close

EL HAKÎM 1

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, rabbimizin güzelliğini onun güzel isimlerinden tanımaya, anlamaya çalışıyorduk. Sıra Allah’ın El Hakîm ismine geldi. Nüzul sırasına göre 21. İsim olan El Hakîm, hikmet sahibi demektir.

Hikmet; hükmünde tam isabet eden, her işine hikmetle hükmeden, her şeyi yerli yerinde yaratan ve işini eksiksiz, hatasız, kusursuz yapan demektir. Bununla beraber Hakîm isminin başka bir manası da; Allah her neyi yaparsa yapsın, her neyi yaratırsa yaratsın onun mutlaka bir gayesi, bir amacı ve bir muradı vardır demektir.

Allah hiçbir şeyi boş yere yaratmamıştır, her neyi yaratmışsa onu hak ile yaratmıştır. Hakkın zıddı batıldır, batıl ise boş bir şey demektir. Allah hiçbir şeyi boş yere yaratmamıştır. Bu hem Allah’ın yaratmasında hem de olay ve meselelerde böyledir. Kısaca Allah’ın her işinde mutlaka bir hikmet, bir sebep vardır.

Aynı zamanda hakîm; hükmeden, karar makamı, hükmünü ve kararını hakkaniyetle veren demektir. Hikmet, hakîmin hükmüdür, aynı zamanda hikmet; Allah’ın her şeyi yerli yerinde yaratması demektir.

Allah’ın Hakîm ismi kulda tecelli ettiğinde kul nasıl hâkim olur?

Kul, böyle bir durumda Allah’ın her şeyi yerli yerinde yarattığını anlar ve her şeyin yerini bilir. Özellikle ve öncelikle kendi yerini bilir. Eğer biri kendi yerini bilmiyor, durması gereken yerde de durmuyorsa Allah’ın Hakîm isminden nasibini almamış demektir.

Hakîm isminin zıddı zalimdir. Herhangi bir şeyi yerine koymaz, kendimizi Allah’ın koyduğu yerde anlamaz, orda durmazsak kendimize zulmederiz ve zalim olmuş oluruz. Allah’ın yarattığı her ne olursa olsun, onu yerinde görmez, onu yerine koymazsak ona ve kendimize zulmetmiş oluruz. Mesela; Allah, üzümü hak ile hikmet ile yaratmış ki kulları ondan istifade etsin. Eğer biz üzümü alıp ondan şarap yaparsak üzüme, o şarabı içersek de kendimize zulmetmiş oluruz. Bir de Allah’ın emrine karşı zalim olmuş oluruz. Onun için Allah hiçbir şekilde şer yaratmamıştır, her neyi yaratmışsa o hayırdır; ama kul onu yerinden edince ona zulmetmiş olur, zulüm o zaman meydana gelmiş olur.

Allah, insanı yeryüzünde kendisine halife olsun, ayna olsun diye yaratmıştır. Nasıl ki kul zahiri olarak büyüyor, olgunlaşıp kemale eriyorsa Allah onu manevi olarak da büyüsün, olgunlaşıp kemale ersin diye yaratmıştır. Allah ona kendi ruhundan nefhetmiş, zatıyla sıfatıyla da tecelli etmiştir. Eğer bir kul kendini böyle görmezse kendisine ve insana hikmetle bakmamış olur. Dolayısıyla kendisine zulmetmiş olur. Kime de başka türlü bir nazarla nazar eder ve bakarsa ona da zulmetmiştir. Hangi bakışla bakarsa baksın hikmetle bakmazsa ona zulmetmiştir.

Zulüm sadece dövmek, sövmek ya da herhangi bir şekilde insanların hakkını yemek değildir. Birinin önce insan olma hakkı vardır. Eğer insana Hz. İnsan olarak bakmaz, onu Allah’ın koyduğu yere koymazsak ona zulmetmiş oluruz. Bu zulmü aslında önce kendimize yapmışızdır. Kendimize bu bakışla bakamadığımız için başkalarına da bu şekilde bakamıyoruzdur.

Eğer biri için sadece dünya malı, mevki ve servet kıymetli ise o kişi insana bakarken de böyle bakar. Kimin malı varsa onun nazarında o değerlidir, ona değer verir, onu över, onu sever. Kimin de malı, mevkisi, serveti yoksa onu küçümser.

Bu bakış nasıl bir bakıştır?

Bu bakış hayvani bir bakıştır. İnsana hayvan gibi bakmaktır. Baktığımız insan hangi konumda olursa olsun ona sadece hikmetle baktığımızda, onu doğru okuyup rabbimizin onu koyduğu yerde de onu doğru görür ve anlarız.

Ama önce bakışımızı düzeltip hikmetle bakmayı öğrenmemiz lazım. Hikmetle bakabilmek için Allah ile bakmak gerekir. Allah ile bakmak demek Allah’ın kitabıyla, Kur’an ile bakmak demektir. Bunun için de Allah’ın indirmiş olduğu ayetleri, kâinattaki ayetleri, olayların ve meselelerin ayetlerini okumak gerekir. Bu ayetlerin okunmadan anlaşılması, hikmet sahibi olunması hiç kimse için mümkün değildir. Onun için Allah’ın ilk emri; İkra’ bismi rabbikellezî halak:515 “Seni yaratan rabbinin ismiyle oku”dur.

Rabbinin ismiyle okumak demek Allah ile Kur’an ile Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le bakmak demektir. Biri böyle bakmazsa nefsiyle, şeytanla, vehmiyle, vesveseyle bakar ve hiçbir zaman da hikmetle bakamaz. Allah Kur’an için Yâ sîn. Vel kur’ânil hakîm:516 “Hikmet dolu Kur’an’a and olsun ki” dedi.

Kur’an baştan sona hikmettir. Kur’an’dan mahrum kalanlar hikmetten, Allah’ın Hakîm isminden mahrum kalmıştır. Böyleleri baktığını Allah’a göre göremez, anladığını da Allah’ın anlatmak istediği gibi anlayamaz. Aklına, nefsine, vehmine, şeytana göre anlar.

Allah’ın Hakîm isminden sonra Kâdir ismi gelir. Kâdir demek; takdir eden, hükmeden, her şeye kaderini yazan demektir. Eğer Esmau’l Husna’yı nüzul sırasına göre anlamaz, bir aşağıdan bir yukarıdan anlarsak; bilgimiz, ilmimiz birbirine karışır, onu anlayamayız. Onun için esmaları nüzul sırasına göre anlamaya çalışmak gerekir. Allah’ın Kâdir ismini, takdirini anlamak istiyorsak önce Allah’ın Hakîm ismini; yani Allah’ın her işini bir hikmetle yaptığını ve her işinde bir muradı olduğunu anlamak gerekir.

Önce Allah’ın Hakîm isminin geçtiği ayetlerden bir kısmını anlamaya çalışalım sonra Allah’ın hikmeti nasıl tecelli eder, hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah! Allah’ın Hakîm ismi Kur’an-ı Kerim’de 91 defa geçer.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Sebbeha lillâhi mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde, yerlerde her ne varsa hepsi Allah’ı tesbih eder.” Tesbih, “sebehe” kökünden gelir. “Sebehe” akmak, hareket etmek demektir; yani hepsi Allah yolunda Allah’ın emrettiği gibi hareket eder demektir. Ay, Güneş, yıldızlar, galaksiler, insanlar ve bütün varlık Allah’ı tesbih eder. Bunlar istese de istemese de Allah’ın kendisine çizdiği yoldan dışarı çıkamazlar; ama Allah, insana irade ve tercih hakkı vermiştir. Bu yüzden insanın kazanması ya da kaybetmesi onun kendi tercihi iledir.

Ve huvel âzîzul hakîm:517 “O, aziz ve hakîmdir.” İzzet sahibi, kudret sahibidir, onun her işi mükemmeldir; çünkü o hakîmdir. Allah’ın her işte bir muradı, bir gayesi, bir amacı vardır. Her neyi ki görüyor, yaşıyorsak mutlaka hepsinde Allah’ın bir hikmeti, bir muradı vardır. Bize düşen; Allah’ın hikmetini, muradını anlamaya çalışmaktır.

Tenzîlul kitâbi minallâhil azîzil hakîm:518 “Kitabın indirilmesi aziz ve hakîm olan Allah tarafındandır.” Bu kitabı indiren Allah aziz ve hakîmdir. Her işi eksiksiz, noksansız, mükemmel olup bütün şeref de kendisine aittir ve o hakîmdir.

Allah’ın bu Kur’an’ı indirmesinde bir muradı vardır. Bunu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve sahabenin üzerinden anlamak gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz peygamber olmadan, ona Kur’an inmeden önce o, diğer insanlar gibi sadece insandı; ama ahlak itibariyle azim bir ahlakı vardı ve insanlar bu yüzden kendisine; “Muhammed-ul Emin” diyordu.

Ama Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e Kur’an’ı indirip onu Kur’an ile terbiye edince o, âlemlere rahmet oldu. Kur’an inmeyene kadar kendi halinde biriydi ve hiç kimseye hiçbir şey anlatmamış, hiçbir şekilde de “peşimden gelin” dememişti. “Ben rabbimin rızasını nasıl kazanırım” deyip bir tek kendi hesabını yapardı. İbadetini ve tefekkürünü bu niyetle yapar, kendine göre, bildiği ve öğrendiği kadarıyla doğru yapmaya, güzel yapmaya çalışırdı.

Ama Allah, Kur’an’ı ona indirip onu Kur’an ile terbiye edince işte o zaman Resulullah (s.a.v.) Efendimiz âlemlere rahmet oldu. Bununla beraber ona emin adını verenler bundan sonra Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “deli, yalancı, sihirbaz, kâhin” dediler. Niye? -Allah’a davet ettiği için. Aynı şekilde bütün sahabeler için de bu böyledir. Onlar daha önceki hayatlarında en kötü durumdayken, her türlü zulmü hem kendine hem de başkalarına yaparken Kur’an ile terbiye olunca ne oldular? -Gökteki yıldızlar gibi oldular.

Bir kavim Allah’ın kitabından, Kur’an’dan yüz çevirmişse kendine zulmeder, birbirlerine zulmederler.

Neden böyle yaparlar?

Hikmeti kaybettikleri, Allah’ın muradını anlamadıkları, Allah ile bakıp Allah ile anlamadıkları için böyle yaparlar. Sahabenin hepsi de hikmet sahibiydi. Kim Allah’ın vahyinin bilgisine ne kadar sahipse o, o kadar hikmet sahibidir; çünkü Allah hikmeti vahyiyle, ayetleriyle verir ama sadece indirdiği ayetlerle değil, Allah her şeyi bir ayet diye tanıtıp takdim etmiştir. Kâinatta her ne varsa hepsi birer ayettir. Hepsi Allah’ı, Allah’ın kudretini, güzelliğini, ikramını anlatır.

Yâ sîn. Vel kur’ânil hakîm:519 “Hikmetle dolu olan Kur’an’a and olsun ki!”

Allah Kur’an’a da “hakîm” dedi. Bu, Allah’ın muradı Kur’an’da tecelli etmiş demektir. İnsan ancak Allah’ın vahyiyle, ayetleriyle hikmet sahibi olur, hakîm olur. İnsan hakîm olduğu kadarıyla, hikmet sahibi olduğu kadarıyla Allah’ın hikmetini anlar. Ne kadar hakîmse o kadar anlar, ona göre yaşar, ona göre muamele eder. Önce hikmetle kendine bakar kendini anlar, kendini tanır. Varlığa bakar imtihanı anlar. İmtihanı Allah nasıl emretmişse öyle kazanmaya çalışır. Bütün varlığa hikmetle bakar, Allah’ın muradı nedir bunu anlar. Dolayısıyla rabbini tanımış olur; yani kulun hikmeti ne kadarsa Allah’ı tanıması, marifeti de o kadardır.

Mesela; Yasin Suresi’ni genelde ölülerimize okuruz ya da cuma akşamları okuyup sevabını vefat edenlere hediye ederiz; ama Allah, Kur’an’ı dirilere hikmet ehli olsunlar diye göndermiştir. Vefat edenler hikmet ehli olamaz. Allah onlara bir süre tanımış, bir ömür takdir etmişti, onlar da o ömrü tamamlayıp vefat etti. Ölen kişinin mezarının başında Yâ sîn. Vel kur’ânil hakîm dersek ve o, hikmetten nasibini almamışsa ona ne anlatabiliriz!

Hikmetin devamı vardır. Allah bu hitabı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapar; Yasin. Vel kur’ânil hakîm. İnneke leminel murselîn:520 “Muhakkak ki sen gönderilmiş olan resullerdensin” yani Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e; “sen benim resulümsün” demiştir.

Alâ sırâtın mustakîm:521 “Sen sırat-ı müstakim üzeresin.” Dosdoğru yoldasın, cennete giden, bana gelen yoldasın, dedi Allah. Eğer biz de ona tabi olursak biz de sıratı müstakimdeyiz ve biz de cennete, Allah’a gidiyoruz demektir.

Sonra Allah Tenzîlel azîzir rahîm:522 “Bu, rahim olan Allah’ın indirdiği kitaptır” dedi. Hikmetle dolu olan bu kitap rahim olan rabbinin indirdiği kitaptır. Bu ayet; senin rabbin rahimdir, o her neyi yapıyorsa onun bir muradı, bir hikmeti vardır, o mutlaka rahmetinin eseridir ve ona itiraz etme, anlamına gelir.

Li tunzira kavmen mâ unzire âbâuhum fe hum gâfilûn:523 Bu hikmet dolu Kur’an’ı sana niye indirmiştir? “Babaları da bu şekilde uyarıldı fakat onlar gafillerden oldu. Sen de bununla kavmini uyar, onlara inzar et, onlara haber ver” diye indirilmiştir. “Eğer bu kitabın hikmetini anlamaz, seni Allah’ın resulü, örnek ve rehber olarak kabul etmezlerse sıratı müstakimi kabul etmemişler, doğru yola girmemişlerdir. Geçmişteki atalarının, babalarının uyarıldığı gibi sen de onları uyar. Kabul eden eder, etmeyen etmez” dedi.

Şimdi biz bunları ölüye söyledik, ölü bundan nasıl istifade edecek! Vefat eden kişi için iş işten geçmiştir. O kazanmışsa kazanmış, kaybetmişse kaybetmiştir zaten.

Onun için Kur’an’ı ölüye değil diriye okumak lazım. İmam da ölüyü yıkayan değil diriyi yıkayandır. Eğer imam diriyi şirkinden, küfründen, nifakından, günahından temizleyemiyorsa o nasıl bir imamdır!

Lekad hakkal kavlu alâ ekserihim fe hum lâ yu’minûn:524 “Onların üzerine söz hak olmuştur, onlar iman etmiyor” dedi Allah. Onlara hangi söz hak olmuştur? -Tabi ki Allah’ın sözü.

Peki, Allah’ın sözü nedir?

Allah’ın sözü Kur’an’dır. “Şunu şöyle yaparsan cennete gidersin, bunu böyle yaparsan cehenneme gidersin, şunu şöyle yaparsan en büyük nimetlere nail olursun, bunu böyle yaparsan gazabıma uğrarsın” dedi. Hak olan söz bu sözdür, Allah’ın sözüdür. Biz onu dinlemeyip gerekeni yapmazsak Allah’ın sözü üzerimize hak olur, azap sözü, gazap sözü üzerimize hak olur.

Fe in zeleltum min ba’di mâ câetkumul beyyinâtu: “Size gelen beyyinelerden sonra (size gelen ayetlerden, bunca delilden sonra) eğer siz zillete düşerseniz” Fa’lemû ennallâhe azîzun hakîm:525 “Bilin ki Allah aziz ve hakîmdir.” Allah’ın sizin iman etmenize ya da hakta olmanıza ihtiyacı yoktur. Size gelen bunca beyyinelerden, delillerden ve ayetlerden sonra siz Allah’ı dinlemez, ayetlerine itibar etmezseniz zillete düşer, zelil olursunuz.

Zelilin karşılığı aziz olmaktır. Allah aziz ve hakîmdir. Kim Allah ile beraber olur, Allah’ın sözünü, kelamını dinler ve Allah’a itaat ederse o aziz olur. Allah onu aziz, şerefli, hakîm, hikmet sahibi kılar. Neye karşılık? -Allah’ın kelamını dinlemeye karşılık, Allah’ı ciddiye almaya karşılık.

Ud’u ilâ sebîli rabbike: “Sen rabbinin yoluna davet et.” Bil hikmeti vel mev’ızatil haseneti: “(Rabbinin yoluna) hikmetle davet et! En güzel öğütle, en güzel vaazla, nasihatle davet et.” Ve câdilhum billetî hiye ahsen: “Onlarla mücadeleyi en güzel şekilde yap!” En güzel mücadele nasıl yapılıyorsa öyle yap. İnne rabbeke huve a’lemu bi men dalle an sebîlihî: “Muhakkak ki senin rabbin kendi yolundan sapanı en iyi bilendir.” Ve huve a’lemu bil muhtedîn:526 O, hidayette olanları da bilendir.”

Allah bilir. Peki, kullar da bilir mi? -Elbette ki bilir.

Kullar bunu nasıl bilir?

Biri; Allah’a, Allah’ın kelamına, Kur’an’a, Allah’ın resulüne uyduysa hidayette, uymadıysa delalettedir. Bir de “Rabbinin yoluna hikmetle, en güzel nasihatle ve en güzel nasıl davet ediliyorsa öyle davet et” dedi.

En güzel daveti kim yapar?

Allah yapar, Allah en güzel daveti yapmıştır. Bu durumda yapılması gereken daveti sahibine bırakmaktır; yani öyle kendi kendimize değil, Allah’ın ayetleriyle davet etmektir! Daveti Allah’ın yaptığı gibi değil de kendi istediğimiz şekilde yaparsak kendi sözümüzü Allah’ın kelamının önüne koymuş oluruz.

Davet eden en güzel şekilde, hikmetle davet edecekse onun önce hikmet sahibi olması gerekir. Hikmet sahibi olmayan biri nasıl hikmetle davet edebilir! Davet edenler bu yüzden en güzel şekilde Allah’a davet edemiyor. Maalesef kendisini cennetlik görüp, karşısındakini de kâfir ve müşrikmiş gibi görüp öyle davet ediyor. İnsanın davet ettiği kişi kâfir de olsa, müşrik de olsa böyle bir davet hatadır.

Allah Hz. Musa’ya; “harun’la beraber gidin Firavun’u davet edin”527 dediğinde ona davet etme şekli olarak; kav-lu leyin:528 yani “yumuşak söz söyle” dedi. “Sen Firavun’sun, sen kâfirsin, sen şöyle zalimsin de” demedi. “Yumuşak söz söyle, güzel söz söyle, edeple, en güzel şekilde hikmetle davet et” dedi.

Onun için Allah’ın yoluna davet edecek bir davetçinin mutlaka hikmet sahibi olması gerekir. O; rabbini tanımamışsa, rabbinin hakîm oluşunu, rahman ve rahim oluşunu tanımamışsa, Allah’ın, kulları üzerindeki muradını bilmiyorsa, karşısındakinin güzelliğini anlamamış, karşısındakine Hz. İnsan olarak bakamıyorsa o, davet yapamaz, daveti beceremez.

En güzel şekilde davet edebilmek için önce güzel olmak gerekir. Allah’ın güzelliğiyle güzel olmak gerekir. Kişi güzel olur, hikmet ehli olursa bu durumda güzel şekilde, hikmetle davet edebilir. Yoksa hikmetle davet edemez. En güzel söz neyse onu söyleyemez. Güzel sözü bilmez çünkü. Güzel söz, güzel kelam Allah’ın sözü, Allah’ın kelamıdır.

En güzel mücadele nasıl yapılıyorsa; “mücadeleni öyle yap” dedi Allah. En güzel mücadele nasıl yapılır?

Eğer kul bilmiyor, küfürde, nifakta ısrar ediyorsa bu durumda davet edenin en güzel sözle en güzel mücadeleyi yapması gerekir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz daveti nasıl yapmışsa öyle yapması gerekir. Onun için hikmet ehli ve rahmet ehli olması gerekir. Bir düşman gibi değil, onu küçümser gibi değil! O kazansın, şeytanın elinden kurtulsun diye mücadeleyi yapması gerekir. Elbette ki bu mücadeleyi yaparken davet edenin de içinin yanması lazım. Bununla beraber o en güzel daveti, mücadeleyi Allah’ın huzurunda olduğunu unutmadan yapman lazımdır. Rabbinin huzurundasın ve onun yoluna davet ediyorsun. Bu yüzden onun yoluna onunla, onun kelamıyla davet etmen lazım. Yoksa o davet en güzel davet, hikmetli davet olmaz.

Yu’til hikmete men yeşâu: “Allah hikmeti dilediğine (dileyene) verir.” Allah Hikmeti neyle verir? -Kelamıyla, Kur’an ile hikmet dolu kitapla verir. Ve men yu’tel hikmete: “Allah kime hikmet verirse” Kad ûtiye hayran kesîrâ: “Ona pek çok hayır vermiştir.” Allah eğer pek çok hayır dediyse, bu durumda Allah bir şeye çok dediyse ona hayır verdiğini anlamak gerekir. Allah’ın bir ismi de Hayr’dır. Dolayısıyla hikmet ehlinden sadece hayır meydana gelir. Onun bakışı, konuşması, işi, ameli, her şeyi hayırdır.

Neden dolayı? -Allah ona hikmet verdiğinden dolayı.

Ve mâ yezzekkeru illâ ulûl elbâb:529 “Bunu ancak gönül sahipleri anlar.” Gönlünü çalıştırmış olanlar, gönlüyle, ruhuyla, Allah ile bakanlar bunu anlar. Gerisi bunun böyle olduğunu anlamaz. Ne hikmet ehlini tanır, ne hikmeti bilir, ne de hikmetin Allah katındaki değerini bilir. Sadece işin zahirine bakar, öyle zanneder.

Kur’an’ın bir lafzı, bir de manası vardır. “Elhamdulillah” dediğimizde bu Kur’an’ın lafzı, “hamd Allah içindir” dediğimizde ise Kur’an’ın manası olur. Bir de bunun hikmeti vardır. “Hamd Allah içindir ne demektir?” Bunu anladığımızda hikmetini anlarız. Yoksa sadece manasını anlarsak bu okuma hikmet dolu kitabı okumak olmaz. Allah bizden bunun hikmetini anlamamızı istiyor. Kur’an’ın hikmetini anlamak için de gönül ehli olmak gerekir.

Ve lev lâ fadlullâhi aleyke ve rahmetuhu: “Eğer Allah’ın fazileti ve rahmeti senin üzerinde olmasaydı” Le hemmet tâifetun minhum en yudıllûke: “Onlardan bir taife seni delalete düşürmeye çalışmışlardı.” Ve mâ yudıllûne illâ enfusehum: “Onlar seni delalete düşüremezler ancak kendi kendilerini, kendi nefislerini delalete düşürürler.” Ve mâ yadurrûneke min şey: “Hiçbir şeyle onlar sana zarar veremezler.” Ve enzelallâhu aleykel kitâbe vel hikmete: “Çünkü Allah senin üzerine, sana kitabı ve hikmeti indirmiştir.”

Eğer Allah birine kitabı ve hikmeti indirmişse ne kimse onu delalete düşürebilir, ne de herhangi bir şekilde ona zarar verebilir. Biri Allah’ın kitabına, vahyine sarılmışsa Allah ona hikmeti verir, böylelikle hiç kimse ona zarar veremez ve onu delalete düşüremez.

Ve allemeke mâ lem tekun ta’lem: “Ve Allah sana bilmediklerini öğretmiştir.” Ve kâne fadlullâhi aleyke azîmâ:530 “Ve gerçekten Allah’ın fazileti (fazlı) senin üzerinde azim olmuştur.” Eğer biri fazilete ermek istiyorsa kitaba ve kitabın hikmetine sarılmalıdır. O zaman Allah’ın fazileti onun üzerinde büyük olur, azim olur.

Ve mâ erselnâ min resûlin illâ bi lisâni kavmihî: “Hiçbir resul yoktur ki biz onu kavminin lisanıyla göndermemiş olalım.” Hangi resulü bir kavme gönderiyorsak onu onun lisanıyla konuşsun diye göndermişiz. Li yubeyyine lehum: “Onlara beyan etsin, anlatsın diye.” Neyi anlatsın? -Allah’ın kelamını anlatsın diye.

Fe yudillullâhu men yeşâu: “(Bununla beraber) Allah dilediğini delalette bırakır.” Eğer biri delalette kalmak isterse Allah’ın resulünün Allah’ın kitabını beyan etmesi ona fayda vermez. Niye? -Çünkü tercihini delalete yapmıştır. O, delaleti dilerse Allah da onu delalette bırakır, dedi.

Ve yehdî men yeşâ: “Allah dilediğini hidayete erdirir.” Kim de hidayeti dilerse Allah da onun hidayetini diler ve ona hidayeti verir. Ve huvel azîzul hakîm:531 “Allah aziz ve hakîmdir.” Allah neden herkese zorla hidayet vermiyor diyecek olsanız; o azizdir, bütün şeref ona aittir ve onun hiç kimsenin hidayetine, imanına ihtiyacı yoktur. Bunu böyle yapması onun hikmetindendir, hakîm oluşundandır. Onun bir muradı vardır ve onu tanırsan muradını anlarsın.

Kemâ erselnâ fîkum resûlen minkum: “Sizin içinizden sizin gibi birini resul olarak gönderdik.” Yetlû aleykum âyâtinâ: “Size ayetlerimizi okusun diye.” Ayetlerimizi okuması için sizin içinizden sizin gibi bir resul seçip gönderdik. Ve yuzekkîkum: “Sizi tezkiye etsin, temizlesin diye.” Gönlünüzü küfürden, şirkten, nifaktan temizlesin diye. Ve yuallimukumul kitab: “Size Allah’ın kitabını öğretsin diye.” Vel hikmet: “Bir de size hikmeti öğretsin diye.” Ve yuallimukum mâ lem tekûnû ta’lemûn:532 “Bir de size bilmediklerinizi öğretsin diye.”

Allah, resullerini bize ayetlerini okusun, kitabı öğretsin, hikmeti öğretsin, bizi tezkiye edip temizlesin ve bir de bize bilmediklerimizi öğretsin diye göndermiştir.

Allah’ın resulleri gelip gitti, bize bunu kim yapacak, bunu yapacak biri var mıdır? Eğer bunu yapacak biri yoksa Allah’ın bu ayetleri hükümsüz mü kaldı, bu ayetlerin hükmü geçerli değil midir, denilirse doğru olur mu? -Elbette ki olmaz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den sonra bu işi kimler yapar?

Kıyamete kadar Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in varisleri bunu yapmaya devam eder. Hem de ne bir eksik, ne bir fazla yapar. Peygamber varisleri olmazsa ne olur? -Zulüm olur. Eğer biri; “bu zamanda böyle bir durum söz konusu değildir” derse Allah’ı zulümle itham etmiş olur. Şu anda da Allah’ın ayetlerini okuyan, nefsimizi tezkiye eden, kitabı, hikmeti, bilmediklerimizi öğreten peygamber varisleri vardır ve kıyamete kadar da var olmaya devam edecektir.

Yoksa hesap günü ne deriz?

Ya rabbi! Kendisinden öğreneceğim, nefsimi tezkiye edecek kimse yoktu. Bununla beraber benim gücüm nefsime yetmiyordu; senin resul gönderdiğin kavimler bunu yaptı; ama bize resul gelmediği için kitabı, hikmeti, bilmediklerimizi öğrenemedik, bizim ne suçumuz var? Dersek yerinde olmaz mı? -Tabi ki olur.

Ama kıyamete kadar peygamber varisleri bütün bunları yapmaya devam ederler. Yeter ki biz öğrenmeye, anlamaya, kazanmaya, nefsimizi temizlemeye, tezkiye etmeye çalışıp Hz. İnsan olmayı tercih edelim. Eğer tercih etmezsek rabbimizin buyurduğu gibi; “delalette kalmak isteyenleri delalette bırakırız, hidayete ermek isteyenleri de hidayete erdiririz” ayetine mazhar oluruz.

Mâ yeftehillâhu lin nâsi min rahmetin: “Allah insanlara rahmetinden her neyi açarsa” Fe lâ mumsike lehâ: “Hiç kimse onu tutamaz.” Allah; “ben bir kuluma, insanlardan birine rahmetimi açarsam hiç kimse ona mani olamaz, onu tutamaz” buyuruyor. Ve mâ yumsik fe lâ mursile lehu min ba’dih: “Ama Allah rahmetini açmaz, indirmezse, rahmetini tutarsa bundan sonra kim onu açabilir?” Hiç kimse onu açamaz. Sizin her şeyiniz Allah iledir, dedi.

Rahmete ermek istiyorsan senin bu rahmeti Allah’tan alman lazımdır. Sebeplere bakıp ya da kendine göre “bu bana merhamet eder, ikram eder” dediğin kimseler sana merhamet edemez, ikram edemez. Kerim olan, ekrem olan, rahim olan Allah’tır; ama Allah rahmetini, keremini bir vesileyle yapar. Senin gözünü, gönlünü Allah’tan ayırmaman lazım. Allah rahmetini tutarsa bütün dünya bir araya gelse sana rahmet edemez. O, rahmetini tutarsa bundan sonra kim onu açabilir? Ve huvel azîzul hakîm:533 “O aziz ve hakîmdir.”

İnnellezîne âmenû ve amilûs sâlihâti lehum cennâtun na’îm:534 “İman edip salih amel işleyenler için nimet cennetleri vardır.”

Hâlidîne fîhâ: “Onlar orada ebedi olarak kalırlar.” Va’dallâhi hakkâ: “Allah’ın va’di haktır.” Ve huvel azîzul hakîm:535 “O, aziz ve hakîmdir.”

Ve huvellezî fîs semâi ilâhun ve fîl ardı ilâhun: “O göklerde de yerlerde de ilahtır.” Ve huvel hakîmul alîm:536 “O, hakîm ve âlimdir.” Her işini bir hikmetle yapandır. O, ne yaptığını bilendir.

Eğer ayet “alimul hakîm” olarak gelseydi; “Allah her şeyi bilendir ve her şeyi hikmetle yapandır” anlamına gelirdi ama “Allah hakîm ve âlimdir” dediği için Allah her şeyi hikmetle yapar; çünkü Allah ne yaptığını biliyor manasına gelir.

Allah niye böyle tehdit ederek bizi uyarıp ikaz etti? “O; göklerde İlah’tır, yerlerde de İlah’tır” kısmından neyi anlamamız gerekir?

Demek ki Allah’ın kulları Allah’ı gökte ilah olarak kabul ediyor ama yerde ilah olarak kabul edemiyor. “Allah benim hayatıma karışmasın, ben ailemde nasıl hareket edeceğimi, çocuklarıma nasıl muamele edeceğimi biliyorum. Onu dinlemek zorunda değilim. Nasıl kazanacağıma, malımı istediğim gibi nasıl harcayacağıma ben karar veririm; çünkü o, benimdir” demiştir. Eğer biri Allah’ı dünya hayatına karıştırmazsa, “Allah benim dünya hayatıma müdahale eder, hayatımın her anında söz hakkı Allah’ındır” demezse “Allah, gökte İlahtır ama yerde İlah değildir” demiştir.

Göklerde de yerde de ilah olan odur. O, hakîmdir ve âlimdir. Her neyi emretmişse bizim için o hayırdır, bunda bir hikmeti vardır. O; bizim ne yaptığımızı, bize neyi emrettiğini, neyi tavsiye ettiğini, bizi neyden men ettiğini bilir. Bu yüzden Allah’ın vahyi karşısında “ben biliyorum” demememiz lazım.

İnnemât tevbetu alâllâhi lillezîne ya’melûnes sûe bi cehâletin: “Allah’ın kabul edeceği tövbe o tövbedir ki cehaletle bir yanlış, bir günah işlenmiş” Summe yetûbûne min karîbin: “Sonra fazla geciktirmeden bunu anladığında hemen tövbe edenin tövbesidir.” Allah böyle yanlış yapanların tövbesini üzerine almıştır.

Fe ulâike yetûbullâhu aleyhim: “Allah da onlara tövbe eder.” Tövbe etmek “ya rabbi tövbe” demek değilmiş. Tövbe dönmek demektir. Kul; “ya rabbi yanlış yaptım, sana döndüm” derse Allah da ona döner ve onu kendine döndürür. Ve kânallâhu alîmen hakîmâ:537 “Allah âlim ve hakîmdir.” Allah, kulunun yanlış yapacağını da biliyordu; ama buna müsaade etti.

Neden?

Çünkü o, hakîmdir, onun bir muradı vardır. Bir kul günah işlediğinde Allah buna müsaade eder; ama sonra o kul rabbine döner ve o da onu affeder. Hayat bir okuldur, öğrenmekten ibarettir. Allah tattırarak öğretir.

Öyle ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu;

- Öyle kullar var ki günah işler Allah’a yaklaşır. Öyle kullar da var ki ibadet yapar ibadetiyle Allah’tan uzaklaşır.

Sahabe sordu;

- Ya Resulullah nasıl?

Buyurdu ki;

- Kul bir günah işler öyle bir tövbe eder, öyle bir pişman olur ki başka günahları da onunla beraber bırakır ve terk eder.

Kulun günahına tövbesi onu Allah’a yaklaştırdı, Allah’a yaklaşmasına sebep oldu.

Öyle kullar da var ki ibadet yaparlar, o ibadetleriyle büyüklenir, kibirlenir, kendilerini başkalarından üstün görürler. Bu da onları Allah’tan uzaklaştırır; yani o ibadeti yapmayanları küçümser, kendilerini onlardan büyük görür, kibirlenirler. Bu yüzden ibadetleri onları Allah’tan uzaklaştırır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “kişinin kendini başkalarından büyük görmesi, önde görmesi ona günah olarak, onun cehenneme gitmesi için yeterlidir” buyurdu.

O, isterse başka hiçbir yanlış yapmasın. Kendini başkasının önünde, üzerinde görür, kendini, Allah’a başkalarından daha yakın görürse bu günah olarak ona yeter; yani bu onun cehenneme gitmesi için yeterlidir.

Ve mâ kâne li beşerin en yukellimehullâhu: “Allah’ın hiçbir beşerle konuşması mümkün değildir.” İllâ vahyen: “Ancak bir vahiyle kuluyla konuşur.” Ev min verâi hıcâbin: “Ya da bir perdenin arkasından hitap eder” Ev yursile resûlen: “Ya da bir resul gönderir” Fe yûhıye bi iznihî: “İzniyle ona vahyeder” Mâ yeşâu: “Dilediği gibi.” İnnehu aliyyun hakîm:538 “O, yüceler yücesidir, o hakîmdir.”

O âliyydir, yüceler yücesidir. İnsanın gücü takati onun hitabını anlamaya, dinlemeye yetmez. Allah bir kuluna ancak nasıl hitap eder? Min verâi hıcâbin: “Bir perdenin arkasından.” Mesela; ayeti kerimede Allah Hz. Musa (a.s.)’a; “Sen mukaddes vadi Tuva’dasın, ayakkabını çıkar” sonra İneni enallahu la ilahe illa ena: “Ben Allah’ım, benden başka İlah yoktur (seninle konuşan benim)” diye buyurdu. Hz. Musa (a.s.)’a Tuva’da bir ağaçtan hitap etmesi perdenin arkasından olan hitaptır. Bir melekle, bir resulle vahyetmesi ise ayrıdır. Bir de Allah’ın kuluna birebir vahyetmesi vardır.

Vahiy; sessiz, aynı zamanda süratli demektir. Allah’ın, kuluna vahyi demek o vahyin manasının hızlı ve sessiz bir şekilde gönle inmesi demektir. Allah her bir kuluna vahyeder. Bir de bu vahyi bir ses, bir hitap olarak da yapar ve buna da hatiften bir ses denir. Kul sesin nerden geldiğini anlamaz; ama sesi, hitabı işitir. Bu da perdenin arkasındandır. Bu perde onun gönül perdesidir.

Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, bir melekle (resulle) değil de kendisi vahyederken nasıl vahyeder?

Vahyi onun ruhuna yapar; çünkü ona güç yetirmeye bir tek ruh dayanır. Ve mâ kâne li beşerin en yukellimehullâhu: Dikkat edilmeli ki; “bir beşerle konuşması mümkün değildir” buyurdu. İnsan veyahut Hz. İnsan demedi.

Ama bir insana, Hz. İnsana nasıl hitap eder?

Hitabı onun ruhuna yapar, ruh da o aldığı hitabı gönle nakleder. Gönül ruh ile beden arasındaki bağlantıdır, köprüdür. Kul o vahyi gönül perdesinin arkasındaki ruhtan alır. Evet, onun için Allah her bir kuluna tek tek vahyeder ve hitap eder. Kul o vahyi almıyorsa onu dinlemediği içindir.

Allah’ın bir ismi de Hâyr’dır. Hayırdan gönlümüze her anda ne geldiyse bilelim ki bu, Allah’ın bize vahyidir. Ne zaman önümüze, gönlümüze bir iyilik gelse bu, Allah’tandır.

Diyelim ki biri yere düştü ve o anda onu yerden kaldırmak istedik. Bilmemiz lazım ki Allah bizden kulunu yerden kaldırmamızı istiyor. Sonra peşinden; “onu kaldırmak bana mı kalmış, başkası kaldırsın, şimdi bununla uğraşmayayım” diye bir ses gönlümüze gelirse bilelim ki bu ses de şeytandandır. Allah gönlümüze hayrı vahyetti; ama şeytan bu hayrı işlememize mani olmaya çalıştı. Bu durumda tercih bizimdir ya Allah’ın bize vahyettiğine kulak verir, onu dinler gerekeni yaparız ya da şeytanın bize verdiği vesveseye tabi oluruz. Tercihimiz bu ikisinden biridir; ama her ikisi için de ne diyoruz? -“Aklıma, gönlüme böyle geldi” diyoruz. Peki, bu düşünce aklımıza nerden geldi? Bu vahyin mutlaka bir yerden gelmesi gerekiyor.

Allah, “şeytan, dostlarına vahyeder”539 dedi. Allah ayeti kerimede neden böyle söyledi?

Çünkü onlar hep şeytanı dinliyorlar da onun için. Şeytan ne söylerse öyle yapan onun dostudur; ama Allah’ın vahyiyle temizlenmiş, tertip edilmiş, terkip edilip inşa olmuş bir akıl, bir gönül; şeytanın hilesini, vesvesesini hemen anlar ve görür. “Bu nerden geldi” diye hikmetle bakar. “Ben bunu yaparsam bu hayır mıdır, Allah bundan razı olur mu olmaz mı, yapmazsam bir şey kaybeder miyim, etmez miyim?” diye tefekkür eder ve gereken neyse onu yapar.

İmtihan demek kazanma imkânı demektir. Allah o anda kuluna kazanma imkânı vermiştir ve tercih de onundur. O, ya doğruyu ve güzeli yapar, kazanır ya da yapmaz imtihanı kaybeder. İmtihanı kaybetmek demek kazanma imkânını kaybetmek demektir.

Yukarıda zikredilen ayette Allah’ın isimlerinin hem tenzihi hem de teşbihi vardır. Teşbih anlamak, tenzih ise anlamamak demektir. Allah bu ayette; “benim vahyimi anlayabilirsin ama bir beşerin konuşması gibi anlayamazsın” dedi. Yani hem teşbih hem de tenzih yaptı. “Allah, kullarıyla bir beşer gibi konuşur” diyerek “Allah’ı kullarına benzetme” dedi. Burada da tenzih yaptı.

Allah ayeti kerimede “Âliyyun Hakîm” dedi; yani o yüceler yücesidir ama kullarının seviyesine göre tecelli edip konuşur. Konuşurken ya bir perde arkasından konuşur ona vahyeder, ya da bir melek, bir resul göndererek vahyetmek istediğini kuluna vahyeder. “Ortada durup ‘Allah konuşursa anlaşılmaz’ deme, bununla beraber ‘bir beşer gibi konuşur’ ya da ‘benim aklım bunu alır’ da deme” dedi. Allah’ın hitabı bir hitap gibi, sıradan bir ses gibi gelebilir. Ona hatiften bir ses gelir denir. Bu hitap Allah’a aittir.

Allah bir kula melek gönderip vahyederse ona onun seviyesinde vahyeder; ama Allah kuluna kendisi vahyederse bu vahiy kelimesiz ve harfsizdir. O kul hitabı kulağıyla işitmez, gönlüyle işitir, işiten onun ruhudur. Mesela o anda yüz kişi varsa hitabı bir kişi duymuştur. Niye? -Bir tek ona hitap etmiştir de ondan. Bir de gönül perdesinin arkasından hitabı vardır. Nasıl ki Hz. Musa’ya ağaçtan hitap ettiyse bu durumda gönül ağaç olmuş olur. Bu vahiyde Allah hitabı ruha yapar.

Bu hitabın şekli nasıldır?

Allah bir kuluna bu şekilde hitap ederse kul bütün zerresiyle Allah’ın hitabını işitir. Bunu kulakla işitmez, bütün zerresiyle işitir.

Herhangi bir şeyi anlatırken onu sadece bir bilgi olarak anlatmamak gerekir. Eğer o konuda bir bilgin, bir marifetin, bir müşaheden yoksa Allah onu sana tattırmamış, öğretmemiş, göstermemişse o konuda söz söylemen doğru değildir. Eğer bunu söylüyorsan onu mutlaka marifetle söylemen lazım. Eğer Allah sana hitap etmiş olmasa sen de onu söyler, konuşursan Allah’a iftira atmış, bilmediğin bir konu hakkında konuşmuş olursun.

Ne buyurdu ayeti kerimede; “haydi, siz bildiğiniz konuda konuştunuz ama siz bilmediğiniz konuda da konuştunuz (hatta siz Allah hakkında bile konuştunuz).”540 Allah hakkında bilmiyorsan, Allah’ı tanımıyorsan konuşmaman gerekir.

Allah kendisini tanımayan bir kuluna, perdenin arkasından hitap ederse kul o anda toz duman olur. Peş peşe gelecek iki kelimeyi kaldıramaz; çünkü her zerresi o hitabı işitir, Allah tabiri caizse kuluna onu tattırır. Akılla bunu anlamak mümkün değildir; çünkü o, âliyy’dir, yüceler yücesidir.

İnnellezîne keferû biz zikri lemmâ câehum: “Kâfirler o kimselerdir ki bu zikir onlara geldikten sonra onu inkâr edenlerdir.” Ona karşı nankörlük yapanlardır. Ve innehu le kitâbun azîz:541 “Muhakkak ki o aziz olan, şerefli olan kitaptır.” Allah’ın kitabı aziz ve hakîmdir. Nasıl ki hikmeti ondan alıyor öğreniyorsak aynı şekilde izzeti, şerefi de ondan alıyoruz.

Lâ ye’tîhil bâtılu min beyni yedeyhi ve lâ min halfihî: “Ne önünden, ne arkasından bu kitaba her hangi bir batıl yaklaşamaz, yaklaşmamıştır.” Tenzîlun min hakîmin hamîd:542 “O, hakîm ve hamid olanın indirmiş olduğu kitaptır.” O, hakîmdir, her işi hikmetle yapan, Kur’an’ı hikmetle indirendir. Hamd edilmeye, övülmeye layık olandır. Bunun için Allah’a hamd etmemiz gerekir. Allah’ın Kur’an’ı indirmesine, önünden ve arkasından batılın yaklaşmamış olmasına, içindeki bütün bilgilerin manaların hepsinin hak olduğuna iman edip buna hamd etmemiz lazım.

Ve in yeteferrekâ yugnillâhu kullen min seatihî: Bu ayet boşanmayla ilgili olan ayettir. “Eğer taraflar anlaşamazsa Allah güzellikle ayrılsınlar” diye buyurdu. Allah burada da “eğer onlar ayrılırlarsa Allah kudretiyle her ikisini de kimseye muhtaç etmez, anlaşmıyorlarsa ayrılsınlar” dedi. Biri ötekine sanki onun rezzakıymış gibi muamele etmesin ya da biri öteki için “o benim rezzakımdır, o olmazsa ben aç kalırım” diye düşünmesin. Allah kudretiyle her birini diğerine muhtaç etmez, dedi. Ve kânallâhu vâsian hakîmâ:543 “Allah vasi’ ve hakîmdir.” Allah’ın hikmeti, nimeti, rahmeti ve ikramı geniştir.

Ve kâle yâ beniyye lâ tedhulû min bâbin vâhidin vedhulû min ebvâbin muteferrikah: Hz. Yakup (a.s.) on bir oğlunu Mısır’a gönderirken onlara; “Oğullarım! Hepiniz aynı kapıdan girmeyin. Ayrı ayrı kapılardan girin” dedi. Bunu çocukları nazar olmasın diye söyledi. Ve mâ ugnî ankum minallâhi min şey’: “Ama bir şeyi Allah takdir ederse Allah’tan gelen herhangi bir şeyi de savamam.” Bu, Allah’tan size gelecek olanı bertaraf etmez. Allah neyi takdir etmişse o gelir.

İnil hukmu illâ lillâh: “Hüküm mutlak surette Allah’a aittir.” Yani bütün nazar edenler nazar etse bile hüküm Allah’ındır. Bir hüküm Allah’tan geliyorsa onu kimse bertaraf edemez. Aleyhi tevekkeltu: “Ben ona tevekkül ettim” ona güvendim. Ve aleyhi felyetevekkelil mutevekkilûn:544 “Tevekkül edenler de ona tevekkül etsin.” Güvenenler de Allah’a güvensin. Güvenilmeye, tevekkül edilmeye layık olan Allah’tır. Her konuda her şeyimizi Allah’a emanet edip ona tevekkül etmemiz gerekir; çünkü hüküm Allah’ındır.

Bu ayette ise hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e dolayısıyla “ben iman ettim” diyen bütün kullaradır. Vettebi’ mâ yûhâ ileyke: “Sana her ne vahyolunuyorsa sen ona tabi ol.” Vasbir hattâ yahkumallâh: “Allah’ın hükmü gelinceye (Allah hükmünü verinceye) kadar sabret.” Ve huve hayrul hâkimîn:545 “Allah hükmedenlerin en hayırlısıdır.” Bir tek hayırlı hüküm Allah’ın verdiği hükümdür. Sadece ona uyanların hükümleri doğru ve hayırlı olmuş olur; çünkü hayırlı hüküm sahibi Allah’tır.

Bu ayet bütün mü’minler için geçerlidir. Bize düşen, Allah’ın vahyine tabi olmaktır. Kim Allah’ın vahyine uymuş, kim uymamış, kim ne yapmış bu bizi ilgilendirmez. Bize düşen hikmetle davet etmek sonra Allah hükmünü verinceye kadar da sabretmektir. Allah mutlaka sonunda hükmünü verir. Allah’a tevekkül edip işi ona teslim etmek lazım. Herkesin de bütün âlemlerin de rabbi Allah’tır. Hiç kimse sevdiklerine hidayet veremez. Bize düşen, Allah’ın bize vahyettiğine tabi olup hükmünü bekleyip sabretmektir.

E fe hukmel câhiliyyeti yebgûn: “Onlar cahiliye devrindeki hükmü mü arıyorlar?” Ve men ahsenu minallâhi hükmen: “Allah’tan daha güzel hükmü kim verebilir?” Li kavmin yûkınûn:546 “Bunu ancak yakîn sahibi bir kavim anlayabilir.” Allah’ın hükmünün en güzel hüküm olduğunu yakîn sahipleri anlar. Yakîn sahibi olmak, şuur etmek demektir. Eğer biri yakîn sahibi değilse şuur etmemiş, şuursuzdur demektir.

İnnâ enzelnâ ileykel kitâbe bil hakkı: “Muhakkak ki biz sana kitabı hak ile indirdik.” Li tahkume beynen nâsi bimâ erâkallâh: “Allah’ın sana gösterdiği gibi insanlar arasında onunla hükmet!” Allah’ın sana indirdiği kitapta Allah sana nasıl göstermişse öyle hükmet. Ve lâ tekun lil hâinîne hasîmâ:547 “Hainlerden taraf olma! Hainleri savunma.”

Hangi hitap olursa olsun Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yapıldığında ona iman edenlere de aynı hitap yapılmış demektir.

Tu’me ibn Ubeyrik adında bir sahabe hırsızlık yaparak bir tane zırh çalmıştı. Sonra onu götürüp bir Yahudi’ye emanet bırakıp onun karşılığında bir şeyler almıştı. Sonra bu hırsızlık olayı açığa çıkınca Yahudi onu Tu’me ibn Ubeyrik’ten aldığını söylemişti. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onları çağırdı. Onların her biri kendi savunmasını yaptı. Sahabe dedi ki;

- Ya Resulullah ben mü’minim, bu Yahudi’dir. Bu bana iftira atıyor. Ben oraya zırh bırakmadım. Bana mı yoksa ona mı inanıyorsun?

Bütün deliller Yahudi’nin aleyhineydi, Müslüman haklı görünüyordu. Neticede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz mü’minin lehine hüküm verdi; yani hırsız yahudi olmuş oldu. Bu olay üzerine Allah, “hainlerden yana olma” ayetini indirdi. Sonra Tu’me ibn Ubeyrik denen adam Mekke’ye kaçtı ve dinden dönüp kâfir oldu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hakkında ise olmadık laflar söyleyip iftiralar attı.548

“Ben mü’minim o Yahudi’dir” diyene bak! O kişi niye kâfir oldu? Oysaki tövbe edebilir, “ya Resulullah ben yaptım” diyebilirdi. Eğer biri günahını savunur, günahından yana durursa, yanlış yaptığı halde “ben doğru yapıyorum” derse şeytan onu uçurumdan atar. Allah, “hainlerden yana olma” dedi. Eğer biri haklıysa, ister Yahudi ister müşrik olsun o haklıdır. Haksız olan ister mü’min olsun ister anamız, babamız, kardeşimiz olsun hiç fark etmez, bize düşen haklıdan yana durmaktır. Yoksa hainlerden yana olmuş oluruz.

Allah’ın sana gösterdiği gibi, “Allah’ın sana indirdiği kitapla insanlar arasında hükmet” buyurdu; yani insanlar arasında Allah’ın kitabıyla hükmetmezsek kendi aklımıza, fikrimize ya da birilerine göre hüküm vermiş oluruz ki onu Allah’ın hükmünün önüne, üzerine koymuş oluruz. Allah’tan daha güzel hükmü kim verebilir! Allah’ın hükmünü beğenmezsek bilelim ki biz mü’min değiliz, rabbimizi üç kuruşa satmışız. Dünya menfaatinde ya da herhangi bir konuda eğer Allah’ın hükmünü kabul etmediysek imanımızı sattık demektir. Bu çok önemli bir meseledir.

Mesele menfaat meselesine geldi mi bakıyorsun ki kişi, mü’minim diyen o kimse gibi imanını sattı. Bu olay ayetin nüzul sebebine vesile olan olaydır. Eğer Allah böyle bir imtihana tabi tutmasaydı o kendini herkes de onu mü’min zannederdi. Allah, onun içindekini dışarı çıkarıp onu ona gösterdi.

“Kulum bak! Sen burada yanlış yapıyorsun, sen iman etmemişsin. Benim verdiğim hükmü kabul etmiyorsun. Günahından, yanlışından yana duruyorsun” diye onu ona gösterdi ama o ne yaptı? -Günahının yanında durup günahını savunmayı tercih etti. Kâfir ve müşrik olup gazaba uğrayanlardan oldu. Demek ki iman etmek insanın elinde olan bir tercihtir. Oysaki Allah ona her türlü imkânı, gökteki yıldız olma imkânını vermişti; ama o, hainlerden olmayı tercih etti.

Burada bir de neyi anlamamız gerekir?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz zahiri olarak delillere bakıp hüküm verdi. Hiç kimse, peygamber dahi olsa başka biri için; “o her şeyi biliyor, o her şeyden haberdardır” diyemez. Allah bildirmedikçe hiç kimse hiçbir şeyi bilemez. Yoksa birileri; “benim şeyhim her şeyi biliyor” derse bu küfür olur. Nitekim ona sorarlar; o, senin peygamberinin önünde midir, o, senin peygamberinden daha mı çok biliyor! Kul, Allah neyi bildirirse, neyi öğretirse onu bilir.

Hiç kimse, hiçbir mü’min böyle bir saygısızlık yapamaz. Ne kendini, ne şeyhini, ne de bir başkasını kendi peygamberinin önüne koyamaz. Bu zulümdür, bu bir insanın kendisine yapacağı en büyük zulümdür. Allah ona bir şeyi öğretir, gösterir ve o da bilir, hepsi bu kadar. Öyle her şeyi bilir deyince sen onu âlim ve hakîm olan Allah’a şirk koştun demektir. Allah, peygamberin yaptığını neden bize böyle öğretiyor? -Peygamber de olsa o zahire göre hüküm verir ve Allah öğretmedikçe kimse bir şey bilmez, bilemez, bunu anlamamız için ayetlerle bize bunu öğretiyor.

İlla tensurûhu fe kad nasarahullâhu iz ahracehullezîne keferû sâniyesneyni: “Eğer siz ona yardım etmezseniz bu önemli değil! Hani o küfreden kâfirler iki kişiden biri olarak onu memleketinden çıkarmışlardı.” İz humâ fîl gâri: “Onlar o vakit mağaranın içinde” İz yekûlu li sâhibihî lâ tahzen innallâhe meanâ: “O, kendi arkadaşına, ‘korkma! Allah bizimle beraberdir’ dedi.”

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunu Hz. Ebubekir’e söylüyor. Allah, Hz. Ebubekir için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in arkadaşı, sahabesi dedi. Eğer birileri; “biz ehli beyti seviyoruz. Bu durumda halifelik Hz. Ali’nin hakkıydı. Diğer halifeler Hz. Ebubekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman yanlış yapıp Hz. Ali’nin hakkına tecavüz etmiş, sahibine hakkını teslim etmemişlerdir” derse bu ayete bakması lazım. Allah kimseden ne hayâ eder, ne de sakınır. Ortada bir durum varsa onu olduğu gibi söyler.

Nasıl ki Allah diğer sahabe için “hain” dediyse aynı şekilde Hz. Ebubekir de bir yanlış yapsaydı Allah onun için de böyle bir ayet indirirdi; ama onun için “iki kişiden biri, arkadaşı, sahabesi" dedi. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “sahabesine korkma! Allah bizimle beraberdir” dedi. Ve Allah da beraber olduklarını tasdik etti.

Fe enzelallâhu sekînetehu aleyhi: Allah da onların üzerine sekinetini indirdi.” Ve eyyedehu bicunûdin lem terevhâ: “Onların görmediği ordularla, askerlerle onları destekledi.” Ve ceale kelimetellezîne keferûs suflâ: “O kâfir olanların kelimeleri (sözleri) alçaldı, sefil oldu.” Ve kelimetullâhi hiyel ulyâ: “Allah’ın kelimesi ise yücedir.” Vallâhu azîzun hakîm:549 “Allah aziz ve hakîmdir.”

Mü’minler kardeştir. Kim “lâ ilâhe illallah Muhammedun Resulullah” dediyse o bizim kardeşimizdir. Bizleri kardeş yapan Allah’tır. Böyle mü’minleri mezheplerle, meşreplerle, cemaatlerle, tarikatlarla bölüp parçalayarak onları sanki farklı dinlere mensupmuş gibi görmek ve göstermek şeytanın bu ümmete yapacağı en büyük fitne, vereceği en büyük zarardır.

Mesela bu fitnelerden bir tanesi; Irak’ta Şiilerin camisine bomba atan Sünniler ile Sünnilerin camisine bomba atan Şiilerin içindedir. Bu böyle olmaz. Şeytan tek kelimeyle kardeşleri birbirine düşürüp düşman ediyor. Kim “lâ ilâhe illallah Muhammedun Resulullah” diyorsa o bizim kardeşimizdir. Şeytan bin türlü hile yapar. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den sonraki dönem için “şu haklıydı, bu haklıydı” dedikodusunu yayıp insanın önüne koyar ve insanı kandırmaya, bozgunculuk yapmaya çalışır. Biri ona uyarsa Allah hesap günü ona; “ben öyle mi söyledim, sen böyle mi hikmet sahibi oldun, böyle mi hikmetle baktın” diye sormaz mı? Haddini aşan birilerini ya da Hz. Ali’yi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in önüne koyarak “Hz. Ali’ye uymazsan olmaz” demek hikmetle bakmamaktır, bu yanlış bir bakıştır.

Allah bize Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i örnek göstermiştir. Elbette ki Hz. Ali ilmin kapısıdır.550 Mesela; “hikmet nedir?” diye Hz. Ali’ye soruldu. O da cevap olarak; El hikmetu el Kur’an: “Hikmet Kur’an’dır” dedi. Bütün sahabe bizim için örnek ve önderdir. Birini ötekinden ayırmayalım. Ayırmak doğru değil, ayırmak bizim işimiz değildir. Ayırmak bize düşmez. Herkese düşen, Hz. İnsan olmaya, sahabe gibi olmaya, hangi sahabeyi çok seviyorsak onun gibi olmaya çalışmaktır; ama birini çok seviyoruz diye onu diğerlerinin önüne koymak, onları ölçüp biçip tartmak doğru değildir.

Eğer birileri onları ölçüp tartıyor, onları görmeden, tanımadan eleştiriyorsa, ya da birini diğerinden üstün görüp diğerini küçük görüyorsa “ben hepsinden büyüğüm” demiş ve saygısızlık etmiştir. Her biri Allah katında sahabedir; fakat sahabe deyince böyle toptan hepsini anlamak da doğru değildir. Biraz önce bir tane haini anlattım. Ona da sahabe deniyordu. Böyle değil!

Sahabe; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e gerçekten arkadaş olmuş, her şeyini onun yolunda feda etmiş, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Allah’ın vahyini taşırken onun vahyi altına, taşıdığı o yükün altına omzunu ve başını koyanlara denir.

Sahabelerin her biri Allah katında özeldir. Sen birini ötekinin önüne koyup; “bu bundan daha faziletlidir, daha kerim, daha öndedir” dersen ve bu sözlerin Allah’ın gayretine dokunursa ne olur! Allah, “kulum sana ne, ben sana böyle bir vazife mi verdim! Bu haklıdır, şu haklıdır diyorsun, sen bunu nerden biliyorsun, sen orda mıydın?” derse “yok, efendim falan kitapta böyle yazmış” diyebilir misin, falan kitapta doğru yazıldığını nerden biliyorsun! Onun taraftarı öyle yazmış, ötekinin taraftarı da ötekine göre yazmış; ama Allah sana kitabı, Kur’an’ı vahyetmiştir. Sana düşen, Allah’a uymak, ilmini ve marifetini Allah’tan almaktır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i öğrenmek, tanımak mı istiyorsun, gerçekten sahabeyi anlamak mı istiyorsun, o halde ne yapman gerekir?

Hiç kimsenin hiçbir şekilde tahrif edemeyeceği Allah’ın kitabından anlaman gerekir. Cennete gidenler; Allah’ın resulü, diğer peygamberler ve sahabe bu kitaptadır. Cehenneme gidenlerin hepsi de; Firavun da Nemrut da bu kitaptadır. Allah her birinden tekrar tekrar misaller vermiştir. “And olsun ki bu kitapta her türlü misali anlattık”551 demiştir. Senin amacın Müslüman olmak, iman etmek değildir. Sen başka bir şeyin peşindesin; çünkü iman fedakârlık gerektirir. Kimse öyle konuşarak iman sahibi olmaz. Birilerine taraf olarak ya da taraftarlık yaparak kimse cennete gitmez, gidemez. Sana düşen, Allah’ın ve resulünün tarafında olmaktır. Sahabeler de beşerdir, yanlış yapar, eksik yaparlar ve yapmışlardır. Biri doğru, öteki yanlış yapar, sonuçta onlarda beşerdir.

Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer bir gün Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in huzurunda tartışır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir yere bir vali tayin edecektir, bunun üzerine Hz. Ebubekir der ki;

- Ya Resulullah falanca adam oraya münasiptir.

Bunun üzerine Hz. Ömer de;

- Falan adam daha münasiptir, der.

Hz. Ebubekir, Hz. Ömer’e dönüp;

- Ben ne söylersem bana muhalefet edeceksin öyle mi? Diyerek Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in huzurunda tartışırlar.

Onlar da insan, beşerdirler. Her biri kendine göre güzel yapmaya, doğru yapmaya çalışıyor. Bununla beraber onların Allah’ın rızasını istemekten başka hiçbir arzuları, hiçbir emelleri de yoktur. Onları doğru tanımak gerekir. Onlar canlarını, hayatlarını ortaya koymuşlar, nasıl olur da bir koltuğa, bir mevkiye bakarlar. Böyle şeyleri onlar için düşünmek onlara en büyük saygısızlıktır; ama beşerdirler, birbirlerine ters düşmüşlerdir, bu ayrı.

Mesela Hz. Ömer; “Ali olmasaydı, Ömer helak olmuştu”552 demiştir.

Hz. Ömer’in başı ne zaman sıkışsa Hz. Ali’yi çağırırdı. Neden? -Çünkü Hz. Ali hikmet ehli idi. Sahabe anlatır; Yaş itibariyle Hz. Ebubekir’den küçük olan Hz. Ali mescide gelince oturacak yer yoktu. Hiç kimse de ona yer vermek için yerinden kıpırdamadı. Bunu gören Hz. Ebubekir kendini sıkıştırıp Hz. Ali’ye yer açtı.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki;

- Hikmet ehlinden ancak hikmet ehli anlar.

Hikmet ehlini ancak hikmet ehli olanlar tanır ve onlara layık oldukları kıymeti, değeri verir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ikisine de hikmet ehli dedi. Sahabeyi eleştirmek, küçümsemek imanımıza zarar verir. Sahabeye böyle bakanlar hikmet ehli değildir, hikmetle bakamamış, Allah’ın kendisinden ne istediğini anlamamıştır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadisi şerifinde buyurur; “Allah Kıyamet günü kulunu huzuruna alır ve nimetlerini ona bir bir sayar. Sonra buna karşılık ‘sen ne yaptın?’ diye sorar.” Bir de Allah ayeti kerimede buyuruyordu; “öldüğünüzde varacağınız yer Allah’ın huzurudur.”553 Ölür ölmez daha beden yerdeyken; yani kul daha gömülmeden ruh direkt Allah’ın huzuruna çıkarılır.

Allah ona verdiği nimetleri baştan sayarak; “kulum seni kendi nurumdan yarattım. Zatımdan sana varlık verdim, sıfatlarımdan sana ikram ettim. Benimle gördün, benimle işittin. Bütün bunlar benim sıfatlarımdı, hepsini sana verdim. Kamil insan, Hz. İnsan olasın diye seni dünyaya gönderdim. Manevi olarak büyüyüp Hz. İnsan olasın, ne yaptığını bilip anlayasın diye sana kitap gönderdim. Bir de örnek olsun diye sana peygamber gönderdim. Sonra kazanman için sana dünyada bir sahne hazırladım. O ömrün içinde kazanman için nasıl imkân gerekiyorsa bütün imkânları, imtihanları önüne koydum” der. Kul her defasında “evet ya rabbi!” der. Sonra Allah, kuluna ikram ettiği zahiri nimetlerini sayar. “Şunu şurada şöyle verdim, şunu şöyle ikram ettim,” diye zahiri ikramlarını sayar. En sonunda da ona; “Buna karşılık sen ne yaptın? Haydi, anlat!” der.

Şimdi, Allah’ın hesaba çektiği o kul dese ki; “ya rabbi! Ben falan cemaati savundum, sevdim, filan cemaatten ise nefret ettim, falancanın tarafında durup falan cemaate küfrettim” derse Allah bunun karşılığında; “ben sana git o cemaati mi savun dedim. Sen hiçbir şey anlamadın mı, ben sana böyle mi öğrettim, sana kitabı ve peygamberi gönderip böyle mi anlattım demez mi!”

Şimdiye kadar bu durduğumuz yerde binlerce insan gelip “burası benimdir” demiştir. Şimdi de biz buradayız ve “bu bizimdir” diyoruz; ama bizim değildir. Yüz sene sonra hiçbirimiz burada olmayacağız. Hepimiz Allah’ın huzurunda olacağız. Gelenler de “burası bize aittir” diyecek ama onlara da ait olmayacak. Niye? -Bütün mülk Allah’a aittir de ondan.

Doğru okuyup doğru anlamak gerekir. Eğer biz kendimizi, Allah’ın bizi koyduğu yerden anlamazsak hikmetle bakmamış, hiçbir şey de anlamamış oluruz. Kendi kendimize zulmetmiş oluruz. Bize önce ne lazım? -Bize önce kim olduğumuzu anlamak, yaratan rabbimizin ismiyle okumak, sonra o bizden neyi istiyor, nasıl olmamızı istiyorsa ve bizi nereye koymuşsa orda durmak lazım.

Kerremnâ ben-î Âdem:554 “Allah Âdemoğlunu (insanı) mükerrem kılmıştır.” Şerefli kılmış, ikrama nail kılmıştır. Ahsen’i takvim üzere, en güzel kıvamda, en güzel şekilde yaratmıştır. Bize düşen; kendimizi anlamak, bilmek, tanımak ve rabbimizi tanımaktır. Sonra nasıl yaşamamız gerektiğini Allah’tan, Allah’ın kelamından öğrenmektir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i, diğer peygamberleri de kendimize örnek alıp, onlar gibi yapıp, onlar gibi olmaya çalışmaktır. Yoksa birbirimizle uğraşır, başkalarına şucu bucu dersek şeytana yardım etmiş olur insana da zulmetmiş oluruz.

Allah; “mü’minler kardeştir, öyleyse kardeşlerinizin arasını bulun (kardeşlerinizi barıştırın)”555 dedi. Söz bitti, söz bitmiştir. “Ben şucuyum, ben bucuyum, ben üstünüm, şu üstündür, bu daha üstündür, falancalar daha öndedir” dediğimizde arayı bulmamış, aksine tefrika yapıp fitne çıkarmışız demektir. Allah; “fitne çıkarmak adam öldürmekten daha beterdir”556 dedi. Böyle diyenler kendine Müslümanım diyor; ama onlar Allah’a iman etmemiş, Hristiyan ve Yahudi’dir, mü’minlerle topla oynar gibi oynuyorlar. Onları, mezhep ayrılığı, meşrep ayrılığı diye birbirine düşürüyorlar.

Hatta geçmişte namazda söylenen kelime-i şehadet için parmak kaldırdıklarında; biri, “parmağını şöyle kaldıracaksın” diğeri de “yok böyle kaldıracaksın” dedi ve sırf bunun yüzünden mü’minler birbirini öldürdü. Bu nasıl mü’min olmaktır, böyle mü’min olur mu! İşte doğru bakmadan, hikmetle bakıp anlamadan ‘ben Müslümanım’ dersek sadece Müslüman olduğumuzu, Allah’a teslim olduğumuzu zannederiz.

Ve ellefe beyne kulûbihim: “Allah onların (mü’minlerin) kalplerini birbirine ısındırmıştır.” Onları birbirine sevdirmiştir Lev enfakte mâ fîl ardı cemîan: “Eğer sen yeryüzündekilerin hepsini vermiş olsaydın” Mâ ellefte beyne kulûbihim: “Sen onların kalplerini birleştiremezdin.” Onları birbirine sevdirip kardeş yapamazdın. Bütün dünyayı verseydin bunu yapamazdın; ama Allah bunu yaptı dedi. Ve lâkinnallâhe ellefe beynehum: “Ama Allah onların kalplerini birleştirdi.” İnnehu azîzun hakîm:557 “Muhakkak ki o, aziz ve hakîmdir.”

Eğer mü’minler birbirini sevmiyorsa; Allah onların kalplerini birbirine ısındırmamış, birbiriyle birleştirmemiş, onların arasına sevgisini, muhabbetini de koymamış demektir. Allah onların arasına muhabbeti koymamışsa onlar mü’min olamamış demektir. Allah; “Sen bütün dünyayı vermiş olsaydın bunu yapamazdın” buyurdu.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz mü’minleri anlatırken; “mü’minler bir beden gibidir. Bedende bir organ ağrırsa bütün organlar ondan rahatsız olur, huzursuz olur ve hepsi o organın hizmetinde olur”558 buyurdu.

Onun için eğer mü’minler birbirini sevmiyorsa, aralarında ülfet yoksa kalpleri birbirine bitişik değilse, mü’min kardeşinin acısını hissetmiyorsa bir sorun var demektir. Bir de onu düşman zannediyor, ondan nefret ediyorsa o, iman etmemiş, onda iman yok demektir; çünkü mü’min imanı sever, imanlıyı sever, iman imanı sever. İmanı olmayan imanlıyı neden sevsin! Sevemez.

Allah ayeti kerimede buyurdu; “Kıyamet günü her topluluğu, her ümmeti önderiyle beraber huzura alırız.”559 Allah insanlara birebir, teke tek muamele etmez, topluca muamele eder. Mesela; kahveye giden bir topluluk da bir cemaattir. Kim onları kahveye çekip davet ediyorsa onların önderi odur. Camiye gidenler de, dergâha gidenler de, başka bir işi yapanlar da bir cemaattir. Kimin daha hayırlı olduğunu hep beraber Kıyamet günü göreceğiz.

Allah’ın koyduğu bir ölçü vardır. Kim Kur’an’a, Allah’ın Resulüne ne kadar uymuşsa o, o kadar doğru, o kadar güzel yapmıştır. Nerde olursa olsun, kim ne kadar Allah’ın isimlerinin tecellisine mazhar olmuş, Allah’ın isimleri ne kadar onda tecelli etmişse o, o kadar kâmildir, Allah’ın güzelliğini üzerinde o kadar göstermiş, Allah’a o kadar halife olmuştur.

Eğer bir cemaat, bir topluluk birbirini sevmiyorsa, kalpleri birbirine bütünleşmemiş, birleşmemişse onlar iman etmemiştir. Onun için bizimle olan kardeşlerimiz eğer kardeşinin üzüntüsüne üzülmüyor, sevinciyle de sevinmiyorsa bu durumda kendi imanına bakmalıdır, imanını kontrol etmelidir. Bu durumda aslında onlar benimle iman etmemiş, ya da ben bu işi yapamıyorum ya da o beni dinlemiyor demektir.

Allah; sen bütün dünyayı verseydin bunu yapamazdın ama Allah bunu böyle yapabilir; çünkü Allah muhakkak ki aziz ve hakîmdir. Bütün şeref, bütün güç, kuvvet, kudret Allah’a aittir. Kulum benden neyi hak etmişse ben onu veririm; çünkü ben hakîmim ve benim muradım böyledir” dedi.

Cuma günü mü’minlerin haftalık toplantısı demektir. O gün mü’minler, hangi mü’minin nasıl bir sorunu var, maddi, manevi, bir yardıma ihtiyacı ya da bir hastalığı var mı gibi nedenlerden dolayı bir araya gelmelidir.

Sahabeler anlatıyor, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “eğer bir mü’minin yardıma ihtiyacı varsa yardımına, eğer hastaysa ziyaretine gidelim. Bir sorun sıkıntı varsa gidip hep beraber onu halledelim” derdi. Hatta çoğu zaman birilerini yanına alıp ziyarete kendisi giderdi ya da birilerini gönderip bir bakın ‘bir sorunu mu var’ diye ilgilenirdi.”

İşte mü’min kardeşliği böyledir. Bu yüzden cuma günü eğer haftalık toplantıysa kardeşlerimize her zaman ne diyoruz? -Neyle ilgili olursa olsun bir sorununuz varsa burada söylemeniz gerekir. Hatta söylüyoruz; eğer bir kardeşimizin zahiri olarak evinde yemeği, unu, yağı, şekeri yoksa gelip burada söylemesi lazım. Alabiliyorsak alacağız, alamıyorsak evdekini paylaştıracağız. Bu işin başka bir seçeneği yoktur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “komşusu açken kendisi tok yatan bizden değildir”560 buyurdu. Bu laf havada kalacak bir laf değildir. “Yok, beni ilgilendirmez, bana ne, ben kazanmışım ben niye ona yedirecekmişim” anlayışı yanlış bir anlayıştır. Allah sana kazanma imkânı tanımış, onun rızkını da sen kazanasın diye sana vermiştir. Tabi, bu söylediğim; “Madem öyle biz çalışmayıp yatalım, birileri de bize baksın” manasına gelmemelidir. Allah mü’minleri anlatırken; “onlar zor günde, dar günde, açlık gününde infak ederler, ikram ederler”561 dedi. Onun için kardeş olmak lazım.

Ne buyuruyordu Resulullah (s.a.v) Efendimiz; “cennete giremezsiniz iman etmedikçe, iman etmiş olmazsınız birbirinizi sevmedikçe.”562

Birbirimizi sevmediysek iman etmiş olmuyoruz. İman etmiş misin yoksa etmemiş misin diye bir kendine bak! Bakalım, “lâ ilâhe illallah Muhammedun Resulullah” diyenleri seviyor muyuz yoksa sevmiyor muyuz!

Yalnız burada bir istisna vardır; eğer biri sana düşmanlık yapıyorsa onu sevmek zorunda değilsin. Allah istisnayı böyle yaptı. “Size düşmanlık yapanlar, sizi yurdunuzdan çıkarmak isteyenler müstesna”563 dedi. Onlardan başka hiç kimseye düşmanlık yoktur. Ne kâfire, ne müşrike, ne de Hristiyan’a düşmanlık yoktur, olmamalıdır; yani Allah “kuluma düşmanlık yapma” dedi. Kâfirse kendine kâfirdir; ama seni memleketinden kovup çıkarmaya çalışıyor, sana zulmediyorsa bu hariç dedi. Sen kendini savunacaksın, bu kendini savunmak demektir.

Eğer bir de mü’minin biri bir mü’mine düşmanlık yapmaya kalkışıyorsa onun halini ona göre anlamak gerekir!

Vasbir li hukmi rabbike: “Rabbinin hükmüne sabret.” Rabbin bir konuda hüküm vermişse o hakîmdir, onun bir muradı vardır. Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. Fe inneke bi a’yuninâ: “Çünkü sen bizim gözetimimiz altındasın.” Ve sebbih bi hamdi rabbike hîne tekûmu:564 “Ve kalktığın zaman rabbini hamd ile tesbih et.”

Doğrulduğunda, ayağa kalktığında rabbini hamd ile tesbih et! Bir iş yaptığında, bir işi yapmaya kalktığında, akşam yatıp sabah kalktığında rabbini hamd ile tesbih et! Rabbinin yoluna gir, yürü! Allah’ın sana emrettiği şekilde hayatını sürdür, yaşa ve rabbine hamd et!

Şu ayet Hz. İsa (a.s.)’ın Kıyamet günü Allah’ın huzurunda kendini savunduğu ayettir. Allah Hz. İsa’ya; “sen mi ‘beni ve anamı Allah’tan ayrıca iki ilah edinin’ dedin onlara?” Diye buyurur. Hz. İsa ise cevaben; “Haşa ya rabbi! Sen bundan münezzehsin. Ben hakkım olmayan şeyi nasıl söylerim! Ben onlara sizin de bizim de rabbimiz Allah’tır dedim. Ben içlerindeyken buna müsaade etmedim; ama beni içlerinden aldıktan sonra onlar üzerinde gözetici sendin, onu sen biliyorsun. Onların ne söylediğini ben bilmiyorum (benim hakkımda Allah’ın oğlu mu, ilah mı demişler ben bilmiyorum), onu sen biliyorsun ya rabbi!”565 Dedi.

İn tuazzibhum: “Eğer sen onlara azap edersen” Fe innehum ibâduke: “Onlar senin kullarındır.” Ve in tagfir lehum: “Eğer sen onları mağfiret edersen” Fe inneke entel azîzul hakîm:566 “Muhakkak ki sen aziz ve hakîmsin.”

Mesela bu ayet aslında nasıl biter diye beklenir; Ve in tagfir lehum: “Eğer sen onları mağfiret edersen” Ente ğafurur rahim: “Sen ğafur ve rahimsin” olarak biter diye gelebilirdi; ama öyle söylemedi; “sen aziz ve hakîmsin” bütün şeref sana aittir, senin hikmetinden sual olunmaz ve ben senin işine karışmam” dedi. Sen kâfirler için ebedi cehennemi takdir etmişsin; ama sen bugün “ben affettim” dersen hikmetinden de sual olunmaz, kimse senin muradını, hikmetini de anlayamaz. Sen nasıl istersen öyle de yaparsın, dedi.

İnnemâs sadakâtu: “Sadakalar” Lil fukarâi: “Fakirler içindir.” Vel mesakîni: “Miskinler içindir.” Miskinler fakirden daha fakir, en fakir olanlardır. Vel âmilîne: “Bir de çalışanlar içindir.” O zekâtı toplamada Allah yolunda çalışanlar içindir. Aleyhâ vel muellefeti kulûbuhum: “Bir de kalpleri ısındırılmaya çalışılan insanlar içindir.” Bunlar Yahudi ve Hristiyan da olabilir. Ve fîr rikâbi: “Bir de boyunduruk altında olanlar.” Yani köleler gibi hürriyetini kaybetmiş olanlar içindir. Vel gârimîne: “Borçlular için” Ve fî sebîlillâhi: “Allah yolundakiler için” Vebnis sebîl: “Yolda kalmış (yola bırakılmış, terkedilmiş) olanlar için” Farîdaten minallâh: “Bu, Allah’tan sizin üzerinize farzdır.” Vallâhu alîmun hakîm:567 “Muhakkak ki Allah âlim ve hakîmdir.”

Allah fakirlere, miskinlere, zekât toplayanlara, kalpleri İslam’a ısındırılmak istenen kimselere, kölelere, hapistekiler gibi hürriyetini kaybetmiş olanlara, borçlulara, Allah yolundakilere, bir de yolda kalmışlara, yola bırakılmışlara sadaka vermeyi farz kılmıştır.

Dikkat edilirse Allah bu ayette yetimleri söylemedi. Neden sadaka verilecekler arasında yetimleri saymadı?

Yetim zahiri olarak anası veya babası olmayan demektir. Daha doğrusu bu hayatta desteğini kaybetmiş olan demektir; ama yetim bir tek mal için anlaşılırsa bu yeterli olmaz, doğru olmaz. İnsan ana baba yetimi olabilir, ona yetim denir. Yetimlik bir tek ana babanın yokluğuyla olmaz. Eğer biri imanı kazanamamışsa o, iman yetimidir. Kur’an’ı bilmiyorsa, dinlememiş, okumamış, anlamamışsa o, Kur’an’ın yetimidir. Hikmeti anlamamışsa o, hikmetin yetimidir. Eğer insanı anlamamış, insanlığı anlamamışsa o da insanlığın yetimidir. Kişi, her neyden mahrumsa onun yetimidir.

Kim yetime sahip çıkarsa Allah da ona sahip çıkar. Onun için birinin her konuda kimin neye ihtiyacı varsa, onu vermesi lazım. Açsa doyurması, bilmiyorsa öğretmesi, anlamadıysa anlatması, nasıl yardım edebiliyorsa yardım edip imtihanı kazanmaya çalışması lazım.

Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hanımlarına olan bir hitaptır. Vezkurne mâ yutlâ fî buyûtikunne min âyâtillâhi vel hikmeti: “Evlerinizde Allah’ın ayetlerini ve hikmetlerini unutmayın, onu zikredin.” İnnallâhe kâne latîfen habîrâ:568 “Muhakkak ki Allah latif ve habirdir.” Allah, lütuf ve ikram sahibidir. Onun nuru her zerreye tecelli etmiştir ve o her şeyden haberdardır; yani sizin ne yaptığınızı bilendir.

Burada Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in aile hayatından örnek vererek ailemizde nasıl yaşamamız gerektiğini öğretiyor. Bir evde, bir ailede eğer Allah’ın ayetleri okunmuyor, hikmeti anlaşılmaya çalışılmıyorsa o ev Allah’ın rahmetinden mahrumdur. O evde melekler değil şeytanlar oturur. O evde huzur olmaz, sorun, sıkıntı olur. Allah evlerimizi nasıl kullanmamız gerektiğini bize öğretiyor. Allah’ın ayetlerini ve hikmetini zikretmemiz gerektiğini öğretiyor.

Bize düşen; eve gittiğimizde ayeti alıp onu hikmetiyle beraber anlatmaya çalışmaktır ki o ev Allah’ın bizden istediği, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in evi gibi olsun. Yoksa Firavun’un ve Nemrut’un evi gibi olur ki melekler değil şeytanlar bizim misafirimiz olur. Ancak cennet gibi bir evde gönül cennete döner. Gönül cennet olmuş olsa bile cehennem gibi bir evde, şeytanların bulunduğu bir evde gönül cehenneme döner. Allah’ın ayetleri ve hikmetiyle evimizi cennete çevirmeye çalışmalıyız ki misafirimiz melekler, nebiler, resuller ve Allah dostları olsun.

Allah hepimizi Allah’ı hakîm olarak tanıyanlardan, anlayanlardan eylesin. Allah, hepimizi hikmet ehli kılsın ve bizi Allah’ın hikmetinden nasibini alanlardan eylesin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Alak /1 ↩
  2. Yasin /1,2 ↩
  3. Saff /1 ↩
  4. Ahkâf /2 ↩
  5. Yasin /1,2 ↩
  6. Yasin /1, 3 ↩
  7. Yasin /4 ↩
  8. Yasin /5 ↩
  9. Yasin /6 ↩
  10. Yasin /7 ↩
  11. Bakara /209 ↩
  12. Nahl /125 ↩
  13. Taha /43 ↩
  14. Taha /44 ↩
  15. Bakara /269 ↩
  16. Nisa /113 ↩
  17. İbrâhim /4 ↩
  18. Bakara /151 ↩
  19. Fâtır /2 ↩
  20. Lokman /8 ↩
  21. Lokman /9 ↩
  22. Zuhruf /84 ↩
  23. Nisa /17 ↩
  24. Şurâ /51 ↩
  25. En’âm /121 ↩
  26. Âli İmrân /66 ↩
  27. Fussilet /41 ↩
  28. Fussilet /42 ↩
  29. Nisa /130 ↩
  30. Yusuf /67 ↩
  31. Yunus /109 ↩
  32. Maide /50 ↩
  33. Nisa /105 ↩
  34. Suyuti-Dürür Mensur C: 2 S: 215; Lübabu’n Nukul, S: 92 ↩
  35. Tevbe /40 ↩
  36. El- Cami’us-Sağir, 1, 415; Sevaiku'l-Muhrika, 73; Tehzibu't-Tehzib, 6, 320; Müstedrek-i Hâkim, 3, 126 ↩
  37. Rum /58 ↩
  38. İbn-i Hacer Askalani, Tehzib’ut- Tehzib, 337 ↩
  39. Mü’min /43 ↩
  40. İsra /70 ↩
  41. Hucurat /10 ↩
  42. Bakara /191 ↩
  43. Enfâl /63 ↩
  44. Buharî, Edeb, 27; Müslim, Birr, 66 ↩
  45. İsra /71 ↩
  46. Buharî, Edeb, 12 ↩
  47. Âli İmrân /134 ↩
  48. Müslim, îman, 93,94; Tirmizî, Et'ime, 45-Kıyamet, 56; İbni Mace, Mukaddime, 9-Edeb, 11 ↩
  49. Mumtehine /9 ↩
  50. Tur /48 ↩
  51. Mâide /116,117 ↩
  52. Mâide /118 ↩
  53. Tevbe /60 ↩
  54. Ahzab /34 ↩