EL HAMİD
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Allah'ın El Hamid ismi Kur'an-ı Kerim'de 17 defa geçer ve Allah 61 defa da hamdden bahseder, “Elhamdulillahi rabbil âlemin” gibi. Hamid demek, bütün kemal sıfatlarıyla hamde layık olan demektir; yani hem övülmeye layık olan hem de övmeye layık olan demektir.
Üç türlü hamd vardır ya da üç türün hamdi vardır.
Bunlardan bir tanesi cahilin hamdidir. Cahil, sadece diliyle hamd eder; yani “elhamdulillah” der. Bunlardan bir tanesi de âlimin hamdidir; yani bu, işi biraz öğrenmiş olanın hamdidir, okumuş olanın hamdidir. O da diliyle, aklıyla hamd eder. Bir de arifin hamdi vardır; bu da Allah'ı zatıyla, sıfatıyla, isimleriyle bilip tanımış, Allah'ın kendisini tanıtmış olduğu ariflerin hamdidir. Onlar hamdi Allah ile yaparlar.
Bir, Allah'ı bilmeden ona hamd etmek vardır, onu övmek vardır. Bir de Allah'ı isimleriyle, esmasıyla bilip, tanıyıp öyle hamd etmek vardır. Eğer Allah'ın isimlerini anlamaya, Allah'ı tanımaya çalışıyorsak bu ona layıkıyla, kemaliyle hamd etmek içindir; çünkü hamd aynı zamanda imandır. Birinin ne kadar hamdi varsa imanı o kadardır. Bunun için mutlaka okumak lazım. İster İkra bismi rabbikellezi halak231 demiş, ister Elhamdulillâhi rabbil âlemîn232 demiş olalım. Hep aynı kapıya çıkar. Allah “oku”, “rabbinin ismiyle oku”, “seni yaratan rabbinin ismiyle, ismini oku” dediyse, bu durumda okudukça, anladıkça hamd edebiliriz.
Elhamdulillahi rabbil âlemin aynı zamanda Fatiha'nın da Kur’an’ın da tefsiridir. Eğer okuduksa Allah'ın emrettiği gibi, Allah'ın ismiyle Allah'ın ismini okuduksa, bütün isimleriyle Allah'a hamd edebiliriz, hamd ederiz. Bütün âlemlerden Allah'a hamd edebiliriz. “Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah'a mahsustur, Allah'a aittir” diyebiliriz. Böyle bir okuma olmadan, kendi dilimizle sadece “elhamdulillah” dersek bu, cahilin hamdi olmuş olur.
Hamdin mutlaka kulda tecellisi vardır; yani bunun bir meyvesi vardır. Allah hamid ismiyle bir kula tecelli ederse, o kul ne olur?
O kul, baştan sona hamd olur. Baştan sona övülmeye layık olur. Allah'ın isimleri onda tecelli eder; baştan sona övgüye, övülmeye layık olur ve Allah onu övmüş olur. O da her halinde Allah'ı över; diliyle Allah'ı över, haliyle, fiiliyle, gönlüyle, her zerresiyle Allah'ı över. Kul ona bakınca “evet bu, Allah'ın yeryüzündeki halifesidir, Allah'a ayna olmuştur” der. Hamd bize bunu kazandırır.
Allah'ın bütün isimleri, esması, hepsi hamde layıktır. Dolayısıyla Allah'ın hamid ismi bütün isimlere de tecelli etmiştir. Bütün isimleri de kapsar. Bütün isimler Allah'ın hamid isminden tecelli eder. Bütün isimler bir kapı gibi Allah'ın hamid ismine açılır. Kul her isimden Allah'a hamd eder ve Allah'ı över. Eğer biri Allah'ı bilirse, tanırsa, anlarsa ne olur? -Onu sever. O zaman hamd, Allah'ı sevenin yaptığı bir fiildir, söylediği bir kelimedir; tattığı, yaşadığı bir kelimedir.
Allah, elhamdulillâhi rabbil âlemîn dedi. Allah, âlemlerin rabbidir. Her varlık bir âlemdir. Bütün varlık toptan bir âlemdir. Her bir varlık tek tek bir âlemdir. Bir atom da bir âlemdir, dünyanın kendisi de bir âlemdir. İnsan da bir âlemdir. Her biri tek tek bir âlemdir. Kul; varlığa, mahlûkata âlemlerin rabbi ile beraber bakıp onu okursa, hamd eder. Onun üzerinden Allah'ı över; yani “şu ne güzeldir” demez, “Allah ne güzel yaratmış” der. “Bu ne güzeldir” derse yaratanı unutmuş olur. Mesela birinin bir resme bakıp “bu ne güzel resimdir” demesi ressama haksızlıktır. Onu yapan biri vardır. “Bunu yapan ne güzel yapmıştır” demelidir. Hamd, bütün varlığı Allah'a ait görmektir. Hamd, Allah'ın yarattığını anlayıp “Allah ne güzel yaratmış” demektir.
“Allah, her şeyi hak ile yarattı”233 buyurdu. Yani her şeyin bir vazifesi vardır. Kul, o vazifeyi anladıkça, Allah'ın onun üzerindeki muradını anladıkça ona hamd eder, hamd edebilir.
Mesela ne buyuruyordu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “mü’min, mü’minin aynasıdır.”234
Mü’min, bir mü’mine baktığında aynaya bakmış olur. Her neyi görüyorsa aslında kendini görüyordur. Eğer biri karşısındakini kirli görüyorsa, pis görüyorsa, çirkin görüyorsa aslında kendini görüyordur. Bunun için yanlış bakınca, ne yapmaya çalışır? -Karşısındakini düzeltmeye çalışır. “Sen yanlış yapıyorsun, şunu şöyle yapman lazım, şöyle olman lazım, böyle olman lazım” deyip onu düzeltmeye çalışır. Hâlbuki hayat bir imtihandır ve her şey yerli yerindedir.
Aynaya baktığımızda eğer yüzümüzde bir leke varsa istediğimiz kadar aynayı silmeye çalışalım yüzümüzdeki leke gitmez. Yüzümüzdeki lekeyi eğer silmek istiyorsak aynadan değil, bizatihi kendi üzerimizden silmemiz gerekir; yani hata bizim bakışımızda, yanlış bizim bakışımızdadır. Aslında kendi kirimizi, kendi yanlışımızı görüyoruz.
Bütün varlıkta, bütün kullarda bir güzellik vardır. Güzelliğini ne kadar kaybederse etsin mutlaka bir güzellik kalmıştır onda. Bu, mü’min için de böyledir, kâfir için de böyledir; çünkü Allah onu yaratırken zatıyla, sıfatıyla tecelli edip öyle yaratmıştır. Onun bütünüyle kaybolması mümkün değildir. Mutlaka bir güzelliği vardır. Eğer bakışımız güzelliğe ayarlıysa o güzelliği görürüz. Yok, eğer bakışımız çirkinliğe ayarlıysa baktığımız en temiz insanı, en güzel insanı bile çirkin görür, kötü görürüz.
Kötü görürsek ne olur?
Allah'a hamd etmeyiz. Sorun burada zaten. Bu yanlıştır diyoruz. Bunu eğer Allah'a mal edeceksek, Allah ile bakıp konuşacaksak, düşüneceksek ne demiş oluruz? -“Allah yanlış yaptı. Böyle birini neden yarattı?” Bu bakış, bakış değildir. Bu bizim kendi gönlümüzün kiridir, lekesidir, yanlışıdır. Önce kendimizi, gönlümüzü temizlememiz gerekir. Öyle ki Allah'a hamd edebilelim, bütün âlemlerden Allah'a hamd edebilelim.
Hamd demek; övmek, “ya rabbi ne güzel yapmışsın, ne kadar güzel yapmışsın, sen her şeyin en güzelini yaparsın” demektir. Hamd, Allah'ın zatını beğenmek, kabul etmek, övmektir. Sıfatlarını, isimlerini, fiillerini övmektir. Her şeyi Allah yaratmışsa her şey üzerinden her şey ile Allah'ı övmek, Allah’a hamd etmek gerekir. Eğer imtihanı Allah takdir etmiş, hükmetmiş, bizi imtihana tabi tutmuşsa o zaman hamd, imtihanı kabul etmektir. İmtihanı kabul etmeyenler, Allah'a hamd edemez, onu övemez, onun işini beğenmezler. Birinin işini beğenmiyorsan onu sevmiyorsun demektir. Ne kadar hamdin varsa da imanın o kadardır. Hamd eşittir iman...
Hamd edebilmek için de bakışımızı düzeltmemiz lazım. Gönül bakışımızı düzeltmemiz lazım. Öyle ki doğru görebilelim; Allah'ın “gör” dediği yerden görebilelim, “bak” dediği yerden bakabilelim, “sev” dediği yerden sevebilelim. Yoksa kendi bakışımızla bakarız ki bu sadece bize kaybettirir. Bize güzelliği değil çirkinliği gösterir. Güzellik olmayınca, çirkinlikten başka bir şey kalmaz. “Hak olmayınca batıldan başka bir şey kalmaz” dedi Allah.
Şimdi de Allah'ın Hamid isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlayalım;
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillâhi rabbil âlemin:235 “Övme ve övülme âlemlerin rabbi olan Allah içindir, Allah'a mahsustur.”
Neden?
Errahmanir rahim:236 Çünkü o, “Rahman ve rahimdir.” Bütün varlığa, mahlûkata rahmetiyle muamele edendir. O, zatında rahman olandır. O, sıfatlarında, isimlerinde, fiillerinde rahman olandır. Rahmetiyle muamele edendir.
Maliki yevmid din:237 “O, din gününün sahibidir.” Onun için de âbd olunmaya, istenilmeye layık olandır. Sevilmeye layık olandır.
İyyâke na'budu ve iyyâke nestai’n, İhdinas sıratel mustakîm:238 “Sırat-ı mustakimi, doğru yolu gösterendir, (Peygamberler, kitaplar gönderip) hidayeti verendir.”
Sırâtallezîne en’amte aleyhim ğayril magdûbi aleyhim ve lâd dâllîn:239 “Doğru yolda kılmış olduğu, nimet vermiş olduğu, hidayete erdirdiği kullarıyla beraber edendir. (Bizi böyle kullarla tanıştırıp, o kullara verdiği nimeti bize verendir. Onun için hamde layıktır.) Gazaptan, delaletten, koruyandır.” Kendisine sığınanı koruyandır, muhafaza edendir. Onun için hamde layıktır.
Lâ ye’tîhil bâtılu min beyni yedeyhi ve lâ min halfih tenzîlun min hakîmin hamîd:240 “Bu Kur'an'a ne önünden ne arkasından herhangi bir şekilde bir batıl yaklaşamaz. Onu hakîm ve hamid olan Allah peyderpey indirmiştir.” Allah hakîmdir ve hamiddir. Kur'an'ı indirdiği için, hikmetini beyan ettiği için, kendini tanıttığı için hamde layıktır.
Fe sebbih bi hamdi rabbike ve kun mines sâcidîn:241 “Rabbini hamd ile tesbih et ve Allah'a secde edenlerden ol.” Allah'a hamd ile secde et, dedi. Secde edebilmek için, hamd ile secde edebilmek için Fe sebbih bi hamdi rabbike: yani “rabbini hamd ile tesbih etmen gerekir” dedi.
Tesbih, Allah yolunda hayatını yaşamak demektir. Allah'ın rızasını, ebedi hayatını kazanmak için çaba, gayret sarf edip Allah yolunda akmak demektir. Allah yolunda ebedi hayatını kazanmaya çalışırken “Allah'a hamd et, tesbihini hamd ile yap” dedi. Eğer biri “Allah bütün noksan sıfatlardan beridir, münezzehtir, bütün kemal sıfatlarıyla da muttasıftır” derse ve Allah'ı böyle anlarsa zaten Allah'a hamd etmemesi mümkün değildir. Onun için hamd ile tesbih beraber gelir.
Kitâbun enzelnâhu ileyke li tuhricen nâse minez zulûmâti ilen nûri bi izni rabbihim ilâ sırâtıl azîzil hamîd:242 “Allah bu kitabı sana, insanları karanlıklardan nura çıkarasın diye indirmiştir.” Bi izni rabbihim: “Rabbinin izniyle.” Allah'ın izniyle insanları karanlıklardan nura çıkarırsın. Allah'ın izniyle çıkarmak ne demek? -Onu Kur'an ile Allah'ın ayetleriyle nura çıkarmak demektir.
Birileri “Hidayet bendedir, gelin sizi hidayete erdireyim, siz karanlıktasınız, gelin sizi aydınlığa çıkarayım” diyebilir. Eğer biri bunu yapacaksa, Allah'ın kelamıyla, ayetleriyle bunu yapmalıdır. Yok, Allah'ın izniyle bunu yapmıyorsa bu durumda o, kendini Allah'a şirk koşmuştur.
Allah'ın ayetleriyle yapmaya çalışsan bile eğer iznin yoksa haddini aşar, kendini Allah'a şirk koşarsın. İnsanlara set, perde olursun, onunla Allah arasına girersin. Kendin karanlıkta olduğun gibi, onu da karanlığa, zulmete sürüklersin. Bunu kim söylüyor? -Allah söylüyor. Yoksa “Bi izni rabbihim” demezdi. Allah kelimeyi boşuna kullanmaz!
Allah'ın izniyle, Allah'ın indirdiği ile karanlıklardan nura çıkaran nereye çıkarıyormuş? Sıratil azizil hamid: “Aziz ve hamid olanın yoluna.” Her türlü övgüye layık olan ve bütün şerefin kendisine, bütün izzetin kendisine ait olduğu zatın yoluna çıkarıyormuş.
Bu durumda eğer biri karanlıktaysa Allah'ın kendisine verdiği izzetten, şereften mahrumdur. Allah'ın övmesinden mahrumdur. Dolayısıyla Allah'ı övmekten, Allah'a hamd etmekten mahrumdur.
Karanlıklardan nura çıkaran ona nasıl bir yardımda bulunmuştur, onu nasıl çıkarmıştır?
Allah'ın kendisine bahşettiği şerefi ona hatırlatmış, o şerefi kazanmak için ona yolu açmıştır. Ona bu şerefi ikram etmiştir. Bununla beraber Allah'ı ona tanıtmış, ona hamd ettirmiş, onu Allah'ın övgüsüne de layık etmiştir. Karanlıklardan nura çıkarmak buymuş; kulun izzetini, şerefini kazanıp, şerefine sahip çıkıp Allah'a hamd etmesiymiş. Eğer birileri bunu yapmıyorsa karanlıktan nura çıkarmıyordur.
Ve kâle musa in tekfurû entum ve men fîl ardı cemî’a: “Musa dedi ki: eğer siz, yeryüzünde bulunanların hepsi Allah'a karşı nankörlük yapsanız” Fe innallâhe le ğaniyyun hamîd:243 “Muhakkak ki Allah ğaniyydir, hamiddir.”
Yani, Allah’ın sizin iman etmenize, sizin hamd etmenize ihtiyacı yoktur. Eğer iman eder, hamd ederseniz bu sizin içindir. Yeryüzündekilerin hepsi de eğer nankörlük yaparsa, Allah ğaniyydir, Allah hamiddir. Hiç kimse övmese de Allah övgüye layıktır. İnsanlar onu övdü diye, mahlûkat onu övdü diye o, övgüye layık olmuyor. O, zatında övülendir. Öven kendisi için onu övmüştür. Öven, övgüye layık olmuş, hamde layık olmuştur.
İnnemâ yu’minu: “Gerçek mü’minler” Bi âyâtinellezîne izâ zukkirû bihâ harrû succeden ve sebbehû bi hamdi rabbihim ve hum lâ yestekbirûn:244 “Ayetlerimize iman eden kimseler onlardır ki; ayetlerimiz kendilerine hatırlatıldığında, (öğüt verildiğinde) hemen secdeye kapanırlar ve rablerini hamd ile tesbih ederler. Onlar kibirlenmezler (büyüklük taslamazlar).”
Biri Allah'ın ayetleri okunduğu zaman, bütün gönlüyle, manevi olarak secdeye kapanıp; “bu rabbimin kelamıdır, rabbim bunu bana söyledi” demiyor, onu ciddiye almıyorsa, o mü’min değildir ve rabbini hamd ile tesbih etmiyordur” dedi. Eğer hamd etseydi, övseydi sevdiği için överdi. Biri Allah'ın sözünü sevmiyorsa, övmüyorsa dinlemez. Ne yapar? -Kibirlenir... Mü’minler böyle değildir. Mü’min böyle yapmaz Allah’ın ayetlerine karşı kibirlenmez, kibirlenemez.
Demek ki Allah'ın ayetlerini dinlerken de hamd ile tesbih etmek gerekiyormuş, Allah'ı övmek gerekiyormuş. Allah'ın kelamı, sözü her türlü noksanlıktan münezzehtir, beridir. O, övgüye layıktır, dinlenilmeye layıktır.
Zâlike bi ennehu kânet te'tîhim rusuluhum bil beyyinâti: “Ne zaman ki onlara beyyinelerle (ayetlerle) resulleri geliyorlardı.” Fe kâlû e beşerun yehdûnenâ: “Onlar dediler ki; bir beşer mi bizi hidayete erdirecek?” Bir beşer mi bizim hidayetimize sebep olacak. Fe keferû ve tevellev: “Küfrettiler (nankörlük ettiler) ve döndüler.” Ondan yüz çevirdiler. Vestagnâllâh: “Allah mustağnidir.” Allah'ın onların iman etmesine ihtiyacı yoktur. Vallâhu ğaniyyun hamîd:245 “Allah zengindir (hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır), hamiddir (hamde, övülmeye layık olandır).”
Eğer biri Allah'ın kendilerine gönderdiği resule bir beşer gibi bakıp “Bu, bizi hidayete erdirmez, erdiremez. Melekler bizi hidayete erdirsin ya da havadan hidayete erelim” dediyse ne yapmıştır? -Kibirlenmiştir. Allah hidayeti kuluyla, hidayetçisiyle verir. Nebisiyle, resulüyle ve sonra da kıyamete kadar aynı şekilde varisleriyle vermeye devam eder.
Aslında “ben mü’minim” diyen herkes hidayetçidir, hidayetçi olmalıdır. Gücü kadar, kuvveti kadar, ilmi, marifeti, imanı kadar hidayetçi olmalıdır. En azından herkes kendi ailesi için hidayetçi olmalıdır.
Allah ayeti kerimede öyle buyuruyordu; “yakıtı taşlar ve insanlar olan cehennem ateşinden kendinizi ve ehlinizi koruyun.”246 Bu, onlar için hidayetçi olun, demektir. Elbette ki Allah “hidayetçi ol” derken “kendin gibi olmaya davet et” demedi. Senin hidayetçiye davet etmen lazım, onlarla beraber hidayette olmaya çalışman lazım.
Huvel hayyu lâ ilâhe illâ huve: “Allah odur ki kendisinden başka ilah olmayandır ve o, hayy olandır.” Gerçek hayat sahibi odur. Fed’ûhu muhlisîne lehud dîne, el hamdu lillâhi rabbil âlemîn:247 “Onun için dini ona has kılarak ona davet edin. Hamd, âlemlerin rabbi olan Allah içindir.”
Dini ona has kılmak ne demek?
Hayatın her anını onun için, onun rızasını kazanmak için yaşayarak, sadece ondan isteyerek, sadece onu isteyerek onu davet etmen demektir.
Ayetleri kısa kısa okuyalım;
Allah, arşın çevresindeki meleklerin Allah'a hamd ettiğini, bununla beraber tövbe edenler için de istiğfar ettiklerini beyan ediyor. “Tövbe edip yoluna uyanları mağfiret et, onları cehennem azabından koru” deyip dua ederler.
Fasbir alâ mâ yekûlûne ve sebbih bi hamdi rabbike kable tulûış şemsi ve kable gurûbihâ, ve min ânâil leyli fe sebbih ve etrâfen nehâri lealleke terdâ:248 Allah “sabret” dedi, “onların söylediklerine sabret. Rabbini hamd ile tesbih et.” Hitap Resulullah (s.a.v) Efendimiz’e dolayısıyla tüm mü’minleredir. “Güneş doğmadan önce, batmadan önce rabbini hamd ile tesbih et. Gece zamanlarında da gündüzün etrafında da rabbini hamd ile tesbih et.” Lealleke terdâ: “Bu durumda, öyle ki Allah'tan razı olasın.” O zaman Allah’tan razı olmayı umabilirsin; çünkü Allah'ın senden razı olması için önce senin Allah'tan razı olman gerekir, dedi.
Hamd ile tesbih etmek aynı zamanda Allah'tan razı olmaktır. Kul, Allah'tan razı olunca Allah da kulundan razı olur. Allah, “eğer sen bunu yaparsan, Allah'tan razı olursun” dedi. Yaptığın kadarıyla...
Ve tevekkel alel hayyillezî lâ yemûtu ve sebbih bi hamdihî ve kefâ bihî bi zunûbi ibâdihî habîrâ:249 “Hayy olan (hep diri ve ölümsüz) olan Allah'a tevekkül et (ona güven). Onu hamd ile tesbih et. O, kullarının günahından haberdardır. Bu sizin için yeterlidir.” Allah kullarının günahlarından haberdardır bu sizin için yeterlidir, dedi.
Yani kim ne yaparsa yapsın, bilmeli ki Allah ondan haberdardır. Bunun için Allah'a hamd ile tesbih et ve bil ki Allah gerekeni yapar. Hiç kimsenin yaptığı yanına kâr kalmaz. Hiçbir yanlış, hiçbir günah cezasız kalmaz. Allah'ın, kullarının günahından haberdar olması sizin için yeter, o kâfidir, dedi.
Fasbir inne va’dallâhi hakkun: “Sabret; çünkü Allah'ın va’di haktır.” Allah her neyi va’detmişse o, haktır. Vestagfir li zenbike ve sebbih bi hamdi rabbike bil aşiyyi vel ibkâr:250 “Günahlarına istiğfar et.” Allah bunu kime söylüyor? -Resulullah (s.a.v) Efendimiz’e. Allah ona “günahlarına istiğfar et” dedi. Dolayısıyla bütün ümmete, iman edenlere söyledi; yani “peygamber masumdur” demek doğru değildir. Allah öyle söylemiyor; ona “istiğfar et” diyor. O da kendine göre yanlış yapıyor, o da kendine göre eksik yapıyor; ama eksik yapmadığı, yanlış yapmadığı tek bir yer vardır. Nedir o?
Allah'ın resullüğü... Allah'ın ayetlerini alırken, tebliğ ederken, anlatırken noksan, eksik, yanlış yapmamıştır; ama diğer hallerinde o da bir beşerdir. Onun için Allah ona “günahlarına istiğfar et” dedi.
“Rabbini akşam ve sabah hamd ile tesbih et.” Gece gündüz… Yani bu her anda demektir. Günün her anında demektir. Akşam ve sabah rabbini hamd ile tesbih et, bir de istiğfar et günahlarından.
Onun için kimse kibirlenip “benim zaten günahım yok” dememelidir. Aklımızdan geçen bir şey günah olabilir. Herhangi bir varlığa, bir mü’mine küçümseyici bir gözle bakmak insan için günah olarak yeterlidir; yani onun ebediyen kaybetmesi için bu yeterlidir.
Fasbir alâ mâ yekûlûn: “Onların söylediklerine sabret.” Ve sebbih bi hamdi rabbike kable tulûış şemsi ve kablel gurûb:251 “Güneş doğmadan ve batmadan önce rabbini hamd ile tesbih et.” Yine gece ve gündüz, dedi. Yani her anda.
Kulil hamdu lillâhi: “De ki: elhamdulillah.” Hamd, Allah içindir. Ve selâmun alâ ibâdihillezînastafâ: “Selam da onun seçtiği kullara olsun.” Selam, onun seçtiği kullaradır. Allâhu hayrun emmâ yuşrikûn:252 “(De ki:) Allah mı hayırlı yoksa onların şirk koştukları mı (ortak koştukları) mı?”
Eğer biri hamdi Allah'a layık görmüyorsa, selamı da onun seçtiği kullara layık görmüyorsa bu durumda şirke düşmüştür. Allah'a hamd etmek yerine, başkalarına, başka şeylere hamd etmiş onları kıymetli, değerli görmüştür. Allah da “Allah mı hayırlı yoksa onların şirk koştukları mı?” dedi.
Ve kulil hamdu lillâhillezî lem yettehız veleden ve lem yekun lehu şerîkun fîl mulki: “De ki: Hamd Allah içindir. O Allah ki çocuk edinmemiştir ve mülkünde hiçbir şeriki (ortağı) yoktur.” Ve lem yekun lehu veliyyun minez zulli: “Acziyetten dolayı herhangi bir dost (yardımcı) edinmemiştir.” Ve kebbirhu tekbîrâ:253 “Allah'ı tekbir et, Allah'ı büyük tanı.” Allah'ın büyüklüğünü ikrar et, söyle. Söyleyebildiğin kadarıyla, gücünün yettiği kadarıyla söyle.
Fe izesteveyte ente ve men meake alel fulki fe kulil hamdu lillâhillezî neccânâ minel kavmiz zâlimîn:254 Bu Nuh (a.s.)'a verilen emirdir. “Sen yanındakilerle beraber geminin üzerine çıktığında de ki: hamd âlemlerin rabbi içindir. O bizi zalim olan kavimden kurtarandır.”
Ve kulil hamdu lillâhi seyurîkum âyâtihî: “De ki: hamd o Allah'a mahsustur ki size ayetlerini gösterecek.” Fe ta’rifûnehâ: “Ve siz (onların Allah'ın ayeti olduğunu) tanıyacaksınız.” Ve mâ rabbuke bi gâfilin ammâ ta’melûn:255 “Allah sizin yaptıklarınızdan gafil değildir.” Allah sizin yaptıklarınızı biliyor.
Ve le in seeltehum men nezzele mines semâi mâen: “Eğer onlara sorarsan, desen ki; gökten suyu kim indiriyor?” Fe ahyâ bihil arda min ba’di mevtihâ: “Yeryüzünü ölümünden sonra kim diriltiyor” Le yekûlunnallâhu, kulil hamdu lillâh: “Muhakkak ki Allah diyecekler. Hamd de Allah'a aittir (Allah'a mahsustur).” Bel ekseruhum lâ ya’kılûn:256 “Onların çoğu akıl etmez.” Neden Allah'a hamd edilmesi gerekiyormuş? -Gökten suyu indirdiği için, yeryüzünü ölümden sonra tekrar dirilttiği için.
Ve huvallâhu lâ ilâhe illâ huve, lehul hamdu fîl ûlâ vel âhirâh: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur. Dünyada da ahirette de, önünde de sonunda da hamd ona aittir.” Ve lehul hukmu ve ileyhi turceûn:257 “Hüküm onundur, dönüş de onadır.”
Elhamdulillâhillezî vehebe lî alel kiberi ismâîle ve ishâke, inne rabbî le semîud duâ:258 “Bana yaşlılık geldikten sonra (yaşlılık halinde) bana İsmail'i ve İshak'ı ikram eden Allah'a hamd olsun. Muhakkak ki rabbim duayı işitendir.” Demek ki bir de Allah bize evlat verdiyse ona hamd etmemiz gerekiyormuş.
Tusebbihu lehus semâvâtus seb’u vel ardu: “Yedi gök, yedi yer, bunların hepsi onu tesbih eder.” Ve men fîhinne ve in min şey’in illâ yusebbihu bi hamdihî: “Öyle ki, hiçbir şey yoktur ki onu hamd ile tesbih etmesin.” Ve lâkin lâ tefkahûne tesbîhahum, innehu kâne halîmen gafûrâ:259 “Ama siz onların tesbihini (bütünüyle) anlayamazsınız, fıkh edemezsiniz. Allah, halim ve ğafurdur.” Bütün varlık onu hamd ile tesbih ettiği için hamde layıktır. Aynı şekilde ölürken de kıyamette de yine hamd etmelidir ve hamd edecektir.
Yevme yed’ûkum fe testecîbûne bi hamdihî: “O sizi çağıracağı gün hemen ona hamd ile icabet edeceksiniz.” Ve tezunnûne in lebistum illâ kalîlâ:260 “Ve siz çok az bir süre kalmışsınız zannedeceksiniz.”
Bir de biri ölürken, hayatının sonuna geldiğinde, Allah onu kendine çağırdığında, ona “gel” dediğinde Allah’ı hamd ile tesbih edecek, Allah'ı övecek. Bütün övgünün Allah'a ait olduğuna iman edecek ve dünyada pek az kaldığını bilecek, anlayacak. Kıyamet yerinde de bu böyledir. Allah ölülere “kalkın, dirilin” dediği zaman kalkanlar Allah'a hamd edecek, bütün hamdin, övgünün Allah'a ait olduğunu ikrar edecekler. Bununla beraber dünyada pek az kaldıklarını anlayacak ve bilecekler.
Ve mâ nekamû minhum illâ en yu’minû billâhil azîzil hamîd:261 “Onlar, (Allah'a hamd etmeyenler, Allah'ın azizliğini kabul etmeyenler) Allah'a iman edip onu aziz ve hamid olarak bilenlerden intikam alıyorlardı.” Bunun için de bir ateş yakıp o ateşin içine onları atıyorlardı.
Demek ki biri “İzzet Allah'a aittir, hamd Allah'a aittir” dediğinde bunu kabul etmeyenler, “izzet benimdir, şeref benimdir” diyenler ne yapar? -Allah'ı aziz ve hamid olarak bilenlere kızar, onlardan intikam almaya kalkışırlarmış.
Yâ eyyuhen nâsu entumul fukarâu ilâllâhi: “Ey insanlar! Hepiniz Allah'ın fakirlerisiniz.” Hepiniz Allah'a muhtaçsınız. Vallâhu huvel ganiyyul hamîd:262 “Allah ise zengin olandır, hamde layık olandır.” Yani hepiniz Allah’a muhtaçsınız. İhtiyacınızı giderdiği için Allah'a hamd etmeniz lazım, dedi.
Ve lekad âteynâ lukmânel hikmete enişkur lillâh: “And olsun ki biz Lokman'a hikmet verdik şükretsin diye.” Ve men yeşkur fe innemâ yeşkuru li nefsih: “Her kim ki şükrederse o kendisi için şükretmiştir.” Onun şükründen dolayı Allah'ın mülkünde, Allah'ta hiçbir şey artmaz. O, şükrü kendisi için yapmıştır. Men kefere fe innellâhe ğaniyyun hamîd:263 “Her kim ki nankörlük yaparsa Allah ğaniyy ve hamiddir.” Allah zengindir, hamde layık olandır. Yani o, kendine yapmıştır.
Lillâhi mâ fîs semâvâti vel ard: “Yerde, gökte (ikisi arasında) ne varsa hepsi Allah'ındır.” İnnallâhe huvel ğaniyyul hamîd:264 “Muhakkak ki Allah ğaniyy ve hamiddir.”
Ve yerellezîne ûtûl ılmellezî unzile ileyke min rabbike huvel hakk: “Kendilerine ilim verilmiş olanlar, onun (Kur’an’ın) sana rabbinden gelen bir hak olduğunu bilirler.” Ve yehdî ilâ sırâtıl azîzil hamîd:265 “Ve onun aziz ve hamid olan Allah'ın yoluna hidayet ettiğini bilirler.”
Ve huvellezî yunezzilul gayse min ba’di mâ kanetû ve yenşuru rahmeteh: “İnsanlar umudunu kesmişken onlara yağmuru indiren ve rahmetini her tarafa yayan odur.” Ve huvel velîyyul hamîd:266 “O, dost olandır, (onun dostluğu) övgüye layık olandır.”
Ve hudû ilet tayyibî minel kavli: “Onlar, güzel söze hidayet edilmişlerdir.” Ve hudû ilâ sırâtıl hamîd:267 “Ve onlar hamid olanın yoluna hidayet edilmişlerdir.” Onlar, Kur'an ile hidayet veren Allah'a hamd ederler. Allah ona “hamidin yolu” dedi.
Ellezîne yebhalûne ve ye’murûnen nâse bil buhl: “Her kim ki cimrilik eder, bir de cimriliği insanlara tavsiye eder, emrederse” Ve men yetevelle feinnellâhe huvel ğaniyyul hamîd:268 “Ve dönerse (sırt çevirirse) bilsin ki Allah, ğaniyy ve hamiddir.” Allah zengindir, övgüye layık olandır.
Lekad kâne lekum fîhim usvetun hasenetun: “Gerçek şu ki; onda sizin için güzel bir örnek vardır.” Li men kâne yercûllâhe vel yevmel âhire: “Allah'a ve ahirete kavuşmayı umanlar için.” Ve men yetevelle: “Her kim ki dönerse” Fe innallâhe huvel ganiyyul hamîd:269 “Muhakkak ki Allah ğaniyy ve hamiddir.”
Fe kutia dâbirul kavmillezîne zalemû, vel hamdu lillâhi rabbil âlemin:270 “Böylece zulmeden o toplumun kökü kesildi. Hamd, âlemlerin rabbi Allah’a mahsustur.” Allah, kendisine hamd etmeyen, kendini övülmeye layık gören kavmi helak ederken bununla mü’minlere yardım etmiştir. Bunun için de Allah'a hamd edip, Allah'ı hamde layık görmek lazımmış.
Ve lekad âteynâ dâvûde ve suleymâne ilmâ: “And olsun ki; biz Davud’a ve Süleyman’a bir ilim verdik.” Ve kâlal hamdu lillâhillezî faddalenâ alâ kesîrin min ibâdihil mu’minîn:271 “Onlar dediler ki: Allah'a hamd olsun ki bizi mü’min olan kullarının birçoğundan üstün (faziletli) kılmıştır.” Allah kuluna bir fazilet ikram edince bir de kulun buna hamd etmesi gerekiyormuş.
El hamdulillâhillezî enzele alâ âbdihil kitâbe: “Kitabı kuluna indiren Allah'a hamd olsun.” Ve lem yec'al lehu ıvecâ:272 “Ki onda hiçbir eğrilik yoktur.” Ona uyan dosdoğru yola uymuş olur.
Ve le in seeltehum men halakas semâvâti vel arda le yekûlunnellâhu kulil hamdulillâhi, bel ekseruhum lâ ya’lemûn:273 “Eğer onlara sorsan, desen ki; gökleri kim yarattı, yeri kim yarattı? -‘Allah’ diyecekler. ‘De ki: Hamd Allah'a aittir’ ama onların çoğu bunu bilmez.”
El hamdulillâhillezî lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ardı: “Hamd, o Allah'a aittir ki göklerde, yerde (ikisinin arasında) ne varsa hepsi onundur.” Ve lehul hamdu fîl âhirehi ve huvel hakîmul habîr:274 “Ahirette de hamd onundur. O, hakîmdir; her şeyden haberdar olandır.” Ahirette de hamd Allah'a aittir. Cennete girenler de cehenneme gidenler de hamd edecek. Hamd etmek zorunda kalacak. Bütün mülkün Allah'a ait olduğunu, Allah'ın hiç kimseye zulmetmediğini görünce hamd edecekler. “Allah övgüye layıktı ama biz onu övemedik” diyecekler. Cennettekiler hamdini aşk ile muhabbetle yapacak, cehennemdekiler ise pişmanlıkla yapacak.
Ve tevekkel alel hayyillezî lâ yemûtu ve sebbih bi hamdihî ve kefâ bihî bi zunûbi ibâdihî habîrâ:275 “Sen rabbine tevekkül et ki o hayydır (diri olandır). Hiçbir şekilde hayatı sona ermeyendir. Onu hamd ile tesbih et. O, kullarının günahından haberdardır, bu yeterlidir.”
Elhamdulillâhi fâtırıs semâvâti vel ardı: “Hamd Allah içindir ki o gökleri ve yeri yaratandır.” Câilil melâiketi rusulen: “Melekleri elçi (resul) kılan odur.” Ulî ecnihatin mesnâ ve sulâse ve rubâa, yezîdu fîl halkı mâ yeşâu: “O ki melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı olarak yaratmıştır. O, yaratmada dilediğini dilediği kadarıyla artırır.” İnnallâhe alâ kulli şey’in kadîr:276 “Muhakkak ki o, her şeye kadirdir.”
Ve kâlûl hamdu lillâhillezî ezhebe annel hazen: “De ki: Hamd o Allah’a mahsustur ki bizden hüznü (sıkıntıyı) gidermiştir.” İnne rabbenâ le ğafûrun şekûr:277 “Muhakkak ki bizim rabbimiz ğafur ve şekurdur.” Mağfiret eder, şükrün karşılığını verir.
Da'vâhum fîhâ subhânekellâhumme ve tehiyyetuhum fîhâ selâmun ve âhıru da'vâhum enil hamdulillâhi rabbil âlemîn:278 “Onların oradaki (cennetteki) duaları; sen her türlü eksiklikten münezzehsin, bir de dualarının sonu selamdır. Hamd âlemlerin rabbi olan Allah’a mahsustur” demeleridir.
Lâ tahsebennellezîne yefrahûne bi mâ etev ve yuhıbbûne en yuhmedû bi mâ lem yef’alû: “Yaptıklarına sevinen yapmadıkları şeylerle övülmeyi seven kimseler” Fe lâ tahsebennehum bi mefâzetin minel azâbi ve lehum azâbun elîm:279 “O kimseler azaptan kurtulacaklarını sanmasınlar. Onlara elim bir azap vardır.” Övülmeyi hak etmediği halde Allah onu, onun yaptığını, onun halini övmediği halde eğer o övünüyor ya da övülmek istiyorsa kimse onu azaptan kurtaramaz, dedi Allah.
Evet, cennete gidenler hamd edecek. “Bizi cennete varis kıldığı için Allah’a hamdolsun. Bu, Allah’ın verdiği bir mükâfattır, bu mükâfatı hak edenlerin amelleri ne güzeldir”280 dedi Allah. “Meleklerin arşın etrafında hamd ile tesbih ettiklerini görürsün. Halk arasında adaletle hüküm verilmekte ve âlemlerin rabbi Allah’a hamd olsun denilmektedir”281 buyurdu.
Evet, Allah cennetteki hamdi anlatırken; “Onların içlerinde kin namına, sıkıntı namına her ne varsa onların hepsini söküp atmışızdır. Onların altlarından ırmaklar akar, onlar, bizi bu nimete eriştiren Allah’a hamdolsun derler. O, bize doğru yolu göstermeseydi, bizim bu yolu kendiliğimizden bulmamız mümkün değildi. Gerçekten rabbimizin resulleri bize gerçeği getirdi, onlara uyduğumuz için şimdi buradayız. Onlara denecek ki; işte bu sizin yaptığınız amellere karşılık mirasçı olduğunuz cennettir”282 buyurdu. Evet, bir de cennette hamd ediyormuşuz.
Allah’ın hamid isminin geçtiği ayetleri hep beraber anlamaya çalışıyoruz. Belki biraz sıkılabiliriz; ama bunu mutlaka öğrenmemiz, anlamamız gerekiyor. Çünkü rabbimiz bize neye hamd edilmesi gerektiğini öğretiyor.
Biz de kendimize göre vazifemizi yapmaya çalışıyoruz, Allah’ın bize yüklediği sorumluluğu yerine getirmeye çalışıyoruz. Nitekim bilmeden, anlamadan iman olmaz. Ne kadar biliyorsak Allah’a da o kadar iman edebiliriz.
Mesela bir insan, birini sima (suret) olarak tanıyabilir; ama o kişiyle konuşursa onu biraz daha tanır. Komşuları ise o kişiyi onunla konuşanlardan daha iyi tanır. Hele ki ev halkı o kişiyi hepsinden daha iyi ve daha güzel tanır.
Allah’ı tanırken de nasıl tanıdığımıza bakmamız lazım. Sadece eşyaya, mahlûkata bakıp tanıyorsak bu yeterli değildir. Bu sadece Allah’ı dışarıdan tanımaktır. Onun için bir de Allah kendini nasıl tanıttıysa, öyle tanımamız gerekir. O da yetmez… Eğer Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecellisi olmazsa hiçbir şekilde hiçbir zaman hiçbir kimse için onu tanımak mümkün değildir.
Eğer Allah kendini tanıtacaksa bir vesileyle tanıtır. Burada bizim anlattıklarımız ilim olarak Allah’ın isimleri bilinsin, Allah’ın güzelliği anlaşılsın diye değildir. Bizimle beraber olanların gönlüne Allah’ın isimleri tecelli etsin, onlar Allah’ın güzelliğiyle güzelleşsin diye bunları anlatıyoruz. Bu tecellinin de olabilmesi için mutlaka Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği biri lazım, bu gereklidir. Yoksa mesele bir şeyler öğrenme meselesi değildir. İş bu kadar basit değildir.
Biraz önce okuduğumuz ayetlerde Allah buyurdu ki; “Allah’ın izniyle karanlıklardan nura çıkarsın, nuruyla nurlandırsın.” Eğer biri Allah’ın izniyle bunu yapmıyorsa o bunu beceremez. Hem kendine zulmeder hem de başkalarına zulmetmiş olur fakat herkesin de gücü kadar karanlıklardan nura davet etmesi gerekir. Bu başkadır.
Allah’a nasıl hamd etmemiz lazım?
Bütün azalarımızla Allah’a hamd etmemiz lazım. Mesela gözümüzle hamd etmemiz lazım. Nasıl? -Gözümüzün gördüğü her ne varsa bu Allah’a aittir, Allah bunu hak ile yaratmıştır, bunun bir vazifesi vardır” deyip onu hangi muratla yaratmışsa onu anlamaya çalışmamız lazım. Tabi bu arada gözle bakılır, fakat akılla düşünülür. Eğer biri aklını kullanmıyorsa; o, aklının hamdini yapmamıştır. Baş gözüyle hikmetle bakmadığı gibi bir de aklıyla düşünüp tefekkür etmiyorsa, o kişi ne gözünün hamdini yapmıştır ne de aklının hamdini yapmıştır.
Kulağıyla hikmetle dinlemiyorsa, Allah’ın emrini, hükmünü, vahyini dinlemiyor, anlamaya çalışmıyorsa kulağının hamdini yapmamıştır. Eli de böyle ayağı da böyle, her uzvu (organı) böyledir. İnsanın her bir uzvuyla bir de her biri için Allah’a hamd etmesi lazım. Her azanın (organın) hamdi onu Allah’ın emrettiği gibi, sevdiği gibi kullanmaktır. Yoksa o azamızın hamdini yapmamış oluruz.
Namaz bütünüyle hamddir. Hamd hem dil ile hem fiil ile hem de gönül ile yapılır. Namazda bu üçü de mevcuttur. Elhamdulillahi rabbil âlemin: “Hamd âlemlerin rabbi olan Allah’a mahsustur” dediğimizde dilimizle hamd etmiş oluruz. Rükûdan doğrulurken Semi’ allahu limen hamideh: “Allah hamd edenin hamdini işitti” dediğimizde dilimizle hamd etmiş oluruz. Rabbena ve lekel hamd: “Rabbimiz hamd senindir, senin içindir” dediğimizde dilimizle hamd etmiş oluruz.
Peki, fiili hamdi nasıl yapıyoruz?
Eğilip kalkarken, secdeye, rükûya giderken bütün bedenimizle Allah’a fiili olarak hamd ediyoruz.
Bir de gönlümüzün hamdi vardı; bu da gönlümüzü, Allah’ın huzurunda tutmamızdır; yani duruştur, miraçtır. Evet, onun için namaz baştan sona bütünüyle hamddir. Hem de tam bir hamd. Bu durumda namazdan mahrum kalan, gerçek manada bütünüyle hamdden mahrum kalır.
Allah’a hamd eden Allah’tan razı olmuş demektir. Hamd aynı zamanda rızadır. Hatta onun üstünde hamd; severek Allah’tan razı olmaktır. Kul, Allah’tan razı olmadıkça hamd edemez. Allah’tan ne kadar razı ise o kadar hamd eder ve onun hamdi de rızası kadar değerli, kıymetli olur. Hatta Allah’ı ne kadar seviyorsa o kadar razı olur.
Sadece “ben Allah’ı seviyorum” demekle Allah sevilmez! Allah’ın fiilini, takdirini sevmen lazım ki Allah’ı sevmiş takdirinden razı olmuş olasın. Allah’ın takdirinden razı olursan, seversen hamd edersin, edebilirsin.
O zaman hamd, rıza, iman hepsi aynı şeydir. Nasıl ki Allah’ın nimetlerine hamd edilmesi gerekiyorsa onun takdirine de hamd edilmesi gerekir. Allah bize nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun o hamde layıktır. Bize göre o takdir ettiği hoş bir şey olmayabilir mesela; bir musibet, bir sıkıntı, bir bela bize verebilir ama onun arkasında mutlaka onun rahmeti vardır. Eğer hikmetle bakarsak bunu mutlaka anlarız.
Allah verdiğinde hamd ederiz, aldığında da hamd etmemiz lazım. Almışsa belki ondan daha iyisini verir, insan bunu bilemez. Belki senin için o hayırsızdı, sana hayırlısını verir. Ya da dünyaya ait bir şeyi senden almış, aslında senin gönlünde ona karşı duyduğun sevgiyi senden almıştır. Bunun karşılığında ahiretin sevgisini sana verir. Dünyayı almıştır ama ahreti vermiştir, sen bunu bilemezsin. Rabbin rahman ve rahimdir. O, her ne yaparsa yapsın o hayırdır, o güzeldir, onun yaptığı her türlü fiil hamde layıktır.
Allah’ı övmek hamddir, bir de Allah’ın övdüklerini övmek hamddir. Biri Allah’ın övdüğünü övmüyorsa o hamd etmemiştir. Allah namazı övmüştür, orda kendisine secde edeni övmüştür, kendisini zikredeni övmüştür. Bu durumda biz de bu ameli övüyoruz, bu ameli yapanı da övüyoruz, övmemiz gerekir. Allah, resullerini, velilerini, mü’minleri, sıddıkları, hayatına imanını şahit edenleri, güzel yapanları, sabredenleri ve şükredenleri övmüştür.
Eğer bizim övdüklerimiz Allah’ın övdükleri değilse; yani malı çok olanı, zulmedeni, yanlış yapanı övmüşsek Allah’a ters düşmüşüz demektir. Allah’a; “sen işi bilmiyorsun, ben senin yaptığını beğenmedim” dedik demektir.
Allah’ın övdüğünü övmek aynı zamanda Allah’a hamd etmektir. Eğer biri birini övüyorsa onu sevmelidir. Sevmeden övüyor, hamd ediyorsa bu hamd, hamd değildir. Seviyor ama övmüyorsa, bu da sevmek değildir. Seviyorsa övmelidir, övüyorsa sevmelidir. Ancak o zaman kemaliyle hem sevmek olur hem de hamd olur.
Bundan sonra Allah’ın Vedud ismi gelir. Hamid ve Vedud ismi sanki birbirinden tecelli ediyor gibi görünür, öylesine birbirine yakındır; yani Allah’ın hamid isminin içinde bütünüyle sevmek vardır. Hamid isminde Vedud ismi tecelli eder, Vedud isminin gereği de Allah’a hamd etmektir.
Allah aynı zamanda bunu dilimizle söylemiz gerektiğini de emrediyor. “Elhamdulillahi rabbil âlemin” dememizi emrediyor. Onun için hamd hem duadır hem övmedir hem Allah’a yalvarma, yakarıştır hem de Allah’ı sevdiğini söylemektir.
Eğer Allah Hamid ismiyle bir kula tecelli ederse o kul, Allah’tan razı olur, Allah’ı sever, Allah’ı över ve Allah’ın rızasına layık olur, Allah da ondan razı olur. Böyle bir kul Allah’ın övgüsüne layık olmuştur.
Belki hayat baştan sona hamddir. Bir şeyleri övüyor, bir şeyleri seviyor, bir şeyleri kazanmak için koşturuyoruz. Neyi seviyorsak onu övüyoruz, ona hamd ediyoruz, onun için hamd ediyoruz ve onu kazanmak için koşuyor, hayatımızı onun yolunda sarf ediyoruz. Onun için herkes kime, neye hamd ettiğine bakmalıdır. Hamdi Allah’a mı gidiyor yoksa başka birilerine mi gidiyor. Kimisi sadece dünyaya, dünya malına hamd eder. Dolayısıyla dünya malı kimdeyse, ona hamd eder ve onu över. “Falanca böyle böyle para kazandı, işini biliyor” der. Hatta bazen nerden kazandığını bile düşünmez, sormaz. Kazanmış ya onun için o, övgüye layıktır. Böylelerinin hamdi dünyayadır. Böyleleri, Allah’a hamd etmez, Allah’ın hakkını takdir edemez, ebedi hayata göre bakmaz; çünkü Allah’a göre bakmaz.
Oysaki Allah dünyaya, dünya malına, dünyadaki mevkilere ne dedi? -“Oyun!”283 Peki, kimi övdü? -Rızası peşinde koşanı, Hz.İnsan olmaya çalışanı, onun dostluğunu kazanmak için hayatını ortaya koyanı, onun isimleri ile isimlenmiş, ayetleriyle canlanmış, canlı Kur’an olanı, peygamberine uyanı, onu kendisine örnek alanı, “benim rabbim Allah’tır” diyeni, hamdini Allah’a yapanı, onu öveni, onu seveni, sevgisini ispatlamaya çalışanı, malını gece gündüz Allah yolunda sarf edeni, hayatını Allah yolunda vereni, dünyayı verip ahireti satın alanı, bütün varlığını verip rabbinin rızasını satın alanı övdü.
Onun için kimi övdüğümüze, neyi övdüğümüze bakmamız lazım. Eğer biri ben mü’minim diyorsa, onun gözü, gönlü rabbinden başka tarafa dönmemelidir. Ne yaparsa yapsın “Allah” demelidir. Onun için Allah münafıkları anlatırken buyurdu ki; “Onlar Allah’ı pek az zikreder.”284 Yani işine gelince ya da bir nimeti alınca, insanlar arasındayken insanlar beni mü’min, müslüman bilsin diye zikreder.
Peki, mü’minler nasıl zikreder?
“Ayaktayken, otururken, yan üzere yatarken Allah’ı zikreder.”285 Mü’min, Allah’ın koyduğu şartı bilir. Allah ayeti kerime buyurdu ki; Fezkuruni ezkurkum, veşkurini vela tekfurun:286 “Beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim. Bana şükredin ki sakın nankörlerden olmayın.” Sen beni översen ben de seni överim, seni övdürürüm, dedi Allah. Sen bana hamd edersen hamde layık olursun. Yapmazsan nankör olursun, hakkı, hakikati gizlemiş olursun, dedi Allah.
Allah soruyor; “Allah hamde layık değil midir?”
Yeri yaratan o, göğü yaratan o, seni yaratan, seni varlıkta tutan, varlığıyla sana hayat veren, seni seven o, hiç kimse seni bilmezken, tanımazken seni bilen, tanıyan o, seni seven, seni rızıklandıran o… Elbette ki hamde layık olan âlemlerin rabbi Allah’tır.
Rızkı sadece ekmek anlamıyoruz. Göz bir rızıktır, kulak bir rızıktır, el, ayak bir rızıktır. Eğer bir tanesi kesilirse, Allah bir tanesini alırsa nasıl büyük bir nimet olduğunu işte o zaman anlarız. Mesela bir insanın bütün organlarını ayırsak, gözü, kulağı, dili, ciğeri, böbrekleri, kalbi, kolu, bacağı, her birini böyle bir parça yapıp satsak ya da satın almaya kalkışsak acaba kaç paraya alırız? Ama olunca kıymeti değeri yok gibidir.
Allah iman vermiş, peygamber gönderip onunla vahyini tebliğ ettirmiş. Acaba bütün dünyayı versek bir ayet alabilir miyiz? -Alamayız… “Elhamdulillahi rabbil âlemin” ayetini almak mümkün müdür? -Mümkün değildir; ama biz olana değil de olmayana bakarsak şükredemeyiz, hamd edemeyiz. Olana bakmak lazım... Gönlümüz sürekli olmayana ayarlanmış. “Şu yoktur, bu yoktur” deyip hep olmayana bakıyoruz. Hâlbuki var olana bakarsak hamd ederiz, şükrederiz. “Hamd olsun elimiz var, ayağımız var, gözümüz var” deriz. Mesela başımız ağrıdığında ne deriz? -“Hamd olsun başım var ki ağrıyor, ya bu olmasaydı!” deriz. “Gözümüz için hamdolsun ki gözümüz vardır, var ki ağrıyor, ya bir de olmasaydı!” deriz. Ağrıya da şükretmek lazım, hamd etmek lazım.
Bütün âlemlerden Allah’a hamd olsun. Allah bizi hamdine layık kılsın inşallah! Allah kendini hamd ettiği gibi yücedir. Gerçek manadaki hamdi ancak o, kendi kendisine yapar. Ancak kendi kendisine yaptığı hamd ona layıktır. Bizim hamdimiz elbette ki eksiktir, hatalıdır, kusurludur. Belki hamdimizle sadece kendimiz hamde layık oluruz. O bizim hamdimizden münezzehtir, beridir.
Elhamdulillahi rabbil âlemin. Errahmanirrahim. Maliki yevmid din. İyyake na’budu ve iyyake nesta’in. İhdinas siratel mustakim. Sıratellezine en’amte aleyhim, ğayril mağdubi aleyhim ve led dallin. Âmin...
Allah hepinizden razı olsun.
