close

EL EHAD

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Allah’ı güzelliğiyle tanımaya çalışıyorduk. Esmayı öğrenmek demek Allah’ın güzelliğini öğrenmek demekti. Allah’ın güzelliğini niye öğrenmeye çalışıyoruz? -Onu sevmek için, ona iman etmek, hamd etmek, şükretmek, ona âbd olmak için.

Allah’ın isimlerini, Esmau’l Husna’yı, öğrenirken Kur’an’ın nüzul sırasına göre anlamaya çalışıyoruz. Allah önce hangi ismini tanıtmışsa önce onu tanımamız lazım. Onu tanımadan bir sonraki ismi anlamaya çalışırsak anlayamayız. Eğer Allah sırayı öyle koymuşsa, hangi sırada onu vahyetmişse bize de düşen o sıraya göre onu anlamaktır.

Sıra Allah’ın El Ehad ismindedir. Hepimizin bildiği, okuduğu Kul huvallâhu ehad:83 “De ki: Allah ehaddir” ayetindeki bu isim nüzul sırasına göre Allah’ın 12. ismidir. Şimdiye kadar Allah’ın Allah isminden, zat isminden başka 11 taneyi hep beraber öğrenmeye çalıştık. Sırasıyla Allah’ın Rab ismini, Rahman ismini, Rahim ismini, Malik ismini, Kebir ismini, İlah ismini, Vekil ismini, Ğafur ismini, E’âla ismini, Habir ismini, bir de Melik ismini hep beraber anlamaya çalıştık.

Çünkü Allah’ı isimleriyle bilmeden, tanımadan, anlamadan hiçbir şekilde iman etmek mümkün değildir. Eğer iman ediyorsak iman ettiğimizi tanımamız gerekir. “Ben Allah’a iman ediyorum” diyen birine sormak gerekir; “Nasıl iman ediyorsun, nasıl bir Allah’a iman ediyorsun, bu Allah’ın sıfatları, vasıfları nelerdir” diye sorduğumuzda almamız gereken cevap Allah’ın isimleri, El Esmau’l Husna’sı olmalıdır.

Allah ayeti kerimede iman edenlere hitap ederek buyuruyordu; Yâ eyyuhellezîne âmenu âminu:84 “Ey iman ettiğini iddia edenler (söyleyenler, Allah’a) iman edin.” Çünkü öğrendikçe iman edeceğiz, tanıdıkça, sevdikçe iman edeceğiz. Bunun için de mutlaka öğrenmek, anlamak ve tanımak lazımdır. İnsan öğrendikçe, tanıdıkça, anladıkça, sevdikçe insan olur. Öğrendikçe, tanıdıkça insanlığı artar ve Hz. İnsan olmaya bir adım daha yaklaşır. Yoksa insanlığı artmadığı gibi bir de yanlış anlar, yanlış tanırsa insanlığını da kaybeder.

Allah, insanlığını kaybedenler için ne buyuruyordu; “onlar hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağıdır.”85 Kişi ya anlayacak, öğrenecek, iman edecek, ileri gidecek insanlığını arttıracak, biraz daha insan olacak, biraz daha Hz. İnsan olmaya yaklaşacak ya da ters tarafa gidip insanlığını kaybedecek hayvan gibi, hatta hayvandan daha aşağı olacaktır.

İnsan kelimesi “üns” kelimesinden türetilmiş bir kelimedir. Ünsiyet peyda eden; yani yakınlık kurabilen, bağ kurabilen, yakın olabilen, dostluk, arkadaşlık kurabilen, sevebilen, sevilebilen demektir.

Kişinin insanlığı arttıkça onun bu hali de artar; lakin insanlığını kaybettikçe ünsiyetten uzaklaşır. Böyle bir kişiyle ünsiyet olmaz, dostluk olmaz, arkadaşlık olmaz ve o kişi sevilmez.

Ne buyurdu Resulullah (s.a.v) Efendimiz; “sevmeyen ve sevilmeyende hayır yoktur.”86 “Büyüklerimize saygı, küçüklerimize sevgi göstermeyen bizden değildir.”87 Ayrıca; “en hayırlınız insanların elinden ve dilinden hayır gördüğü kimsedir.”88 “En hayırlınız Allah katında en sevgili olanınız, ahlakça en güzel olanınızdır.”89

Bu durumda büyüklerine ne kadar saygı, küçüklerine ne kadar sevgi gösteriyorsa biri, o kadar büyük olmuş olur. Onda o kadar hayır olmuş olur. O, sevdiği kadarıyla hayırlı olur, insan olur. Yoksa insanlığı başka şeylere bağlarsa; mesela “çok ibadet ettim, çok oruç tuttum, çok zikir yaptım, hacca çok gittim, şunu çok yaptım, bunu çok yaptım” derse biri, kendini kandırmış olur. Nitekim biri ne kadar çok sever, ne kadar çok sevilir, ne kadar çok yakın olursa onun insanlığı ve hayrı da o kadar artar. Her güzel yaptığımızda, insanlık yaptığımızda insanlığımız artar, rabbimiz onu arttırır. Bizi gerçek manada Hz. İnsan yapar. Biz bir yaptığımızda o, en az on ikram eder. Bu, onun va’didir.

Onun için ayeti kerimede buyuruyordu; “kim bir güzellik yaparsa Allah onun güzelliğini arttırır, onu güzel yapar.”90

Biri “La ilahe illallah” demeden tevhide iman etmiş olmaz. Evet, “La ilahe illallah Muhammed’un Resulullah” demeden iman etmiş olmaz. “La ilahe” demek; ilah yoktur, her türlü ilah düşüncesini nehyeder, siler demektir. Peşinden ne diyoruz? -İllallah; ancak, sadece, yalnız ilah Allah’tır demiş oluyoruz.

Eğer mü’min, Müslüman bir beldede yaşıyorsak “la ilahe” demek kolaydır, bunu rahatlıkla söyleriz, “la ilahe” ilah yoktur deriz. Aklımız zaten bunu kabul eder; ama mesele bir tek “la ilahe” demek değildir. Peşinden bir de “illallah” demektir, illallah. Eğer sen Allah’ı tanımıyorsan bunu söyleyemezsin, gereğini yerine getirmiyorsan bunu hakikatte söylemiş olmazsın. Allah’ı rab olarak, rahman olarak, rahim olarak, malik olarak, ehad olarak, rezzak olarak, kerim olarak kabul etmediysen “illallah” diyemezsin.

Onun için önce Allah’ı isimleriyle, sıfatlarıyla tanımak gerekiyor ki “illallah” diyebilelim. Belki asıl sorunumuz da budur; “la ilahe” diyoruz ama “illallah” diyemiyoruz.

Mesela Allah ayeti kerimede buyuruyordu; “onların gözleri var görmezler, kulakları var işitmezler, kalpleri var onunla düşünmezler (akletmez, anlamazlar).”91 Bir göz eğer görmüyor, bir kulak işitmiyor, bir akıl idrak etmiyor ve bir gönül de anlamıyorsa bu durumda o kişi ölü demektir. Ölünün de gözleri var görmüyor, kulağı var işitmiyor, aklı var, kalbi var ama anlamıyordur.

Niye ölüdür?

Gözün varlığı tek başına bir işe yaramaz; yani bizim de manevi olarak eğer gözümüz kör olmuş, kulağımız sağır olmuş, kalbimiz katılaşmış taş gibi ya da taştan daha katı olmuş kilitlenmişse, mühürlenmişse anlamayız. Ne anlarız ne görürüz ne de işitiriz. Eğer görmüyor, işitmiyor, anlamıyorsak manevi olarak halimiz ölüdür. Manevi olarak ölüyüz demektir.

Eğer biri görüyor, işitiyor ve anlıyorsa titrer. Rabbinin haşyetinden titrer, rabbinin aşkından, muhabbetinden titrer. Bir gönül titrediyse o insan titriyor demektir. Severken titrer, haşyet duyarken titrer, Allah’tan korkarken titrer, titremelidir. Her hesabını Allah’a göre yapmalıdır. Yapmıyorsa bir sorun var demektir!

Onun için herkes “ben diri miyim yoksa ölü müyüm” diye diri olup olmadığına bakmalıdır. “Allah’ın bana nefhettiği ruh diri midir yoksa onu öldürdüm mü” diye bakmalıdır.

Eğer ruha gıdasını vermezsek o ölür. Onun gıdası imandır, onun gıdası sevmektir. Allah’ı sevmektir, onun gıdası “la ilahe illallah” demektir. Onun için “la ilahe” demek yetmiyor, bir de “illallah” demek lazım. “Benim rabbim Allah’tır” demek lazım.

“La ilahe illallah” dedik; ama bunun tam olabilmesi için ne gerekiyor, bunu nasıl söylemek gerekiyor?

Allah’ın her bir ismi için bunu tek tek söylemek gerekiyor. Bir isim eksik kalırsa “illallah” eksik kaldı demektir; yani insan “la ilahe illallah”, “la rahmane illallah”, “la rahime illallah”, “la malike illallah”, “la ğafure illallah”, “la vekile illallah”, “la kerime illallah”, “la rezzake illallah” şeklinde Allah’ın bütün isimleri için bunu aynen söylemelidir, söyleyebilmelidir. Söylerken aşkla, muhabbetle kalbi bunu tasdik etmelidir. Eğer bir isimde bunu söyleyemediyse imanında eksiklik var demektir.

Onun için de Allah Ehad ismini tanıtırken ne buyurdu; Kul huvallahu ehad:92 “De ki: Allah ehaddir.” Allah ayete neden “de ki” hitabıyla başladı? -Öncelikle “kul” (de ki) kelimesini bir parça anlamak gerekiyor. İster surenin başında geçsin, ister bir ayetin başında geçsin o surenin hepsi “kul” kelimesiyle muhataptır; yani Allah “de ki” demiştir.

Arapça’da cümleler iki kısımdır. Bir tanesine haber cümlesi denilir, haber verir. Bir tanesine de inşa cümlesi; yani talim ve terbiye cümlesi denilir. Eğer cümle ya da sure “kul” diye başladıysa o haber cümlesi değildir. Haber cümlesi olsaydı; mesela “huvallahu ehad” deseydi, Allah ehad olduğunu haber vermiş olurdu ama öyle söylemedi, kul “de ki” diye başladı.

“De ki” demek ne demektir?

“Bunu ikrar et, bunu sen söyle, benim bu söylediklerimi öyle sadece ‘anladım, inandım, iman ettim’ diye geçiştiremezsin. Senin bunu ikrar etmen lazım, bunu tekrar etmen lazım, bunu üzerinde göstermen lazım” demektir; yani Allah’ın birliğini, ehadiyetini, tekliğini üzerinde göstermen lazım. “Benim rabbim ehaddir” deyip bunu haykırman lazım. Senin halin, hareketin, amelin, tavrın bunu haykırmalıdır.

“Kul” bir de “bunu tekrar et” demektir. Askerlik yapan arkadaşlar bilir; askerlikte emir tekrarı vardır. İşte “kul” (de ki) kelimesinde de emir tekrarı vardır. Emir tekrarı niye yaptırılır? -Yanlış anlaşılmaya hiçbir şekilde mahal verilmesin diye; çünkü bu yanlış anlaşılırsa bir felaket olur. Onun için, yanlış anlaşılmamalıdır. Surenin ya da ayetin başında “kul” deniliyorsa bir de bu manaya gelir.

Mesela diyelim ki birinden bir telefon numarası alacağız, onu telefondan bize söylese bile ne yapmamız gerekir? -Bizim tekrar etmemiz gerekir. Ya da “bir daha söyle” deyip kontrol etmemiz gerekir; çünkü bir tane rakam yanlış olursa başka birini aramış oluruz.

Bir önceki sohbetimizde Allah’ın Melik ismini anlamaya çalışmıştık. Orda “Kul eûzu bi rabbin nâs, melikin nâs, ilâhin nâs”93 ayetinde de aynı şey geçerliydi. Allah’ı tanırken doğru tanımak lazım... Bu yanlış kabul etmez; yani yanlış götürmez. Yanlış olursa ne olur? -Şirk olur. Şirk olursa imanına şirki karıştırmış olursun. Sadece dil ile söylemek yetiyor mu? -Yetmez. Her zerremizin bunu söylemesi gerekiyor. Hayatımızın, amelimizin, aklımızın, fikrimizin, düşüncemizin ve gönlümüzün bunu söylemesi gerekiyor.

Gönlümüz bunu nasıl söyler?

Allah tektir, zaten sure onu anlatıyor. Bir tek sınırsız olarak Allah sevilmeye layıktır. Her bir varlık için mutlaka sevilmenin bir sınırı vardır; ama Allah için bu sınırsızdır. Allah’a iman etmek için, ona itaat etmek için de bu böyledir. Ehad demek; Allah birdir demek değil; Allah tektir demektir.

Nasıl tek?

Allahus Samed:94 “Öyle tek ki; boşluk kabul etmeyen, içine bir şey girmeyen ve içinden bir şey çıkmayan, hiçbir şeye muhtaç olmayan, yaratmış olduğu bütün mahlûkatın kendisine muhtaç olduğu zat.” Evet, Allah’ın tekliğini nasıl anlamamız gerekir? -Tektir; ama her şeyden daha çoktur. Tektir; ama hiçbir şeye, hiç kimseye muhtaç değildir. Hiçbir şeye, hiç kimseye mecbur değildir. O, zatında kendi kendine yeterli olandır.

“Allah ehaddir” dediğimizde bunu nasıl anlamamız gerekir?

Mutlak ve sonsuz tek, eşsiz ve benzersiz tek, sınıfsız ve sınırsız tek, sayısız ve rakamsız tek, hadsiz ve hudutsuz tek... Bunların her biri ayrı ayrı, farklı farklı manalardır.

Bir daha söyleyeyim isterseniz; mutlak ve sonsuz tek, eşsiz ve benzersiz tek, sınıfsız ve sınırsız tek, sayısız ve rakamsız tek, hadsiz ve hudutsuz tek...

Tek deyince rakamsal olarak aklımıza bir (1) gelir, öyle değil! Akla bir ölçü olsun diye onu söyleyeyim; Allah anlatılırken, Allah’ın isimleri, sıfatları anlatılırken zaten zatından hiç kimse söz edemez. Allah’ın bütün isimleri, Esmau’l Husna’sı “Allah” ismini anlatır. Allah’ın zat ismi olan “Allah” ismi de “hu” ya gider. Hu “o” demektir. Kul huvallahu ehad: “De ki: O Allah ehaddir.” Ehad Allah ismine, Allah ismi de hu “o” ismine gider.

O, deyince; akıl oraya ermez, anlaşılmaz, sonsuz ve sınırsız demektir. Sonlu ve sınırlı olan akıl sonsuz ve sınırsızlığı nasıl anlar. Bu imkânsız bir şeydir. Bu durumda akıl anlasın diye akla bir ölçü vermek gerekiyor. Allah tektir; ama sonsuz ve sınırsızdır, her şeyden çoktur. Bu, rakamlarla ifade edilemez. Allah’ın bütün isimleri için bunu böyle anlamak gerekiyor.

Onun için Hz. Ali (r.a.) Efendimiz ne buyuruyordu; “Allah’ı bilmek, tanımak; bilemeyeceğini, tanıyamayacağını anlamaktır, acizliğini anlamaktır.”

Çünkü akıl bir şeyi anlarken onu sınırlamak zorundadır, ona bir sınır koymak zorundadır. Bunu sayıyla yapacaksa onu rakamlandırması gerekir, bir sayı vermesi gerekir. Sayı sınırsızsa bu durumda akıl oraya ermez. Kişinin, Allah’ı tanımaya aklının eremeyeceğini bilmesi gerekir.

Aklı ererse ne olur?

Aklı ererse Allah’ı sınırlamış olur. Allah’ı kendi aklından daha küçük görmüş olur. Biri “ben Allah’ı bildim, anladım” derse aklını Allah’a şirk koşmuş olur. Böyle bir şey olmaz.

Peki, insan Allah’ı ne kadar anlar?

Her bir gönül ayna gibidir. Allah oraya ne kadar tecelli ederse o kadar anlar. Allah’ın kendisini tanıttığı kadarıyla anlar ve tanır. Onun için akla, hayale, düşünceye, fikre ne geldiyse bilelim ki o, Allah değildir.

O zaman Allah’ı nasıl tanıyacağız?

Akla, düşünceye, fikre, gönle gelen her neyse ve o, Allah değilse bu “la ilahe” olur. Aklımıza ne gelirse o, Allah değildir. “La ilahe” dedik; ama bir de “illallah” demek vardır. Peki, ne zaman “illallah” diyeceğiz, diyebileceğiz? -Evet, ahirette hepimiz “illallah” diyeceğiz mutlaka.

Ne buyuruyordu ayeti kerimede; “yeryüzü, rabbinin nuruyla aydınlandığı zaman.”95 Allah kıyameti kopardığında yeryüzü o gün rabbinin nuruyla aydınlanır, dedi. Allah’ın nuru yeryüzünü aydınlatmış, sen zaten rabbinin nurunu o anda müşahede edersin. Onun nuruyla artık görürsün; ama mesele orda görmek değil, orda herkes görür, orda kâfir de görür, münafık da görür. Mesele burada görüp “illallah” diyebilmektir.

Başlarken söyledim; Allah insana göz vermiş, kulak vermiş, gönül vermiştir. Hadisi kudside; “yerim, göğüm beni almadı; ama mü’min kulumun kalbi benim tecellimi aldı”96 buyruldu. Yani mesele gönül aynamızda Allah’ın tecellisini müşahede etmektir; ama Allah’ın zati tecellisini görmeden, müşahede etmeden onun esmasını müşahede etmemiz gerekiyor. Gönlümüzün onun isimlerinin nuruyla dolması gerekiyor.

Bu demektir ki; Allah’ın isimleri bizde, gönlümüzde tecelli etmelidir. Bütün mahlûkata karşı merhametli olmamız gerekir, affedici olmamız gerekir, kerim olmamız gerekir. Mülkün Allah’a ait olduğuna iman etmiş olmamız gerekir. Her ne ki varsa onu Allah’a ait görmemiz gerekir. Bize bir şeyi ikram etmişse onun bizde emanet olduğunu anlamamız, öyle muamele etmemiz gerekir. Bu haller bizde tecelli ettiğinde Allah’ın isimleri gönlümüze tecelli etmiş demektir.

Allah’ın isimleri Allah’ın zatına perdedir. Bu perdeyi aralayabilmen için önce bu perdenin sende tecelli etmesi gerekir. Bu perdenin arkasında Allah’ın zatı vardır. Zat tecellisi vardır. “İllallah” diyebileceğin bir durum vardır.

Bu durumda yol aslında iki adımdır. Mürşid-i kâmiller bu hali anlatırken “vahdette kesret, kesrette vahdet” dediler. Mürşid-i kâmile tabi olmuş biri yolu giderken bu iki hali de yaşar. Kesret demek çokluk, vahdet ise Allah’ın birliği demektir. (Allah’ın “Vahid” ismi başka “Ehad” ismi başkadır. Vahid, Allah’ın birliği; ehad, Allah’ın tekliği demektir.) Kulun önce kesrette vahdeti görmesi gerekir. Kesrette, çoklukta Allah’ın birliğini görmesi gerekir. Görmesi gerekir ki; bütün varlık Allah’a aittir. Bütün insanlarda Allah’ın nefhettiği ruh vardır. Hepsinin taşıdığı ruh aynı ruhtur. O zaman ruh itibariyle hepimiz biriz ve aynıyız. Birçok insan vardır ama bu çokluğun içinde vahdeti görmesi, birliği görmesi gerekir. Sonra bütün varlıkta tecelli eden Allah’tır, Allah’ın isimleridir; yani bütün varlığın bir zahiri tarafı, görünen tarafı vardır; bir de batıni tarafı, görünmeyen tarafı vardır.

Allah bütün varlık için “diri” dedi. “hepsi hamd ile rabbini tespih eder”97 dedi. Bu durumda bütün varlık Allah’ı biliyor, rabbini hamd ile tespih ediyor, demektir. Bu, varlığın manevi tarafıdır. Manevi tarafta demek ki hepimiz birmişiz, hepimizde tecelli eden Allah’ın isimleriymiş; lakin özel olarak Allah insana zatıyla tecelli etmiştir. Onun için bütün varlık onun hizmetindedir, melekler onun için ona secde etmiştir.

O zaman bütün varlığa bakarken onda Allah’ın isimlerini okumamız, onu Allah’a ait görmemiz gerekir. Allah’a ait görüp Allah ile Allah için onu sevmemiz gerekir. Eğer böyle yaparsak kesretten vahdete; yani çokluktan birliğe tevhid ile bakmış oluruz.

“La ilahe illallah” diyebilmek için bu gereklidir. Mesela Allah buyurdu ki; “yeryüzünde yürüyen canlılar, gökyüzünde uçan kuşlar her biri sizin gibi bir cemaattir.”98 Allah bunu niye böyle söyledi? -“Ayrım yapma” dedi. “Ayrım yapma, sen nasıl benim kulumsan onlar da benim kulumdur” dedi. Yaratılış itibariyle Allah seni insan olarak yaratmışsa, sana şeref vermişse, onları da senin hizmetine vermiş, sana secde ettirmişse senin bu şerefi taşıman gerekir; ama onlara hor hakir gözüyle bakamazsın, onları küçümseyemezsin. Onlar kulluğunu yapıyor. Peki, sen kulluğunu yapıyor musun, yapmıyor musun? Sen ona bak!99

Allah’ın Ehad ismine şirk koşmamamız için kendimizi böyle biricik görmememiz gerekir. “Ben” demekten kurtulmamız gerekir. En basitinden; bir aile reisi ev halkına “ben olmasam siz aç kalırsınız” derse bu durumda “ben ehadım” demiş olur.

Oysaki hani Allah’a iman etmiştik, rezzak oydu, onlar Allah’ın kuluydu, Allah onların sahibiydi. Bunu söyleyen biri niye öyle söyledi; çünkü içindekini dışarı vurdu.

Aynı şekilde bir memleket için de; “falanca memleketin başında o olmazsa helak oluruz, o olmazsa şöyle olur” denilirse o kişi de ehad olarak görülmüş olur.

Bu durumda aslında Allah’a nerde şirk koşuluyor? -Ehad isminde...

Sanki Allah ona mecburmuş gibi. O olmazsa olmazmış gibi. Olur mu öyle şey! Herkes Allah’ın kuludur ve herkes Allah’a karşı sorumludur. Bu dünyaya Hz. İnsan olmaya gelmişiz. Allah’ın hiç kimseye ihtiyacı yoktur. Peygamberler de buna dâhildir. Geldiler ve gittiler...

Allah, ayeti kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için buyuruyordu; “Muhammed, Allah’ın resulü olmaktan başka bir şey değildir. Şimdi o ölür veya öldürülürse siz ayaklarınızın üzerinde gerisin geriye mi döneceksiniz? Eğer siz bunu yaparsanız Allah’ın size ihtiyacı yoktur.”100

Onun için her bir insan birebir, teke tek Allah ile muhataptır. Peki, insan kendisinde Ehad isminin tecellisinin olması için nasıl bakmalıdır?

Bakmalı ki; yeryüzünde bir tek kendisi vardır, bir de Allah vardır ve Allah ondan kulluk istiyor, âbdiyet istiyor, Hz. İnsan olmasını istiyor. Kul her anda tek başına Allah ile muhataptır. Bütün kâinat, bütün insanlar, bütün varlık onun için bir imtihan sebebidir. Allah’ın onu varlıkla imtihana tabi tuttuğu tek başına bir kuldur. Hiç kimsenin arkasına sığınıp “bu beni kurtarır” dememelidir, diyemez. Hiç kimseyi mazeret olarak gösterip “bu bana mani oldu” diyemez.

Bir de Allah’ı anlamaya çalışırken insanın kendisini Allah’ın vazgeçemeyeceği bir varlık olarak görmemesi gerekir. Eğer bunu böyle görürse “ben ehadım” demiş olur. Aynı şey insanlar için, bütün insanlık için de geçerlidir.

“Allah, insanı mükerrem kılmıştır.”101 “Ahseni takvim üzere yaratmıştır.”102 Tekrar tekrar ikrama nail kılmıştır; ama Allah’ın yarattığı bir tek insan değildir. Melekleri de yaratmıştır ve melekleri insana secde ettirmiştir. Bu dünyadaki en mükerrem varlık insandır.

Peki, başka bir âlemde, başka bir varlığın olmadığını söyleyebilir miyiz? Görmediğimiz, bilmediğimiz bir âlem için konuşabilir miyiz? -Konuşamayız.

Mesela bir de şöyle bakmak gerekir; bu galakside şu ana kadar tespit edilen 400 milyar gezegen vardır. Dünya bunlardan sadece bir tanesidir. 400 milyar gezegen... Bir de bu galaksi gibi ayrıca 400 milyar galaksi daha vardır. Bütün bunların insan için olduğunu söylemek yerinde olur mu acaba? Bu galaksi insana yeter. Bu galakside 400 milyar gezegen, Dünya ve Güneş bulunur. Acaba diğerlerinde ne vardır? Geriye kalan o 400 milyar galakside ne var acaba, bunu biliyor muyuz? -Bilmiyoruz...

Bununla beraber Allah ayeti kerimede buyuruyordu; “Allah her şeyi çift çift yaratmıştır.”103 Çifter; bir ezvac olarak yaratmış; bir de ezdad, zıt olarak yaratmıştır. Zıt olarak yaratılanlar, birinin olması halinde diğerinin olmaması, olmasının mümkün olmamasıdır. Mesela; aydınlıkla karanlık gibi... Aydınlık varsa karanlık yoktur. Aydınlık yoksa karanlık vardır. İman varsa küfür yoktur, küfür varsa iman yoktur. Allah’a şirk varsa iman yoktur, iman varsa şirk yoktur; çünkü bunlar birbirinin zıttıdır.

Allah ayeti kerimede buyurdu; “onlar imanlarına küfrü (şirki) karıştırıp öyle iman ederler.”104 Şirki karıştırınca iman yok olur; yani bir kova suya iki damla idrar dökülürse ne olur? -Komple haram olur. Şirk de böyledir. Lakin biri günah kiriyle kirlense o istiğfar edince, tövbe edince, bunlarla yıkanınca temizlenir; ama pislik temizlenmez. Pisliği ne kadar yıkarsan yıka pislik yine de pisliktir. Şirk de pisliktir, yıkanmaz ve temizlenmez.

Onun için biri eğer iman ile göçerse (ahirete giderse) şirkten kurtulmuş, tövbe etmiş olarak giderse, o orda yıkanır ve temizlenir; ama biri oraya pislik olarak gitmişse onun temizlenmesi imkânsızdır. Onun için Allah; Ya eyuhellezîne âmenu âminû:105 “Ey iman ettiğini iddia edenler (söyleyenler), iman edin.” İmanınızı şirkten temizleyin, rabbinizi bilin, tanıyın ve anlayın buyurmuştur.

“Allah bizden vazgeçmez” demeyelim, böyle düşünmeyelim, böyle bakmayalım. Kim bilir Allah’ın yaratmış olduğu daha nasıl mahlûklar vardır.

Allah’ın yaratmış olduğu melekler de farklı farklıdır. Allah melekler için “ikişer kanatlı, üçer kanatlı, dörder kanatlı”106 buyurdu; yani Allah’ın onlara tecellisi de farklıdır. Allah’ın Cebrail (a.s.) ile Azrail (a.s.)’a tecellisi aynı değildir. Mikail (a.s.)’a tecellisi de aynı değildir, farklı farklıdır. Onun için böyle aklımızla her şeyi anlayacağımızı, kuşatacağımızı zannedersek kendimizi kandırmış oluruz.

Biz daha bu içinde yaşadığımız galaksiyi değil gezegeni bile doğru dürüst keşfetmiş değiliz. Neyi biliyoruz, neyi anlamışız? O, 400 milyar galakside ne vardır, nerden biliyoruz?

Oradakilerin hepsi Allah’ı hamd ile tesbih ediyor. Bilemiyoruz, Allah gösterirse biliriz. Onun için bir de “Allah her şeyi çift çift yaratmıştır” dedik. Teklik bir tek Allah’a mahsustur. İnsanın eşi vardır. Eşi onun benzeridir, kadın erkek için, erkek kadın için eştir. Onun için insanın bir daha eşinin olması gerekmiyor, eşi zaten yanındadır, beraberindedir.

Peki, o diğer galaksilerde ne vardır?

Bir kere orda insan var mıdır yok mudur sorusuna; “kesinlikle hayır yoktur. İnsan bu âlemdedir” cevabını veriyoruz. O zaman o âlemde nasıl varlıklar vardır, Allah’ın nasıl kulları vardır? -Onu biz bilemiyoruz. Bu âlemdeki en mükerrem varlık insandır; ama o âlemde en mükerrem varlık kimdir? -Onu Allah biliyor.

Bunu niye bu şekilde söyledim?

Kendimizi öyle Allah’ın vazgeçilmez mahlûku olarak anlamayalım diye. Kendimizi büyütmeyelim, kulluğumuzu bilelim, haddimizi bilelim diye. Allah’ın kimseye ihtiyacı yoktur. Herkesin Allah’a ihtiyacı vardır. Allahus Samed bu demektir zaten. Allah ehaddir ve sameddir.

Allah’ın Ehad ismi Kur’an-ı Kerim’de 44 defa geçer. Sadece İhlas Suresi’ndeki, Kul huvallâhu ehad ayetinde bir tek sefer Allah’a isim olarak gelmiştir. Gerisi 43 yerde nefi (olumsuzluk) için gelmiştir. İhlas Suresi’nin son ayetinde Ve lem yekûn lehû kufuven ehad: “Hiçbir şey ona denk, benzer olmadı.” Kufuven Ehad: “Hiçbir kimse.” Ehad ismi burada olumsuz olarak geldi. Bir tek İhlas Suresi’nin birinci ayeti olan “Kul huvallâhu ehad” ayetinde Allah’a isim olarak gelir. Geri kalan ayetlerde ise olumsuzluk için gelmiştir.

Kul huvallâhu ehad:107 “De ki: O Allah ehaddir.” Daha önce Ehad isminin manalarını söylemeye çalıştım; tek, sonsuz ve sınırsız, eşsiz ve benzersiz, sayısız ve rakamsız, akla her ne ki geliyorsa, aklın kuşatamadığı şekilde tek olan…

Allâhus Samed:108 “O ehad olan Allah sameddir.” Allah’ın ehadiyeti samediyetiyle anlaşılır. Samed oluşuyla anlaşılır. Tekliğini nasıl anlamak gerekir? -Samed olarak anlamak gerekir. Öyle bir tek ki; bütün mahlûkat, varlık onunla vardır. Dolayısıyla her şey Allah’a muhtaçtır; ama o hiçbir şekilde hiçbir şeye muhtaç değildir. Böyle bir teklik…

Lem yelid ve lem yûled:109 “Doğurmamıştır ve doğurulmamıştır.” Genel olarak tefsirde ya da mealde okuduğumuzda böyle yazar. Doğrusu öyle değildir. Lem yelid velem yûled: “Doğurtmamıştır ve doğurulmamıştır.” Doğurmamış dediğimizde kim doğuruyor? -Ana doğuruyor. Kim doğurtuyor? -Baba doğurtuyor. Doğurmamış deseydi “lem yelid” değil “lem telid” demesi gerekirdi; yani kelimeyi müennes olarak, dişil olarak kullanması gerekirdi. Ama âlimlerimiz; “ana olmamıştır, oğul olmamıştır” dediler. Öyle değil, “baba olmamıştır, oğul olmamıştır.” Ayette böyle bir fark vardır.

Allah ne için böyle buyuruyor?

Allah bir şeyi reddetmek için, Hristiyanlıktaki teslis inancını reddetmek için böyle söylüyor. Burası önemlidir. Hristiyanlar; “Baba, oğul, kutsal ruh” dediler. “Ana” demediler “baba” dediler. Onun için Allah; “doğurtmamış ve doğurulmamıştır” dedi.

Bir İsevilik vardır bir de Hristiyanlık; bir Musevilik vardır bir de Yahudilik vardır. İkisi de ayrı ayrıdır; yani İsevi’yle Hristiyan aynı değildir. İsevi, Hz. İsa (a.s.)’a iman etmiş olanlardır. Bunlar mü’mindirler ve Müslümandırlar. Hz. İsa (a.s.)’ı Allah’ın nebisi ve resulü olarak kabul edip iman edenlerdir.

Ama Hristiyanlık öyle değildir. Hristiyanlıkta peygamber yoktur; çünkü peygamber bir beşer olarak kabul edilmez, ilah olarak kabul edilir. Niye ilah olarak kabul ediliyor? Bunun bir sebebi olmalıdır. Aslında Hristiyanlık, teslis inancını kendinden bir önceki nesilden almıştır; yani Eski Mısır’dan. Eski Mısır’da zaten teslis inancı vardı ve sembolleri de aynıydı.

Eski Mısır’da aynen baba, oğul, kutsal ruh gibi teslis inancı vardı. Birine İsis, birine Horus, birine de Osiris diyorlardı. İsis, ana kraliçe demekti. Aynı zamanda kucağında bir de çocuk vardı. Ona da Horus diyorlardı. Nasıl ki Meryem Ana’nın kucağında Hz. İsa (a.s.)’ın olduğu resimler varsa eski Mısır’da da o resmin aynısı vardı. Hristiyanlık onu olduğu gibi almıştır. Haçı da olduğu gibi almıştır. Firavunların elinde de aynen o haç vardı. Hristiyanlar sadece sapını uzatmıştır; yani bu inancın İsevilikle, Müslümanlıkla alakası olmayan bir kaynağı vardır. Mısırlılar da bunu daha önce Sümerler’den almıştı.

Bir de Brahmanizm vardır. Bu teslis inancı onlardan da Budizm’e geçmiştir; yani bütün dinler birbirinden beslenmiştir. Tabi ki bunlara din denmez. Teslis dini denir. Onlar da kendi ilahlarına Şiva, Vişnu bir de Mişna demiştir. Üçlü teslis, yine aynısı... Yani bu teslis inancı müşriklerin kendi kendine ürettiği bir inançtır. İslam’la, İsevilikle, Musevilikle hiçbir alakası yoktur. Onun için bu inancı kabul edenler kendi isimlerini de Hristiyan olarak, Yahudi olarak değiştirmişlerdir.

Allah İhlas Suresi’nde Kul huvallâhu ehad derken bir de yanlış olan inancı düzeltmektedir; Allah üç tane değildir, teslis yoktur. Allah ehaddir. Onun için Hz. İsa (a.s.) da bizim peygamberimizdir. Bununla beraber Müslümandır. Ona iman etmiş olanlar da Müslümandır. Öteki “ben Hıristiyanım” diyorsa ona İsevi demek doğru değildir. Aynı şekilde tahrif edilen İncil, Allah’ın kitabı Kur’an gibi değildir. Sadece Hz. İsa (a.s.)’ın hayatındaki bazı alıntılardan ibarettir.

Yani bizim anlayacağımız şekilde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hayatından alıntılar gibi. Yoksa Allah’ın peygamberi ortada olmayınca kitabı da ortada olmaz. Onun için onlara din demek doğru değildir. Allah’ın dini demek hiç doğru değildir. Eğer bir din tahrif olmuşsa, başka bir şirk diniyle değiştirilmişse o artık Allah’ın dini değildir. Bazen konuşuluyor; dinler arası diyalog diye, Allah’ın dininden başka din var mı ki onunla diyalog olsun!

İhlas Suresi’ni anlamaya çalışıyorduk. Hepsi birbirine bağlı olduğu için parça parça anlamak gerekiyor. Lem yelid ve lem yûled: “Doğurtmamıştır ve doğurulmamıştır.” Yani öyle baba, oğul, kutsal ruh (ana) yoktur.

Ve lem yekûn lehû kufuven ehad:110 “Hiçbir şey, hiç kimse ona denk olmaz.” Ona ortak olmaz, ona benzer olmaz, ona eş olmaz.

Ehad ismine benzer bir de Vahid ismi vardır. Vahid ismi Allah’tan şirki nefyeder. Ona bir şeyin şirk koşulmasını nefyeder. Ehad ismi ona bir şeyin benzer olmasını nefyeder. “Bir şey ona benzemez” demek ayrı şey, “onun ortağı yoktur” demek ayrı şeydir.

Bir de Hamid ismi vardır. Hamde layık olan, övgüye layık olan bir tek odur, demektir. Onları, sırası gelince hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah!

Bir önceki ayette “Allah’a hiçbir şeyi benzetmeyin, bu da Allah’ın eşidir demeyin, Allah’ın oğludur demeyin, böyle bir kıyas yapmayın” buyruldu.

Bir ayeti kerimede de; “onlar Allah’a evlat isnat ettiler. Onların bu söylediklerinden dolayı nerdeyse gökler çatlayacak”111 buyruldu. O kadar büyük bir söz söylediler ki gökler Allah’ın haşyetinden nerdeyse çatlayacak; yani bu, gök ve yer “Allah gazap eder” diye korktu demektir.

Allah tektir! Ama hiçbir şekilde teklik insan için ikram değildir. Mesela; bir insanın tek başına mutlu olması, huzurlu olması mümkün değildir. Bir insana cenneti verseler, onu cennete koysalar, tek başına olsa, hiç kimse orda olmasa bu onun için eksiklik midir, fazlalık mıdır? -Eksikliktir... O mutlu olamaz, huzurlu olamaz. Mutlu olabilmesi, huzurlu olabilmesi için kendi güzelliğini de gösterebilmesi gerekir, orda başkalarının da olması gerekir.

Onun için hiç kimse “ben kendime yeterim, yetmeliyim” dememelidir. “Benim kimseye ihtiyacım yok” dememelidir. Herkes birbirine muhtaçtır. Biz çok oldukça, birbirimizle oldukça kâmil oluruz. Allah ehadiyetiyle mükemmeldir. Mükemmeliyet bir tek ona aittir. Eğer biri “ben kendime yeterim” derse Allah’ın ehadiyetine kendini şirk koşmuş olur. Onun için Allah mü’minleri tarif ederken; “onlar işlerini şurayla görürler.”112 İşlerini aralarında meşveretle görürler, istişare ederek işlerini görürler, buyurdu; yani “ben akıllıyım, benim aklım bana yeter deyip hüküm vermezler, istişare eder, danışırlar” dedi.

Allah bu emri Resulullah (s.a.v) Efendimiz’e de yapmıştı. “Sahabenle istişare et”113 buyurmuştu. Bu durumda istişarede rahmet vardır, bereket vardır. Eğer tek başımıza “ben kendime yeterim” dersek o zaman Allah’ın Ehad ismine şirk koşmuş oluruz. Tabi ki farkında olmadan, bunu bilmeden…

Allah’ın ehadiyeti aynı zamanda bütün isimlerde de tecelli etmiştir. Allah bütün isimlerinde ehaddir; yani tektir.

Nasıl?

Mesela Allah semi’dir, basirdir; görür ve işitir. İnsan da görüp işitir. Allah veduddur, sever, sevilmeyi ister. İnsan da sever ve sevilmeyi ister; ama unutmamamız gereken şey nedir? -Allah, insanın görmesi gibi görmez. İşitmesi gibi işitmez, sevmesi gibi sevmez. Allah’ın görmesi, işitmesi, sevmesi insanın görmesine, işitmesine, sevmesine benzemez. Allah her şeyi her şeyle görür, her şeyle işitir, her şeyle sever, onu onunla sever. Onu yaratan odur. Onu varlıkta tutan odur. Onda tecelli eden onun kendi esmasıdır. Bu durumda Allah’ın işitmesi, görmesi, sevmesi insanınkine benzer mi? -Benzemez… Bu ayrımı bilmek lazım…

Kulun görmesi, işitmesi, sevmesi sınırlıdır. Allah’ın ise sınırsızdır. Hadsiz ve hudutsuzdur. Anlaşılamayacak şekildedir, aklın kavrayamayacağı şekildedir. Burada kulun kendi acziyetini anlaması gerekir. Kul, acziyetini bilirse rabbinin büyüklüğünü anlamış olur. Kul, acizliğini bilip rabbine boyun bükünce Allah onu yüceltir; ama başını kaldırıp kibirlenerek “ben biliyorum anladım, ben idrak ettim” derse Allah ona; “in aşağı” der. “Orası senin kibirleneceğin yer değildir”114 der.

Rivayet edilir ki;

- Bütün ilimleri okumuş anlamış âlim bir zat; “ben bu ilmimle, bu aklımla, Allah’ı bulurum, Allah’ı anlarım” demiş; samimi bir zat olduğundan da Allah, Cebrail (a.s.)’a buyurmuş;

- Şu kulum bu aklıyla, bu ilmiyle beni anlayacağını düşünüyor. Şuna böyle olmadığını öğret, bir ders ver, demiş.

O zat her sabah denizin kenarına gidip abdest alırmış. Bu nedenle Cebrail (a.s.) ondan önce o deniz kenarına gitmiş ve eliyle suyun kenarında bir çukur kazmış. Sonra adam gelip bu durumu görünce ona sormuş;

- Ne yapıyorsun?

Cebrail (a.s.) cevap vermiş;

- Şu denizin altında ne var merak ediyorum. Onun için bu çukuru kazıyorum. Buradaki suyu şuraya aktaracağım. Deniz boşalınca da buranın dibinde ne var göreceğim, demiş.

Adam demiş ki;

- Sen deli misin? Bu derya nasıl bu çukura sığar?

Cebrail (a.s.) da;

- Sen o küçücük aklınla Allah’ı kavramaya, ihata etmeye çalışıyorsun. Senin yaptığın mı deliliktir yoksa benim yaptığım mı deliliktir? Hangimizin ki daha delilik? Diye sormuş.

Adam bu cevap karşısında düşmüş ve bayılmış. Cebrail (a.s.) ona dersini bu şekilde vermiş ve adam yanlış yaptığını anlamış.

Onun için biz de küçücük aklımızla Allah’ı ihata etmeye çalışmayalım. Çalışırsak bu, bir tasa bir deryayı sığdırmaya çalışmak olur. Bu yüzden haddimizi bilmemiz gerekir.

Aslında Allah’ın isimleri birbirine geçmiş durumdadır; yani Allah’ın bir ismi tecelli ederken diğer isimler de beraber tecelli eder. Bir ismini anlarken diğer isimleri de beraberinde parça parça anlamış oluruz.

Mesela nasıl?

Mesela Allah halıktır; yani yaratandır, deriz. Eğer Allah yaratıyorsa yarattığını görmesi de gerekir. Bu durumda Allah basirdir. Onu varlıkta durdurması da gerekir, Allah kayyumdur. Bu durumda Halık ismiyle beraber aynı zamanda Allah’ın Basir ismi, Kayyum ismi de tecelli eder. Yaratmışsa yarattığını bilmesi de gerekir, Allah âlimdir. Âlim ismi de beraber tecelli etti; yani Halık ismini anlarken bu isimleri de beraber öğreniriz. Allah yarattığına ikram etmiş dersek Kerim ismini de beraber anlarız ve Allah yaratıyorsa sevdiği içindir. Bu durumda Vedud ismini de beraber anlarız.

Bir ismi anlarken diğer isimleri de beraberinde anlıyoruz. İsimler onun için birbirinden bağımsız değildir. Hepsi birbirine geçmiş durumdadır. Her bir ismi anlarken, düşünürken, tefekkür ederken, zikrederken o ismin nuru tecelli eder. Tecelli eden o bir tane ismin nuru değildir.

Mesela söyledim; Halık ismini tefekkür ederken en az 50 tane ismi de beraberinde zikretmiş oluruz. Bütün bu isimlerin hepsinde hangi ismi söylersek söyleyelim Allah’ın Ehad isminin tecellisi vardır. “Allah ehaddir” demiş oluruz. Bunu onun için söyledim. Allah’ın Ehad ismi, Vedud ismi, Rab ismi, Rahman ismi, Ekrem ismi, Vekil ismi bütün isimlerde tecelli etmiştir. Nüzul sırasına göre Allah’ın ilk söylediği isimlerde bütün isimler birden tecelli eder. Onun için Allah’ın esmasını nüzul sırasına göre anlamamız gerekir.

Ne dedik; her ne ki aklımıza geliyorsa o Allah değildir. O zaman her ne ki aklımıza geliyorsa ona “la ilahe” diyoruz; ama bir de “illallah” demek gerekiyor. “İllallah” diyebilmek için de bunun mertebeleri vardır, bu basamak basamaktır. Hiçbir şey birden olmaz. Rabbimizin esmasını, isimlerini müşahede etmek istiyorsak, önce o perdeye bakmak gerekir; çünkü Allah’ın isimleri Allah’ın zatına perdedir. Bütün varlıkta öncelikle kendinde, kendi üzerinde Allah’ın isimlerini görmen gerekir. Görmen gerekir ki; sen insanlara, mahlûkata merhamet ediyorsun. Bu sonsuz bir deryadan bir damla merhamettir ve sen bunu Allah’tan almışsındır; lakin bu merhamet Allah’a aittir.

Bu durumda Allah, mahlûkatına acaba nasıl merhamet eder, bunu anlamaya çalışman gerekiyor. Sendeki bütün sıfatların her biri Allah’ın bir esmasından tecelli etmiştir. Bu durumda sende Allah’ın güzelliği vardır. Bir başka kulda bu güzelliği, esmayı gördüğünde ve o güzelliği severken Allah’ın ismini sevmiş olursun, esmasını sevmiş olursun, Allah’ın ondaki güzelliğini sevmiş olursun.

Bütün varlık Allah’a aynadır. Allah’ın isimlerine, Esmau’l Husna’ya aynadır. Nerde bir güzellik varsa orda Allah’ın isminin, güzelliğinin tecellisi vardır. Birinde güzellik yoksa o, Allah’ın isimlerinden nasibini almadığı içindir. Karanlıkta kaldığı içindir. Böyle bakarsak, bütün varlıkta Allah’ın güzelliğini görmeye çalışırsak, Allah bize bu perdeyi aralar; ama önce böyle bir çabanın, gayretin içinde olmamız gerekir. Böyle bir derdimizin olması gerekir. Elbette ki böyle bir şeyi bizim kendi kendimize yapmamız mümkün değildir. Gücümüz buna yetmez.

Ne buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Allah beni muallim olarak (talim ettirmek için) gönderdi.”115

Alleme esmae kulleha:116 Allah “Âdem’e bütün isimleri talim etti.” Talim ettiren Allah’tır. Biz Allah’ın talim ettirdiği o esmanın üstünü perdeledik, örttük, gözümüzü kapattık, görmezden geldik. Bize düşen o perdeyi aralamaktır. O zaman o perdeyi üzerimizden aralayacak biri lazım bize. Eğer biz ona müsaade edersek onu aralar, onu kaldırır.

Bunun için de ona aklımızı şirk koşmaktan, ilmimizi şirk koşmaktan, varlığımızı şirk koşmaktan kurtulmak gerekir. Ona “Beni rabbimle muhatap et, beni rabbimle buluştur” dememiz gerekir. Bunun için yanıp tutuşmak gerekir.

Allah’ın cemalini müşahedenin bir bedeli vardır. O bedel müşahedenin tek bedelidir.

Nedir o?

Allah’a âşık olmak... Allah’a öyle bir âşık olmak gerekir ki; o aşkın gönülde her ne varsa onu yakması gerekir. Çöplüğe dönmüş bir gönle Allah tecelli etmez. Eğer aşk ile onu temizlersek, Allah’ın aşkı gönlümüzdeki başka şeyleri, masivayı yakarsa o zaman Allah gönlümüze misafir olur.

Bir misafiri bile eve davet ederken ne yapıyoruz? -Orayı temizliyoruz, misafire layık hale getiriyoruz; ama gönlümüz çöplüğe dönmüşse Allah’ı nasıl oraya davet ederiz! Allah oraya nasıl icabet eder!

Ama ne buyurdu; “Allah, şirk hariç bütün günahları affeder.”117 Bütün günahlarımıza tövbe edince, “estağfirullah” deyince, Allah o günahları hiç olmamış gibi siler. Gönlümüzde hiçbir leke kalmaz; ama Allah şirkin lekesini bile kabul etmez.

Allah’ın ehadiyetine şirk koşmak ayrı şeydir, vahidiyetine şirk koşmak ayrı şeydir. Allah ehaddir, Allah vahiddir. Ehadiyetine şirk koşmak demek zati şirktir. Vahidiyetine şirk koşmak ise isimlerinde, Esmau’l Husna’sında ona şirk koşmaktır.

Bunun için de Allah ayeti kerimede öyle buyurdu; “bütün peygamberleri gönderdiğimizde onların söyledikleri sadece Allah’a âbd olun ve Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayındır.”118 Allah’ın bizden istediği işte budur; Allah’ın zatına şirk koşmamak, isimlerine şirk koşmamak.

Allah hepimizi murat ettiği şekliyle kendisini tanıyanlardan eylesin inşallah! Onun ehadiyetine hiçbir şeyi şirk koşmayanlardan eylesin. Onun vahidiyetine, isimlerine hiçbir şeyi şirk koşmayanlardan eylesin. Allah bizi haddini bilenlerden eylesin inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. İhlas /1 ↩
  2. Nisa /136 ↩
  3. Furkan /44, Araf /179 ↩
  4. Müsned, 2/400; 5/335 ↩
  5. Tirmizi 7/155 ↩
  6. Tirmizi, İman, 12; Nesai, İman, 8 ↩
  7. Tirmizi, Rad 11 (1162); Ebu Davud, Sünnet 16 (4682) ↩
  8. Şura /23 ↩
  9. Araf /179 ↩
  10. İhlas /1 ↩
  11. Nas /1-3 ↩
  12. İhlas /2 ↩
  13. Zumer /69 ↩
  14. K.Hafâ: 2256, İhya-u Ulum’id Din ↩
  15. İsra /44 ↩
  16. En’âm /38 ↩
  17. Vahdette kesret farklı bir konudur. İnşallah ona ileride değiniriz. ↩
  18. Âli İmrân /144 ↩
  19. İsra /70 ↩
  20. Tin /4 ↩
  21. Zariyat /49 ↩
  22. Yusuf /106 ↩
  23. Nisa /136 ↩
  24. Fatır /1 ↩
  25. İhlas /1 ↩
  26. İhlas /2 ↩
  27. İhlas /3 ↩
  28. İhlas /4 ↩
  29. Meryem /90,91 ↩
  30. Şura /38 ↩
  31. Âli İmrân /159 ↩
  32. Sad /76,77 ↩
  33. Dârimî, Mukaddime, 32; İbn Mâce, Mukaddime, 17 ↩
  34. Bakara /31 ↩
  35. Nisa /116 ↩
  36. Enbiya /25 ↩