EL İLAH
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Allah ayeti kerimede; İlâhukum ilâhun vâhid:443 “Sizin ilahınız vahid olan ilahtır” buyurdu. Allah ehaddır, Allah’ın İlah ismi ise vahiddir. Allah zatında ehaddır, sıfatlarında vahiddir. Allah’ın bütün sıfatları İlah ismine gider. Allah’ın İlah ismi de Allah’ın zat ismi olan Allah ismine gider. Ayrıca ayeti kerimede Ve ene rabbukum fa’budun:444 “Ben sizin rabbinizim bana âbd olun.” buyurdu.
Allah müşrikleri, münafıkları, kâfirleri anlatırken; Mindunillahi aliheten: “Onlar Allah’tan başka (Allah’ın berisinde, aşağısında, Allah’ın altında) ilahlar edinirler.” Yani o ilahları Allah olarak kabul etmezler, bunlar Allah’tır demezler; ama onlara Allah’ın sıfatlarını, vasıflarını verirler, diye buyurdu.
Ayrıca Ve le in seeltehum: “Onlara sorsan desen ki;” Men halakas semâvâti vel arda ve sehhareş şemse vel kamere le yekûlunnallâhu fe ennâ yu’fekûn:445 “Gökleri ve yeri kim yaratmış, Ay’ı ve Güneşi kim size müsahhar kılmış, (kim sizin emrinize vermiş, ay ve güneş kimin emrindedir) diye sorsan onlar ‘Allah’ derler. De ki onlara: o zaman nasıl böyle döndürülüyorlar (nasıl başkalarını Allah’a şirk koşuyorlar).” Vettehazû min dûnillâhi âliheten li yekûnû lehum ızzâ:446 “Onlar Allah’ın altında, Allah’ın berisinde ilahlar edinirler.” Bununla da Leyekunu lehum izza: “Şeref bulmak isterler.” Bunu kendileri için bir şeref, bir izzet olsun diye böyle yaparlar. Demek ki kişi Allah’a şirk koşarken “ille de bu Allah’tır” demiyor; ama Allah’ın sıfatlarından birini ona yakıştırıyordur. Onu Allah ile arasına koyup ve bunu da onunla izzet bulmak, şeref bulmak ve şereflenmek için yapıyordur.
Allah’ın İlah ismi kelime manası itibariyle eşi, benzeri olmayan demektir. Hiçbir varlık için, hiçbir şey için bu kelime kullanılamaz. Bazen bazı şeyler için “bunun eşi benzeri yok” tabirini duyuyoruz. Bu çok yanlış bir tabirdir. Eşi, benzeri yok dediysek o bizim ilahımız oldu demektir.
İlah kelimesi ayrıca mana itibariyle kendisine âbd olunan zat, her şeyden çok sevilip istenilen zat manasındadır. Eğer bir şeyi her şeyden çok seviyorsak o bizim ilahımız olmuş olur. Allah’ı kabul ediyoruz ama Allah’ın berisinde bizim için her şeyden çok sevilen bir şey veya biri varsa ve ona âbd olmuşsak, onu taparcasına seviyorsak o bizim ilahımız olmuş olur.
İlah kelimesi bir de her şeyin kendisine hayran olduğu zat manasındadır. Hayran olmamız gereken Allah’tır. İlah kelimesi her şeyin, herkesin sevgisini kendisine çeken, cezbeden zat demektir ve hiçbir bakışın kuşatamadığı zat demektir. “Gözler onu kuşatamaz, ihata edemez. O, gözleri ihata eder”447 buyurdu ayeti kerimede.
Bir de kelime manası itibariyle mutlak sükûnetin, itminanın kendisinde bulunduğu zat demektir. Mutlaka sükûneti Allah ile bulmamız gerekmektedir. Eğer gönlümüz Allah’tan başka bir şeyle sükûnet buluyorsa, sakin oluyorsa bir yerde sorun var demektir; çünkü o şey sükûn bulmamızda Allah’ın önüne geçmişse bu her neyse, bu ister bir insan olsun, isterse dünyalık bir şey olsun o bizim ilahımız olmuş olur.
Allah zatında tek ilahtır, sıfatlarında tek ilahtır, fiillerinde de tek ilahtır. Allah’ın ne zatı ne sıfatları ne de fiilleri kulunkilere benzemez. Allah’ın bütün sıfatları, bütün fiilleri mutlaktır, ona aittir ve zatidir.
Kulun ise hem zatı hem sıfatları hem de fiilleri mukayyettir; yani kulun her şeyi Allah’a aittir ve Allah’a bağlıdır. Kulun ne zatı ne sıfatları ne de fiilleri Allah’ın zatına, sıfatlarına, fiillerine benzemez, benzetilmez, onun gibidir denmez. Ama Allah’ın sıfatları sonsuz bir derya ise ve kuluna o deryadan bir damla, bir zerre tecelli etmişse bu o bir damladan, bir zerreden derya anlaşılsın diyedir. Kul kendini öyle görmeli, öyle anlamalıdır. Buradan başlangıç yapmalıdır. Kul eğer en aşağıda durursa Allah onu yüceltir en yukarı çıkarır. Allah bir deryayı bir damlaya sığdırır. Bununla beraber bir damlayı da bir derya yapar.
Mevlana söylüyordu;
“Merkep izinde su görüp deryayı gördüm sanma.”
“Bir eşek yere basarken iz bırakmış ve yağmur yağdığında da o eşeğin bıraktığı ize su dolmuş. Daha sonra o dolan suyun üzerine bir saman çöpü o saman çöpünün üzerine de bir sinek konmuş.
Sinek kendi kendine söylenmiş;
-Herhalde derya dedikleri budur. Gemi dedikleri de bu olsa gerektir.”
Onun için merkep izinde su görüp deryayı gördüm sanma. Yani birkaç kelime öğrendin diye kendini âlim zannetme. Kenarından, köşesinden Allah’ın isimlerini, sıfatlarını anladın diye Allah’ı tanıdığını zannetme. Yoksa sen de o sineğin durumuna düşersin.
Ne buyuruyordu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ya rabbi seni layıkıyla tanıyamadım!”448 O böyle söylemişken birinin haddini aşıp ben Allah’ı tanıdım demesi Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e saygısızlık olur, Allah’a saygısızlık olur.
Allah’ın İlah ismi bir kulda tecelli eder mi?
Allah’ın bütün isimleri kulda tecelli eder ama Allah’ın ilah ismi tecelli etmez. İlah ismi kulun gönlünde tecelli eder ve Allah’ın kibriyası, azameti, kulun gönlünde tecelli ettikçe de o kul Allah’a âbd olur. Acziyetini görür, zayıflığını görür Allah’a âbd (kul) olur. Bir kula kerim, afuvv, şekur, rauf bir kul denilebilir ama ilah bir kul denilemez.
İlah kelimesinin kuldaki tecellisi kulun âbd olmasıdır. Bu isim onda ne kadar tecelli etmişse o, o kadar Allah’a âbd olmuş, kul olmuştur. Ama nefsin en çok sahip çıktığı isim de budur. Kur’an’da buyrulduğu gibi nefsin hevasını, arzusunu, isteğini yahut ta bu arzu ve isteğinden dolayı birilerini veya bir şeyleri ilah edinmek.
İlah; eşi, benzeri olmayan mabud, kendisine âbd olunan zat, her şeyin kendisine cezbolduğu, hayran olduğu zat, hiçbir bakışın kuşatamadığı, mutlak sükûnetin kendisinde bulunduğu zat, demektir. Bu vasıflardan birini herhangi birine ya da herhangi bir şeye verirsek onu ilah edinmiş oluruz. Allah’ın berisinde yani “dunillah” olarak onu ilah edinmiş oluruz. Allah’a inandığımızı söylesek dahi ilah isminde ona şirk koşmuş oluruz.
Allah bütün nebileri, bütün resulleri için ayeti kerimede; “senden önce hiçbir resul göndermedik ki ona: Benden başka ibadete layık ilah yoktur; şu halde yalnız bana kulluk edin, diye vahyetmiş olmayalım”449 diye buyurdu. Allah bütün nebileri, bütün resulleri bunun için göndermiştir. İki şey için; “Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayın ve yalnız Allah’a âbd olun.” desinler diye. Allah’a âbd olmak Allah’ın İlah isminin karşılığıdır. Eğer ki insan Allah’a âbd olmazsa Allah’a şirk koşmuş olur. Çünkü Allah’a âbd olmayan mutlaka başkalarına, başka şeylere âbd olur.
Herkes kendine bakmalı ve kendini sorgulamalıdır. Allah’ın İlah ismini kabul etmiş mi etmemiş mi? Biri hem Allah’ı kabul ediyor hem de Allah’ın altında, berisinde ona başka şeyleri şirk koşuyorsa o kişi müşriktir. Ben mü’minim ben Müslümanım dese de Allah’a şirk koşmuştur. Allah şirki affetmeyeceğini bildirmiştir. “Onlar Allah’ın hakkını layıkıyla takdir edemediler.”450 Buyurdu ayeti kerimede. Allah’ın hakkını takdir edememek demek Allah’a şirk koşmak demektir. Allah’ın hakkı olan bir şeyi, bir vasfı başkalarına vermek demektir.
İlah ismi kulda tecelli etmeyen bir isimdir. Aynı zamanda nefsin de en çok sahip çıktığı isim ve kulun da en çok şirke düştüğü isimdir, dedik.
Allah ihlâs Suresi’nde; Kul huvellahu ehad:451 “De ki: Allah ehaddır.” Zatı için ehad dedi. İlahukum ilahun vahid:452 “Sizin ilahınız vahid olan ilahtır.” Vahid olan Allah’tır, sıfatlarında tek olandır. Mâ min ilâhin illâllâh:453 “İlah yoktur, ilah ancak odur. O, ilahtır.”
Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmamak, yalnız Allah’a âbd olmak aynı zamanda “Lâ ilâhe illâllâh” ve “İyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” demektir. Daha önce tefsir sohbetlerimizde söylemiştik Kur’an’ı özetle deseler bu iki mübarek cümle, ayet yeterli olur, demiştik. Zaten bütün peygamberlerin gönderiliş sebebi ve insanların yaratılış sebebi de budur.
Peki, Allah’a âbd olmak nasıldır? Allah nasıl istenir? Allah’ın neyi istenir? Ya rabbi ben seni istiyorum, ben senin rızanı istiyorum, senin dostluğunu, senin cemalini istiyorum demek yeterli midir? Ya da bu isteği Allah kabul eder mi yahut bu isteğin, bu duanın karşılığı nedir?
Allah’ın neyi istenir sorusunun cevabı şudur. Rabbimize yönelip “ya rabbi ben senin isimlerinle isimlenmek istiyorum. Senin Esmau’l Husna’n bende tecelli etsin istiyorum. Ben sana yeryüzünde senin isimlerinle, Esmau’l Husna’nla halifelik yapmak, halifen olmak istiyorum. Ben senin boyanla boyanmak istiyorum, renginle renklenmek istiyorum. Ben senin muhabbetinle, aşkınla aşk olmak istiyorum, nurunla nur olmak istiyorum, kendi benliğimden kurtulup senin bekan ile şereflenmek istiyorum” demektir. Kutsi hadiste Allah buyuruyordu; “ben kulumun zannı üzereyim.”454 Ben kulumun zannı üzereyim demek kulum beni nasıl bilmişse, nasıl zannetmişse ben ona öyle muamele ederim demektir.
Bu verdiğim cevap en basit şekliyle anlaşılması gereken manadır fakat tek mana değildir. Manaları bir merdiven gibi anlamak gerekir. En az yedi manası vardır.
Her bir ayet de böyledir. Neden yedi manası vardır? -Her bir nefsin mertebesine göre anlaşılması gereken farklı bir manası vardır da ondan. Emmaredeki biri ayeti farklı anlar, Levvamedeki biri daha farklı anlar, Mülhimedeki biri başka, İtminandaki ise bambaşka anlar. Kişi Raziyeye gelince başka türlü, Marziyeye gelince daha başka türlü anlar ve nihayetinde Kemalata erince, Safiyeye erince de işte asıl o zaman ayetin hakikatini anlar.
Yukarıdaki meşhur hadisi kutsiyi birlikte tefekkür edelim. Ve ilk anlaşılan mana hakikate uygun mudur bakalım. Yunus Suresi 36. Ayette; “Onlar zanna uyarlar. Şüphesiz zan ilimden hiçbir şey değildir” buyruluyor. Ben kulumun zannı üzereyim kelamında ise biz zanna uyan kimseler oluyoruz. Öyleyse ilk anlaşılan manasıyla bakarsak biz Allah’ın ilimden saymadığı zanda bulunuyoruz, Allah da o zanna göre bize muamelede bulunuyor demiş oluruz.
Ayrıca başka bir ayeti kerimede de; “ve rabbiniz hakkında beslediğiniz bu kötü zan yok mu, sizi o helak etti ve zararlı çıkanlardan oldunuz”455 buyurdu. Eğer biz yanlış bir zanna uymuşsak, “Allah bana böyle bir muamele yapar” dediysek Allah hakkında su-i zanda bulunmuşuz demektir. Öyleyse şimdi Allah bize bu hatalı zanna uygun düşecek şekilde mi muamele yapar? -Yok, öyle değil, bu böyle anlaşılmamalıdır.
Anlaşılması gereken; herkes Allah’ı tanırken zannına uyuyor. “Ben aslında Allah’ı şöyle biliyorum, bence Allah böyle yapar, böyle muamelede bulunur, beni böyle hesaba çeker, beni şuraya gönderir, bana şunu ikram eder.” diye zanda bulunuruz; ama Allah; “zan ilimden hiçbir şeydir”456 dedi. Başka bir ayeti kerimede de Allah şöyle buyurdu; “Şeytan, Allah’ın ismini kullanarak sizi aldatmasın.”457 Yani sizi yanlış bir zanna düşürmesin, dedi. O zaman “ben kulumun zannı üzereyim” demek ne demek olur? -Ben kulumun marifeti kadar; yani onda tecelli eden Esmau’l Husna kadar ona tecelli ederim ve tecelli eden esmam kadar da muamele ederim, demek olur.
Zan iki türlüdür;
Bir doğru bir de yanlış zan. Su-i zan yanlış olan zandır. Bir de doğru zannetmek, doğru anlamak vardır. Doğru anlamak Allah’ın onda tecelli ettiği esma kadardır, isimleri kadardır. Böyle baktığımızda hadisin anlamı; “ben kuluma tecelli ettiğim esma kadar muamele ederim. Onda tecelli eden esmaya göre, ismime göre muamele ederim,” buyurmuş olur. Kulumun beni tanıması; yani marifeti, beni bilmesi, ilmi ondaki tecelli eden esmam kadardır demek olur.
Allah’ın isimleri sende ne kadar tecelli etmişse sen o kadar Allah’a yakınsın, o kadar Allah’a sevgilisin, o kadar Allah’tan razı ve o kadar da Allah senden razıdır. Aynı zamanda o kadar Resulullah (s.a.v.) Efendimize de benzemişsin demektir. Dolayısıyla Allah’ın sana yapacağı muamele de sendeki tecelli eden Allah’ın isimleri kadardır.
Yoksa kulun kuru kuruya zanda bulunması sadece, kendi kendini kandırmasıdır. “Allah benim zannıma göre bana muamele eder.” demek doğru değildir. Sen Allah’ı bildiğin kadarıyla, tanıdığın kadarıyla, Allah’ın sendeki tecelli eden esması kadarıyla Allah’a yakın, Allah’a sevgili, Allah’a dost olursun. Allah’ın İlah ismi sana tecelli ettikçe, sen Allah’ı ilahın olarak, vahid olan bütün isimlerin kendisine ait olduğu ilahın olarak kabul ettikçe Allah’a âbd olursun, kul olursun ve bir o kadar da şirkten kurtulursun. Şirkten kurtulmak demek Allah’ın İlah ismine iman etmek demektir. İman tam olursa da şirkten kurtuluş da tam olur.
Şirk iki türlüdür; bir Allah’ın zatına şirk koşmak bir de Allah’ın sıfatlarında şirk koşmak. Allah’ın buyurduğu gibi kimse Allah’ın zatına şirk koşmuyor, herkes Allah’ın sıfatlarına şirk koşuyor. Allah müşrikleri anlatırken öyle buyurdu; “Siz onlara sorsanız gökleri, yeri kim yaratmış? Allah diyecekler. Size kim rızkı veriyor? Allah diyecekler. Yağmuru kim yağdırıyor diye sorsan Allah diyecekler. Güneşi, Ay’ı size musahhar eden kimdir? Derseniz, ‘Allah diyecekler.’ Söyle o zaman nasıl böyle döndürülüyorsunuz?”458 Siz aklınızı böyle mi kullanıyorsunuz? Mademki her şeyin sahibi Allah’sa neden başka şeyleri, başkalarını ona şirk koşuyorsunuz?
Ama bizler öyle bir yanlış anlamayla zannettik ki Allah, müşrik deyince, Allah’a şirk koşanlar deyince sadece putperestleri kastediyor. Oysaki o putlara tapanlar o taşlara tapmıyorlardı. Kendilerine göre o taşlara, o putlara bir mana veriyor bunlar meleklerin suretleridir, diyorlardı. Hatta peygamberlere bile heykeller yapmış ve biz o peygamberlere tazimde bulunuyoruz, onlar Allah katında bize şefaat ederler, diyorlardı. Onların bu halini anlatmak için Allah ayeti kerimede; “onlar bir şeref kazanmak için, bir izzet bulmak için bunu yapıyorlardı. (Ama Allah bunu kabul etmez)”459 buyurdu.
Allah ayeti kerimede; “gökte de yerde de ilah odur”460 buyurdu. Eğer biz gökte ya da yerde ondan başka ilah kabul edersek ona şirk koşmuş oluruz. Başka bir ayette; “hevasını ilâh edinen kişiyi gördün mü?”461 Buyurdu. Eğer nefsimizin arzusunu, isteğini Allah’ın önüne koyarsak, hayatımızın gayesi yaparsak, hayatımızın amacı yaparsak, “benim hayattaki gayem budur, amacım şunu kazanmaktır, bunu elde etmektir, şöyle yaşamak, böyle yaşamaktır” dersek nefsimizin hevasını ilah edinmiş oluruz, nefsimizi Allah’a şirk koşmuş oluruz. Hiç farkında olmadan şeytan bizi tuzağa düşürmüş olur.
Gidip bir okulda yahut bir caminin kapısında durup sorsak; “sen bu hayatta kimi kendine örnek almışsın, senin örneğin kimdir, bu hayatta gayen nedir?” Dersek, acaba kaç kişi; “ben kendime peygamberimi örnek aldım, onun gibi olmaya, onun gibi yapmaya çalışıyorum” diye cevap verir. Kim rahatlıkla benim hayattaki gayem Allah’ın rızasını kazanmaktır, ebedi hayatımı kazanmaktır, diyebilir. Acaba kaç kişi bunu söyleyebilir. Bunun dışında söylenen her ne olursa olsun o Allah’a şirk koşulmuştur. Ya da biri diyebilir ki; “ben hiçbir şeyi istemiyorum.” O da hiçbir şey istememeyi, nefsi öyle istemiş ya, o isteğini Allah’a şirk koşmuştur. Allah’ı istememiz, Allah’ın ilahlık vasfını Allah’a teslim etmemiz lazım.
Bütün varlık Allah’ı hamd ile tesbih eder. Eğer kul da Allah’ı hamd ile tesbih etmiyorsa o kul ölüdür. O, imandan nasibini alamamıştır. O, Allah’ın sıfatlarından, isimlerinden nasibini alamamıştır; çünkü diri olan kendini tadar. Eğer biri kendini Allah ile tatmıyorsa o ölüdür, o diri değildir. Onun için ayeti kerimede buyruldu; “resulüm ölülere sen mi işittireceksin? Ölülere sen mi göstereceksin?”462 Eğer biri Allah’ı sevemiyorsa, Allah’ı isteyemiyorsa, rızasını, dostluğunu isteyemiyorsa, onun boyasıyla boyanmak istemiyorsa, böyle bir derdi, böyle bir çabası, gayreti yoksa o kişi ölüdür zaten. Ölüler de işitmez ve görmez.
Kur’an’ı Kerim’de bütün olarak inen ilk sure Fatiha Suresi’dir. İlk ayeti; el hamdu lillâhi rabbil âlemin’dir: “Övme ve övülme âlemlerin Rabbi olan Allah’a aittir, Allah içindir.” İlk inen ayet ise, Alak Suresi’ndeki ilk ayet; ikra’ bismi rabbikellezî halak’tır. “Oku” dedi, “yaratan rabbinin ismine oku, yaratan Rabbinin ismini oku!” dedi.
Nasıl okuyacağız?
El hamdu lillâhi rabbil âlemîn deyip okuyacağız. Zaten peşinden Allah hemen kendini tanıtır. Er rahmânir rahîm: “O rahman ve rahimdir.” O, mâliki yevmid dîn’dir. Buna mukabil senin söylemen gereken söz; iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn463 demektir.
Bakacağız; el hamdu lillâhi rabbil âlemîn diyor muyuz diyemiyor muyuz ya da bunu ne kadar söyleyebiliyoruz, yoksa bunu laf olsun diye mi söylüyoruz? -Eğer manasını anlamadan, ayet üzerinde tefekkür etmeden söylüyorsak bu söylememek gibidir. Allah böyle bir okuyuşu kabul etmez. Allah; “hamdi bana mahsus kıl. Övmeyi de övülmeyi de bana ait yap” buyurdu. Eğer sen “Allah beni övsün” demiyorsan istediğin kadar; el hamdu lillâhi rabbil âlemîn de, tam tersini söylemiş olursun. Söylememiz gereken “beni Allah övsün, beni Allah takdir etsin, Allah bana sen güzel yaptın desin” demektir. Hayatımızı böyle yaşıyorsak işte o zaman; el hamdu lillâhi rabbil âlemîn demiş oluruz.
Bunu söylerken Allah’ın bütün isimleriyle bunu söylememiz gerekir; yani bütün Esmau’l Husna’yla “el hamdu lillâhi rabbil âlemin” dememiz gerekir. Eğer bir kul Allah’a gerçek manada hamd ederse Allah’ın hamdine, Allah’ın övgüsüne layık olur ve o, Allah’ı övmekle Allah’ın övgüsüne layık olur. Aslında kendi kıymetini, değerini, şerefini anlamış ve şerefine, değerine sahip çıkmış olur. Sadece dil ile bunu söylemek yetmiyor bir de kalbin tasdiki gerekiyor. Allah’ın bütün isimlerinde bu böyledir. Eğer bir ismi kalp tasdik etmezse o isimde şirke düşülür. Allah’a karşı şirke düşer. Bu şirkin özünde, temelinde ise sevmek vardır.
Çünkü ayeti kerimede; “insanlardan öylesi vardır ki; Allah’ı sever gibi başkalarını severler. Oysa mü’minlerin Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir”464 buyurdu. Eğer kul gerçek manada Allah’a iman ederse Allah’a güvenir, Allah’tan emin olur. Allah’ın bütün isimlerinden, bütün Esmau’l Husna’dan emin olur. Ama Allah’a olan bu sevgi tam olmazsa, eksik olursa; gerçekten iman edilmiş olmaz ve Allah onun gönlüne iman nurunu indirmemiş olur. O kişinin de şirkten kurtulması hiçbir şekilde mümkün değildir.
Bir kavim Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in huzuruna gelip; “biz iman etmek istiyoruz” dedi. Resulullah (s.a.v) Efendimiz de onlara imanı, İslam’ı, ihsanı ve ibadeti anlattı. En sonunda onlar da biz iman ettik dediler. Bunun üzerine Allah; “biz iman ettik, demeyin, biz de Müslümanlardan olduk (biz de İslam’ı kabul ettik, deyin) Çünkü iman daha kalbinize dâhil olmadı”465 buyurdu. Çünkü sizin iman etmiş olmanız için kalbinize imanın dâhil olması lazım. Biz de Müslümanlardan olduk deyin, iman ettik demeyin, dedi.
Sonra sahabe sordu;
- Ya Resulullah biz iman etmiş miyiz? İman bizim kalbimize dâhil olmuş mu?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
- “Bunun alametleri vardır; iman bir nurdur, Allah o nuru kulunun kalbine indirir. Allah bu iman nurunu kimin kalbine indirirse o kalp, o gönül latif sahralar gibi genişler ve o Allah’ı sever, dolayısıyla sevdiğini Allah için sever. Onun başka bir alameti de bu imandan sonra o, ateşe düşmekten korkar gibi küfre düşmekten korkar; yani Allah’ın bu sevgisini kaybetmekten korkar. Böyle bir gönle iman nuru inmiştir. Allah o gönle iman nurunu indirmiştir” buyurdu.
Yani iman bir çabanın, gayretin, emeğin karşılığıdır. Allah “Ben müslüman oldum, İslam’ı kabul ediyorum” de; ama “ben mü’min oldum, iman ettim deme” dedi. Sonra çabanı, gayretini sarf eder bunu ispatlarsın Allah da iman nurunu senin kalbine indirir, buyurdu.
Allah ayeti kerimede; “insanlar, (sadece) 'İman ettik' diyerek, sınanmadan bırakılacaklarını mı sandılar?”466 Buyurdu. Yani imtihana tabi tutulmadan, bunu ispatlamadan, bu imkân bize verilip Allah bizi bize göstermeden bırakılmayacağız. Şirkten kurtulabilmek için o iman nurunun kalbimize inmesi lazım. Bunun için bir çaba, gayret sarf etmemiz lazım. Bunun için emek sarf etmeden, çaba, gayret sarf etmeden, fedakârlık yapmadan Allah bu iman nurunu kalbimize indirmez.
Ayeti kerimede; “Allah mü’minlerden cennet karşılığında mallarını ve canlarını satın almıştır”467 buyurdu. Mü’min olan malını ve canını Allah yolunda feda eder. Allah’ın rızasını kazanmak için, ahiretini kazanmak için bunu yapar.
Bütün mesele Allah’ı İlah olarak kabul edebilmektir. Yoksa insanın şirkten kurtulması mümkün değildir. Gönlü Allah’a açmak gerekiyor, Allah’ın sevgisine açmak gerekiyor. O sevgiye mani olacak, perde olacak her ne varsa onu da söküp atmak gerekiyor. Allah’ın sevgisi gönlümüzü ihata etmedikçe, kaplamadıkça, Allah o iman nurunu kalbimize indirmez. Onun için sahabeye baktığımızda Allah yolunda canını feda ederken aşkla, muhabbetle feda ediyor. Malını feda ederken de bu böyledir.
Peki, neden?
Çünkü Allah’ı tercih etmiştir. İmanının bir zerresini bütün dünyaya değiştirmez o. Allah’a iman etmiş bir kula senin şu imanından bir zerre eksiklik olsun bütün dünya senin olsun diye teklifte bulunulsa bunu kabul etmez. Onun için Allah’ı bir zerre sevmek bütün dünya ve içindekilerden daha hayırlı, daha kıymetli, daha değerlidir. Çünkü o biliyor ki o bir zerre muhabbet, hakikatte Allah’ın onu sevmesidir.
Biri; “Allah’ın bir zerre sevgisinin eksik olmasındansa hiçbir şeyim olmasın” deyip Allah’ın sevgisini tercih edebiliyorsa bu kişi mü’mindir. İman böyle bir kalbe inmiştir. Ama başka şeyleri tercih ediyorsa onun imanı taklididir, onun imanı gölge mesabesindedir. Bu kişi İslam dairesine girmiş olabilir, İslam’ı kabul etmiş olabilir; ama o iman nurunu henüz kalbine indirmemiştir. Daha mü’min olmamış ve büyük bir tehlike içindedir.
Bir insan ki gerçekten Allah’a iman etmiş; “Allah benim rabbimdir, halıkımdır, yaratanımdır” demiş, “beni dünyaya kâmil insan, Hz. insan olayım diye göndermiş ve imtihanlarda benim için kazanma imkânıdır” deyip bunu fark etmişse o kişi gerçek bir mü’mindir.
Böyle biri Allah’ın Malik-ul mülk olduğuna, varlığın bütünüyle Allah’a ait olduğuna ve Allah ile varlıkta durduğuna, Allah’ın hayy ve kayyum oluşuna iman etmişse Allah’a nasıl âşık olmaz? Allah’a nasıl teslim olmaz? Allah’a nasıl herhangi bir şeyi şirk koşabilir? Eğer biri şirk koşuyorsa bunlara iman etmemiş demektir, hala bunları anlamamış demektir ve bu kişinin imanı taklididir. “Herkes böyle söylüyor biz de böyle söylüyoruz” imanıdır bu.
Ama Allah buyurdu ki; “iman eden bir delille iman etsin. Küfreden de bir delille küfretsin.”468 Öyle sürü mantığıyla birilerinin peşinden gitmesin, imanını bir delile dayandırsın. Eğer inkâr edecekse, nankörlük yapacaksa onu da bir delile dayandırsın, dedi. İmanımız bir delile dayanmayınca o iman taklidi iman olur. Her an şeytan ayağımızı kaydırıp bizi şirke düşürebilir, düşürür.
Bunun için bize lazım olan şey Allah’ın Esmau’l Husna’sını tefekkür etmektir. “Allah’ın zatı hakkında tefekkür etmeyin”469 buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz. Ama “Bir saatlik tefekkür bir yıllık ibadetten, farzın dışındaki ibadetlerden efdaldir.”470 diye de buyurduğuna göre tefekkürün alanı Allah’ın isimleri, fiilleridir.
Bir saatlik tefekkür bir yıllık ibadetten efdal. Peki, neden?
Çünkü kişiye imanı kazandırır, yakîni kazandırır. Kendi iç âlemine dönüp kendi gönlünde Allah ile beraber olmayı kazandırır, miracı kazandırır. Mutlaka günde bir saat Allah’ın isimleri üzerinde tefekkür etmemiz lazım.
Allah afuvv’dur dediğimizde Allah bizi nasıl affetmiş, nerelerde affetmiş, cezayı hak ettiğimiz halde bizi yere batırmamış, âleme rezil rüsva olmamız gerekirken bizi korumuş, muhafaza etmiş, Settar ismiyle setretmiştir. Nimetlerine şükürsüzlük yaptığımız halde, nankörlük yaptığımız halde o bize ikram etmeye devam etmiştir. İşte her bir ismini böyle tefekkür edip rabbimizi isimlerinden, esmasından anlamaya çalışmamız gerekir.
Bir de “Allah’ın İlah isminde Allah’a şirk koşuyor muyuz, koşmuyor muyuz? Nefsimizin hevasını ilah ediniyor muyuz, edinmiyor muyuz? Şeytan ayağımızı nerelerden kaydırıyor? Zaafımız nerededir?” deyip kendimizi anlamaya, tanımaya çalışmamız lazım.
Aynı şekilde rabbimizin isimlerini tefekkür edip rabbimizi anlamaya, tanımaya çalışmamız lazım. Allah’ın her bir ismiyle Allah’a hamd etmemiz lazım, Allah’ı tesbih etmemiz lazım. Ayeti kerimede Allah buyuruyordu; “yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar Allah’ı tesbih ederler. Her şey onu hamd ile tesbih eder. Ancak, siz onların tesbihlerini anlamazsınız.”471 Allah’ı Hamd ile tesbih eder; yani “rabbim subhandır, her türlü eksiklikten münezzehtir. Her işi, her şeyi kemalat üzere kâmildir” der ve bunun için Allah’a hamd eder, buyurdu.
Biz de hamd etmeye başlarken öncelikle bunu kendi üzerimizden yapmamız lazım. Allah’ın ismini kendi üzerimizden okumamız lazım. Okuyup hamd etmemiz lazım. Hamd övmek demektir. Eğer Allah’ın muamelesini güzel görmedinse onu övemezsin ki. İstediğin kadar dilinle “elhamdulillah” de, gönlün bunu tasdik etmediyse, Allah güzel yapmamış dediyse, Allah’ın sana yaptığı muameleyi beğenmediyse; bu, imanın söylediğini yalanlıyor, tasdik etmiyor demektir. Senin gönlün hamdini tasdik etmelidir. O hamd ile gönlünden Allah’a giden bir yol bulabilmen gerekiyor. Bir yol! Rabbine açılan bir kapı.
Dünyaya geldik dünyaya boğulmuşuz. Allah’a olan kulluğumuz da, ibadetimiz de taklidi olmuş. Sadece dilimizle ve bir takım hareketlerle ibadetlerimizi yapmaya çalışıyoruz; ama gönlümüz, ruhumuz buna iştirak etmiyor. Eğer iştirak etseydi asrı saadet gibi bir dönem yaşanırdı.
Allah iblisi kovduğunda iblis mühlet istemişti. Allah ona o mühleti insanların tekrar dirileceği güne kadar verince ne dedi? “ya rabbi senin sıratı müstakimin üzerinde oturacağım. Gelenlerin önlerinden, arkalarından, sağlarından, sollarından onları şaşırtıp kendime bağlayacağım. Çoğunu şükreder bulmayacaksın”472 dedi.
Hamd Allah’ın zatına, şükür ise sıfatlarından tecelli eden fiillerinedir. Başka bir deyişle şükür fiiline, hamd ise zatınadır. Hamd aynı zamanda şükrü de içine alır, kapsar. Eğer biri Allah’a şükretmiyorsa şeytan onu kendine bağlamış demektir. Şükretmek teşekkür etmek demektir. Biri Allah’a teşekkür etmiyorsa, sadece diliyle değil gönlüyle de şükür etmiyorsa, hamd etmiyorsa, şeytan onun boynuna ipi bağlamış onu peşinden sürüklüyor demektir. Onun için insanlar üzerinde en çok gördüğümüz şey şükürsüzlük halidir. Allah’a hamd etmeme, işini beğenmeme, Allah’ın kendisine yaptığı ya da diğer kullarına, mahlûkata yaptığı muameleyi beğenmeme halidir, itiraz halidir.
Allah ayeti kerimede; “onların son sözü (sözünün sonu) elhamdulillahi rabbil âlemindir”473 buyurdu. Son sözü, sözlerinin sonu ne demek? Hangi işte olursan ol son söz olarak söylemen gereken “elhamdulillah”tır, hamddir, Allah’ı övmektir. “Rabbim güzel yapmış” demektir.
Eğer gönlümüzü, kalbimizi, aklımızı tefekküre alıştırırsak Allah bize hikmeti ikram eder, ihsan eder.
Hikmet Allah’ın muradını anlamak, Allah’ı tanımak demektir. Allah’ın neyi niçin yaptığını anlamak demektir. Allah bize bir muamelede bulunduğunda nedenini de bilmek, bize olan muamelesindeki muradını da okumak demektir. Bir ayeti okuduğumuzda Allah’ın o ayetteki muradını anlayabilmek demektir.
Onun için arkadaşların tefekkür etmeyi öğrenmeleri lazım, bilmeleri lazım. En azından yatmadan önce veya herhangi bir saatte oturup yarım saat, bir saat tefekkür etmeleri lazım. Tefekkürün faziletine dair bir başka hadiste de; “bir yıl değil bin yıllık ibadetten efdaldir” tabiri kullanılıyor. Peki, bu fark nedendir?
Tefekkür kişinin durumuna, ilmine, marifetine göre değişiyor da ondan. Bazen kul öyle bir mertebede tefekkür eder ki perdeler peş peşe açılır. Nereyi tefekkür etse Allah orası için perdeyi açar ona. Böyle bir tefekkür elbette ötekinden farklıdır ve kâmildir.
Tefekkür hamd ile başlamalı, Allah’ın isimleriyle, isimlerine hamd etmekle de devam etmelidir. Herkesin hamdi kendine göre yapması gerekir. Allah’ın kendisine yaptığı muameleye göre yapması gerekir. Çünkü Allah’ın yaratılış itibariyle bütün kullarına yaptığı muamele ayrıdır.
Tefekkürde; hamd ederken, Allah’ın isimleri üzerinde tefekkür ederken, “ben rabbimin huzurundayım” deyip başlamak gerekir. Kul, rabbinin huzurunda olduğunu tatmaya çalışmalıdır. Zaten bunu tefekkürle kazanamazsa diğer zamanlarda da Allah’ın huzurunda durması pek mümkün değildir, bunda zorlanır. Öyle ki namazda bile insana bin türlü vesvese geliyor. Nedeni nedir? Allah’ın huzurunda duramıyor da ondan. Çünkü Allah’ın huzurunda durmak demek mü’minin namazdaki miracı demektir. Eğer gönül miraca çıkmış olsa şeytanın orda ne işi var. Gönül miraçta durmadığı için şeytan gönle bin türlü vesvese veriyor. Hatta diğer zamanlarda aklına gelmeyenler dahi namazda aklına geliyor. Niye? Miraçta duramamış da ondan. Böyle bir kişi tefekkürden yoksundur.
Allah ayeti kerimede; “de ki onlara: Size tek bir nasihatim var; nerde olursanız olun, ister tek başınıza ister başkalarıyla beraber olun. Allah’ın huzurunda olduğunuzu unutmayın”474 buyurdu. Allah bunu bizden istiyor. “Benim senden istediğim huzurumda olduğunu unutmamandır” diyor. “İster tek başına ol, ister başkalarıyla beraber ol” diyor. İşte bu hali kazanabilmek için emek vermek lazım. Çaba, gayret sarf etmek lazım; yani Allah’ın huzurunda olduğumuzu düşünüp tefekkür edip sohbetimizi Allah ile yapmamız lazım. Hamdimizi Allah ile Allah’a yapmamız lazım.
Allah’ın kulundan istediği ve sevdiği amel kulun Allah’a hamd etmesidir. Kendisine hamd etmesidir. Allah bunu seviyor ve kulundan istiyor. Gönlümüzü rabbimizin huzurunda tutuyoruz ve “ben beni yaratan rabbimin huzurundayım” diyor, bu şuurla hamdimizi Allah’a yapıyoruz; “hamd, âlemlerin rabbi olduğundan senin içindir ya rabbi! Övülmeye layık olan sensin ya rabbi! Övgüsü kıymetli, değerli olan sensin ya rabbi! Sen övdükten sonra bütün âlemler beni yerse de benim için hiçbir mana ifade etmez ya rabbi! Benim tek istediğim senin beni övmendir, sevmendir, senin övgüne layık olmaktır. Zatınla, sıfatınla tecelli edip beni yaratan sensin ya rabbi! Bana varlık veren sensin ya rabbi! Onun için sana hamd ediyorum. Sen bütün âlemlerden hamde layık olansın. İsimlerinle tecelli edip en güzel vasıfta beni yaratan sensin ya rabbi! Bendeki bütün vasıflar, bütün isimler hepsi sana aittir. Bende güzellikten her ne varsa hepsi sana aittir. Onun için ben bütünüyle sana aidim ya rabbi! Sen bütün hamdlere layık olansın, bütün övgülere layık olansın. Eğer varlıkta bir şey güzel görünüyorsa o senin güzelliğindendir ya rabbi! O güzelliğini senden almıştır ya rabbi! Senden güzelliğini almayan her ne varsa o da karanlıktır, zulmettir, zulümdür. O şey değil güzellik, o varlık dahi olmaz. Bana zatınla, sıfatınla tecelli edip beni aşkınla, muhabbetinle yoğurup yaratan sensin ya rabbi! Sevmeyi öğreten, talim ettiren sensin ya rabbi! İsimlerini talim ettiren sensin ya rabbi! Beni kendine halife kılan sensin ya rabbi! Nurunla nurlandıran sensin ya rabbi! Bunun için her türlü hamde layıksın ya rabbi! Bunun için sana hamd olsun ya rabbi! Beni kemale erdirmek için dünya hayatını yaratıp dünyaya gönderen sensin ya rabbi! Bunun için imtihana tabi tutup her türlü imkânı önüme koyan sensin ya rabbi! Beni yalnız bırakmayıp nebilerini, resullerini gönderen sensin ya rabbi! Kitaplarını, Kur’an’ı gönderen sensin ya rabbi! Kur’an’ı talim ettiren sensin ya rabbi! Onu öğreten sensin ya rabbi! Onun için her türlü hamde layık olan sensin ya rabbi! Sana bütün nebilerinden, bütün resullerinden hamd olsun ya rabbi! Bütün kitaplarından, Kur’an’ından, ayetlerinden sana hamd olsun ya rabbi! Bana, sana gelecek olan yolu gösteren sensin ya rabbi! Yolda yürüten sensin ya rabbi! Yolunda yürütmene hamd olsun ya rabbi! Kendine çekmene, kendine cezb etmene hamdolsun ya rabbi! Eğer yolu göstermeseydin, yolunda yürütmeseydin, kendine çekmeseydin, sevmeseydin ne yolda yürüyebilir ne sana gelebilir ne de seni sevebilirdim. Bizi yolunda yürütmene, bizi sevmene, bizi kendine çekmene, cezbetmene hamdolsun ya rabbi! Her türlü hamde layık olan sensin ya rabbi! Hamd bir tek sanadır. Zati olan tecelline hamd olsun ya rabbi! Sıfatlarınla, isimlerinle yaptığın bütün nimetlere hamdolsun ya rabbi! İkram edip fiillerinle tecelli etmene hamdolsun ya rabbi! Varlığından varlık vermene, varlıkta durdurmana hamd olsun ya rabbi! Sen bütün hamdlere layık olansın. Bütün varlıktan, bütün âlemlerden sana hamd olsun ya rabbi! Herkesin gönlünün genişliğine göre tecelli edersin, seni seven gönüller senin sevginle genişler ya rabbi! Gönlümüzü genişletmene hamd olsun ya rabbi! Sevgini, aşkını, muhabbetini ikram etmene hamd olsun ya rabbi! Yaratmış olduğun bütün varlığı, mahlûkatı sevdirmene hamd olsun ya rabbi! Bütün varlığın sevgisini gönlümüze tecelli etmene hamdolsun ya rabbi! Bütün varlıkla sana hamd olsun, bütün varlığın hamdiyle sana hamd olsun ya rabbi!
Bu niyazımız; “elhamdu lillahi rabbil âlemin” demek içindir, diyebilmek içindir. İş daha dünya nimetlerine gelmedi.
İş zahiri nimetlere, dünyaya gelince bir de bunun için buna şükrü katmamız gerekir. Her anda Allah’ın bize nasıl bir muamelede bulunduğunu görmemiz gerekir, anlamaya çalışmamız gerekir. Hamdimizi, şükrümüzü ona göre yapmamız gerekir.
Eğer tefekküre böyle başlarsak devamı gelir. Devamı gelir ve bu bitmez, sen bunu kesmedikçe bu bitmez. Allah bunu senin gönlüne verir, nasıl hamd etmen gerektiğini sana öğretir, senin gönlünden sana hamd ettirir. Mademki bizi yaratan rabbimiz hamdi seviyor, ona hamd etmemizi seviyor, bütün mahlûkat için “onlar hamd ile tesbih ediyor” diyor, biz de bütün mahlûkatın hamdine, tesbihine iştirak edip rabbimizi bize yakışır şekilde hamd edip tesbih ediyoruz. Kul olmak, Allah’a âbd olmak bunu gerektirir.
Her anda sohbetimizi rabbimizle yapmamız lazım. Sohbetten kasıt rabbimize hamd etmek, rabbimizi tesbih etmek, rabbimizi zikretmek, rabbimize dua etmektir. İşte gerçek sohbet de budur. Bizim bu sohbetimize karşılık Allah ne yapar? Fezkurûnî ezkurkum:475 “Beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim.” buyurdu. O da bizi zikreder. Gönlümüze tecelli etmesiyle kendini bize tanıtır. Tanıttıkça ona âşık oluruz, ona iman ederiz. İmanımız kemale erer. Gönlümüzde onun sevgisinden başka bir şey kalmaz.
Allah’ın ayeti kerimede buyurduğu gibi; “gerçek mü’minler onlardır ki; Allah zikredildiğinde kalpleri titrer. Onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artırırlar ve onlar rablerine bütünüyle tevekkül ederler”476 buyurdu. Allah mü’minin tarifini böyle yaptı, “kul böyle olur” dedi. Kul “Allah” denince, maşukunun ismini işitmiştir. Kendisini yaratan rabbinin ismini işitmiştir, onun kalbi titremez mi! Ürpermez mi! Allah’ın ayetleri okunduğunda maşuku onunla konuşmuş, ona hitap etmiş, ona seslenmiştir. Elbette ki bu haldeki birinin imanı da artar, muhabbeti de.
“Onlar bütünüyle Allah’a tevekkül ederler.” buyurdu. Hiç seven sevdiğine güvenmez mi? Seven sevdiğine sonuna kadar güvenir, sevdiğinin sevgisine de güvenir. Bunu kendi üzerinden anlar ve bilir ki o birini seviyorsa onun için en güzeli, en hayırlısı neyse o, onu ister. Allah’ı seven de Allah’ın kendisini sevdiğini bilir ve onun sevgisine güvenir, ondan emin olur. Allah ona nasıl muamele ederse etsin o bilir ki o hayırdır, o, onun için nimettir; o, rahman olan Allah’ın rahmetinin eseridir, onun saf ikramıdır.
Allah hiçbirimizi kendisini ilah sanıp öyle kabul edenlerden eylemesin! Hiçbir ismine şirk koşmayanlardan eylesin! İlahlığında kendisine şirk koşmayanlardan eylesin! Gönlünü rabbine açanlardan eylesin! Rabbiyle konuşanlardan eylesin! Onunla buluşanlardan eylesin! Rabbim bizi gerçek manada iman edenlerden eylesin! Allah zikredilince kalpleri ürperenlerden, Allah’ın ayetleri okununca imanlarını artıranlardan eylesin! Bütünüyle Allah’a tevekkül edip güvenenlerden eylesin! Rabbim bizi hainlerden eylemesin! Allah’a hainlik yapanlardan, ihanet edenlerden eylemesin! Resulüne ihanet edenlerden, hainlik yapanlardan eylemesin! Emanetlerine hainlik yapanlardan, ihanet edenlerden eylemesin! Rabbim bizi kendi kendisine hainlik yapıp ihanet edenlerden eylemesin! Gaflette kalıp gaflet içinde ölenlerden eylemesin! Rabbim bizi huzuruna aldığında bütünüyle razı olduğu, bütünüyle sevdiği bir halde huzuruna aldıklarından eylesin!
Allah hepinizden razı olsun.
