close

EL HAKÎM 2

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Rabbimizi güzel isimlerinden El Esmau’l Husna’sından tanımaya, anlamaya çalışıyorduk. Dinimizi öğrenmek için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz dini bize nasıl öğretmişse, nasıl anlatmışsa öyle öğrenip öyle tanımamız lazım.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabesiyle beraber otururken sahabe anlatır; beyaz elbiseli bir adam gelip Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in tam karşısında oturarak dizlerini onun dizine dayadı. Sonra ona iman nedir, İslam nedir, ihsan nedir? Diye sordu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz her seferinde cevap verirken o beyaz elbiseli zat da tasdik ediyor, doğru söyledin ya Resulullah diyordu. Bütün soruları sorup cevabını aldıktan sonra ise gitti.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki;

- Bu gelenin kim olduğunu biliyor musunuz?

Sahabe;

- Kimdir ya Resulullah? Diye sordu.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ise;

- Bu Cebrail’di. Size dininizi öğretmeye gelmişti, onu bana getirin, dedi. Sahabe peşinden gittiğinde adam yok olmuştu.

Cebrail (a.s.) Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “men iman” diye sorunca Resulullah (s.a.v) Efendimiz; kale el imanu en tu’minu billah: İman senin Allah’a Allah ile beraber iman etmendir, buyurdu.569

İman; Allah ile beraber Allah’a yani isimleriyle Allah’a iman etmendir, dedi. Bizim de Allah’ın isimlerini sevmemiz ve o isimlerle insanlara muamele edip o isimlerle beraber iman etmemiz lazımdır ki iman etmiş olalım. Yoksa “ben Allah’a inanıyorum, Allah’ı kabul ediyorum” demek iman değildir. İman edebilmek için sevmek lazım; çünkü sevmeden iman olmaz.

Onun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sizden biriniz Allah ve resulünü her şeyden, canından da çok sevmedikçe iman etmiş olmaz”570 dedi. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ölçüyü bu şekilde koydu.

Aynı şekilde Allah; “insanlardan öylesi vardır ki Allah’ı sever gibi başkalarını severler. Oysaki mü’minlerin, Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir”571 diye buyurmuştur.

Yani Allah’ı her şeyden çok sevmedikçe iman olmaz. Onun için Allah’a Allah ile iman etmek gerekir. Allah’a Allah ile iman insanın kendini tanımasıyla mümkündür. Allah ayeti kerimede; Nefehtu fihi min ruhi:572 “Ona (insana) kendi ruhumdan nefhettim” buyurur. Onun için insan Allah’ın bütün isimlerini üzerinde taşır; yani insanın görmesi, işitmesi, bilmesi, sevmesi, merhamet etmesi, affetmesi, ikram etmesi Allah’ın tecellisinden kaynaklanır. Allah’ın bütün isimleri bu şekilde kulun üzerinde tecelli etmiştir. Allah’ın isimleri kulun üzerinde tecelli etmezse kul zaten Allah’a halife olamaz. İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir, bu halifeliği Allah’ın isimleriyle yapar. Eğer Allah’ın isimleri onun üzerinde tecelli etmezse Allah ile Allah’a iman etmiş olmaz.

Allah’ın isimlerini öğrendikten sonra imanın diğer şartlarını anlatıyor. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; Ve melaiketi: “Meleklere iman.” Ve bilikai: “Allah’a mülaki olmaya, Allah’a kavuşmaya iman.” Demek ki imanın şartlarından bir tanesi de Allah’a vasıl olmaya iman etmekmiş. Ve rusulihi: “Resullerine iman.” Ve tu’min bil ba’si: Bir de “Dirilişe iman.” Yani öldükten sonra dirilip Allah’ın huzurunda hesaba çekileceğine iman etmendir, dedi.

Cebrail (a.s.) devamında Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; Men İslam: “İslam nedir?” diye sorunca,

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

- Kale el islamu en te’budullahe vela tuşrik bihi: “Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmadan Allah’a âbd olmandır” diye buyurur.

İslam’ın birinci şartı Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmadan Allah’a âbd olmaktır. Âbd olmak; sevmek, peşinden koşup sürüklenmek, severek sevdiğinin peşinden koşmak demektir. Âbd kelimesinin esas manası budur. Allah’ı sevecek, Allah’ın rızası, dostluğu, cemali peşinde koşacaksın ve bunları yaparken de ona hiçbir şeyi şirk koşmayacaksın.

İslam, Allah’a neyi şirk koşmadan âbd olmaktır?

Sevgide şirk koşmadan; hiçbir sevgiyi onun sevgisi önüne koymadan, bununla beraber hiçbir sözü, hiçbir kelamı onun kelimesinin, ayetlerinin önüne koymadan ona âbd olmaktır.

Hadisin devamında Ve tukimu selate: “Bir de namazı ikame etmen.” Vetu’yi zekatel merfude: “Bir de farz olan zekâtı vermendir.” Ve tesume Ramazan: “Bir de Ramazan’da orucu tutmandır” dedi.

Cebrail (a.s); kale men ihsan: Ya Resulullah ihsan nedir! Diye sorunca;

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

- Kale en ta’budullahe ke enneke terahu: “İhsan, Allah’ı görüyormuşçasına ona âbd olmandır.” Fe in lem tekun terahu fe enneke yerah: “Her ne kadar sen onu görmüyorsan da onun seni gördüğünü bilerek (onun seni gördüğünü unutmadan) Allah’ın huzurunda olduğunu tatman, hissetmen, onun farkında olmandır”573 buyurdu.

Âlimlerimiz imanı akaid, İslam’ı fıkıh, ihsanı da tasavvuf diye parça parça anlatmaya çalışmışlardır. Oysaki bu üçü bir bütündür.

Ne buyurmuştu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Cebrail size dininizi öğretmeye gelmişti.”

Üçü birden İslam dini olur. Bunlardan bir tanesi eksik olursa o din olmaz. İhsan olmazsa ihlas olmaz. Eğer bir amel ihlassız yapılmışsa Allah onu kabul etmez. Her amelin kıymeti, değeri onun ihlasına, samimiyetine, saflığına göredir. Onun için dinimizi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den, Allah’ın kelamından öğrenmemiz gerekir. Her bir insan için, her bir kul için dinini öğrenmek, Allah’ı tanımak, Allah’ın kelamını anlamak hem dünyadan, hem dünyanın içindekilerinden daha kıymetli, daha değerli ve daha önde olmalıdır. Eğer biz bu halde değilsek ahireti dünyaya tercih edememişiz demektir.

Allah ayeti kerimede; “insanlardan öylesi var ki ‘rabbim bana dünyada ver’ derler. Böylelerinin ahiretten nasibi yoktur”574 dedi.

Yani biri ahiretini dünyasının önüne koymamış, tercihini Allah’tan, ahiretinden, ebedi hayatından yana yapmamışsa, dünyayı ahirete tercih etmişse Allah o kişi için; “onun ahiretten nasibi yoktur” dedi. Onun için elimizi açtığımızda rabbimizden ne istediğimize, nasıl dua ettiğimize bakmamız lazım. Eğer duamızda ahiretimiz önde değilse bir sorun var demektir ve mutlaka onu düzeltmemiz gerekir.

Ne buyuruyordu ayeti kerimede; “Allah mü’minlerden cennet karşılığında mallarını ve canlarını satın almıştır.”575 Yani dünyayı ahiretine kurban etmeyen, hayatını Allah yolunda feda etmeyi istemeyen ahireti ve cenneti alamaz. Demek ki Allah cenneti satıyormuş.

Neye karşılık?

Vaktini, zamanını Allah yolunda cenneti almak için sarf etmene karşılık. Bunu yaparsan cenneti kazanabilirsin. Yoksa cennet yoktur, yoksa cennetin sadece hayalini kurmuş olursun. Kim ne derse desin geçerli olan Allah’ın hükmüdür.

Biz kendimizi cennetlik görebiliriz, başkaları da bizi cennetlik görebilir; ama önemli olan Allah katında gerçekten cenneti hak etmiş miyiz etmemiş miyiz, Allah’ın rızasını, dostluğunu hak etmiş miyiz hak etmemiş miyiz? Bu soruların cevabıdır; çünkü geçerli olan Allah’ın verdiği hükümdür ve Allah’ın verdiği hüküm bellidir.

Neye göre bellidir?

Kur’an’a göre bellidir. Allah, kitabında neyi söylemişse geçerli olan odur. Onun için Kıyamet günü Allah bizi bu kitaptan sorumlu tutar, Kur’an’a göre hesaba çeker.576 Ölçü olarak, şahit olarak da önümüze Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i getirir.577 Ona ne kadar uymuşuz, ne kadar benzemişiz, ne kadar tabi olmuşuz buna göre bizi hesaba çeker. Allah’ın ölçüsü böyledir, hesap böyle görülür.

Allah ayeti kerimede; Allah hakîmdir,578 Allah aziz ve hakîmdir;579 yani Allah hikmet sahibidir, buyurur.

Hakîm; hikmetle hükmeden, her hükmünde tam isabet kaydeden, her şeyi yerli yerinde yaratan, işini kusursuz, eksiksiz, hatasız yapan demektir. Hakîm aynı zamanda her işinde bir gayesi, bir amacı, bir muradı olan, her işinde mükemmel olan, hüküm veren karar makamı ve hakkaniyetle hükmeden demektir. Allah hakîmdir; yani her şeyi yerli yerinde yaratandır.

Allah’ın Hakîm isminin tecelli ettiği bir kul nasıl bir halde olur?

Allah’ın Hakîm ismi bir kulda tecelli ettiğinde Allah nasıl ki her şeyi yerli yerinde yaratmışsa hakîm olan kulda Allah’ın onu koyduğu yerden her şeyi görendir, anlayandır, onu yerinde koruyabilendir, önce kendi yerini bilendir. Allah’a göre “ben nerde durmalıyım, Allah’ın emrine, muradına, hikmetine göre benim nasıl yaşamam, neyin peşinden koşmam, nasıl düşünmem, nasıl anlamam, nasıl yapmam lazım” deyip Allah ile bakan ve kendini olması gereken yere koyandır.

Hikmetin karşılığı zulümdür. Eğer bir insanda hikmet yoksa o kişi kendisine zulmetmiştir. Allah’ın onu koyduğu yerde durmadığı için kendine zulmetmiştir. Eğer başkalarını Allah’ın koyduğu yerde görmüyor, onları oraya koymuyorsa bu sefer başkalarına zulmetmiştir. Herhangi bir şeyi yerine koymuyor, Allah’ın koyduğu yerde tutmuyorsa onun yanında, onun gönlünde o eşyaya zulmetmiştir.

Kulun kendisinin Allah’ın yeryüzündeki halifesi olduğunu bilmesi, Allah’ın nazarıyla kendine nazar etmesi lazım ki hikmetle bakmış olabilsin. Sadece kendine değil bütün insanlara böyle bakması lazım. Eğer biri insanlara böyle bakmıyorsa insanlara zulmediyor demektir. Neyle zulmediyor? -Bakışıyla... O, insanlara Allah’ın verdiği kıymeti, değeri vermiyor, Allah’ın onları koyduğu yere koymuyor, onları yerinden ediyor ve böylelikle onlara zulmediyorlar.

Kerremna ben-i Âdem: “Biz ben-i Âdem’i (insanı) mükerrem kıldık.” Ona tekrar tekrar ikramda bulunduk. Allah, insana en büyük şerefi bahşetmiş, kendine halife kılmış, ruhundan, nurundan ona nefhetmiştir. Nefehtu fîhi min ruhi.

İnsan çift yönlü bir varlıktır; bir bedeni, bir de ruhu vardır. Beden, ruha binektir. İnsan aslında nedir? -Allah’ın nefhettiği ruh; yani Hz. İnsandır, Allah’ın nurundandır. Allah da melekleri nefhettiği ruhtan dolayı insana secde ettirdi.

Bu yüzden ne buyurdu; “ona ruhumdan nefhettiğim zaman hepiniz ona secde edin.”580

“İnsana secde edin” dedi. Bu secdeyi melekler bir tek Âdem’e değil, ben-i Âdem’e; yani her bir insan için tek tek yapmıştır. “İnsanı biz yarattık, onu biz suretlendirdik, şekillendirdik ve ruhumuzdan nefhettik sonra meleklere; Âdem’e secde edin, dedik” buyurdu. Her bir insan bir âdemdir. Allah insanı en güzel şekilde, kıvamında, en kâmil olarak, ahsen’i takvim üzere yaratmıştır. Yerde gökte, ikisi arasında ne varsa hepsini insanın hizmetine vermiştir.581 Ve her şeyin varlığı insandan dolayıdır. Allah, varlığı insan için yaratmış. Bu yüzden de yerde, gökte, ikisi arasında ne varsa hepsini insanın hizmetine vermişim, demiştir.

Allah’ın, insanı koyduğu yeri anlatıyoruz. Allah, insanı nereye koymuşsa insan önce orda durmalıdır. Eğer insan hikmetle bakar, Allah’ın üzerindeki muradını anlar, Allah’ın kendisine verdiği kıymeti, değeri, şerefi, Allah’ın büyüklüğünü, kendi şerefini anlarsa dünya ve varlık onun karşısında küçülür; ama bunu anlamazsa dünya, varlık, madde, para, mevki ve makam gözünde büyür, onun karşısında ezilir. Bu durumda hikmetle bakmamış, hikmet ehli olmamış ve Allah’ın Hakîm ismine iman etmemiş olur.

Eğer iman etseydi ne olurdu?

Kul, Allah’ın Hakîm ismine iman etseydi onu severdi. Dolayısıyla Allah’ın Hakîm ismi onda tecelli eder ve o da hikmet ehli olurdu. Onun için Allah ayeti kerimede; “Allah kime hikmet vermişse ona pek çok hayır vermiştir”582 buyurdu. Hayren kesira; Allah bir şeye çok demişse ona göre hesap etmek lazım. Allah kime de hikmet vermemişse o da hikmeti kabul etmemiş, edememiş demektir.

Hikmetle bakan biri kendine, insana nasıl bakar?

Bu; Hz. İnsandır, Allah bunu kendi nurundan yaratmış, bunu kendine halife yapmıştır, Allah bunu seviyor ve bu Allah’ın dostluğuna layık biridir, şeklinde bakar.

“Allah mü’minlerin velisidir”583 buyurdu. Mü’min, Allah’ı her şeyden çok sevendir. Kim, Allah’ı her şeyden çok seviyorsa o velidir. Allah’ın koyduğu ölçü budur. Yoksa veli keramet sahibi olan değildir. Ölçüyü Allah koyar. Kim Allah’ı her şeyden çok sevip tercih etmişse o velidir, Allah ona “velimdir” diyor; ama eğer Allah’ı her şeyden çok sevmiyorsa Allah ona ne “velim” diyor ne de “mü’min” diyor.

Bir kavim Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “biz iman etmeye geldik” derler. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de onlara imanı, İslam’ı, ihsanı anlatınca onlar; “biz iman ettik” dediler. Bu olaydan sonra Allah ayetini indirir ve “Biz iman ettik demeyin; çünkü iman daha kalbinize dâhil olmadı. Biz de İslam’ı kabul ettik, Müslümanlardan olduk deyin”584 buyurur.

Allah bu ayeti indirince sahabe sorar;

- Ya Resulullah bu ayete göre biz iman etmiş miyiz, etmemiş miyiz?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur ki;

- Bunun alametleri vardır. Bir alameti; Allah bir kulunun gönlüne iman nurunu indirirse o gönül latif sahralar gibi genişler. O kişi Allah’ı sever, Allah için sever, Allah’ı sevdiği için Allah’ın sevdiğini sever. Başka bir alameti de; bu imandan sonra küfre düşmekten, bu imanı kaybetmekten ateşe düşmekten korkar gibi korkar. Allah’a olan bu sevgisine öylesine sarılır.

Demek ki mü’min olabilmek için Allah ile Allah’a iman etmek gerekir. Kulun, Allah’ın isimlerini sevmesi ve o isimlerin de onda tecelli etmesi gerekir. Kul Allah’ı, Allah’ın isimlerini ne kadar çok severse Allah’ın güzelliği o kadar onda tecelli eder, üzerinde görünür. Bu sadece bir görüntü değildir. Hayatı yaşarken Allah’ın o isimlerine göre kullara, mahlûkata muamele eder.

Nasıl mesela?

Birinde Allah’ın Rahim ismi tecelli ederse insanlara rahmetle muamele eder. Allah’ın Hakîm ismi tecelli ederse hikmetle bakar, Allah’ın koyduğu yerde onu görür, ona göre muamele eder. İnsana Hz. İnsan olarak muamele eder. Eşyaya eşya olarak, hizmetine verilmiş bir madde olarak muamele eder. İnsan şerefini malından, mevkisinden almaz. O mal, o mevki eğer Allah yolunda sarf ediliyorsa kıymetlidir; yani insana hizmet ettiği kadarıyla kıymetli, değerlidir.

Ne buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “eğer Allah katında dünyanın bir sivrisineğin kanadı kadar kıymeti olsaydı, Allah onu kâfire vermezdi.”585

“Kendisine isyan edenlere, inkâr edenlere vermezdi” dedi. Allah katında dünyanın bir sivrisineğin kanadı kadar değeri yoktur, bunu iyi anlamak lazım.

Bir de ben mü’minim, ben Müslümanım diyenlerin dünyaya verdiği kıymete bir bakalım! Bir insana bakarken malına, mevkisine göre kıymet veriyor. Bu, hikmetle bakış değildir. Bu, zulümdür. Böyle biri dünyayı, dünya hayatını, dünya malını insanın üzerinde tutuyordur. İnsanın kıymetini malına, mevkisine göre ölçüp biçiyordur. Bu kişi, Allah’ın Hakîm ismine iman etmemiş, Allah’ın Hakîm ismine iman etmediği için de Allah’ın Hakîm ismi onda tecelli etmemiş ve hikmetle bakamıyordur. Dolayısıyla hikmetin zıddı zulüm olduğu için kendine, insana, eşyaya ve maddeye zulmediyor. Ve onun hikmetinde olması gerekirken onu put haline getiriyordur.

Hakîm olabilmek için Allah ne buyuruyordu; Yâ sîn. Vel kur’anil hakîm. Yâ sîn, “Ey insan” demektir. “Hikmet dolu Kur’an’a and olsun ki!” Allah, Kur’an’ın hikmet dolu olduğunu söyledi.

O zaman eğer biri hikmet ehli olmak istiyor, hikmeti anlamak istiyorsa Kur’an’ı, Allah’ın ne söylediğini, ne söylemek istediğini anlaması lazım. Dinini rabbinden öğrenmesi, rabbi onu nasıl tanıtmışsa öyle tanıması lazım ki gerçekten tanısın, tanımış olsun. Yoksa zahiri bir gözle kendine bakıp ya da birilerinin anlatması, öğretmesiyle “ben tanıdım” demek insanın kendisine ve insanlara yaptığı en büyük zulüm olur.

Hikmet; Allah’ın bak dediği, gör dediği yerden bakıp görmektir.

Eğer biri Allah’a göre, Kur’an’a göre bakmıyorsa, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in nazarıyla nazar etmiyor, Allah’ın nazarıyla nazar etmiyorsa bu durumda o kişi hikmetten, kendini anlamaktan, tanımaktan mahrum kalmıştır. İnsanın kendisine hikmetle bakması; Allah’ın onu koyduğu yerde durması demektir. O yerde durup Allah’ın emrettiği, sevdiği, istediği gibi muradına göre hareket etmesi ve yaşaması demektir; yani, Hz. İnsan olarak durup Hz. İnsan olarak yaşaması demektir.

Eğer biri hikmetle bakarsa hayatın bir imtihan olduğunu anlar. Allah, “dünya bir imtihan yeridir, geçici bir hayattır, ebedi olan hayat Allah katındadır, ahiret yurdudur,586 Allah mü’minler için cenneti tercih etmiştir” dedi. Eğer kul dünyayı böyle anlamazsa kendi bakışıyla bakmış, Allah’ın hikmetini ve muradını yok saymıştır. “Allah böyle söylemiş; ama ben böyle yapıyorum” demiştir. Eğer hikmetle bakarsa dünyaya bir sivrisineğin kanadı kadar kıymet vermez. Eğer dünya insana hizmet ediyor, onunla ebedi hayat kazanılıyorsa o kıymetlidir. Dünya, kıymetini ahiretten alır. Bağımsız olarak dünyanın hiçbir değeri de yoktur.

Eğer biri hikmetle bakarsa musibet, bela, hastalık, yokluk geldiğinde bunu bir imtihan olarak görür. Ne buyuruyordu ayeti kerimede; Fe inne meal usri yusrâ, inne meal usri yusrâ:587 “Her zorluğun arkasında mutlaka bir kolaylık vardır; ama mutlaka bir kolaylık vardır.” İki sefer tekrar etti Allah. Eğer biri hikmetle bakarsa sıkıntıya boğulmaz, umutsuzluğa asla kapılmaz. Niye? -Onu yaratan Allah ona va’d etmiştir. “Sıkıntının arkasında mutlaka bir kolaylık; ama mutlaka bir kolaylık vardır” demiştir. “Hatta iki kolaylık vardır” demiştir.

İki kolaylık ne demektir?

“Bir ebedi hayatın için, bir de dünya hayatın için sana kolaylık veririm, sana bunu ikram ederim. Yeter ki sen bunu imtihan olarak bil, yeter ki sabret, yeter ki itiraz ve isyan etme” demektir. Hikmetle bakanlar imtihanı, sıkıntıyı, musibeti, belayı ve yokluğu böyle görür. Bilir ki onu yaratan rabbi rahman ve rahimdir, bilir ki o kerimdir. Eğer ikram etmemiş, nimeti kısmışsa bunda bir muradı vardır, mutlaka onun için bu daha hayırdır, şu anda böyle gereklidir. Hikmetle bakan mutlaka bunu görür, anlar, sıkıntıya, bunalıma düşmez, isyan etmez.

Ne der?

“Rabbim ne yazarsa güzel olan odur” der, hikmetle bakar, rabbini anlamaya çalışır. O bilir ki rabbi onu herkesten daha çok sever; çünkü o, yaratandır. O, ilahtır, sevendir, sevilmeyi de isteyendir. Kim Allah gibi sevebilir! Hiç kimse bizi bilmez, tanımazken hatta biz yokken Allah bizi seviyordu. Bizler daha ana karnındayken bizi seven de oydu.

Ne buyurdu ayeti kerimede; “öldüğünüzde, başucunuzda insanlar toplandığında biz onların hepsinden size daha yakınız.”588 Kulunu huzura alırken ben herkesten daha yakınım, dedi. Hiç kimse Allah’ın yakın olduğu gibi yakın olamaz, onun sevdiği gibi sevemez, onun rahmet ettiği gibi rahmet edemez, kulunun hesabını yaptığı gibi yapamaz.

Eğer rabbimizin güzelliğini, isimlerini anlarsak onun rahman, rahim, kerim olduğunu, yanlış yaptığımızda afuvv ve ğafur olduğunu, mağfiret ettiğini anlar, bunu tadarız. Hikmetle bakarsak rabbimizin bize yaptığı muameleyi görür, bunu tadarız. Aynı şekilde Allah bize nimet verdiğinde, mevki, mal verdiğinde hikmetle bakarız. “Rabbim bunu bana ebedi hayatımı kazanayım diye vermiştir” deyip rabbimizin emrettiği gibi onu kullanırız. Hikmetle bakanlar mala, dünyaya ve mevkiye kul olmaz. Onun emanetçisi olur, emaneti sahibine teslim eder, onunla ebedi hayatını satın alır.

Onun için Allah ayeti kerimede; “herkes peşinden ne gönderdiğine, ahireti için neyi takdim ettiğine baksın!”589 “Huzurumuza geldiğinde onu daha azimli bulur, onu onun için katlarız”590 buyurur.

Kişi, dünyadan ahirete göndermemişse onun için bir şey yok. Kul mala, dünyaya böyle bakarsa eline bir nimet geçtiği zaman Allah’ın kendisinden onu nasıl kullanması istediğini bilir ve ona göre hareket eder. Onun için eğer biri hikmet ehli ise ister nimet, ister musibet olsun o hayatla barışıktır. O, Allah ile barışıktır. O, kendisiyle barışıktır, selamettedir. İsyan etmez, hangi halde olursa olsun Allah’a itiraz etmez.

Eğer biri isyan ediyorsa Allah’ın muradını, hikmetini anlamadığı içindir. Kişi niçin Allah’ın hikmetini anlamaz?

Yanlış gördüğü için. Farz edelim ki; Allah bize bir gün boyunca “sen neyi istersen senin gibi olsun. İster kendin, ister insanlar, ister dünya için neyi istersen onu senin istediğin gibi yaratacağım” derse herkesin kendine göre mutlaka bir duası vardır. Herkes mutlaka kendine göre bir şeyleri değiştirmek ister. İnsan kendisi için dünya nimetini ister, mevki ve servet ister, kendisi için istedikleri her neyse onu ister. Eğer insanları düşünüyorsa ne der; “insanların hepsi hidayete ersin, herkes Müslüman olsun, bütün hastalar iyi olsun, hiç kimse hasta olmasın, hiç kimse fakir olmasın, herkes zengin olsun” der. Herkes kendine göre mutlaka bir şeyler ister. Yalnız bu hikmetle bakış değildir!

Eğer biri hikmet ehli ise ve hikmetle bakıyorsa Allah’ın bu ikramına karşılık ne söyler; “ya rabbi! Sen neyi nasıl yaratmışsan, nasıl muamelede bulunmuşsan her şey yerli yerindedir. Eğer ben bir şeye bu yerinde değil, bunu değiştir dersem ben zalimlerden olurum. Sen güzel yapmadın mı ki bir de ben sana şunu şöyle yap diyeyim. Ben bundan sana sığınırım” der. Hikmetle bakış böyledir. Allah’ın Hakîm isminin tecellisine mazhar olmak budur.

Onun için hiçbir şey yaratılış itibariyle şer değildir, hayırdır. Allah’ın bir ismi de Hayr’dır. Allah her neyi yaratmışsa o hayırdır. Ne zaman ki kul onu yerinden edince işte o zaman o, şer olur.

Peki, kul herhangi bir şeyi niye yerinden eder?

Hikmetle bakamadığı için, zulmettiği için yerinden eder. Mesela Allah üzümü yaratmıştır. Üzüm nimettir; ama onu alıp şarap yaptığımız zaman onu yerinden etmiş olur, zulmetmiş oluruz. Üzüm şarap olunca ne olur? -Sarhoş eden, aklı alan bir içecek olur. Onu içersek hem kendimize, hem de başkalarına zulmetmiş oluruz.

Bu durumda hayrı şerre çeviren insanın ta kendisidir. Kişi, hikmet ehli olmadığı için hayrı, şerre çevirir. Onun için bizatihi şer ve bizatihi şerrin varlığı yoktur. Ne zaman ki kul hikmetle bakmayıp eşyayı, varlığı yerine koymayarak onu yerinden ettiyse, Allah’ın emrettiği dışında ona bir muamelede bulunduysa işte o zaman o, şer olur.

Amentüyü okurken ne diyoruz; hayrihi ve şerri minallahu teâla: “Hayır ve şer Allah’tandır.” Kesinlikle bu yanlıştır; bu, Allah’a iftiradır. Şerrin Allah’tan geldiğini düşünenler “biz böyle öğrendik” deseler, bilmedikleri için belki mazur görülebilirler. Mutlaka bunu söyleyenlerin de bir muradı vardır. Bu sözü söyledikleri zamanda öyle gerekmiş olabilir; fakat Allah kendini öyle tanıtmıyor.

Ne demek lazım; hayrihi minallahu teala: “Hayır Allah’tandır.” Şer ise kuldandır. Onun için Allah ayeti kerimede; “De ki: Bütün iyilikler, bütün güzellikler, hayırlar size Allah’tan, bütün kötülükler ise kendi nefsinizdendir”591 buyurur. Şerri kendi nefsimize, hayrı ise Allah’a isnad etmeliyiz. Hz. Âdem (a.s.) cennette, Allah’ın “yaklaşmayın” dediği meyveyi yiyerek kendine zulmetti. Allah öyle buyuruyor. Hz. Âdem ile Hz. Havva meyveyi yediklerinde “biz kendimize zulmettik”592 dediler. Allah da onları affetti.

Şeytan ise; “beni saptırmana karşılık ben de onlara düşmanlık yapacağım”593 deyip suçunu Allah’a attı. Onun için bir kul; “şer Allah’tandır” derse Allah’a iftira atmış olur. Hayır Allah’tan şer de kulun kendi nefsindendir. Allah insana irade vermiş, kudret vermiş, Kadir isminden, iradesinden bir cüz vermiştir. Onun için cüz’i irade diyoruz. Herkes kendi tercihiyle ya cennete ya da cehenneme gider. İnsan bu tercihini bizatihi kendisi yapar.

Aynı zamanda cahil, bir şey bilmeyen demek değildir. Cahil, kendini bilmeyen, rabbini bilmeyen demektir. Biri rabbini bilmiyorsa kendini, kendini bilmiyorsa rabbini bilmiyordur. Kendini bilmiyorsa, Allah’ın onu koyduğu yeri bilmeyip orda durmuyor, Hz. İnsan gibi durmuyor ve derdi ebedi hayatı, Allah’ın rızası değildir. Böyle bir kişinin isterse on tane diploması olsun o cahildir. Allah’ın yeryüzündeki halifesi olan insanın hayata, olaylara, meselelere bakışı hikmetle olmalı ki ne yapması gerektiğini bilsin ve imtihanı kazansın.

Hiç kimse Allah’tan alacaklı değildir. Allah dileseydi bizi taş ya da havyan olarak da yaratabilirdi. Biz insan olmanın karşılığında Allah’a herhangi bir ödemede bulunmadık; ama Allah bize insan olma, Hz. İnsan olma imkânını verdi. İnsan olup olmamak bizim kendi elimizdedir.

Allah kâfirler, cehenneme gidenler, Allah’ın ayetlerini dinlemeyenler için ne buyurdu; “onlar hayvan gibidir, hatta hayvandan daha aşağıdırlar.”594

Demek ki sadece suret itibariyle insan olmak insanı insan yapmıyormuş. Kişi Allah’a iman etmemişse, Allah’ın onu koyduğu yerde durmuyor, rabbini dinlemiyor, peygambere tabi olmuyor, onu kendine örnek alıp onun gibi olmaya çalışmıyorsa hayvandan daha aşağı bir duruma düşer. Böyle biri cehenneme giderken de insan olarak değil hayvan olarak gider.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz öyle buyurdu; Cehennem ehli, Malik’e; “rabbimiz bir sefer bizimle konuşsun” diye yalvarırlar. Nice bin yıl geçmiştir bu arada, Allah cehennem ehline hitap eder; “Susun! Bir daha benimle konuşmayın!”595 Allah cehennem ehline bu hitabı yaptıktan sonra onlar hayvan gibi olur. Konuşmak istediklerinde devenin böğürmesi gibi bir ses çıkarırlar. Artık konuşamazlar, hayvan olmuşlardır.

İnsan olmayı veya hayvan olmayı tercih etmek kendi elimizdedir. Allah bizi insan olmamız için yaratmış ve bizim için tercihini bu yönde yapmıştır. Bizim üzerimizdeki muradı, hikmeti Hz. İnsan olmamız, cennete gitmemizdir; ama biz Allah’ın bizim için tercih ettiğini tercih etmez, kabul etmezsek kendi tercihimizle hayvan olmayı tercih ettik, demektir.

Mesela sakat; kör, sağır veya deli olan birine bakarken nasıl bakmamız gerekir?

Her bir insan Allah’ın kitabıdır, ayetidir. Mutlaka onu ayet olarak okumak gerekir. Böyleleri neyin ayetidir? -Tabi ki şükür ayetidir. Yarın kimin daha güzel konumda olacağını kimse bilemez. O deli cennete gider, belki sen cehenneme gidersin. Onu dünyada küçümsemiş olabilirsin; ama ölçü dünya değildir. Bir deliye bakarken aklının şükrünü yapman lazım. Deliyi görmeyene kadar akıl nimetini takdir etmek mümkün değildir. Onu gördüğünde aklına şükrediyorsun. Bir körü görünce de gözüne şükretmen lazım. Onların her biri bir ayettir. Bu yüzden onları ayet gibi okumak gerekir.

Yoksa onlara bakıp onları küçümsersen Allah yarın senin de gözünü, aklını alır. Yarın için kimsenin garantisi var mıdır? -Bir an sonraya garantimiz yoktur. Ya da ayağı olmayan birine bakıp onu küçümsersen yarın senin iki ayağın da olmayabilir. Böyle kardeşlerimize küçümseyerek bakmak yanlış bir bakıştır. Bu bakış hikmetle bakış değildir. Allah’ın bize verdiklerine şükredip o akıl, göz, kulak, ayak nimetinin şükrünü eda etmemiz; yani Allah yolunda onları kullanıp ebedi hayatımızı kurtarmaya çalışmamız gerekir.

Bir de ne buyurdu; “rabbinin yoluna hikmetle davet et, en güzel söz neyse onu söyle”596 Mücadeleni muhatabınla en güzel şekilde yap, dedi.

Allah’a davet eden birinin hikmetle davet etmesi lazım; yani Allah’ın muradına uygun, muhatabını tanıyarak ona Hz. İnsan nazarıyla nazar ederek onu davet etmesi lazım. Sen Hz. İnsanı davet ediyorsun, sen bu daveti Allah adına yapıyorsun, çok dikkatli olman lazım.

Allah adına Allah’a nasıl davet edilir?

Allah’ın güzelliğine, Allah’a halife olmaya davet edilir. Onun yeri ona tanıtılır ve ona nasıl durması gerektiği öğretilir. Hikmetle davet böyledir. Bunu yaparken en güzel şekilde davet etmek gerekir.

En güzel şekilde ne demektir?

En güzel konuşan Allah’sa onun kelamıyla, ayetleriyle davet etmek, demektir. Yoksa o davet edenler kendi kendine şiir gibi konuşmuşsa bu hiçbir işe yaramaz. Bu, hikmetle davet değildir. Ya da onu küçümseyerek; “sen bilmiyorsun, dur ben sana öğreteyim” demek de hikmetle davet değildir.

Allah, Hz. Musa (a.s.)’ı Firavun’a gönderirken ne dedi; “Ona yumuşak söz söyle, ona güzel söz söyle, güzel muamelede bulun.”597 Muhatabın Firavun’dan daha kötü değildir. Bakıyorsun biri namaz kılmıyor diye onu öyle küçümsüyor ki; “sen namaz kılmıyorsun, senin durumun şöyledir” diye hüküm veriyor. Hiç kimsenin bir başkasını ne olursa olsun küçümsemeye hakkı yoktur.

Önce iman, sonra ahlak, sonra ibadet!

Eğer bizde iman yoksa gece gündüz ibadet yapsak bile Allah onu kabul etmez. Önce iman lazımdır. İman etmeden amel etmeye, ibadet yapmaya çalışırsak bu bize bir şey kazandırmaz. Çocuklarımıza imanı öğretmeden amel yaptırmaya çalışıp; “hadi namazı kıl” dersek bu doğru olmaz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “çocuklarınızı yetiştirirken onlara ilk olarak “lâ ilâhe illallah” dedirtin sonra onları bırakın, korkmayın, onlara (manevi olarak) bir şey olmaz”598 buyurdu.

Birine önce lâ ilâhe illallah; “Allah’tan başka ilah yoktur” dedirtmek lazım. İlah Allah’tır, seni seven, sevilmeye, hesabı yapılmaya, rızası kazanılmaya layık olan Allah’tır. Önce bir “lâ ilâhe illallah” dedirt, sonra bırak o, namazı beş vakit değil on vakit de aşkla, muhabbetle kılar. Kıldığı namaz miraç olur. Yoksa zorla, sıkıntıyla kıldırırsan hikmeti, Allah’ın muradını anlamadığı için iki gün kılar, üç gün kılmaz, ya da seni gördüğünde kılar, görmediğinde kılmaz.

Birilerine zorla ibadet yaptırırsak Allah onu kabul eder mi?

Etmez. Birine ibadetleri zorla yaptırmak o adamı münafık yapmak demektir. Böyle yaparak hiç farkında olmadan onu Allah katında münafık konumuna sokarsın. O daha önce cahilken şimdi ise sen zorladığın için münafık olmuştur. Eğer cahilse, bilmiyorsa, Allah’ı sevememişse tanımadığı içindir. Allah’ı tanısa sever ve gerekeni de yapar. Önemli olan; senin, rabbini ona tanıtmak için ne yaptığın ve Allah’ı ona nasıl tanıttığındır.

Allah hepimizi Allah’ın Hakîm ismine iman edenlerden, hikmeti bahşettiği kullarından eylesin! Hikmetle bakıp, hikmetle anlayarak hikmetle yaşayanlardan eylesin! Allah bizi zalimlerden, hikmetten mahrum olanlardan eylemesin!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Buhârî, İman, 1; Müslim, İman, 1 ↩
  2. Müslim, İman, 69 ↩
  3. Bakara /165 ↩
  4. Hicr /23 ↩
  5. Buhârî, İman, 1; Müslim, İman, 1 ↩
  6. Bakara /200 ↩
  7. Tevbe /111 ↩
  8. Zuhruf /44 ↩
  9. Nisa /41 ↩
  10. Nur /18, Hucurat /8 ↩
  11. Lokman /27, Fetih /7, Maide /38, Teğâbun /18 ↩
  12. Hicr /29 ↩
  13. Lokman /20 ↩
  14. Bakara /269 ↩
  15. Bakara /257 ↩
  16. Hucurat /14 ↩
  17. Tirmizi, Zuhd, Bab 13, Hadis No: 2320; İbn Mâce, Zuhd, Bab 3, Hadis No: 4110 ↩
  18. Mü’min /39 ↩
  19. İnşirah /5,6 ↩
  20. Vakıa /83, 85 ↩
  21. Haşr /18 ↩
  22. Nisa /40 ↩
  23. Nisa /79 ↩
  24. Araf /23 ↩
  25. Hicr /39 ↩
  26. Furkan /44, Araf /179 ↩
  27. Mü’minun /106, 108 ↩
  28. Nahl /125 ↩
  29. Tâhâ /44 ↩
  30. Abdurrezzak, Musannef, 4/334 ↩