EL ÂLİM
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Allah’ın isimlerini öğrenirken nüzul sırasına göre öğrenmeye çalışıyorduk. Allah Kur’an’ı indirirken isimlerini hangi sırayla söylemişse, biz de o sırayı takip ederek anlamaya çalışıyorduk, şimdi ise 20. isim olan Allah’ın El Âlim ismine geldik. Allah’ın isimleri aynı zamanda birbirlerini de tefsir eder.
İlk önce Fatiha’daki isimler olan Allah’ın Rab, Rahman, Rahim ve Malik ismini anlatmıştık. Hepsi de birbirini tefsir eder, demiştik. Allah rabdir, rahmandır, rahimdir, maliktir; her şeyin maliki ve sahibidir. Ekremdir; ikram edendir, tekrar tekrar ikram edendir. İlahtır; sevendir, sevilmeye layık olandır, sevilmeyi isteyendir. Böyle devam ediyordu.
Sıra Allah’ın El Âlim ismine geldi. Allah’ın ilmiyle kulun ilmi elbette ki birbirine benzemez. Aradaki fark nedir? -Kul ile Allah arasında ne kadar fark varsa kulun ilmiyle Allah’ın ilminin arasında da o kadar fark vardır. Yani kul âlim olunca, bilince haşa Allah gibi bilmez, sadece kul olduğu nispette bilir ve anlar ama Allah âlemlerin rabbidir ve onun ilmi hakikidir. Kulun ilmi ise Allah’ın öğrettiği kadardır.
Allah’ı bildikçe, tanıdıkça Allah’a karşı olan edebimiz de artar, artmalıdır. Artmıyorsa Allah’ı tanıyamadık demektir. En büyük ilim; en büyüğün ilmi, en büyüğe ait olan ilimdir. En güzel ilim de en güzele ait olan ilimdir.
Onun için ne dedik?
Allah’ın güzelliğini anlamaya, tanımaya çalışıyoruz. Esmau’l Husna’yı anlamak demek, öğrenmek demek bu demektir zaten. Onun güzelliğini anladıkça, tanıdıkça onu severiz, onun güzelliğinin eseri olan, tecellisi olan kendimizi severiz, bütün insanları severiz. Çünkü Allah yerde, gökte ne varsa hepsini insanın hizmetine vermiştir ve güzel olan, kıymetli olan, şerefli olan da insandır.
Eğer biri insana kıymet değer vermiyor ve insana vermesi gereken kıymeti değeri dünyaya, mevkiye, mala ya da başka şeylere veriyorsa, o insanı tanımamış demektir. İnsanın hizmetine verileni seviyor ama insanı sevemiyorsa bu kişinin bakışı yanlış bir bakıştır. Bu bakış rabbani, ilahi bir bakış değildir. Bu bakış şeytani bir bakıştır, cahilce ve akılsızca bir bakıştır.
Çünkü insan ebedi hayatını, insanlığını, insan olmayı insanlarla beraber kazanır. İnsana ne kadar kıymet değer verir, ne kadar onları sever, ne kadar onlara yardımcı olursa kendisi de o nispette manevi olarak büyür ve Hz. İnsan, kâmil insan olur. O kadar Allah’a yakın, cennete yakın, Allah’ın Resulüne yakın olur. Ne kadar insanlardan uzaklaşır, onları ciddiye almazsa, onları hafife alır, onları yok sayarsa o kadar da şeytana yakın olur.
Allah’ı tanıdıkça kendimizi tanıyoruz; çünkü Allah, insana zatıyla, sıfatıyla tecelli edip onu yeryüzüne halife yapmıştır. Eğer biri halifeyi küçümserse, basit görürse aslında kendini basit görmüş, kendini küçümsemiştir. Dolayısıyla Allah’ın ilmini küçümsemiş, küçük görmüş, basit görmüştür ve Allah bilmiyor demiştir. “İnsan kıymetli, değerli, şerefli değildir” demiştir.
O ki insandır; Allah ona zatıyla, sıfatıyla tecelli etmiştir, Nefehtu fihi min ruhi:466 “Ben ona ruhumdan nefhettim” buyurmuştu Allah. O kim olursa olsun o, Allah’ın güzelliğini taşıyor. O kişi çamura düşmüş, batağa düşmüş, kendini kirletmiş, küfre düşmüş olabilir; ama o kişi iman edince, Allah’ın yoluna girip Allah’a yürüyünce, Allah’a koşunca o, ne olur? -Sahabe gibi olur.
Peygamberler anlatılırken, sahabe anlatılırken sanki Allah onları özel olarak yaratmış gibi anlatılır. Bu, büyük bir yanlıştır. Şu anda sahabe gibi insanlar var mıdır? -Elbette ki vardır ve kıyamete kadar da olacaktır.
Sahabe de insandı. Onlar da önce yanlış yaptılar, günah işledirler. Yetmedi küfre düştüler, müşrik oldular. Sahabenin içinde önceden Yahudi olan da Hristiyan olan da müşrik olan da vardı; ama Allah’a ve Resulüne iman edince, Allah’ı tercih edince, insan olmayı tercih edince gökteki yıldızlar gibi oldular.
Ne buyurdu Resulullah (s.a.v) Efendimiz; “sahabem gökteki yıldızlar gibidir. Hangisine tabi olursanız hidayete erersiniz.”467
Eğer biri sahabenin yaptığını yaparsa onun kazandığını kazanmaz mı! Kazanmazsa bu ona zulüm olur. Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli edip yarattığı hiç kimse ben onlar gibi olamam diyemez. Eğer bunu söylerse kendi kendisine haksızlık etmiş olur, kendisine zulmetmiş olur. Hatta “Allah bize zulmetti” demiş olur. “Onlara ikram etti, bize de zulmetti” demiş olur. Bu Allah’a karşı saygısızlıktır. İman böyle olmaz.
Allah’ın isimlerini, Esmau’l Husna’yı anladıkça, tanıdıkça görürüz ki Allah o isimlerle bize tecelli etmiştir. Yani Allah rabdir; terbiye edendir. Peki, bizi kiminle terbiye eder? -Bizi birbirimizle terbiye eder. Biz de çocuklarımızı terbiye ederken Allah’ın Rabb isminin tecellisiyle terbiye ediyoruz. Ama Allah’ın Rabb ismiyle onları terbiye etmezsek; yani Allah’ın bizden çocuklarımızı nasıl terbiye etmemizi emrettiğini bilmezsek ya da bunu kabul etmezsek ne yaparız? -Başka türlü terbiye ederiz. Şeytana uyar, şeytanın terbiyesiyle onları terbiye ederiz ki bu durumda bizde Allah’ın Rabb ismi tecelli etmez ve bizi terbiye eden şeytanın ta kendisi olmuş olur.
O zaman terbiyeyi nasıl yapmamız gerekir?
Rahman ve rahim olarak yapmamız gerekir. Bu yüzden terbiyenin en önemli, en öndeki şartı; rahman ve rahim olmaktır. Merhametle terbiye etmek, merhametle öğretmektir. Onun için Resulullah (s.a.v) Efendimiz sahabeye öğretirken ne buyurdu; Eddebeni rabbi fe ehsene te’dili:468 “Beni Rabbim terbiye etti. Ne güzel terbiye etti.” Sahabeyi terbiye eden de Resulullah (s.a.v.) Efendimizdi.
Herkes kendi ailesinin terbiyecisi, mürebbisidir. Eğer biri bu terbiyeyi rahmetle yapmıyor, merhametle yapamıyorsa kendine göre bir yol seçmiştir. Allah; “haktan ayrılınca batıldan başka bir şey kalmaz”469 buyurmuştu. Bu, Allah’tan ayrılınca, Allah ile işi yapmayınca; işi şeytanla, nefsimizle yaparız demektir.
Allah’ın bütün isimleri bizde tecelli etmezse Hz. İnsan olamadık, olamıyoruz, hatta Hz. İnsan olmayı bilmiyoruz, kendimizi tanımamışız, küçücük şeylere takılıp kendimizi ona feda ettik demektir.
Allah âlimdir. Bütün varlığa öğrenmesi gereken, bilmesi gereken ne varsa onu öğretmiştir. Kulun bilgisi ise öğrendiği kadarıyla, Allah’ın ona öğrettiği kadarıyladır. Önce bu konudaki bir kısım ayetleri okuyacağız. Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın Âlim ismi 152 yerde geçer. Birkaç tanesini okuyup âlim nedir, muallim nedir, arif nedir, bütün bunlar nasıl anlaşılmalıdır, hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah!
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Yâ eyyuhâllezîne âmenûstecîbû lillâhi ve lir resûli izâ deâkum limâ yuhyîkûm: Allah, “Ey iman edenler! (ey iman ettiğini iddia edenler, ben mü’minim diyenler!) Eğer doğru söylüyorsanız Allah ve Resulü ne zaman ki sizi diriltene davet ettiyse onun davetine icabet edin” buyurdu. Allah ve Resulü bizi neye davet ediyor? -Kur’an’a davet ediyor, ayetlerine davet ediyor. Demek ki Allah’ın ayetleri bizi diriltiyormuş; eğer Allah’ın ayetleriyle dirilmiyorsak ölüyüz demektir. Va'lemû: “Bilmiş olun ki” Allah âlim olun dedi. Ennallâhe yehûlu beynel mer'i ve kalbihî: “Allah kişi ile kalbi arasına girer” oraya tecelli eder. Yani neyi düşünüyorsan, yaptığını niçin yapıyorsan Allah onu bilir, dedi. Eğer sen Allah ve Resulünün davet ettiği Kur’an’a gönlünü açarsan, onu dinlersen Allah seninle kalbin arasına tecelli edip onu sana öğretir. Bu vahyi sana, senin gönlüne yapar. Ve ennehû ileyhi tuhşerûn:470 “Muhakkak ki onun huzurunda toplanacaksınız.” O, sizi kendi huzurunda toplayacak. Kendisini dinleyip dinlemediğinizin hesabını size soracak, kendisini ciddiye alıp almadığınızın hesabını size soracak.
Ve mâ teşâûne illâ en yeşâallâhu: “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” Allah, siz dileyemezsiniz dedi. İnnallâhe kâne alîmen hakîma:471 “Muhakkak ki Allah âlim ve hakîmdir.”
Allah’ın iki tane ismi peş peşe geldiğinde bilelim ki iki isim aynı zamanda birbirini tefsir eder. Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz; yani Allah size dileme hakkını vermiş, tercih etme hakkını vermiştir. Eğer size bu hakkı vermeseydi siz dileyemezdiniz demektir.
Bununla beraber senin o cüz’i iraden Allah’ın külli iradesi içindedir. Yani sen bir şeyi dilemek istesen de Allah dilemezse sen onu dileyemezsin. Allah’ın külli iradesi içinde kul kendi cüz’i iradesini kullanır, tercihini yapar; ama Allah tercih ettirmek istemediği bir şeyi de sana tercih ettirmez, buyurdu. Bu kader ile ilgili bölümdür. Ayetlerden sonra inşallah kaderle ilgili biraz izahat yapacağız, hep beraber anlamaya çalışacağız.
İnnallâhe kâne alîmen hakîma: “Muhakkak ki Allah âlim ve hakîmdir.” Allah âlimdir, her işini hikmetle yapar. Her neyi yapmışsa onun bir hikmeti vardır, onu bilerek yapar; çünkü mutlak ilme ve bilgiye sahip olan Allah’tır. Kul da yaptığı işin doğru olduğunu, güzel olduğunu düşünür yapar ama bakarsın ki o iş yanlış olmuştur. Neden? -Çünkü kul her şeyi hakikatiyle bilemez. Âlim olmak bir tek Allah’a mahsustur, kul âlim olmaz.
Kul ne olur?
Kul muallim olur; yani öğretilmiş olur ve öğrendiğini öğretebilir. Muallim hem öğrenen hem de öğreten demektir. Âlim bir tek Allah’tır. Kul ise sadece kendi kulluğu kadar, vasfı kadar âlimdir. Kul kendini gerçek manada âlim zannederse ne yapar? -Kendi ilmini Allah’ın ilmine şirk koşar. Başlar Allah’ı hesaba çekmeye, “şunu niye böyle yaptı, bunu niye böyle yaptı” demeye. Bir kul için bundan daha saygısızca bir düşünce, bir fikir olamaz. Kendini Allah’tan büyük görmüş, sonsuz bir deryadan bir damla bile olmayan ilmini Allah’ın sonsuz ilmine ortak koşmuştur. Ya da Allah ayetinde vahyedip “şu şöyledir şunu şöyle yapmanız lazım” diyor, birileri kalkıp “falan âlim böyle söyledi, filan zat böyle söyledi, bizim cemaat böyle söyledi, benim şeyhim şöyle söyledi” deyip onları Allah’ın ilminin, vahyinin önüne koyuyor. Böyle yapanlar Allah’a şirk koşmuştur.
Ve huvellezî fîs semâi ilâhun ve fîl ardı ilâhun: “O, göklerde de ilahtır yerde de ilahtır. Göklerin de ilahıdır yerlerin de ilahıdır. Ve huvel hakîmul alîm:472 “O, hakîm ve âlimdir.”
Bu sefer Allah’ın Âlim ismi Hakîm isminden sonra geldi. Neden?
Âlim ismi önce geldiğinde “Allah bilir ve hikmetle yaratır” demektir. Allah hakîm ve âlimdir deyince ise kulu uyarıp ikaz eder. Bu ayette, “Allah her şeyi hikmetle yapar, Allah bunu bilir” dedi. Allah ne yaptığını biliyor, sakın Allah’ı hesaba çekmeye kalkışma. “Göklerin de yerlerin de ilahı Allah’tır. Senin de rabbin, ilahın benim” dedi. Onun için öyle saygısızlık yapıp Allah’ın emri, hükmü, vahyi karşısında sakın bir fikir beyan etme, dedi.
Ve kâlellezîne keferû lâ te’tînes sâatu: “O kâfirler (inkârcılar) dediler ki; bize o kıyamet saati gelmez.” Kıyamet kopmaz, Allah bizi hesaba çekmez dediler. Kul: “De ki:” Belâ ve rabbî le te’tiyennekum âlimil gaybi, lâ ya’zubu anhu miskâlu zerretin: “(Hayır) bilakis, o gaybı bilen rabbime yemin ederim ki o size mutlaka gelecek. Onun ilminden zerre kadar hiçbir şey dışarıda kalmaz.” Fîs semâvâti ve lâ fîl ardı: “Ne göklerde ne de yerde” onun ilminin dışında bir zerre yoktur. Ve lâ asgaru min zâlike ve lâ ekberu illâ fî kitâbin mubîn:473 “Ne küçük, ne büyük, (ne zerreden küçük ne de zerreden daha büyük) her ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.”
Bu kitap levh-i mahfuzdur. Bununla beraber Allah’ın kitabı Kur’an-ı Kerim de levh-i mahfuzdan indirilmiştir. Dolayısıyla Allah kitapta da kulları için her ne gerekiyorsa onu söylemiştir, anlatmıştır.
İnne rabbeke alîmun hakîm:474 “Muhakkak ki senin rabbin âlim ve hakîmdir.”
Kâlû subhâneke lâ ilme lenâ illâ mâ allemtenâ inneke entel alîmul hakîm:475 Bunu melekler söylüyorlardı. “Sen subhansın ya rabbi! (Seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz) Senin bize bildirdiğinden (öğrettiğinden) başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Sen âlim ve hakîmsin.” Âlim ve hakîm olan sensin, dediler.
Allah meleklere; “yeryüzünde bir halife yaratacağım” deyince melekler; “yeryüzünde kan döküp fesat çıkartacak birini mi halife kılıyorsun?” dediler. Allah; “sizin bilmediğinizi ben bilirim”476 deyince melekler tövbe edip; “seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bizim bir ilmimiz yoktur” dediler.
İz kâlet imraetu imrâne rabbi innî nezertu leke mâ fî batnî muharraran: “İmran’ın karısı (Hz. Meryem’in annesi) dedi ki; karnımdaki çocuğu hür olarak (kendi irademle) onu sana adadım.” Fe tekabbel minnî: “Bunu benden kabul et.” İnneke entes semîul alîm:477 “Muhakkak ki sen her şeyi işiten ve her şeyi bilensin.” Dua ederken; “Ya rabbi sen benim sesimi işitiyor ve biliyorsun” diye dua ediyor.
Huz min emvâlihim sadakaten: “Onların mallarından sadaka al.” Hitap Resulullah (s.a.v) Efendimiz’edir, Tutahhiruhum ve tuzekkîhim bihâ: “Bununla onları temizlemiş olursun, onları tezkiye etmiş olursun.” Ve salli aleyhim: “Ve onlara salat et.” Onlara salat et demek onlara salavat oku demek değildir. Onun için salavat okumak sadece böyle “Allahumme salli ala seyyidina Muhammed ve ala ali seyyidina Muhammed” demek değildir. Nitekim salatın 18 farklı manası vardır. Buradaki manası; onu destekledir. “Sen de onları destekle, onlara yardım et” dedi Allah.
İnne salâteke sekenun lehum: “Çünkü senin desteğin, senin salavatın onlar için sekinettir.” Vallâhu semîun alîm:478 “Muhakkak ki Allah semi’ ve âlimdir.” Her şeyi işiten ve her şeyi bilendir.
Ve in cenehû lis selmi fecnah lehâ ve tevekkel alâllâhi, innehu huves semîul alîm:479 “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de onlarla barış yap, Allah’a tevekkül et. Çünkü Allah semi’ ve âlimdir.” Eğer biriyle aramızda bir sıkıntı sorun varsa, onlar barışa yanaşırsa senin de onlarla barışman lazım. Allah her şeyi işitendir, bilendir. Onun için Allah’a tevekkül et, Allah’a güven, buyurdu.
Ve lillâhil meşriku vel mağrib: “Doğu da Allah’ındır batı da Allah’ındır.” Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullâh: “Hangi yana (ne tarafa) dönersen dön Allah’ın veçhi (cemali) ordadır.” İnnallâhe vâsiun alîm:480 “Allah ilmiyle her şeyi ihata edendir.” Allah’ın ilmi her şeyden daha geniştir.
Meselullezîne yunfikûne emvâlehum fî sebîlillâh: “Allah yolunda mallarını harcayanların misali şudur ki” Ke meseli habbetin enbetet seb’a senâbile fî kulli sunbuletin mietu habbeh: Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, “Yedi başak bitiren ve her başakta yüz dane bulunan bir tohum gibidir.” Vallâhu yudâifu li men yeşâu: “Allah dilediği kimse için bunu arttırır.” Ona kat kat fazla verir. Vallâhu vâsiun alîm:481 “Allah vasi’ ve âlimdir.” Allah’ın ilmi ve tecellisi her şeyi ihata etmiştir.
Eğer biri Allah yolunda malını sarf ederse Allah ona bire yedi yüz verir, onun verdiği biri yedi yüze katlar, Allah vasi’ ve âlimdir. Bir de ne dedi; Vallahu yudaifu limen yeşa: “Allah dilediği kimseyi artırır.” Dilediği kimsenin sevabını ya da malını arttırır demiyor. Neyi arttırır diyor? -Allah onu arttırır, onun Hz. İnsanlığını arttırır. Ondaki Kerim isminin tecellisini arttırır, diyor. Neye karşılık? -Allah yolunda malını infak etmesine karşılık.
Eş şeytânu yeidukumul fakra: “Şeytan sizi fakirlikle korkutur.” Ve ye’murukumbil fahşâi: “Bir de size aşırılığı tavsiye eder.” Vallâhu yeidukum magfireten: “Allah da sizi mağfiretine davet eder.” Minhu ve fedlan: “(Bir de sizi) Kendinden bir fazilete davet eder.” Vallâhu vâsiun alîm:482 “Allah vasi’ ve âlimdir.” İlim ile her şeyi kuşatan, ihata edendir, her şeyden geniş olan, zatıyla her şeyi ihata etmiş olandır.
Veş şemsu tecrî li mustekarrin lehâ, zâlike takdîrul azîzil alîm:483 “Güneşin Allah’ın kendisine tayin ettiği yörüngede yüzmesi aziz ve âlim olanın takdiriyledir.”
E ve lem yesîrû fîl erd: “Onlar yeryüzünde dolaşmadılar mı?” Fe yenzurû keyfe kâne âkıbetullezîne min kablihim: “Kendilerinden öncekilerinin akibeti nasıl olmuş ona bir bakmadılar mı?” Onlardan ibret almadılar mı? Ve kânû eşedde minhum kuvveh: “Onlar kuvvetçe onlardan daha şiddetliydiler.” Ve mâ kânallâhu lî yu’cizehu min şey’in: “Onlar hiçbir şeyle Allah’ı aciz bırakamazlar (bırakamadılar).” Fîs semâvâti ve lâ fîl ard: “Ne göklerde ne de yerler de” hiç kimse hiçbir şeyle Allah’ı aciz bırakamaz. İnnehu kâne alîmen kadîrâ:484 “Allah her şeyi bilendir ve her şeye kadir olandır (gücü her şeye yetendir).”
Allâhullezî halakakum min da’fin: “Allah odur ki önce sizi zayıf (güçsüz) olarak yaratır.” Yani bebek olarak sizi dünyaya gönderirken güçsüzdünüz. Summe ceale min ba’di da’fin kuvveten: “Sonra o zayıflıktan (güçsüzlükten) sonra güç verir.” Onu kuvvetlendirir, o kuvvetli olur; yani büyürsünüz. Summe ceale min ba’di kuvvetin da’fen: “Sonra o güçlü durumdayken tekrar ona güçsüzlük verir.” Ve şeybeten: “Ona yaşlılık gelir.” Yahluku mâ yeşâu: “O, dilediğini yaratır.” Ve huvel alîmul kadîr:485 “O, her şeyi bilen ve her şeye kadîr olandır.”
Vallâhu halakakum min turâbin: “Allah odur ki sizi topraktan yarattı” Summe min nutfetin: “Sonra size bir nutfeden (yarattı)” Summe cealekum ezvâcâ: “Sonra sizi çiftler (zevceler) yaptı.” Ve mâ tahmilu min unsâ ve lâ tedau illâ bi ilmihî: “Hiçbir dişi gebe kalmaz (hiçbir kadın, Allah’ın ilminin dışında gebe kalmaz). Ancak Allah’ın ilmiyle (ilminin dâhilinde gebe kalır ve doğurur).”
Ve mâ yuammeru min muammerin ve lâ yunkasu min umurihî illâ fî kitâb: “Ömründen bir şeyin artması da, ömründen bir şeyin azalması da hepsi (Allah’ın ilminin dâhilindedir) bir kitapta yazılıdır.” Allah takdir etmiş, kişinin ömrü kısa veya uzundur. Allah hepsi bir hükme bağlanmıştır, dedi. İnne zâlike alâllâhi yesîr:486 “Allah için bu kolaydır.” Herkese bir ömür takdir etmiş olması, her şeyi en ince ayrıntısıyla bilmiş olması Allah’a kolaydır buyurdu. Yani Allah’ın ilmi sizin ilminize benzemez.
Ve indehu mefâtihul gayb: “Gaybın anahtarları onun yanındadır.” Lâ ya’lemuhâ illâ huve ve ya’lemu mâ fîl berri vel bahr: “Onları ancak hem karada hem denizde bilen odur.” Ve mâ teskutu min varakatin: “Hiçbir yaprak düşmez ki (onu bilmesin).” Ağaçtan bir yaprak düştüğünde o, onu bilir. İllâ ya’lemuhâ ve lâ habbetin fî zulumâtil ard: “Ancak o, onu bilir. Yerin karanlığındaki habbeyi (daneyi) de bilir.” Ve lâ ratbin ve lâ yâbisin illâ fî kitâbin mubîn:487 “Yaş ve kuru her ne varsa hepsi apaçık (mubin) olan kitapta kayıtlıdır.”
Ve minen nâsi ved devâbbi vel en’âmi muhtelifun elvânuhu: “İnsanlardan ve hayvanlardan renkleri ayrı ayrı (farklı farklı) olanlar vardır.” Kezâlike, innemâ yahşâllâhe min ibâdihil ulemâu: “Allah’ın kullarından ancak âlim olanlar haşyet duyar.” İnnallâhe azîzun gafûr:488 “Muhakkak ki Allah aziz ve ğafurdur.”
Allah’tan ancak âlimler layıkıyla haşyet duyar. Huşu; tüylerin diken diken olması manasına gelir. Bu Allah’ın huzurunda durmayı tatmaya denir. “Kullarımdan ancak âlim olanlar” buyurdu. Neye âlim? -Allah’a âlim. Biri Allah’ı ne kadar biliyor, ne kadar tanıyorsa, o kişi o kadar âlimdir ve Allah’tan da o kadar haşyet duyar. Âlim olmanın ölçüsü Allah’a duyulan haşyetle ölçülür. Biri Allah’a karşı haşyet duymuyorsa o âlim değildir.
Âlimin zıddı cahil değildir; âlimin zıddı ikan (yakîn) sahibi olmamaktır. Biri bilgili olabilir; ama bilgisi ne kadar çok olursa olsun eğer o kişi Allah’tan haşyet duymuyorsa o kişi yakîn sahibi değildir. Kendisi bildiğini zannediyor ve herkes de onun bildiğini zannediyordur lakin o aslında cahildir. Yakîn sahibi olmadığı için cahildir, bilgisiz olduğu için değil.
Ve iz kâle rabbuke lil melâiketi innî câilun fîl ardı halîfeten: “Rabbin meleklere; ben yeryüzüne bir halife kılacağım” dedi. Kâlû e tec’alu fîhâ men yufsidu fîhâ ve yesfikud dimâ: “(Melekler) dediler ki; ya rabbi sen yeryüzünde fesad çıkaran, kan döken birini mi halife kılıyorsun?” Ve nahnu nusebbihu bi hamdike: “Biz seni hamdinle tesbih ederken.” Ne demek bu? -“Biz ondan, insandan halife olmaya daha layık değil miyiz” demek. Ve nukaddisu leke: “Seni takdis (tesbih) ederken.” Kâle innî a’lemu mâ lâ tâ’lemûn:489 “(Allah) buyurdu ki; muhakkak ki ben sizin bilmediklerinizi bilirim.” Benim bildiğimi siz bilmiyorsunuz.
Ve alleme âdemel esmâe kullehâ: “Ve biz Âdem’e bütün isimleri talim ettik.” Bütün isimlerimizle ona tecelli edip onu ona tanıttık. Summe aradahum alel melâiketi: “Sonra onu meleklere arz ettik.” Fe kâle enbiûnî bi esmâi: “Sonra (meleklere) dedik ki; bu isimleri hakikatiyle beraber anlatın.” Söyleyin nedir bunlar? Hâulâi in kuntum sadikîn:490 “Eğer siz sadıklardan (doğru söyleyenlerden) iseniz” hadi anlatın bakalım. Eğer bunları biliyorsanız bu durumda halifeliğe siz layık olursunuz.
Kâlû subhâneke lâ ilme lenâ illâ mâ allemtenâ inneke entel alîmul hakîm:491 “(Melekler) dediler ki; haşa! Subhan olan sensin, senin bize öğrettiğinden başka bizim bir ilmimiz yoktur.”
Kâle yâ âdemu enbi’hum bi esmâihim: Allah bu sefer hitabı Âdem’e yaptı; “ey Âdem” dedi, “bunları isimleriyle beraber anlat.” Rab oluşunu, rahim oluşunu, kerim, ekrem oluşunu anlat dedi. Allah’ın bu isimleriyle sana tecelli ettiğini anlat dedi.
Melekler bu isimlerden habersizdir. Bu isimler hakkında bir bilgileri, ilimleri de yoktur; çünkü Allah sadece insana bütün isimleriyle tecelli etmiştir. Allah hangi ismiyle hangi varlığa tecelli etmişse sadece kendisine tecelli edilen ismi bilir. İnsanı Hz. İnsan yapan, ona melekleri secde ettiren neymiş? -Allah’ın isimleriymiş. Bu isimleri bilmesi ve bu isimleri haber vermesiymiş.
Eğer biri nerde mürebbi olması gerektiğini bilmiyor, mürebbiliği nasıl yapması gerektiğini bilmiyorsa, nerde rahmet etmesi gerektiğini ve bu rahmeti nasıl tattırması, öğretmesi gerektiğini bilmiyorsa, -Allah’ın bütün isimleri için bu böyledir. -O kişi, esmadan mahrum kalmıştır. O kişi, Allah’ın kendisine bahşettiği şerefi tanıyamamıştır.
Ya da İslam’ı (dini), sadece Allah’ın emirlerinden ibaret zannedip “işte namazı kılıyoruz, orucu tutuyoruz, vazifemizi yaptık, cenneti hak ettik” diyorsa bu şeytanın onu yüzde yüz kandırmasıdır, bu şeytana tabi olmaktır. Allah bizden isimlerini, esmayı üzerimizde göstermemizi istiyor, kendisine ayna olmamızı, kendisine halife olmamızı, kendisini temsil etmemizi istiyor. Eğer biri bunu anlamadıysa hiçbir şey anlamamıştır. Böyle biri ne dini ne kitabı ne Allah’ı ne peygamberin gönderiliş gayesini ne de kendini anlamıştır.
Fe lemmâ enbeehum bi esmâihim: “(Âdem) isimleriyle beraber onun ne olduğunu anlatınca” Kâle e lem ekul lekum: “(Allah) buyurdu ki; ben size demedim mi?” İnnî a’lemu gaybes semâvâti vel ard: “Semavatın (göklerin) ve yerlerin gaybının âlimi olduğumu söylemedim mi size?” Ve a’lemu mâ tubdûne ve mâ kuntum tektumûn:492 “Bir de sizin açıkladıklarınızı da gizlediklerinizi de biliyorum demedim mi?” Demek Allah önceden söylemiş onlara. “Bunu bilmeniz gerekmez miydi?” dedi.
Em men huve kânitun ânâel leyli sâciden ve kâimen yahzerul âhırete ve yercû rahmete rabbihî: “Yoksa o gece saatlerinde kalkıp secdeye kapanıp ayakta durarak o vazifesini yapan, ahiretin hesabını yapıp rabbinin rahmetini isteyen kimseyle.” Kul hel yestevîllezîne ya’lemûne vellezîne lâ ya’lemûne, innemâ yetezekkeru ulûl elbâb:493 “O, rabbinin rahmetini uman kimseyle, o bilmeyenler bir olur mu? (Böyle yapmayanlar bir olur mu?) Bunu ancak gönül sahipleri anlar.” Bunu ulul elbab olanlar, gönüllerini çalıştırmış ve gönlünü açanlar anlar.
Yâ eyyuhâllezîne âmenû men yertedde minkum an dînihî: “Ey iman ettiğini iddia edenler! Sizden kim dininden dönerse” Fe sevfe ye’tîllâhu bi kavmin: “Allah onların yerine bir kavim getirir ki” başkalarını getirir ki, Yuhıbbuhum ve yuhıbbûnehû: “Allah onları sever onlar da Allah’ı sever.” Ezilletin alâl mu’minîne: “Onlar mü’minlere karşı zillet sahibidirler.” tevazu sahibidirler, mü’minlere karşı boyunlarını bükerler. Eizzetin alâl kâfirîn: “Kâfirlere (küfredenlere, nankörlere) karşı da izzet sahibidirler.” Onlara karşı aziz dururlar. Yucâhidûne fî sebîlillâhi: “Onlar Allah yolunda cihad ederler.” Ve lâ yehâfûne levmete lâim: “Onlar levm edenin (eleştirenin, çekiştirenin levminden, eleştirmesinden) çekiştirmesinden korkmazlar.” Zâlike fadlullâhi: “Bu, Allah’ın faziletidir, fazlıdır.” Yu’tîhi men yeşâ: “Allah onu dilediğine verir, Allah onu dileyene verir.” Vallâhu vâsiun alîm:494 “Allah’ın ilmi her şeyden geniştir.” Allah’ın tecellisi, rahmeti her şeyden geniştir.
Cihad; cehd etmek, çaba gayret sarf etmek demektir. “Onlar Allah yolunda cihad ederler.” buyurdu. Peki, ne için kime karşı cihad ederler? -Önce kendi nefislerine karşı cihad ederler.
Cihad etmek demek savaşmak demek değildir. Savaşmanın Arapça karşılığı mukateledir; yani karşılıklı birbirini katletmedir. Cihadın içinde bu da yer alır mı? -Evet, cihadın içinde bu da yer alır.
Hayatın başından sonuna kadar her nefeste cihad etmek, Allah için mücadele etmek gerekir. Nitekim cihad Allah için çaba gayret sarf etmektir. Galip gelmek için, neye galip gelmek için? -Nefse galip, şeytana galip, dünyaya galip gelmek için, hakta durmak için mücadele etmek gerekir.
Savaş yani mukatele ne zaman gerekir?
Ne zaman ki birileri Allah ile arana girdiyse, Allah’a kul olmanı kabul etmedi, edemediyse, bulunduğun yerden seni sürmeye çalıştıysa bu durumda yapacağın başka bir şey kalmamıştır. Onun için cihad deyince kelimeyi doğru anlamak gerekir.
Allah, “Ey iman ettiğini iddia edenler! Sizden kim dininden dönerse. Allah sizin yerinize başka bir kavim (topluluk) getirir. Allah onları sever onlar da Allah’ı sever” dediğine göre. Kim Allah’ı sevmekten vazgeçer, sevmekten dönerse o dinden çıkmıştır.
Allah, getireceği kavmin özelliklerini anlattı. E zilletin alel mü’minin: “Onlar mü’minlere karşı tevazu sahibidirler.” Ama bugün bakıyoruz cemaatler özellikle birbirine taş atıyorlar, zillet sahibi değil, birbirlerine karşı izzet sahibidirler. “Ben onlardan daha şerefliyim, daha azizim” diyorlar. Eğer biri böyle yaparsa dinden dönmüştür. Aynı şekilde kâfirlere karşı izzet sahibi olması gerekirken bakıyorsun kâfiri övüyor. “Onlar böyle kazandılar, onlar böyle bilimde ilerlediler, yok teknikleri böyleymiş.” Bakıyorsun onu övüyor. Kâfire karşı zillet sahibidir. Böyle biri mü’min değildir. Böyle biri dinden çıkmış, dininden dönmüştür, dedi Allah.
Bir de ne dedi? Yucahidune fi sebilillah: “Onlar Allah yolunda cihad ederler.” Allah yolunda cihad etmek ne demek?
Allah’a giden yolu açmak için çaba gayret sarf etmek demektir. Eğer biri “bu beni ilgilendirmiyor” diyorsa cihad etmiyor demektir. Mü’minin hem kendisinin Allah’a gitmeye çalışması lazım, hem de Allah’a giden yolu açmaya çalışması lazım. Yoksa böyle biri Allah yolunda cihad etmiyor demektir. Allah yolunda cihad etmek tek başına olan bir şey değildir. Kişi kendi gönlündeki mücadeleyi, cihadı tek başına yapar; ama iş Allah yolunda cihada gelince bunun cemaat halinde olması gerekir. Çünkü Allah burada topluluktan, cemaatten, ümmetten bahsetti.
Bir de ne dedi?
Vela yeğafune levmeten lai: “Onlar levm edenin, eleştirenin, çekiştirenin, dedikodu yapanın sözüne bakmaz.” Öyle şeylerden korkmazlar, dedi. “Falancalar şöyle söyledi, anam şöyle söyledi, dedem şöyle söyledi, komşular böyle söyledi, demezler. Başkalarının söylemesine, laimin levm etmesine de bakmaz, onlardan korkmazlar” dedi.
Sonra, Zalike fedlullah: “Bu Allah’ın faziletidir” dedi. Bu en büyük fazilet, Allah’ın kuluna bahşettiği en büyük şereftir. Eğer birinde fazilet olmazsa ne olur, zillet. Böyle olmayanlar zelildir, zillettedir. Böyle olanlar ise faziletini Allah’tan alır, şerefini Allah’tan alır.
Yu’tihim limen yeşa: “Allah onu dilediğine verir.” Kim bunu Allah’tan isterse ve gereğini yapmaya çalışırsa Allah bunu ona verir. Vallahu vâsiun âlim: “Allah vasi’ ve âlimdir.” Her şeyi her şeyden geniş olan, ilmi her şeyden geniş olan, her şeyi ihata edip kaplayandır, dedi.
Ve yes’elûneke anir rûh: “Onlar sana ruhtan sorarlar.” Kim soruyor? -Yahudiler soruyor. Resulullah (s.a.v) Efendimize gelip ruh nedir diye soruyorlar. Kul: “De ki:” Er rûhu min emri rabbî: “Ruh rabbimin emrindendir.” Ve mâ ûtîtum minel ilmi illâ kalîlâ:495 “Ondan (ruhtan), size bir ilim verilmemiş. Ancak çok az bir bilgiye sahipsiniz.”
Kim az bir bilgiye sahiptir? -Yahudiler. Yahudiler ruh hakkında çok az bir bilgiye sahiptir. Ama Yahudiler az bir bilgiye sahiptir diye mü’minler de az bir bilgiye sahip olmak zorunda değildir. Allah bunu Yahudilere söyledi. Bu ayetin hatalı anlaşılmasıyla nasıl bir anlayış oluştu? -“İşte Allah buyurmuş ki; siz ruh hakkında çok az bir bilgiye sahipsiniz. Onun için biz ruhu bilmiyoruz, bilemeyiz” dediler. Allah tanıttırırsa bilirsin.
Allah’ı seversek, tercih edersek Allah’ın buyurduğu gibi Allah bizi faziletli kılarsa, mü’minlere karşı zillet sahibi olursak, mü’minin önünde eğilirsek (imanından dolayı, “Allah” dediğinden dolayı). Allah’a nankörlük yapanlara, küfredenlere, kâfirlere karşı da izzet sahibi olursak, onlara karşı aziz durursak, Allah bize ruhumuzu tanıtır.
Peki, kâfirlere karşı neyle aziz durman gerekir?
Önce ilminle aziz durman gerekir. Onun senin karşında konuşamaması gerekir. Bakıyorsun iki kelime söylüyor sen cevap veremiyorsun. Bu, izzet değildir, mü’minin izzeti böyle olmaz. Sen ki mü’minsin rabbini bilmelisin, tanımalısın, anlatabilmelisin. Allah onlarla en güzel şekilde mücadele et, dedi. En güzel şekilde. Senin karşında nasıl bir kâfir, bir müşrik ya da bir Yahudi, bir Hristiyan konuşabilir! Bu, bir mü’mine nasıl yakışır! Eğer biri kendi dinini savunamıyorsa o, o dine nasıl mensup olur?
Allah ayeti kerimede; “iman da bellidir küfür de bellidir. Dileyen iman etsin, dileyen küfretsin. İman eden bir delille iman etsin, küfreden de bir delille küfretsin”496 dedi. Delilini getir diyor. Gerekçen neyse onu getir, beni ikna et diyor. Eğer iman edeceksen bir delille iman etmen “benim delilim şudur bundan dolayı iman ediyorum” demen lazım. Eğer biri kâfir olacaksa o da delilini getirsin, “ben de bundan dolayı kâfir oluyorum, desin” dedi. Yan yana koyalım bakalım kim haklıdır? -Tabi ki Allah haklıdır.
Biz bunu yapamayınca kâfirin, müşriğin karşısında konuşamıyoruz tabi. Niye? -Çünkü bilmiyoruz. Âlim olamamışız. Allah’ı tanımayı, Allah’ı bilmeyi, kendimizi tanımayı, bilmeyi en öne koymamışız. Bu yüzden konuşamıyoruz.
Allah’ın ilk emri okuydu. İkra bismi rabbikellezi halak:497 “Seni yaratan rabbinin adıyla oku” dedi. Okumadınsa hiçbir soruya cevap veremezsin demektir bu. Eğer Allah’ın ilk emri okuysa ilk soracağı soru da budur. Yani Allah “okudun mu?” diye soracak. Okumuş musun, ne kadar okudun? Bütün varlığı, kâinatı, kendini rabbinin adına okudun mu, diye soracak.
“Beni, Allah yoktan yarattı” dedin. Peki, yoktan yaratmak ne demektir?
Kendinden yarattı demek, bütün vasıfların Allah’a ait olması demektir. Elli sene, yüz sene önce yoktun, şimdi varsın. Bir elli, yüz sene sonra da yine burada olmayacaksın. Kimse seni hatırlamayacak bile. Senin gibi birinin dünyaya gelip gelmediğini kimse bilmeyecek. Sadece kim bilecek? -Allah bilecek. Önceden de biliyordu, sonra da bilecek.
Ruh bizim hakikatimizdir bunu biliyoruz. Nefehtu fihi min ruhi: “Ben ona ruhumdan nefhettim” dedi. Yani sen Allah’tan ruh taşıyorsun. Bu, Allah’ın bütün güzelliği üzerinde demektir. Bu yüzden Hz. İnsan olmuşsun, demektir.
Ama biri Hz. İnsan olmayı tercih etmezse ne olur?
Allah, dünyayla bağlantısını kurması için, kemale ermesi için bedeni ruha binek olarak vermiştir. Yani beden ruhun eşeğidir. Eğer biri bedenin ruha ait bir binek olduğunu, eşek olduğunu anlamazsa o zaman kendini eşek zanneder. Eşekten de farklı olmaz. Biri sadece dünyayı biliyor, dünyanın peşinden koşuyor, dünyaya ait hesap yapıyorsa bu kişinin eşekten bir farkı yoktur; çünkü Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu yok saymış ruhu; yani o bineni binilene feda etmiş, kurban etmiştir. Dolayısıyla ahireti dünyaya kurban etmiştir.
Ruhu tanımak lazım; çünkü ruhu tanımak demek kendini tanımak demektir. Eğer insan kendini tanımıyor, bilmiyorsa, ne olduğunu, nerden geldiğini, ne yapması gerektiğini bilmiyorsa, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu tatmıyor; yani Allah’ı kendinde tatmıyorsa o neyi bilebilir! Böyle birinin başını önünden kaldırmaması gerekir, kendinden utanması gerekir. Daha kendini bilmiyor!
Bunun sebebi dışarı bakmasından, başkalarına bakmasından dolayıdır. İnsan, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu kendinde aramalı, kendini anlamaya, düşünmeye, tefekkür etmeye çalışmalıdır. Allah onu ona anlatır. Allah yolunda cehd ederse, Allah’a koşarsa onu bulur; çünkü Allah’a koşarken kendine koşmuştur.
Daha önce anlatmıştım; Allah birine perdeyi açıp ona onun ruhunu gösterirse ya da onun ruhunu başkalarına gösterirse, bir tek ruhun üzerinden perde kalkarsa canlı varlık kalmaz, hepsi ölür. Nasıl ölür? -Muhabbetten. Bu inanılmaz bir şeydir, akıl bunu almaz. İnsan muhabbetten nasıl ölür!
Çünkü ruh Allah’tandır, Allah’ın kendinden nefhettiğidir. İşte bunu anlayınca, kul o zaman kendini tanımış olur. Allah’ın kendisine nasıl bir şeref bahşettiğini, nasıl kıymet verdiğini anlamış olur. Dolayısıyla rabbinin tecellisini anlamış ve tanımış olur.
Allah’ın cemalini müşahede eden, Allah’ın kuluna nefhettiği ruhtur. O, müşahede eder. Allah’ın nuru Allah’ın nurunu görür; yani Allah’ın nefhettiği ruh Allah’ın cemalini görebilir. Baş gözüyle değil! Allah’ın cemalini müşahede bu dünyada var dediğimizde öyle trene bakar gibi bakanlar sanki baş gözüyle görecekmiş gibi “vay nasıl böyle bir şey olur” derler. Sen kendinden mahrum kalmışsın, sen kendini tanımıyorsun, sen trene bakar gibi bakıyorsun, insanlar da öyle baksın istiyorsun. Böyle olmaz!
Ne buyurdu; “Allah kişi ile kalbi arasına girer.”498 Allah söyledi, kişi ile kalbi arasına girerim, dedi. O zaman sen nerde bu tecelliyi müşahede ediyorsun? -Kendinle kalbin arasında bunu müşahede ediyorsun. O müşahede ettiğin yere “ahfa” denir. Allah’ın kulun gönlünde tecelli ettiği makamın ismidir bu.
Ahfa; gizlinin en gizlisi, bir kuldaki en gizli yer demektir. Bunun için senin kendindeki o gizli yeri keşfetmen gerekir, oranın açılması gerekir.
Peki, bunu nasıl yapacaksın?
Bunu yapan biriyle; yani mürşidi kâmille beraber bunu yapacaksın ki o, seni sana tanıtsın. Mürşidi kâmil sana dışardan bir şey vermez. Seni sana tanıtır. Bütün kerametler Allah’ın nefhettiği o ruhtadır. Onun için zaman ve mekân söz konusu değildir. Bir anda arşa çıkabilir, bir anda dünyanın öbür ucunda olabilir, bir anda!
Allah Hz. Süleyman’ı anlatırken; “o, Belkıs’ın tahtını kim bana getirir dediğinde (birkaç günlük yoldur orası) yanındaki bir ifrit; yani cinlerden bir tane güçlü ifrit dedi ki; ‘sen yerinden kalkmadan ben bunu sana getiririm.’ Belkıs’ın tahtını o iki günlük yoldan buraya getiririm, dedi. Yanında duran bir kul da (o kul veli bir kuldur) dedi ki; ‘sen gözünü kırpmadan onu sana getiririm’ dedi ve Süleyman hemen onu (tahtı) yanında hazır buldu.”499
Pek, o veli kul nasıl yaptı bunu?
Çünkü onun ruhu bedenine hükmediyor. Beden artık ruhun hükmündedir, emrindedir. Ruhu bedene tecelli edince bir anda onu alıp getirdi. Kim söylüyor bunu? -Allah söylüyor. O kulun ismi Asaf’tı. Aynı zamanda Hz. Süleyman (a.s)’ın da veziri ve akrabasıydı. Hz. Süleyman onun böyle bir kerametinin olduğunu da bilmiyordu.
Bu hadiseyi Allah bize niye anlattı?
Allah bize öğretiyor. “Sende böyle bir özellik vardır” diyor. Bunu bize Allah vermiştir; ama hayvana bakar gibi insana bakanlar onu da hayvan gibi görürler.
Melekler neden Hz. Âdem (a.s)’a secde ediyor?
Allah; “Âdem’e secde edin” demedi. Ne dedi; “Ben ona ruhumdan nefhettiğimde secde edin” yani secde ettikleri Allah’ın nefhettiği ruhuydu.
Allah’ın bütün isimleri ruhta mevcuttur. Kul bu isimleri dışardan öğrenmiyor. Bu isimler, bu isimlerin bilgisi zaten onda var.
Peki, ruhumuzu tanımadan kendimizi nasıl tanırız?
Ne buyuruyordu Resulullah (s.a.v) Efendimiz; Men arefe nefsehu fekad arefe rabbehu:500 “Kim nefsine arif olursa, rabbine arif olur.” Fakat dikkat etmek lazım nefsini bilirse demedi, nefsine arif olursa; yani tanırsa dedi. Nefsini demek; hakikatini, özünü, kendini demektir ve kim nefsini tanırsa rabbini tanır, rabbini tanımış olur.
Onun için ilim ile marifet arasında fark vardır. İlim; herhangi bir konuda malumat sahibi, bilgi sahibi olmamıza denir ama o bilgiyi tasdik etmemiz gerekmez. Herhangi biri bir konuda bize bir şeyler söylerse bizde o konu hakkında bilgi sahibi oluruz, ister o bilgiyi kabul ederiz istesek de kabul etmeyiz, bu bize kalmıştır.
Ama marifet öyle değildir. Marifet; herhangi bir şeyin özünü, hakikatini, gerçeğini bilmek, tanımaktır. Bu da neyle olur? -Allah’ın bildirmesiyle, öğretmesiyle, göstermesiyle olur. Allah gösterince, tanıtınca, bildirince o kişi arif olur. İlimde aklını kullanırsın, bilgi sahibi olursun; fakat marifette gönlün şahitliği gerekir, gönlün şahit olması gerekir.
Resulullah (s.a.v) Efendimiz buyurdu ki; “akıllı insan o kimsedir ki; ebedi hayatının hesabını yapar, Allah’ın hesabını yapar. Akılsız da o kimsedir ki dünyaya meyleder, dünyaya dalar.”
Biri aklını Allah yolunda kullanmıyorsa o akla akıl denmez. Eğer bir akıl ekmeği, suyu, yatmayı düşünüyorsa böyle bir akıl eşekte de vardır. O da bu kadarını düşünür. Peki, eşek akıllı bir varlık mıdır, Allah’ın verdiği akıl bu mudur?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “akıl dinimin aslıdır”501 dedi.
Aklını kullanman gerekiyor. Allah yolunda, Allah’ı anlamak, kendini anlamak için kullanman gerekiyor. Kendini anlamadan Allah’ı nasıl anlayacaksın, kendini tanımadan Allah’ı nasıl tanıyacaksın! Daha kendini tanıyamamışsın, daha Allah’ın sana verdiği şerefi taşımaya bile çalışmıyorsun. Kendine vehmi bir benlik, hayali bir benlik verip onu hakikatinin önüne koyuyorsun. Hâlbuki sen Hz. İnsansın. Ya bu şerefe layık olur ya da bunu kaybedersin.
Kaybedenler için Allah ne buyurdu; “onlar hayvan gibidir. Hatta hayvandan daha aşağıdırlar.”502 Hayvanın da bir şerefi vardır. Böyle insanlara hayvan demek hayvana hakaret olur.
Allah buyurdu ki; “akletmez misiniz?”503 Aklınızı kullanmaz mısınız? “Tefekkür etmez misiniz?”504 Tefekkür biraz daha farklıdır. Tefekkür; aklı bir daha çalıştırmak, bir şeyin üzerinde düşünüp onun inceliğini, hakikatini anlamaya çalışmak demektir. “Tefakuh etmez misiniz?”505 Tefakuh; derinlemesine düşünmek, derin derin düşünmek demektir. “Şuur etmez misiniz?”506 Şuur daha farklıdır. Şuur da düşünmeye benzer. Lakin şuurla; düşünmek, tefekkür etmek, akletmek bir değildir; çünkü şuur gönlün, ruhun fiilidir.
Bütün bunlarla beraber bir de ne buyurdu; “tedebbür etmez misiniz?”507 Tedebbür; mananın arkasındaki manayı anlamak demektir. Herhangi bir ayet okuyorsun bunun bir manası vardır, onun arkasında da bir manası vardır. O ayeti anlayıp ne yapacağız? -Tedbir alacağız. Allah’ın gazabına uğramamak için tedbir alacağız.
Her zaman akletmemiz, fikretmemiz, tefekkür etmemiz, tedebbür etmemiz, şuurlu olmamız gerekiyor. Cehenneme gitmemek için, insanlığımızı kaybetmemek için bütün bunlar bize her zaman gerekiyor.
Hepsine kısaca toptan Allah ne diyor?
Okumak diyor, “ikra” diyor. “Oku! Seni yaratan rabbinin adıyla oku!” diyor. Oku ki; ilim sahibi olasın, bilgi sahibi olasın. Aklını o bilgiyle kullanabilesin, çalıştırabilesin. Akıl bir alettir. Sen ona hangi bilgiyi verirsen o, ona göre çalışır. Yani “şu doğru mudur, yanlış mıdır” dediğinde, ona verdiğin bilgiye göre, kendindeki tasavvura göre çalışır. Onun için önce akla doğru bilgiyi verip okumak lazım.
Doğru bilgi, hak bilgi, hakiki bilgi nedir? -Allah’ın vahyidir.
Akletmekle şuur etmek arasında bir fark vardır. Şuur etmek az hayırlı olanla çok hayırlı olanı, az şerli olanla çok şerli olanı birbirinden ayırt etmek demektir. Ayırt eden şuurdur, akıl değildir. Eğer biri ebedi olanla fani olanı birbirinden ayırt etmemişse, dostunu düşmandan, güzeli çirkinden, doğruyu yanlıştan ayırt etmemişse Allah’a göre o zaten şuur etmemiş o, aklını bile kullanmamıştır. Allah kullanılmayan akla akıl demiyor. Böyle birinin aklı vardır ama kullanmamıştır, işte gerçek cahil de budur. Bu kişi deli değildir, deli başka bir şeydir.
Bir de Allah’ın ilmi olan kader konusu vardır. Kadere (takdire) iman konusu çok önemli bir konudur. Ben bu konuyu özetle anlaşılsın diye kısaca söyleyeyim. Daha sonra Allah’ın Kadir isminde bu konuyu daha kapsamlı anlatırız inşallah.
Allah nasıl takdir ediyor, neyi takdir ediyor, bize bıraktığı alan neresidir bunu anlamak gerekir.
Kader Allah’ın ilmidir. Allah bir şeyi yaratmadan da biliyor ama kul ancak olanın bilgisine, malumatına sahiptir. Allah’ın herhangi bir şeyi bilmesi onun olmasını gerektirmez. Nitekim Allah önce bilir sonra yaratır, bir şeyi yaratmadan da bilir. Allah ayeti kerimede buyurdu ki; “(Müşrikler) Eğer Allah dilemeseydi biz şirk koşmazdık”508 dediler. Müşriklerin kadere imanı bu şekildedir. Bunu Allah söylüyor. Bu ayetin bizimle ne alakası var şimdi hep beraber bunu göreceğiz.
Müşrikler dediler ki; “Allah dilemeseydi biz şirk koşmazdık.” Yani; “Allah neyi diliyorsa o oluyor, bizim bir gücümüz yoktur.” dediler. Allah; “kadere bu şekilde iman etmek müşrikliktir” dedi. Allah kuluna irade vermiş, tercih etme hakkı vermiştir. İradeyi vermiş ki irade edelim, tedbir alalım. Bunun için Allah, peygamberler, kitaplar gönderip ne diyor; “tercihini yap, irade et” diyor.
Allah; “hak da bellidir batıl da bellidir, iman da bellidir küfür de bellidir. Dileyen iman etsin dileyen kâfir olsun”509 buyurdu. Yani sen serbestsin, dedi. İradeyi ben sana vermişim, onun için senin tercih hakkına karışmam, dokunmam dedi. Bir de “kim Allah’tan, kim dininden dönerse…”510 dedi. Onların yerine kimi getiriyormuş? -Kendisini seven kullarını. Onlar tercihini Allah’a yapıyor, Allah’ı sevmeye yapıyorlarmış. Bununla beraber gereğini yapıp Allah yolunda cehd edip, mü’minlere karşı zillet sahibi, kâfire karşı da azizdirler, levm edenin levminden de korkmaz endişe etmezler, dedi. “Bu Allah’ın faziletidir, bu Allah ile şereflenmektir.” dedi. “Allah, bunu da dilediğine verir” dedi. Yani kul kendisi için neyi dilerse Allah da onun için onu diler, dedi.
Dünya hayatı ahiretin, ebedi hayatın yanında, bir nokta, bir avuç toprak bile değildir. İnsan kendi kıymetini bilmediği, Allah’ın kendisine verdiği şerefi anlamadığı için bir avuç toprağa minnet ediyor, iki günlük dünya hayatına tenezzül ediyor. Müşrikler ne söylemişti; Allah dilemeseydi biz şirk koşmazdık.
Eğer biz “hayır ve şer Allah’tandır” dersek; yani “hayrihi ve şerrihi minallahu teala” amentu da olduğu gibi dersek bu sefer; hayrı da Allah diliyor şerri de Allah diliyor, hepsi Allah’tandır demiş oluruz. O zaman biri kâfir olsa o da; “bu Allah’tandır” desin, günah işlesin “bu Allah’tandır” desin, hayır da ondan şer de ondandır.” desin. Bu doğru değildir!
Böyle biri günahını Allah’ın üzerine atar, çalışmaz, tembel tembel oturur “rızkımız bu kadardır” der. Tembelliğini Allah’ın üstüne atar. Allah “çalışın, rızkınızı arayın” demedi mi? -Dedi. Bunu söylemek şirktir, insanı müşrik yapar. Bu Allah’a iftiradır, sen Allah’a iftira atıyorsun!
Ne buyurdu ayeti kerimede; “Cuma namazını kılıp bitirdikten sonra Allah’ın sizin için takdir ettiğini yeryüzünde dağılıp arayın.”511 “Ben sana rızkını takdir etmişim, sana düşen onun peşinden koşmaktır” dedi. Allah nasıl öğretiyorsa öyle öğrenmemiz lazım…
Ya da arabayı hızlı kullanıyor gidip birine çarpıyor, “bu takdirdir, kazadır” diyor. Ne kazası, ne takdiri! Bu senin suçundur, bu cinayettir. Orda senin bir kusurun, eksiğin, yanlışın varsa sen cinayet işlemişsindir. Ona kaza denmez, kaza o değildir.
“Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” dedi. Yani “senin dilemen Allah’ın dilemesi içindedir.” dedi. Allah’ın her şey için bir hükmü vardır. Kâinatın bir düzeni, nizamı, intizamı vardır. Aynı şekilde insan için de bu böyledir. Allah katında her insan bir kâinattır. Allah senin için de bir nizam koymuştur ve senin iraden de onun iradesi içindedir. Bazen sana müdahale eder, seni uyarır, ikaz eder bazen de sana yol gösterir ve seni sevk ettirir. Senin dilediğin her ne varsa önce onu Allah dilemiştir. “Kulum bunu anlasın, kulum bunu dilesin” demiştir ama o, her neyi dilemişse o senin için hayırdır. Onun işinde şer yoktur.
Allah’ın bir ismi de Hayr’dır. O, rahman ve rahimdir, vedud’tur, ilahtır. Seni seviyor ve sana rahmet ediyor. Senin de kendisini sevmeni istiyor, kendisine halife olmanı, kendisini temsil etmeni, kendisine ayna olmanı istiyor. Onun dileği, onun muradı budur. Onun senden istediği budur. Dolayısıyla seni o tarafa sevk eder, senin için bunu diler. Allah mü’minler için ebedi hayatı dilemiştir, ahireti tercih etmiştir. Yani senin için…
Ama sen Allah’ın senin için tercih ettiğini tercih etmezsen ne olur?
O zaman şeytan sana yol gösterir. Şeytanla beraber tercihini yaparsın, yanlış yaparsın. Hem bu dünyada hem ahirette azap çekersin. Ama senin tercihin Allah olursa, Allah’ın senin için tercih ettiğini tercih eder, Hz. İnsan olursan, Allah’a hiçbir şekilde itiraz etmezsin “bunu neden böyle yaptın, niçin böyle yaptın” demezsin. O zaman görürsün ki Allah senin hiçbir duanı reddetmez. “Allah va’dinden dönmez…”512
Ne buyurdu ayeti kerimede; “kullarım sana beni sorar. De ki onlara: Ben yakınım. Kulum bana dua ettiğinde (beni davet ettiğinde onun duasına) onun davetine icabet ederim. Söyle onlara: Onlar da benim davetime icabet etsinler (bana iman etsinler).”513
“Davete icabet” demek “iman etmek” demekmiş. Eğer biz onun davetine icabet edersek o da bizim davetimize, duamıza icabet eder. Haşa! Allah sözünden dönmez. Böyle bir şeyi düşünmek bile küfürdür.
Peki, bunu nerden biliyoruz?
Böyle bir şey tatmadan anlaşılmaz. Marifete sahip olmadan anlaşılmaz. Eğer bir şeyi anlatıyorsak biz onu ilmimizle değil marifetimizle anlatıyoruz. Ruhtan bahsederken de bu böyledir, Allah’tan bahsederken de Esmau’l Husna’dan ve duadan bahsederken de bu böyledir.
Allah’a şükretmek, hamd etmek için söylüyorum; ben Allah’tan bir şey dilediğimde, istediğimde kesinlikle onu olduğu gibi bana ikram etmemiş, ben bir istemişsem bin katını ikram etmiştir. “Ya rabbi, bu böyle olsun, bunu böyle istiyorum” dediğimde onu öyle ikram etmiyor. Niye? -Kerim ismini gösterecek ya. “Ben kerimim, sen bir istedin binden aşağı olmaz.” diyor. Bu yüzden yaptığım hiçbir duayı Allah reddetmemiştir.
Ama duanın da dua olması lazım, dua demek böyle; “ya rabbi şunu ver, bunu ver” demek değildir. Dua eğer huzurda yapılırsa duadır. Duanın icabetine Allah davet edilirse duadır.
Daha önce söylemiştim, adamın biri yoldan geçiyor, bize dua etsin diyor. Ben sana nasıl dua edeyim. Dua öyle basit bir şey midir? Ne buyurdu ayeti kerimede; “eğer duanız olmasaydı rabbiniz size neden kıymet versin.”514 Sen kıymetini duandan, isteğinden alıyorsun. Allah seni dua için yaratmıştır. Duan ne kadar güzel, ne kadar mükemmelse, tercihin de ne kadar doğruysa senin Allah katındaki değerin de o kadardır. Senin duan yoksa Allah neden kıymet versin sana!
Dua; davet etmek, Allah’ı istemek, Allah’ı davet etmek demektir. İnsan, en azından cennetten aşağısına razı olmamalıdır, buna tenezzül etmemelidir. Eğer Allah insan için ahireti tercih etmişse, cenneti tercih etmişse o da bundan aşağısına razı olmamalıdır.
İnsanın asıl neye razı olması gerekir?
Asıl Allah’a, Allah’ın rızasına, Allah’ın dostluğuna, Allah’ın cemaline razı olması gerekir. Başka hiçbir şey onu mutmain etmemelidir. Bu hayatı nasıl olsa harcayacak, sarf edecek. Lakin insan bu hayatıyla Allah’ın rızasını, dostluğunu, cemalini, tecellisini, cennetini satın alabilir. Hayatı öyle ucuza satmamak gerekir. Üç günlük dünya hayatına, üç kuruşluk dünya malına hayatı satmamak gerekir.
İnsan duasını doğru yapmalıdır. Nitekim kıymeti, değeri duasına, istemesine göredir. İnsan neyi istiyorsa kıymeti de o kadardır. Eğer kişinin sevdiği, istediği, peşinden koştuğu dünyaysa onun Allah katındaki kıymeti de ona göredir. İstediği, peşinden koştuğu eğer Allah ise ona kıymet biçilmez, paha da biçilemez.
Kader Allah’ın ilmidir dedik. Allah kuluna irade vermiştir, tercih etme hakkı vermiş, herkes duasından, tercihinden sorumludur, dedik. Dünya hayatı bir imtihandır. Kul ahireti için, kendisi için, maneviyatı için her neyi isterse Allah onu ona ikram eder. Allah bunu va’detmiştir. Kul veli olmak istese veli olur, cenneti istese cennete gider. Manevi olarak hangi makamı isterse Allah onu ona ihsan eder; çünkü o, va’dinden dönmez. Fakat dünya için durum böyle değildir!
Çünkü dünya bir imtihan yeridir, dünya ahiretin tarlasıdır. İnsanın bu dünya tarlasına ahiretini ekmesi gerekir. Ama biri bu tarlayı gerçek bir hayat zannederse, bu tarlayı ebedi zannederse zaten o kişi de aklını kullanamamış, Allah ile bakamamış, kendisiyle bakamamış demektir. Ona söylenecek söz de yoktur!
Allah hepimizi ilmiyle ilimlendirdiği, âlim ettiği, muallim ettiği kullarından eylesin! Allah hepimizi muallimlerden eylesin! Allah bizi kendisini anlayanlardan, tanıyanlardan eylesin! Kendisine arif olanlardan, Allah’a arif olanlardan eylesin!
Allah hepinizden razı olsun.
