmak için.” Vellezîne keferû lehum şerâbun min hamim: “Kâfirleri de kaynar sudan içirmek üzere.” Ve azâbun elîm: “Elim bir azapla azaplandırmak için.” Bimâ kânû yekfurûn:69 “Küfrettiklerinden dolayı (inkâr ettiklerinden, nankörlük yaptıklarından dolayı).”
Ve men nuammirhu: “Kimin ömrünü uzatırsak.” Nunekkishu fîl halk: “Onun yaratılışını azaltırız (eksiltiriz).” E fe lâ ya’kılûn:70 “Hala aklınızı kullanmayacak mısınız?”
Allah’ın yaratılışı eksiltmesi ne demektir?
İnsan önce büyür, gençleşir, sonra olgunlaşır, daha sonra ise Allah onun yaratmasından eksiltir. Allah onu tekrar tekrar yaratırken bu sefer yaşlılığa doğru gider. Dolayısıyla yavaş yavaş gücünü ve aklını kaybeder. Allah başka bir ayet-i kerimede insanın yaşlılığını anlatırken; “bilirken bilmez olur (güçlüyken güçsüz, çocuk gibi olur)”71 buyurur. Artık onun hafızası yavaş yavaş zayıflar. O, Allah onun yaratmasından eksilttiği için böyle olmuştur. Bu yüzden yaratılıştan eksiltmek; insanın yaşlandıkça gücünü kaybetmesi demektir.
E fe lâ ya’kılûn: “Siz aklınızı kullanmayacak mısınız (hâlâ akıllanmayacak mısınız).” Yani; “acziyetinizi bilin, hallâk olan, yaratıp yaratmayı tekrar eden rabbinizi tanıyın.” Allah, insanı yaratıp kendi haline bırakmış olsaydı insan hiçbir değişikliğe uğramazdı. Allah insanı önce büyütüp olgunlaştırır, kemale erdirir, sonra onu inişe geçirtir. Dolayısıyla insan gücünü, iradesini, aklını yavaş yavaş kaybeder. Bu, hallâk olanın tecellisidir. Bunu Allah söylüyor.
Ve min âyâtihî halkus semâvâti vel erd: “Göklerde ve yerde yarattığı her ne varsa hepsi onun ayetlerindendir.” Onun varlığının, esmasının delillerindendir. Ve mâ besse fîhimâ min dâbbetin ve huve alâ cem’ihim izâ yeşâu kadîr:72 “(Göklerde olsun, yerlerde olsun) Oradan dirilttiği (çıkardığı, ürettiği) hangi canlı olursa olsun hepsi onun ayetlerindendir ve o dilediği zaman onları bir araya toplamaya kadirdir.”
E lâ lehul halku vel emr: “Dikkat edi (iyi bilin ki) yaratma da, emir de ona aittir.” Tebârekallâhu rabbulâlemîn:73 Âlemlerin rabbi olan Allah ne mübarektir.”
Kâlû mâ entum illâ beşerun mislunâ ve mâ enzeler rahmânu min şey’in in entum illâ tekzibûn:74 “(Allah’ın resullerini, ayetlerini inkâr edenler Allah’ın resullerine) Siz de ancak bizim gibi birer beşersiniz, Rahman hiçbir şey indirmemiştir, siz yalan söylüyorsunuz, dediler.”
Allah’ın resulleri, nebileri Allah’ın ayetlerini okuyup her şeyi en ince ayrıntısına kadar beyan etmiş, anlatmıştır. Allah da kitabında her şeyi anlatmış, hiçbir şeyi eksik bırakmamıştır; ama Allah’ı, Allah’ın ayetlerini kabul etmeyenler ayetleri, resulleri çeşitli şekilde inkâr ederler. Mesela bir kısmı; “Rahman hiçbir şey indirmemiş, Allah bize hiçbir şey anlatmamış, biz kendi aklımızla yolumuzu bulup hayatımızı yaşayacağız” derler. Bunlar zaten açıktan inkâr edenlerdir.
Bir kısmı da; “biz Allah’ın resullerini, kitabını kabul ediyoruz” derler; ama ayetler sanki onlara hiç inmemiş gibi onu ne okur, ne dinler ne de anlamaya çalışırlar. Kur’an’a yokmuş gibi muamele ederler. Ya da bir şeyi Allah’ın anlattığı gibi değil de işlerine geldiği gibi anlamaya, Kur’an’a, Allah’ın ayetlerine uymak yerine Allah’ın ayetlerini kendilerine uydurmaya çalışırlar. İnsanlar genel olarak böyledir. Bazıları inkâr ederek kâfir olur, bazıları da iman ettiğini söylediği halde gerekeni yapmayarak münafık olur. “Benim fikrim budur, bakın bu ayet de beni destekliyor” diyenler ayeti kendine uydurmuştur.
İnsan sadece “Allah böyle buyuruyor, benim de böyle yapmam, böyle olmam lazım” derse iman etmiş olur. Yoksa haşa Allah kimseyi desteklemez! “Biz böyle yapıyoruz, işte bu ayet de bizi destekliyor” demek yerine Allah’ın ayetlerine iman etmek gerekir. Niye sen kimsin, nesin ki Allah seni desteklesin! Allah’ın ayeti senin yaptığını doğru olarak tasdik edip kabul etmez. Senin Allah’a, Allah’ın ayetlerine iman etmen ve bu ayetleri kabul etmen gerekir. Biri, “benim bir fikrim var, bakın Allah da bu ayette beni destekliyor” derse bu durumda; “ben ilahım, benim söylediğim doğrudur, Allah da beni kabul etmiş, bana iman etmiş” demiş olur.
Kul kulluğunu bilmelidir. Az önce söylediğim ayet-i kerimede Allah; “sizi bir nutfeden, bir damla sudan yarattık. Sonra onu kana, pıhtıya dönüştürdük, sonra onu ete dönüştürdük. O eti de kemiğe dönüştürdük, o kemiğe de et giydirdik. Sonra bambaşka bir yaratışla sizi yarattık”75 buyurmuştu ya işte Allah bu ayetle insana; “haddini bil, seni ben yaratmışım, bana karşı edepli ol” demiştir. Herkes kulluğunu, acziyetini, Allah’ın kendisini yarattığını kabul etmelidir. Bu durumda seni yaratanın söylediğinden başka bir şeyi düşünmen, Allah’ın vahyi karşısında fikir beyan etmen Allah’a saygısızlıktır, edepsizliktir.
Allah ayet-i kerimede; “hepinizi bir kadınla bir erkekten yarattım. Birbirinizi tanıyasınız diye sizi şubelere ve kabilelere ayırdım”76 buyurmuştur. Yani Allah siz birbirinizi tanıyıp sevesiniz, birbirinizi ayet gibi okuyasınız, Allah’ın güzelliğini birbirinizde göresiniz, birbirinize cennet olasınız, birbirinizle ahireti, ebedi hayatı kazanasınız ve birbirinize muamele ederken Allah’ın isimleri üzerinizde tecelli etsin diye sizi şubelere ve kabilelere ayırdı. Yoksa Allah, parça parça olup birbirinize düşman olasınız diye sizi kabilelere ayırmamıştır.
Haydi, küfredenler ya da münafıklar zaten iman etmedikleri için ayrıldılar. Peki, mü’minlerin her birinin “lâ ilâhe illallah muhammedun resulullah” dediği halde bin parçaya bölünmesi ve her kafadan bir sesin çıkması nasıl olabilir! Bu, Kur’an’a nasıl imandır! Hani rabbimiz, kitabımız, peygamberimiz birdi! Kitabı, peygamberi, rabbi bir olan nasıl ayrı olur, nasıl farklı düşünür, nasıl birbirine düşmanlık yapabilir, nasıl birbirine iftira atıp, dedikodu yapıp birbirlerinin kuyusunu kazabilir! İşin kötüsü, nasıl olur da birbirini öldürebilir! Bunu bilen varsa izah etsin!
Ben söyleyeyim; bir olan Allah’a iman etmediğimiz, önderimiz, rehberimiz, tabi olduğumuz peygamberimiz ve kitabımız bir olmadığı için bunlar yaşanıyor. Aynı peygambere, aynı kitaba iman etmemiş, aksine kitabı kendimize uydurmuşuz. Allah’ın vahyi karşısında boyun bükmemiş “allahumme lebbeyk” diyememiş, bunun yerine “Allah beni destekliyor” demişiz. Eğer böyle olmasaydı bu kadar sorun, sıkıntı yaşamazdık.
Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için Ve mâ erselnâke illâ rahmeten lil âlemîn:77 “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” buyurur. Biri âlemlere değil sadece kendine rahmet olsa bile bir başkasına düşmanlık yapabilir mi! Kendimize, ailemize, yakınlarımıza, arkadaşımıza, kardeşimize rahmet olamamışsak o halde bu nasıl peygambere tabiyettir! Nasıl rahmeten lil âlemîne tabi olduğumuzu söyleyebiliyoruz!
Allah, başka bir ayette Resulullah (s.a.v) Efendimiz’e; “sen azim bir ahlak üzeresin”78 buyurmuştur. Azim ahlak Allah’ın Esmau’l Husna’sıdır; yani en kâmil manada rahim olup merhamet etmek, kerim olup ikram etmek, afuvv olup affetmek ve vedud olup sevmektir. Eğer sevemiyor, rahmet olamıyor, ikram edemiyor, kardeşimizin hatasını affedemiyorsak bu durumda peygambere nasıl tabi olmuş oluruz!
Peygambere tabi olmayınca ne olur?
Allah ayet-i kerimede peygamberine; “de ki: Allah’ı seviyorsanız (yani Allah’a iman ettiğinizi iddia ediyorsanız) bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin, sizin günahlarınızı mağfiret etsin”79 buyurmuştur. Bu durumda Allah’ın resulüne tabi olmadıysak imanımız yoktur, imanın, cennetin sadece hayalini kuruyoruz demektir. Sevmez, rahmet etmez, ikram etmez, yardım etmezsek cenneti nasıl umabiliriz, iman ettiğimizi nasıl iddia edebiliriz!
Bir olmakta, beraber olmakta, kardeş olmakta rahmet vardır. Aynı şekilde ayrılıkta azap vardır. Allah bizi bir ve beraber görmek ister. “Allah, yolunda kale gibi saf bağlayanları sever”80 buyurmasının sebebi budur.
Evet, Allah’ın Hallâk ismini anlamaya çalışıyorduk, devam edelim.
Allah, Hallâk ismiyle tecelli edip her şeyi her anda yaratır ve bu yaratmayı tekrar eder. Bu yüzden ayet-i kerimede; “Allah önce yaratır, sonra yarattığını tekrar eder (tekrar yaratmaya devam eder)”81 buyurmuştur.
Bu durumda kula düşen nedir, Allah’ın Hallâk ismi onda nasıl tecelli etmelidir? Kul, Allah’ın Hallâk ismine nasıl iman etmelidir ve Allah neden yaratmayı tekrar eder?
Allah ayet-i kerimede buyurur; “Allah yerde, gökte ne varsa hepsini insanın hizmetine verdi.”82 Bize düşen kendimize; yani önce insana bakmaktır. İnsan doğar, büyür, yaşlanır, sonra hesap vermek üzere Allah’ın huzuruna gider. Bu durumda kul her anda büyümeye, değişmeye çalışmalı, her anda olgunlaşmalıdır. İnsan nasıl ki zahiri olarak büyüyorsa bir de manevi olarak büyümesi, bunun için de manevi olarak büyümeyi kabul etmesi gerekir. Eğer biri; “ben kendime yeterim, ben kendimden böyle razıyım” derse Allah’ın Hallâk ismine iman etmemiş olur.
Allah’ın 99, “Allah” ismiyle beraber 100 tane ismi vardır. Bu durumda imanı yüz parçaya ayıracak olsak bir isme iman etmediğimizde yüz isimden bir ismi, on tane isme iman etmediğimizde ise on ismi; yani imanımızın onda birini kaybetmiş oluruz. Hâlbuki imanımızın tam bir iman olması, bunun için de Allah’ın isimlerine tam olarak iman etmemiz gerekir. Yoksa Allah’a iman etmiş olmayız. Çünkü Allah’a iman; Allah’ın isimlerine, El Esmau’l Husna’sına iman demektir.
Allah kendimizi değiştirelim diye her anda bir şe’endedir, her an bizi yeniden yaratır; yani her an yeniden doğar, tekrar ölür, sonra bir daha doğarız. Her sonraki doğuşumuz bir önceki doğumumuzun devamıdır. Allah ilk doğuşta kazandıklarımızı ikinci doğuşta da bize ikram eder. O ikinci doğuşta büyümemiz için bir daha rabbimizi, rabbimizin güzelliğini kazanmamız gerekir; çünkü insanda Esmau’l Husna’dan, Allah’ın güzelliğinden başka bir şey yoktur.
Mesela birini anlatırsak onun için ya; kerim, sabırlı, cömert, merhametli biri deriz ya da sabırsız, cimri, zalim biri deriz. Bir insanı anlatırken tek kelimeyle onun sıfatını, esmasını, daha doğrusu Allah’ın onda tecelli eden esmasını anlatırız ya da o esmalardan mahrum kaldığı için karanlıkta kalan tarafını anlatırız.
Zalim olmak, cahil olmak, cimri olmak Allah’ın isimlerinin kulda tecelli etmemesi; yani insanın karanlıkta kalması demektir. Öyleyse insan, Allah’ın esmasından, isimlerinden ibarettir. Kıyamet günü hesaba çekilirken de Allah’ın El Esmau’l Husna’sı ile hesaba çekiliriz; Mizan’da günahlar bir tarafa, sevaplar bir tarafa koyulup tartılır derken de kastedilen Allah’ın isimleridir.
Hesaba çekilirken sadece yaptıklarımızdan değil bir de yapmadıklarımızdan hesaba çekiliriz. Ben kısaca hesabı nasıl anlamamız gerektiğini örnek vererek açıklayayım.
Allah, her bir kuluna bir ömür tayin etmiştir ve her kulun hayatı boyunca kazanması gereken esma için ona Hallâk ismiyle tecelli edip imkân tanır sonra da “haydi, kulum bu ismimi kazan” der. Diyelim ki Allah bir kuluna Rahim ismini kazanması için imkân tanısa ve onun yüz sefer rahmet etmesi gerekse ve bu imkânın 51’ini değerlendirse Kıyamet günü Rahim isminden geçmiş olur. Tabi, insanın Allah’ın Rahim isminin tecellisini kazanması için sadece “falan kişiye acıdım, rahmet ettim” demesi yeterli olmaz. Bu tecelliyi kazanması için gerekeni yapması lazım. Gerekeni yaparsa Allah’ın Rahim isminin hakkını vermiş olur ve her imtihanın hakkını verdiğinde Allah ona Rahim ismiyle bir daha tecelli eder, o da yaptığı kadarıyla bu ismin tecellisini kazanır.
Diyelim ki gerekeni 51 sefer yapıp merhamet etse ve merhametinin gereği olarak elinden gelen her şeyi yapsa; ama 49 sefer de yapmamış olsa sırf 51 defa merhamet ettiği için mizanda Allah’ın Rahim isminden geçer.
Bu yüzden herhangi bir ismin hesabından geçmemiz için hayatımız boyunca o isimle tabi tutulduğumuz imtihanların en az yüzde 51’ni kazanmamız gerekir. Böyle yaparsak Kıyamet günü o isimlerden mizanı geçeriz; ama tam tersine 49 sefer merhamet etsek, 51 sefer merhamet etmezsek, o isim mizanda hafif gelir ve o isimden tabiri caizse sınıfta kalmış oluruz.
Hesap, Allah’ın 99 esmasıyla yapılır; çünkü kulun amelleri esmaya göredir. Allah, kuluna yüz sefer merhamet etme, ikram etme, affetme imkânı tanımıştır; ama o bunun farkında bile olmamıştır. Yuvarlak hesap olsun diye yüz defa dedim. Yoksa değil yüz defa sayısını Allah’ın bildiği kadarıyla Allah, kuluna imkânlar tanır.
Eğer kul bu imkânlar karşısında gerekeni yapmazsa, istediği kadar “ben namazımı kıldım, orucumu tuttum, kimseye de zulmetmedim” desin, yine de kaybeder; çünkü yaratılışın gayesi, ibadet değildir, hesap ibadetle değildir. Kulun yaptığı bütün ibadetler onun imanını kemale erdirmek, onu Hz. İnsan yapmak içindir; yani Allah’ın güzel isimlerinin onun üzerinde tecelli etmesi içindir. Hesap böyle görülür. Bu yüzden Allah’ın El Esmau’l Husna’sıyla hesaba çekileceğimizi söyledim.
Biri Allah’ın Hallâk ismine iman etse, tövbe ve istiğfar edip gönlünü Allah’a döndürerek; “ya rabbi! Ben senin rızanı istiyorum” dese değişmeyi kabul etmiş olur. Allah da ona muameleyi anında yapar.
Bir önceki isimde Allah’ın Rakib ismini anlamaya çalışmıştık. Allah’ın Rakib isminde Allah, kulunu murakabe altında tutar ve her anda kuluna muamelede bulunur, demiştik. Aynı şekilde Hallâk ismiyle de her anda ona muamelede bulunur; yani kul “ben böyle istiyorum” dediğinde Allah ona anında gerekeni yapar. Bu nedenle Allah’ın Hallâk ismine iman eden biri asla umutsuz olmaz.
Neden?
Çünkü Allah’ın her anda bir şe’ende, bir yaratmada olduğunu, ona şimdi böyle muamele ediyorsa yarın daha farklı bir şekilde muamele edeceğini bilir. Umutsuzluğa düşenler Allah’ın Hallâk ismine, Rakib ismine, Bedi’ ismine, Kerim ismine, Fââl ismine iman etmemiştir; çünkü Allah’a iman varsa umutsuzluk yoktur. Umutsuzluk iblisin halidir. Bu yüzden umutsuzluk insanı iblis yapar.
İblis; Allah’ın rahmetinden umudunu kesen manasına gelir. O, Allah’ın rahmetinden umudunu kestiği için ona iblis denmiştir. Hâlbuki mü’min, iblis olmaz. Biri iblis olursa; yani umutsuz olursa o, mü’min değildir, Allah’a iman etmemiştir.
Mesela; “ben iman etmişim” deyip sonra imanı değil de küfrü tercih eden biri “ya rabbi! Ben geçmişte şu kadar iman etmiştim, o yüzden beni mü’min olarak kabul et” diyebilir mi? -Elbette ki diyemez; çünkü dün mü’mindi, bugün münafık oldu, dün mü’mindi, bugün kâfir oldu. Dün “rabbim Allah’tır” deyip rabbine boyun büküyordu; ama bugün “rabbim nefsimdir, ben ilahım” deyip rabbine kafa tutuyor. Allah bunu kimseden kabul etmez.
Sadece Allah’ın Hallâk olduğuna iman etmeyenler içinde bulunduğu durumun değişmeyeceğini zanneder. Dolayısıyla içinde bulunduğu anın esiri olur; ama mü’minler içinde bulundukları zamana, duruma esir olmaz. Mü’minler, anın hükümranıdır, hükmedenidir. Bu yüzden zamana, içinde bulunduğu ana boğulmazlar, dünyaya ahiretten, kıyamet yerinden bakar, arştan bakarlar ve Allah’ın, Hallâk ismiyle tecelli edip onları her anda değiştirdiğini görüp anlarlar. Bunun için de akıllarını ve gönüllerini kullanırlar. Bu yüzden mü’minler zamanın çocuğu değil babasıdır.
Allah ayet-i kerimede; “eğer duanız (isteğiniz, tercihiniz) olmasaydı rabbim size neden değer (kıymet) versin”83 buyurmuştur.
Peki, dua ne demektir?
Dua; insanın içinde bulunduğu anın, halin değişimini istemesi demektir. “Ben böyle değil de şöyle olmasını istiyorum” deyip iradeyi kendi isteği yönünde kullanmasıdır. Eğer o an değişmemiş, hallâk olan Allah anı yeniden yaratmamış olsaydı kimse dua edemezdi. Bu yüzden umudunu kaybedenler dualarını da kaybetmiştir. Aynı şekilde dua edenler de Allah’ın Hallâk ismine iman edenlerdir. Böyle olunca Allah da kulunun duasını kabul eder. O dilerse kulun içinde bulunduğu anı bir de sonraki anı değiştirir. Bu, Hallâk’ın bileceği iştir; ama bilmemiz lazım ki Allah bizim için her neyi yaratırsa yaratsın mutlaka rahimdir, kerimdir, afuvvdur, veduddur, güvenilmeye, tevekkül edilmeye layıktır. Bu nedenle mü’min, rabbine güvenir ve rabbine duasını yapar.
Kendisi için dua edenler; “ben değişmek istiyorum, kendimi kirlettim ama temizlenmek istiyorum. Ne olur beni mağfiret et. Sen ğafursun, ben de senin mağfiretini istiyorum, beni temizle ya rabbi” der. Allah, kulunu her an yarattığı için kul kendi gönlünde bu şekilde istiğfar ettiğinde Allah onu bir daha yaratırken hiç günah işlememiş gibi tertemiz yaratır. Allah onun her zerresine sinmiş olan o günahı, o günahının kirini bir dahaki yaratışta tamamen değiştirir ve onda eski halinden eser kalmaz.
İnsan kıymetini duasından alıyorsa bu durumda birinin Allah’ın Hallâk ismine iman etmeden dua edebilmesi mümkün değildir. “Ben rabbimin benim için tercih ettiklerini tercih ediyorum” diyebilecek seviyeye gelenler müstesna; ama bununla beraber kul varabileceği en son noktaya varmak ve Allah’a dostlukta gidebileceği en son yer için duasını etmek zorundadır.
Dünyaya sadece dünyanın içinden bakarsak dünyada kayboluruz. Allah, kuluna gönül vermiştir, dolayısıyla kul istediğinde başka bir yere çıkıp dünyaya oradan bakabilir. Mesela bir de dünyaya kıyamet yerinden bakalım; yani dünya hayatımızın bittiğini, kıyamet yerine gidip orda hesabımızı gördüğümüzü, kitabımızın elimize verildiğini tefekkür edelim. O zaman nasıl bir halde olduğumuzu görürüz.
Allah ayet-i kerimede; “kaybedenler diyecekler ki: Ya rabbi! Bizi dünyaya gönder, bu sefer ayetlerine iman edeceğiz, yolunda infak edeceğiz”84 buyurur.
Allah yolunda infakı sadece para olarak anlamamak gerekir. Allah yolunda verdiğin ve yaptığın her şey infaktır. Bir tebessüm de infaktır, sadakadır.85 O gün kaybedenler; “ayetlerine iman edeceğiz, bir de yolunda infak edeceğiz; yani her şeyimizi, hayatımızı senin yoluna infak edeceğiz” derler ama iş işten geçmiştir.
Arada bir kıyamet yerinden buraya bakarsak ne yapacağımızı anlarız. Öyle yaparsak Allah için yaptığımız güzel şeyler bize sıkıntı vermez, tam tersine gönlümüzü huzura erdirir, böylelikle Allah ile huzur buluruz. O zaman dünya bizim için sadece zahiri bir hayat olarak kalmaz, ebedi hayatın tarlası, Allah’ın rızasını kazanma yeri olur.
Mesela bazıları; “dünyayı sevmiyoruz, dünyadan gitmek istiyoruz” der. Oysaki bu yanlış bir bakıştır, bu bakış mü’mince bir bakış değildir. Biri; “sıkıldım, gitmek istiyorum” derse bu durumda “Allah’ım! Senin yaptığını beğenmedim, seni rab olarak kabul etmiyorum, senin beni tabi tuttuğun ve tutacağın imtihanları kabul etmiyorum” demiş olur. Eğer sen; “ben sıkıldım, rabbime kavuşmak istiyorum, onun için ölmek istiyorum” diyorsan ya sen bu işi anlamamışsın, ya şeytanın tuzağına düşmüşsün ya da kendine hile yapıyor, kendi kendine yalan söylüyor, kendi kendini kandırıyorsun, demektir.
Nasıl?
Bu dünyada Allah’ın rızasını kazanma, Allah’a yakın olma, tekrar tekrar kazanma, Allah için bir şey yapma imkânın vardır. Ahirette ise böyle bir imkânın yoktur. Sen burada Allah için bir şey yapabilir, “ya rabbi! Senin için, seni sevdiğim için bunu yaparım, bu sıkıntıya katlanırım” diyebilirsin. Bu da imanı; yani Allah’ı sevmeyi gerektirir. Eğer; “ya rabbi! Dünyada kalmak istemiyorum, sana kavuşmak istiyorum” diyorsan Allah’ı sevmiyorsun demektir. Hiçbir peygamber böyle söylememiştir. Böyle yaparsan Allah senin sevgini kabul etmez; çünkü sevgi, iman fedakârlık ister, ispat ister.
Mesela Hz. İbrahim (a.s.) ateşe atıldığında hiçbir şekilde tereddüt etmemiştir; çünkü Allah’ın Hallâk ismine iman etmişti. O, Allah dilemezse ateşin onu yakmayacağını, Allah’ın her anda bir şe’ende, bir yaratmada olduğunu; yani Allah’ın her an bu durumu değiştirebileceğini biliyordu. Allah bunu değiştirmezse de Allah’ın rahman, rahim, vedud, kerim olduğunu bildiğinden dolayı bunun kendisi için güzel olduğunu da biliyordu; ama Allah’ın bu anı değiştireceğini umut ediyordu. Nasıl umut etmez! Allah mutlaka gerekeni yapar.
Hz. Cebrail (a.s.) gelip; “eğer istersen sana yardım edeyim” dediğinde Hz. İbrahim (a.s.) “benim yardıma ihtiyacım yoktur. Allah beni görüyor, biliyor. Allah’ın ne yapması gerektiğini ona söylemiyorum, söylemeyeceğim. Onun bilmesi benim duamdır. Allah benim gönlümü de, ne istediğimi de biliyor. Ben duamı yapmışım ama onun takdirine de razı olup boynumu büküyorum; çünkü o ne yaparsa yapsın güzel yapar” buyurmuştu.
Eğer Hz. İbrahim (a.s.) Allah’ın Hallâk ismine iman etmemiş, sadece bulunduğu ana bakıp sanki o an hiç değişmeyecekmiş gibi anlamış olsaydı sabredemez, itiraz eder, isyan ederdi. Bu yüzden Allah’ın her bir ismine iman etmek imanın şartıdır. Allah’a iman böyledir.
Aynı şekilde Hz. Yusuf (a.s.) kuyuya ve zindana atıldığında sabretmiştir. Niye? -Çünkü Allah’ın hallâk olduğunu, kendisine yardım edeceğini biliyordu. Allah bugün böyle tecelli etmişse yarın başka türlü tecelli eder ve onu Mısır’a sultan eder. Allah’ın âdeti böyledir. Aynı şekilde her bir peygamber için de bu aynen geçerlidir.
Allah ayet-i kerimelerde Hz. Musa (a.s.)’ın denizden geçişini anlatırken; “Musa kavmiyle beraber denizin önüne geldiğinde kavmi ona; Firavun gelip bize yetişti, yakalandık (hepimizi işkenceyle öldürecek) dedi. Bunun üzerine Musa: (Rabbinize güvenin) O mutlaka bize bir çıkış yolu gösterir, dedi”86 buyurur. Hz. Musa (a.s.) kavmi gibi bir fikre, bir düşünceye kapılmayıp; “Allah mutlaka bize yeni bir hâlk ile bir şey yaratır” dedi. O da Allah’ın ne yapacağını merak ediyordu; çünkü Allah’ın ne yapacağını bilmiyordu. Sonrasında Allah Hz. Musa ve kavmi için denizi ikiye ayırdı. Allah ayet-i kerimenin devamında bu durumu anlatırken; “o zaman Musa’ya: Asanı deniz vur yarılsın (siz geçin, Firavun da boğulsun) diye vahyettik”87 buyurur.
Allah her an bir şe’ende, her an bir hükümdedir, her an bir hüküm verir. Bu yüzden ayet-i kerimelerde; “hüküm de, emir de, yaratma da ona aittir”88 buyurmuştur.
Aynı şey Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için de geçerlidir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz en zor, en şiddetli anda işi Allah’a havale edip; “mutlaka senin bu yaptığın güzeldir. Ben sana asla itiraz etmem. Benim tek endişem; senin bana küsmen, darılman, bana gazap etmendir. Sen bana küsmemiş, darılmamış, gazap etmemişsen eğer nasıl bir işkence görürsem göreyim, kim beni nasıl taşlarsa taşlasın, buna aldırış etmem. Bunlar benim için önemli değildir. Benim için önemli olan; senin bana küsmemen, darılmaman, bana gazap etmemendir” demiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de bugün taşlanıyorsa, yarın Allah’ın ona Medine’yi, sonra dünyanın dört bir tarafına hükmetmeyi ikram edeceğini biliyordu; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ikisine de asla bakmamıştır. Aynı şekilde hiçbir peygamber dünyadaki ne nimete, ne de sıkıntıya bakmıştır.
Mesela; Hz. Eyüp (a.s.) hastalandığında hastalığı için şikâyet etmedi. Hastalığı diline kadar gelip Allah’ı zikirde zorlanınca konuştu. Konuşunca da Allah’a; “bunu sen yaptın” demedi. Ayet-i kerimede buyrulduğu gibi; “ya rabbi! Şeytandan bana bir sıkıntı dokundu”89 dedi.
Peki, Hz. Eyüp (a.s.)’ın böyle söylemesinin sebebi neydi?
İblisin, onun karşısına geçip; “bak sen sözde Allah dostusun, Allah’ın nebisisin, resulüsün, Allah’ın sevdiği bir kulsun; ama bak o sana ne yaptı? Hem malını, hem evlatlarını, hem de kendi memleketindeki şerefini kaybettin -Hz. Eyüp (a.s.) zengin ve aynı zamanda itibarlı biriydi- bununla beraber sağlığını da kaybettin. Artık hiç kimse sana selam vermiyor, ‘hastalık kaparız’ diye yanına bile yaklaşmıyor. Sen böyle mi Allah’ın dostusun, dost dosta böyle mi yapar” demesinden incindi. Bu yüzden böyle söyledi.
Hz. Eyüp (a.s.) “bana şeytandan bir sıkıntı dokundu” derken aslında; “şeytan gevezelik yapıyor, ondan sıkıldım” demişti ve o ana kadar da Allah’a; “şifa ver” bile dememiş, “sen biliyorsun” demişti. Halini Allah’a arz edip Allah’tan şifa isterken bile şikâyet edip “neden böyle yaptın” dememiş, sadece şeytanın bu gevezeliğinden sıkıldığını söylemişti.
Allah da ayet-i kerimede Hz. Eyüp için; “ayağını taşa vur! İşte hem içilecek, hem de yıkanacak bir su”90 buyurmuştu. Yani hem suyu iç, hem de onunla yıkan. Allah bu sefer onun için yeni bir şey yarattı. Bu yüzden ayetin devamında; “Allah onun hem mülkünün, hem evlatlarının bir mislini daha ona ikram etti”91 buyurdu. Hz. Eyüp (a.s.)’ın Allah’a olan güvenine, Allah’a olan imanına, sabrına karşılık Allah onun evlatlarını verirken iki mislini vermiştir. Kimse Allah’ın bunu ona nasıl ikram ettiğini bilmiyor; yani Allah’ın ona çocuklarının hepsini yeniden diriltip mi verdiğini, yoksa başka bir şekilde mi verdiğini bilmiyor.
Peygamberler nasıl umudunu kaybetmemiş, umutsuz olmamışsa ki zaten böyle bir şey onlara yakışmaz, aynı şekilde mü’mine düşen de onlar gibi olmaya çalışmak, onları kendine örnek almaktır.
Mesela bununla ilgili Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur;
“Kıyamet günü Allah, kullarını hesaba çekerken onlara peygamberleri örnek gösterir. Biri; ya rabbi! Ben fakirdim kulluğumu yapamadım, derse Allah ona Hz. İsa (a.s.)’ı gösterip; ‘sen kulum İsa kadar fakir miydin, onun üzerinde bir tek gömleği vardı, başka da bir şeyi yoktu’, der. Biri; ben hastaydım, kulluğumu yapamadım, derse ona da Hz. Eyüp (a.s.)’ı örnek gösterip; ‘sen kulum Eyüp kadar hasta mıydın; ama o kulluğunu yaptı. O da bir kul, sen de bir kulsun, onun yaptığını sen de yapabilir, dolayısıyla onun kazandığını sen de kazanabilirdin’ der. Biri; ben zengindim, makam sahibiydim, makamım, zenginliğim, servetim beni kulluğumdan alıkoydu, derse ona da Hz. Süleyman (a.s.) ve Hz. Davut (a.s.)’ı örnek gösterip; ‘sen Süleyman kulum, Davut kulum kadar zengin miydin, onlar kadar saltanatın var mıydı; ama onlar kulluklarını yaptı, sen de yapabilirdin’ der. Biri de; ‘başıma sıkıntılar, musibetler, belalar geldi’ derse ona da beni örnek gösterip; ‘sen onun kadar sıkıntı çektin mi’ der.” Yani kimsenin mazereti kabul edilmez.
Bizim için örnek; Allah’ın resulleridir, nebileridir, Resulullah (s.a.v) Efendimiz’dir, onlara tabi olanlardır. Bu yüzden bize düşen; gözümüzü, gönlümüzü Allah’tan, Allah’ın rızasından, ebedi hayattan, Allah’ın Kıyamet günü önümüze koyacağı kitabımızdan ayırmamaktır. Ne yaparsak yapalım “benim yapacağım, söyleyeceğim ya da düşündüğüm her şey bu kitaba yazılıyor” deyip mutlaka hesabımızı öyle yapmamız gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “iki günü müsavi olan ziyandadır”92 buyurmuştur. İki günü aynı olan, eşit olan ziyandadır. İnsanın bir sonraki günü bir önceki günden mutlaka daha güzel olmalıdır. İnsanın bir sonraki yaratılışı bir önceki yaratılışından daha güzel, daha iyi değilse ziyanda olur. Kul, Allah’a dönükken mutlaka kazanır ve mutlaka yarını bugünden, bugünü de dünden daha iyi olur. Bu her birimiz için böyledir; çünkü bugün biraz daha “Allah” demiş, rabbimizi biraz daha istemiş, rabbimize biraz daha yürümeye, rabbimizin rızasını kazanmaya çalışmışızdır. Bu yüzden bugünümüz dünümüzden, yarınımız da bugünümüzden daha iyidir.
Mü’minler böyledir; çünkü mü’minler rabbini sever. Mutlaka bugünleri dünlerinden, yarınları da bugünlerinden daha iyi, daha güzel olur. Bu istisnasız her bir mü’min için böyledir. Tabi bunun olabilmesi için mutlaka Allah’a biraz daha yaklaşmış, onun nurundan biraz daha almış, isimleriyle biraz daha isimlenmiş, güzelliğiyle biraz daha güzelleşmiş olmak gerekir.
Tasavvufta buna seyr-i sulük; yani Allah’a, Allah’ın güzelliğini kazanmaya, vuslata yolculuk denir. Birinin üzerinde Allah’ın isimleri tecelli ettikçe Allah’a, Resulullah’a yaklaşır ve Allah’a, Resulullah’a yakın olur. Resulullah (s.a.v) Efendimiz’in güzelliği, ahlakı kimde ne kadar tecelli ettiyse o, Resulullah (s.a.v) Efendimiz’e o kadar yakın olur, ona uyar, ona benzer, onun ümmeti, varisi, mü’mini olur.
Allah ayet-i kerimede; Yusebbihu lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard:93 “Gökte, yerde (ikisinin arasında) her ne varsa hepsi rabbini tesbih eder” buyurur. Tesbih Arapça’da sebehe kökünden türetilen bir sözcüktür. Sebehe ise Türkçe’de “akmak” manasına gelir. Bu durumda yerde, gökte ne varsa hepsi rabbinin kendisine koyduğu takdirle akar, hareket eder, Allah’ın emrine itaat eder. Ayet bu manaya gelir.
Bir zahiri, bir de manevi tesbih vardır. Her şey irade sahibidir ve manevi olarak rabbini tesbih eder. Tesbih bir de noksan sıfatlardan münezzeh demektir. En güzel isimler Allah’ındır, Allah bütün kemal sıfatlarıyla vasıflanmıştır, muttasıftır, her türlü noksanlıktan beridir. Bütün varlık da vazifesini, tesbihini Allah’a en güzel şekilde yapar. Allah varlığa nasıl emretmiş, nasıl öğretmiş, nasıl hükmetmişse varlık, tesbihini öyle yapar.
Bütün varlık atomlardan meydana gelir ve atomun içinde bir çekirdeği vardır, çekirdeğin de kendi içinde atomları vardır. O atomlar sıfıra geldiğinde hepsi bir hareketten, sonra bir ışıktan, bir tecelliden meydana gelmiş olur ve unutmamak lazım ki; en küçükten en büyüğüne, galaksi de, evrenin kendisi de her zaman bir dönüş halindedir.
Kâinatın bir sınırı vardır. Allah ayet-i kerimede; “kâinatı biz yarattık, onu biz genişletiyoruz”94 buyurur. Bu yüzden kâinat genişlemeye devam eder ve her şey mutlaka bir şeyin etrafında döner. Dönmeyen; yani Allah’ı tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Ay, Dünya’nın, Dünya Güneş’in etrafında, Güneş kendi galaksisinin, yaşadığımız galaksi de evrenin içinde döner, durur.
Bir de insanın tesbihi vardır. Peki, insan neyin etrafında döner? -İnsan da kendi etrafında bir dönüş halinde, semah halindedir. Allah ayet-i kerimede “ne yana dönersen dön, rabbinin vechi oradadır”95 buyurur. İnsan kendi etrafında dönerse doğru, başka bir şeyin etrafında dönerse yanlış yapar; çünkü kendi etrafında dönerse kendini bulur, anlar, tanır. Bunun için de mutlaka kendine bakıp tefekkür etmesi gerekir. Bu yüzden herkes kendini anlamak için kendi etrafında, kendi gönlünde dönmelidir.
Mesela; hepimiz kıbleye dönüp secde ediyoruz diye Kâbe’ye mi secde etmiş oluyoruz? -Hâşâ! Kâbe’ye secde etmiyoruz, sadece Kâbe’ye taraf dönüyor, rabbimize öyle secde ediyoruz. Aslında her birimiz kendi gönlümüzdeki rabbimize secde ediyoruz. Öyle değil mi! Birinin tanıdığı, bildiği rabbi, kendi imanı, marifeti, bilgisi kadar, bir başkasının ise kendisi kadardır. Birinin bildiğini öteki bilmez, diğerinin bildiğini de öbürü bilmez. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede; “hiç bilenle bilmeyen bir olur mu96 buyurur.
Bu durumda ikisinin secde ettiği ilah aynı mıdır?
Hâşâ! Her biri kendi marifeti nispetinde, rabbini ne kadar biliyor, nasıl biliyorsa secde ettiği rabbi odur. Kim, Allah’ı isimleriyle ne kadar tanırsa secdesi de ona göre olur; çünkü ona secde ediyor ama secde ettiği kendi gönlünde tecelli eden rabbidir. Bu yüzden ne yana dönerse dönsün rabbi ordadır. Sonrasında Allah’ın kendisine nefhettiği ruhunu bulunca onunla rabbini bulur, müşahede eder.
İnsanı yaratan Allah’tır. Allah, insanın yaratılış safhalarını anlatmıştır. Mesela; Yahudiler, Hristiyanlar bu kısmı yanlış anlamışlardır, yanlış anladıkları için insana bakışları da yanlış olmuştur. Bu yüzden bu kısmı doğru anlamak çok önemlidir.
İnsan bir bedenden, bir candan bir de ruhtan meydana gelir; yani insan sadece beden ve ruh değildir. İnsanın bir de onu zahiri olarak diri tutan canı vardır. Bu cana da “ruhi hayvani” denilmiştir; ama ben kelimeyi böyle kullanmayacağım.
Âlimlerimiz, insanı diri tutan bu ruha “ruhi hayvani” demişlerdir; çünkü bu ruh hayvanda da vardır. Bu ruhun özelliği buhar olmasıdır. Bu ruh, gıdalardan meydana gelmiş olan buhardır, aynı zamanda ona “can” da denir. Mesela; bir hayvan öldüğünde ona ruhu çıktı denmez, canı çıktı denir. İşte, insanda hem bu hayvani ruh; yani can vardır, hem de sultani ruh denen Allah’ın nefhettiği ruh vardır.
Allah insana bu sultani ruhu nefhetmeseydi insan beşer olurdu. Zaten Allah ayetinde insanın zahiri yaratılışını anlatırken onun için “beşer”97 tabirini kullanır.
Hz. Âdem (a.s.) yaratılırken önce bedeni oluşmuştur. Allah onu pişmiş çamurdan, süzme çamurdan yaratmıştır. Bu konuyla ilgili 7 tane ayet vardır.98 Sonra Hz. Âdem (a.s.) dirilmiş ve onda can meydana gelmiştir, Allah ona henüz kendinden olan ruhu nefhetmemiştir; ama yine de o diridir. Son olarak da ona ruhundan nefhetmiş ve Allah’ın yeryüzündeki halifesi olan Hz. İnsan vücuda gelmiştir.
Peki, hayvanda akıl var mıdır?
Elbette ki vardır. Biz sadece onların seviyesinde olmadığımız için bunu anlamıyoruz. Onlarda akıl olduğunu kim söylüyor? -Onları yaratan Allah söylüyor. Allah ayet-i kerimede Hz. Süleyman (a.s.)’ı anlatırken; “Süleyman ve ordusu karıncaların bulunduğu vadiden geçerken (kraliçe) karınca -hayvanlarda genelde reis dişidir- dedi ki: Ey karıncalar! Yuvanıza girin. Süleyman ve ordusu farkında olmadan sizi ezmesin” buyurur. Hz. Süleyman (a.s.) bütün hayvanların, kuşların dilini bildiği için Allah ayet-i kerimenin devamında; “Süleyman, karıncanın bu sözüne tebessüm etti ve güldü”99 buyurmuştur.
Karınca; “Süleyman farkında olmadan” dediği için Hz. Süleyman (a.s.) onun bu sözüne gülmüştür; çünkü bu, bir peygamber, bir mü’min bilerek karıncayı ezmez manasına gelir. Eğer ezerse farkında olmadığı içindir. Karıncanın aklı olmasaydı onun Hz. Süleyman (a.s.) olduğunu, onun ve askerlerinin karıncaları ezmeyeceğini, onların dostu olduğunu nerden bilecekti!
Allah başka bir ayette; “yerde yürüyen canlıların, havada uçan kuşların her biri sizin gibi bir cemaattir”100 buyurur. Her biri sizin gibi bir ümmettir. Hüdhüd kuşunu anlatırken de; “(Hüdhüd, Süleyman’a) Ben bir yere gittim, onlar Allah’ı bırakıp Güneş’e tapıyordu. Şeytan onlara yaptıklarını süslü ve güzel göstermişti. Bu yüzden onlar hidayete erememiş (rahman olan Allah’a iman etmemişlerdi)”101 buyurur. Bakıldığında bir kuş; ama insanların halini, Allah’a kulluğu biliyor, bir de anlatıyor.
Bu yüzden varlığı, kuşları, hayvanları biliyoruz demeyelim. Hepsinin iradesi, imanı, hamd ile tesbihi vardır. Hepsi Allah’ın kuludur, âbdidir; ama insan gibi değildir. Allah onların hepsini insanın hizmetine vermiştir. Allah, o sultani ruhu nefhetmeden önce insan da beşerdi; yani onlar gibiydi. Sonra Allah, meleklere; “ben ona ruhumdan nefhettiğimde hepiniz onun için secdeye kapanın”102 buyurdu ve insan Allah’ın yeryüzündeki halifesi oldu.
Bunu niye anlattım?
İnsanda bir can, bir de Allah’ın nefhettiği ruh vardır. Allah, insana bu ruhu, Hz. insan olsun, kendi iradesiyle rabbini tercih edip rabbine dost olsun, ona halife olsun, kendisini temsil etsin diye nefhetmiştir. Bu yüzden bunu anlattım.
Diğer varlıklarda Allah’a isyan etme, kulluğu tercih edip etmeme; yani kâfir veya mü’min olma kabiliyeti yoktur. Bu kabiliyet sadece insanlarda ve cinlerde vardır. Bununla beraber cinlerde Allah’ın nefhettiği ruh yoktur; çünkü onlar da secdeye dâhildir, Allah onlara da “Âdem’e secde edin” diye emretmiştir. Bu nedenle secde etme hitabını iblis de almış; ama iblis Hz. Âdem’e secde etmemişti. Allah onun hakkında ayet-i kerimede; “iblis cinlerdendi”103 buyurur. Demek ki o ruh olmadan da kulluktan sorumlu olunuyormuş. Öyleyse Allah’ın nefhettiği ruh başka bir şey içindir.
Bir insan bu sultani ruhu kaybederse ölmez. Hz. insan olmayı, Allah’a dost olmayı, Allah’ın güzelliğini, esmasını kaybeder. Böylelerine baktığında Hz. İnsanla arasında zahiri olarak hiçbir fark göremezsin; ama onlar Allah’ın nefhettiği ruhu kaybetmiştir.
Bu ruhu kaybedenler cehenneme gider. Bazen arkadaşlar “cehennemde azabı gören ruh mudur, yoksa beden midir” diye soru sorarlar. Anlattıklarımız bu soru için de cevap olur inşallah.
Cehenneme insanın kendisi gider. Cehenneme giden biri zaten o ruhu dünyadayken kaybetmiş, ruhuyla hiçbir bağı kalmamıştır. Eğer ruhuyla bağını koparmasaydı, ruhunu, Allah’ı kendisinden perdelemeseydi zaten onu kaybetmez, cehenneme gitmezdi. Dolayısıyla cehenneme giden ruh değil o ruhu kaybeden beşerdir.
Peki, bu ruhtan neyi kazanmamız gerekir?
Allah ayet-i kerimede; Nefahtu fîhi min rûhî:104 “Ona ruhumdan nefhettim” buyurur. Allah’ın bütün güzelliği insanın üzerindedir. Esmau’l Husna bize nefhedilen o ruhta bütünüyle tecelli etmiştir. Bu her birimiz için böyledir. Bununla beraber Allah onu yaratmıştır.
Bazı arkadaşlar ruhu, Allah’tan bir parçaymış gibi yanlış anlamışlardır ya da işlerine geldiği için öyle düşünmüşlerdir. Hâşâ! Ruhu, Allah’tan bir parça olarak düşünmek küfürdür. Allah’ın nuru tecelli etmiş, Allah da onu bir daha; yani ikinci safhada yaratmıştır.
Allah’ın zatı hakkında örnek verilmez, anlaşılsın diye misal vereyim. Mesela ışık lambaya aittir; ama ışık lamba değildir. Güneş ışığını saçar, ancak ışık Güneş değildir; ama Güneş’ten ayrı da değildir. Eğer Güneş’in önüne bir şey çekersek ışık kesilir, yok olur. İşte bütün varlık bu şekilde Allah’ın tecellisidir; ama ruhun özel bir yaratılışı vardır; çünkü Allah, ruh için “onu nefhettim” buyurmuştur. O zaman beşere düşen; Hz. İnsan olmak için ruhuyla, kendisiyle beraber olmak, kendi güzelliğiyle Allah’ın nefhettiği ruh olmaktır. Kulun bu ruha güzel oluncaya kadar sarılması gerekir. Öyle ki bütünüyle saf ruh olsun, saf, Allah’ın nefhettiği ruh olsun.
Allah’ın nefhettiği ruh olan biri saf aşk, saf nur, saf güzellik olur. Böyleleri var mıdır? -Elbette ki vardır. Bütün nebiler, bütün resuller böyledir. Kâmil manadaki bütün sahabe böyledir. Kıyamete kadar da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bütün varisleri, bütün veliler böyledir.
Allah, sahabeyi anlatırken; “onlar kardeşlerini kendilerine tercih ederler”105 buyurur. Birbirlerini nasıl sevdiklerini buradan hesap etmek lazım. Onlar birbirlerine saf rahmet, saf nimet olmuşlardır. Onlarla beraber olup onlara dost olan, onlara uyan hem dünyada, hem ahirette saadette olur, hem dünyasını, hem ahiretini kazanır. Şimdi ki zamanda da böyle kullar var mıdır? -Elbetteki vardır, sayısını da Allah bilir. Her kul aynen bu şekilde Allah’ın kendisine nefhettiği ruh olmalıdır.
Seyri sulük yaparken Allah’ın Hallâk ismi biz de nasıl tecelli eder?
Kendi hakikatimize, ruhumuza basamak basamak yaklaşmamız gerekir. Biz manevi olarak ayağımızı kaldırıp bulunmak istediğimiz yere çıkmaya çalıştığımızda Allah bizi orda yaratır. Bu yüzden biz gönlümüzden biraz çaba, gayret sarf edelim yeter; çünkü vuslatımız Allah’ın Hallâk isminin tecellisiyledir.
Bize düşen; rabbimizin her anda bize muamele ettiğine iman etmek, bizim için her anda bir yaratmada, bir şe’ende olduğunu unutmamaktır. Bunun için de gereken duamızı yapıp rabbimize koşmak, hem dünyayı, hem ahireti istemektir; ama onun rızasını, dostluğunu her şeyin önünde ve üzerinde tutmaktır.
Her şeyi rabbimizden istememiz gerekir; ama en öndeki tercihimiz Allah’ın rızası ve dostluğu olmalıdır. Duamızı yaparken; “senin rızana, dostluğuna mani olacak hiçbir şeyi istemiyorum ya rabbi! Eğer bir şey aramıza girecekse, benimle senin aranda perde olacaksa, o olmasın ya rabbi! Onu verme, beni böyle şeylerden koru, muhafaza et” demeliyiz. Duamızı böyle yapıp, rabbimize koşmamız, ona güvenmemiz, onun her bir ismine tek tek kâmil manada iman etmeye çalışmamız gerekir.
Allah’ın isimlerini okurken, dinlerken, anlamaya çalışırken “ben bu isme iman etmiş miyim, etmemiş miyim” deyip tefekkür etmemiz lazım. Eğer iman etmemişsek kendimizi hemen düzeltmeliyiz; çünkü bu bizim elimizdedir. “Ya rabbi! Ben gerektiği gibi iman edememişim, anlayamamışım. Bu sefer böyle iman ediyorum” dersek Allah Hallâk olduğu için bu sefer bizim imanımızı öyle yaratıp bizi oraya alır.
Allah hepimizi kâmil manada zatına, sıfatlarına, isimlerine, ef’aline iman edenlerden eylesin. Hiçbir şekilde kendisine itiraz edenlerden, kendisini kabul etmeyenlerden eylemesin. İman ettiğini zannedip nifaka düşenlerden, münafıklardan, rabbine kafa tutanlardan, ona itiraz edenlerden eylemesin, kendisine boyun bükenlerden eylesin. “Sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum” diyenlerden eylesin.
Allah hepinizden razı olsun.
