close

ER RAHİM

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Allah’ın Esmau’l Husna’sını anlamaya çalışırken Kur’an’a göre anlamaya çalışıyoruz. Allah; isimlerini nasıl tanıtmışsa, kendini nasıl tanıtmışsa inşallah hep beraber öyle anlamaya ve Allah’ı öyle tanımaya çalışıyoruz.

Allah’ın isimlerini öğrenirken bir de kendimizi tanımaya; insanı, Hz. insanı tanımaya çalışıyoruz; çünkü Allah ayeti kerimede; “yeryüzünde bir halife yaratacağım (o yarattığımı yeryüzüne halife kılacağım)”293 buyurdu. İnsan; Allah‘ın yeryüzündeki halifesidir, Allah’ı yeryüzünde temsil ediyor. Allah‘ı nasıl temsil edeceğini bilebilmesi için de Allah‘ı mutlaka Esmau’l Husna’sından tanıması gerekir. Eğer insan, Allah‘ı tanımıyorsa ona nasıl halife olur, halife olması mümkün müdür ya da Esmau’l Husna deyip Allah’ın güzel isimlerini ezberlemeye çalışıp “ben ezberledim, isimlerini biliyorum” demek yeterli olur mu? -Elbette ki yeterli olmaz. Bunun için Allah’ın isimlerini hep beraber öğreneceğiz inşallah!

Bugün Allah’ın Rahim ismini anlamaya çalışacağız. Önce, Allah ayeti kerimede Rahim ismini nerde, nasıl zikretmiş ayetlere göre bakacağız. Rahim ismiyle ilgili ayetler 220 tanedir, biz sadece bir kısmını okuyup anlamaya çalışacağız. İnşallah!

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

“Ey resulüm de ki: Ey insanlar, eğer Allah’ı seviyorsanız, bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah ğafurdur, rahimdir.”294 Eğer Allah’ı sevdiğimizi iddia ediyorsak onun resulüne tabi olmamız gerekir. Tabi olurken elbette ki gücümüz bütünüyle buna yetmez; ama Allah devamında ne buyurdu? “Allah ğafur ve rahim’dir.” Sen çabanı, gayretini sarf et, Allah onu sana ihsan eder, ikram eder. Rahmetiyle, mağfiretiyle sana muamele eder, dedi.

Bir de Hûd Suresi’nin 90. Ayeti’nde buyurdu; Vestagfirû rabbekum summe tûbû ileyhi, inne rabbî rahîmun vedûd: “İstiğfarı rabbine yap sonra ona tövbe et. (Sonra rabbine dön.) Muhakkak ki rabbin rahim ve veduttur.” Allah‘ın rahmeti sevgisinden tecelli eder. Allah vedud olduğu için kuluna karşı rahimdir ve onun rabbidir; onu terbiye eder. Yapılması gereken şey rabbimize dönüp ona istiğfar etmemizdir. Eğer böyle yaparsak rabbimiz bizi rahmetinin içine alır. Neden? -Çünkü o seviyor da ondan. Allah’ın rahim ve vedud isminin peş peşe gelmesinden bunu anlamak lazım.

Bize düşen nedir?

Önce Allah’a istiğfar etmeyi sevmemiz lazımdır, ona dönüp tövbe etmemiz lazımdır, günahlarımızı mağfiret etmesini istememiz lazımdır, onun rahmetini sevmemiz, onu sevmemiz lazımdır. Bunun karşılığında Allah rahim ve vedud olarak bize tecelli eder; Bize rahmetiyle muamele eder ve bize olan sevgisini gösterir.

Ve huvellezî cealekum halâifel ardı ve refea ba’dakum fevka ba’dın derecâtin li yebluvekum fî mâ âtâkum, inne rabbeke serîul ikâbi ve innehu le gafûrun rahîm:295 “O, sizi yeryüzünde halifeler yapan, size verdiği nimetler konusunda sizi sınamak için bazınızı derece derece üstün kılandır. Şüphesiz rabbin, cezası çabuk olandır. Şüphe yok ki o çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Burada ilk verilen nimet yaratılıştaki El Esmau’l Husna’dır.

Başka bir ayeti kerimede buyuruyor; Ve rahmetî vesiat kulle şey’in:296 “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır (her şeyi kaplamıştır).” Devamında ise “Muhakkak ki senin rabbin ğafur ve rahimdir” buyurdu. Eğer Allah’ın rahmeti ğafur ve rahim olduğu için her şeyi kuşatmışsa Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak bizim de rahmetimizin (gücümüzün) yettiği kadarıyla, elimizden geldiği kadarıyla her şeyi, herkesi kuşatması lazımdır. Herkese, her şeye rahmetle muamele etmemiz, bununla beraber yanlışları, eksikleri olursa ona mağfiret etmemiz lazımdır Allah’ın halifesi olarak.

Allah herhangi bir şeyi, bir varlığı sevmekten münezzehtir. Allah kendini sever dolayısıyla kendi esmasını, isimlerini sever. Kulu üzerinde esması ne kadar tecelli etmişse o kul onun sevgisine o kadar layık olur; yani Allah, kulu üzerinde kendi isimlerini sever.

Lekad câekum resûlun min enfusikum: “Size sizin içinizden bir resul gelmiştir.” Azîzun aleyhi mâ anittum: “Sizin sıkıntıya uğramanız ona çok ağır gelir.” Harîsun aleykum bil mu’minîne: “O, mü’minlere karşı çok haristir (Mü’minlere çok düşkündür).” Raûfun rahîm:297 “(Ve o, mü’minlere kaşı) rauf ve rahimdir.” Eğer Resulullah (s.a.v.) Efendimiz mü’minlere karşı rauf ve rahimse, mü’minlerin sıkıntıya düşmesi ona çok ağır geliyorsa bizim de ona iman edenler olarak, ona tabi olanlar olarak mü’minlere karşı öylesine rauf ve rahim olmamız lazım ki ona uymuş olalım. Yoksa ona uymuş olmayız. Allah ne buyurmuştu; “De ki: Allah’ı seviyorsanız bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin. Sizin günahlarınızı mağfiret etsin.” Bizim de ona uymamız için onun gibi rauf ve rahim olmamız gerekir.

Ve mâ uberriu nefsî, innen nefse le emmâretun bis sûi: “Ben, nefsimi temize çıkarmıyorum; çünkü nefis bütün şiddetiyle (aşırı şekilde) kötülüğü emreder.” İllâ mâ rahime rabbî, inne rabbî gafûrun rahîm:298 “Rabbim rahmetiyle muamele etmiş bu müstesna! Muhakkak ki rabbim ğafur ve rahimdir.” Bu bir peygamberin duasıdır. “Ben nefsimi temize çıkarmam” dedi. Bu durumda hiç kimse nefsini temize çıkaramaz; çünkü nefis bütün şiddetiyle kötülüğü emreder.

Nebbî’ îbadî: “Kullarıma haber ver.” Ennî enel gafûrur rahîm:299 “Muhakkak ki ben ğafur ve rahimim.” Allah, “kullarım beni böyle anlasın, böyle tanısın. Ben ğafur ve rahimim, kullarıma haber ver” dedi. Ve enne azâbî huvel azâbul elîm:300 “Ve benim azabım da elimdir (iç yakan bir azaptır).” Mâ yef’alullâhu bi azâbikum: “Allah size neden azap etsin!” İn şekertum ve âmentum ve kânallâhu şâkiran alîmâ:301 “Eğer siz iman eder ve şükrederseniz (Allah size neden azap etsin) Allah şükre karşılık verendir.”

Ve mâ erselnâ min resûlin illâ li yutâa bi iznillâh: “Biz her gönderdiğimiz resulü kendisine itaat edilsin diye gönderdik.” Ve lev ennehum iz zalemû enfusehum câûke: “Onlar kendi kendilerine zulmettikleri zaman sana gelselerdi.” Festagferûllâhe vestagfera lehumur resulü: “Onlar Allah’a istiğfar etselerdi (af dileselerdi); bir de resul onlar için af dileseydi, (onlar için istiğfar etseydi)” Le vecedûllâhe tevvâben rahîmâ:302 “Allah’ı tevvab ve rahim olarak bulurlardı.” Allah onların tevbesini kabul eder, onlara rahmetiyle muamele ederdi.

Vestagfirillâh. İnnallâhe kâne gafûran rahîmâ:303 “Allah’a istiğfar et, (Allah’tan mağfiret dile); çünkü Allah ğafur ve rahimdir.” Ğafur ve Rahim ismi ikisi beraber Kur’an-ı Kerim’de 63 defa geçer.

Kâletil a’râbu âmennâ: “Araplar dediler ki (bedeviler dediler ki): Biz iman ettik.” Kul lem tu’minû ve lâkin kûlû eslemnâ: “Onlara de ki: Biz iman ettik demeyin, biz de Müslümanlardan olduk deyin (biz de Allah’a teslim olduk deyin).” Ve lemmâ yedhulil îmânu fî kulûbikum: “Çünkü iman sizin kalbinize daha dâhil olmadı (kalplerinize iman girmedi).” Ve in tutîullâhe ve resûlehu: “Eğer siz Allah’a ve resulüne itaat ederseniz.” Lâ yelitkum min a’mâlikum şey’â: “Allah amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez.” İnnallâhe gafûrun rahîm:304 “Muhakkak ki Allah ğafur ve rahimdir.” Onun için ben inandım demek iman değildir!

Bir topluluk Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e, iman etmeye geliyor. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ise imanı, İslam’ı anlatıyor onlara. Onlar da “biz iman ettik” diyorlar. O yüzden Allah bu ayeti indirdi; “Biz iman ettik demeyin; çünkü iman daha kalbinize dâhil olmadı. Eğer siz Allah’a ve resulüne itaat ederseniz (tabi olursanız) Allah sizin amellerinizden, (yaptıklarınızdan) hiçbir şeyi eksiltmez. O ğafur ve rahimdir” buyurdu. Çünkü iman bir kalbe dâhil olursa o kul Allah’a âşık olur.

Ve men ya’mel sûen ev yazlim nefsehu: “Her kim ki bir kötülük yaparsa ya da kendi nefsine zulmederse” Summe yestagfirillâhe: “Sonra istiğfar ederse” Yecidillâhe gafûran rahîmâ:305 “Allah’ı ğafur ve rahim olarak bulur.” Allah’ı ğafur ve rahim olarak bulur, demek; tövbe ettiğinde Allah’ın kendisinin tövbesini kabul ettiğini, kendisini mağfiret ettiğini bütün gönlüyle tadar demektir. “Ben tövbe ettim, istiğfar ettim acaba Allah beni affetti mi, etmedi mi” diye eğer bir kul tereddüt geçirirse bu imanda zafiyettir. Çünkü bu, Allah’ın ğafur ve rahim olduğuna iman etmemektir.

Kul in kuntum tuhibbûnallâhe fettebiûnî: “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız (Allah’ı sevdiğinizi iddia ediyorsanız) bana tabi olun.” Ve yagfir lekum zunûbekum: “Allah da sizi sevsin, sizin günahlarınızı mağfiret etsin.” Vallâhu gafûrun rahîm: “Çünkü Allah ğafur ve rahimdir.” Eğer biri Allah’ı sevdiğini iddia ediyorsa yapması gereken şey resulüne tabi olmakmış. Çünkü resulüne tabi olursa Allah onun günahlarını affeder ve Allah onu sever, çünkü “o ğafur ve rahimdir” buyurdu.

İllâ men zaleme summe beddele husnen ba’de sûin: “Kim bir zulüm yaparsa (bir haksızlık yaparsa) sonra o yaptığı zulme (kötülüğe) karşılık bir iyilik yaparsa” Fe innî gafûrun rahîm:306 “Muhakkak ki ben ğafur ve rahimim” dedi Allah. O zaman bir yanlış yaptığımızda yapmamız gereken şey; ona karşılık olarak bir güzellik, bir iyilik yapmaktır. Allah’ın mağfiretine ermek için, rahmetini hak etmek için.

İllâ men tâbe ve âmene ve amile amelen sâlihan: “Tövbe edip, iman edip salih amel işleyenler” Fe ulâike yubeddilullâhu seyyiâtihim hasenât: “Allah onların günahlarını sevaba çevirir.” Ve kânallâhu gafûren rahîmâ:307 “Çünkü Allah ğafur ve rahimdir.” Kim tövbe ederse; yanlış yaptıktan sonra, günah işledikten sonra, küfre düştükten sonra; Allah’a döner, iman eder ve işlediği ameller de salih amel olursa Allah onun günahlarını sevaba çevirir; çünkü “Allah ğafur ve rahimdir” buyurdu.

Selâmun kavlen min rabbin rahîm:308 “Çok merhametli olan rabden bir söz olarak (kendilerine) “selam” (vardır).”

Ve inne rabbeke le huvel azîzur rahîm:309 “Muhakkak ki senin rabbin aziz ve rahimdir.” Bütün şeref kendisine aittir ve o kullara hiçbir şekilde ihtiyacı olmayandır; ama kullarına karşı rahim olandır, buyurdu.

Ve tevekkel alel azîzir rahîm:310 “Aziz ve rahim olan rabbine tevekkül et (ona güven).”

Kâle rabbi innî zalemtu nefsî fâgfirlî fe gafera leh, innehu huvel gafûrur rahîm:311 Bu, Hz. Musa (a.s)’ın söylediğidir. “Dedi ki: Rabbim ben nefsime zulmettim, beni mağfiret et! Rabbi de onu mağfiret etti; çünkü o ğafur ve rahimdir” buyurdu.

Kul yâ ıbâdiyellezîne esrefû alâ enfusihim: “De ki: Ey kendi nefisleri hakkında haddini aşan kullarım!” Lâ taknetû min rahmetillâh: “Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin.” İnnallâhe yagfiruz zunûbe cemîâ: “Muhakkak ki Allah bütün günahları mağfiret eder.” İnnehu huvel gafûrur rahîm:312 “Çünkü o ğafur ve rahimdir.” Allah; günahımız ne olursa olsun, kendi nefsimize yaptığımız zulüm ne olursa olsun “Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” dedi. “Allah bütün günahları siler hiç olmamış gibi muamele eder; çünkü o ğafur ve rahimdir,” dedi.

Asâllâhu en yec’ale beynekum ve beynellezîne âdeytum minhum meveddeh: “Umulur ki sizinle kendileri arasında düşmanlık bulunan kimselerle aranıza Allah bir mevedde (muhabbet) koyar.” Vallâhu kadîrun, vallâhu gafûrun rahîm:313 “Çünkü Allah ğafur ve rahimdir.”

Tenzîlun miner rahmânir rahîm:314 “(Kur’an) rahman ve rahim olan rabbinizin indirmesidir.” Allah’ın, Kur’an’ı indirmesi Allah’ın Rahman ve Rahim isminin tecellisi ve onun rahmetidir, buyurdu

Huvellezî yunezzilu alâ abdihî âyâtin beyyinâtin: “Odur ki kuluna apaçık ayetleri indiren” Li yuhricekum minez zulumâti ilen nûr: “Sizi karanlıklardan nura çıkarmak için” Ve innellâhe bikum le raûfun rahîm:315 “Çünkü o sizin için rauf ve rahimdir.”

Ve in teuddû ni’metallâhi lâ tuhsûhâ, innallâhe le gafûrun rahîm:316 “Allah’ın nimetlerini saymakla bitiremezsiniz; çünkü o ğafur ve rahimdir.”

Elem ya’lemû ennallâhe huve yakbelut tevbete an ibâdihî: “Onlar bilmediler mi ki Allah kullarının tövbesini kabul eder” Ve ye’huzus sadakâti: “Ve Allah kullarından sadakayı kabul eder.” Ve ennallâhe huvet tevvâbur rahîm:317 “Ve Allah tevvabdır, rahimdir.”

Fe telekkâ Ademu min rabbihî kelimâtin fe tâbe aleyhi, innehu huvet tevvâbur rahîm:318 “Âdem, rabbinden bir takım kelimeler aldı, onunla tövbe etti. Allah onun tövbesini kabul etti. Allah tevvab ve rahimdir.”

Fe inintehev fe innallâhe gafûrun rahîm:319 “Eğer onlar savaştan vazgeçerlerse Allah ğafur ve rahimdir.” Yani biri sizinle savaşmış olsa bile daha sonra sizinle savaştan vazgeçtiğinde Allah onlara karşı ğafur ve rahimdir, buyurdu. Siz de onlara karşı ğafur ve rahim olun, dedi.

Vellezîne câû min ba’dihim yekûlûne rabbenâgfir lenâ ve li ihvâninellezîne sebekûnâ bil îmâni ve lâ tec’al fî kulûbinâ gıllen lillezîne âmenû rabbenâ inneke raûfun rahîm:320 “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: Ey rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Kalplerimizde, iman edenlere karşı hiçbir kin tutturma. Ey rabbimiz! Şüphesiz sen çok esirgeyicisin, çok merhametlisin.”

İnnâ aradnel emânete ales semâvâti vel ardi: “Biz emaneti göklere ve yere yükledik” Vel cibâli: “Dağlara da yükledik.” Fe ebeyne en yahmilnehâ ve eşfakne minhâ: “Onlar onu yüklenmekten çekindiler.” Ve eşrekne: “Titrediler.” Ve hamelehal insân: “İnsan onu yüklendi.” İnnehu kâne zalûmen cehûlâ:321 “Çünkü o zelum ve cehul idi.” Allah bunu böyle yaptı ki; Li yuazziballâhul munâfikîne vel munâfikâti vel muşrikîne vel muşrikâti: “Münafık erkeklerle münafık kadınlara, müşrik erkeklerle müşrik kadınlara azab edecek.” Ve yetûballâhu alel mu’minîne vel mu’minât: “Ve Allah mü’min erkekler ve mü’min kadınların da kendisine dönüşünü kabul edecek” Ve kânallâhu gafûren rahîmâ:322 “Çünkü Allah ğafur ve rahimdir” buyurdu.

Ve lev lâ fadlullâhi aleykum ve rahmetuhu: “Eğer Allah’ın fazlı ve rahmeti sizin üzerinize olmasaydı haliniz ne olurdu?” Ve ennallâhe raûfun rahîm:323 “Muhakkak ki Allah rauf ve rahimdir.”

Sadakallahul azim

Bundan sonra anlatacaklarımız bu ayetlerin tefsiri olacaktır.

Dünyaya rabbimizi bilmeye, tanımaya, anlamaya, bulmaya gelmişiz. Vuslat yolculuğu zaten bunun için yapılır. Mürşid-i kâmile bunun için tabi olunur. Ona tabi olanlar onunla beraber Allah’a yolculuk yapar. Bu yolculuğu kendi gönlünden yapar; yani yolculuğu kendisinden kendisinedir yine. Bu yolculuğu yaparken bunu Allah’ın isimleriyle, Esmau’l Husna’yla yapar.

Kul ilk olarak; yolculuğa başlar başlamaz Allah’ın Rab isminin tecellisinin içine girer. Rab ismi… Yani rabbi onu terbiye eder. Terbiye eden Allah’tır. O, âlemlerin rabbidir, bütün âlemlerin terbiyesi ona aittir, kemale erdirmek ona aittir, olgunlaştırmak ona aittir, yolu göstermek ona aittir, idare etmek ona aittir, kemale ermesi için ihtiyacını temin etmek ona aittir, kula imtihan sahasını hazırlamak ona aittir; çünkü kul, Rab isminin tecellisinin içine girmiştir.

Söylemiştim daha önce; mutlak tenzih yanlıştır, mutlak teşbih de yanlıştır. Tam ikisinin arasından yolu yürümek gerekir. Allah’ın Esmau’l Husna’sı bütünüyle teşbihtir zaten bunu böyle anlamak gerekiyor.

Mesela Allah’ın, Allah ismini tanımaya çalışalım; Allah rahmandır, Allah rahimdir, Allah kerimdir, Allah meliktir derken Allah’ın sıfatlarını söylüyoruz; yani bir insandaki özellikleri nasıl anlayıp tanımaya çalışıyorsak esmayı anlarken de böyle anlıyoruz. “Benim rabbim böyleymiş” diyoruz. Allah kendini nasıl tanıtmışsa öyle anlamaya çalışıyoruz.

Biri vuslat yoluna başladığında muhatap olduğu Allah’ın ilk ismi Rab ismidir. Allah’ın terbiyesine girmiştir. Rabbini tercih etmiş, ona dost olmayı, ona vasıl olmayı tercih etmiş, “bunun karşılığı neyse ben bunun gereğini yaparım” demiştir. Allah da o kulunu; ya peygamberle, nebiyle, resulle ya da onun varisiyle terbiye eder. Aslında o, bu yolculuğu kendi gönlünden kendine yapar; yani kendi hakikatine yapar. Bu terbiye süresi boyunca hep Allah’ın Rab ismiyle karşı karşıyadır. Allah oradan ona bir perde aralarsa onun müşahede edeceği Allah’ın Rab isminin tecellisidir.

Bu ismi geçerse ikinci sırada gelen isim Allah’ın rahman ve rahim ismidir. Rahmetinin tecelli ettiği isimdir daha doğrusu. Hangi tarafa dönerse dönsün Allah’ın rahmetini görür. Görür ki rabbi ona rahmetiyle muamele eder, onu rahmetiyle terbiye eder. Bu görüş onun bir adım ileriye gittiğini gösterir.

Onda bütün isimler böyle peş peşe tecelli eder. Her bir isimden rabbini tanır; ama hikmetle bakar anlamaya çalışırsa rabbinin onu terbiye ettiğini görür, rahmetiyle muamele ettiğini görür. Bütün isimleri böyle bir bir üzerinde görür ve tadar. En son gördüğü, göreceği isim Allah’ın ilah ismidir. Anlar ki tapılmaya layık olan Allah’tır, İlah bir tek odur. Son mertebede bunu anlar.

Bu durumda biri vuslat yolculuğu yaparken neyle yolculuk yapıyormuş, neyi anlaması, tanıması gerekiyormuş? -Esmau’l Husna’yı tanıyıp anlaması gerekiyormuş. Bunu üzerinde tatması gerekiyormuş. En son mertebede de başlangıç noktasında da bu böyledir. Bütün bu yolculuk aşk ile yapılır. Kul, rabbini tanıdıkça onu sever. Önce onu rab olarak sever, sonra onu rahman ve rahim olarak sever, sonra onu kerim olarak sever. İsimler böyle peş peşe tecelli eder.

En son mertebede bütün isimlerin birleştiği Allah ismine sıra geldiğinde artık kul bütünüyle aşk olmuştur. Allah’ın isimlerini birer birer öyle bir sevmiş ki bütün o isimler onun her zerresine tecelli etmiştir. Öyle durup dururken havadan tecelli etmiyor. “Hadi bana ikram et, hadi bana ver” demekle kimse bir şey alamaz, kazanamaz. Hayal kurmuş olur. Yolu yürürken, yolu giderken, Allah’ı tanıdıkça seviyorsun. Sevdikçe o senin duan olur. Bir şeyi sevmeden onu istemiş olmuyorsun. O duan da olmuş olmuyor. İstediğin kadar dilinle söyle. Duan sevdiğin kadardır, iştiyakın kadardır, arzu ettiğin kadardır. Onun için Allah’ın esmasını sevdikçe o senin duan olur. “Ya rabbi bunu istiyorum, bu ismi seviyorum” dediğinde Allah o ismiyle senin gönlüne tecelli eder ve bir de bakarsın ki o isim sende tecelli etmiş.

Yani Allah’ın Rahim ismi sende tecelli ettiğinde bir de bakıyorsun ki mahlûkata, insana, tabi ki önce en yakınlarına rahmet etmeye, merhamet etmeye başlamışsın. O isim tecelli ettikçe senin rahmetin artar. Her bir isim böyledir. Sonra bir de bakıyorsun ki bütün isimler tecelli etmiş, arada başka bir şey kalmamış, benlik diye bir şey kalmamış. O vardığın son noktada Allah isminin tecellisiyle senin duan da kalmamış olur. Allah’ın senin için murat ettiği senin duan olmuş olur. Allah senin için neyi murat etmişse o senin de isteğindir. Artık kendi nefsinle, benliğinle, varlığınla bir isteğin kalmış olmuyor. Sadece Allah senin için neyi takdir ediyorsa sen de onu istiyorsun. İtiraz etmiyor tam tersine senin için neyi takdir ettiyse onu seviyorsun. Bu isterse sevmediğin bir şey olsun, beğenmediğin bir şey olsun, nefsinin kabul etmediği bir şey olsun yine de fark etmiyor.

Allah ayeti kerimede; “yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurduğunda melekler; “ya rabbi kan döküp fesat çıkaran birini mi halife kılıyorsun” dediğinde Allah ne buyurdu onlara; “sizin bilmediklerinizi ben bilirim.324 Allah, Adem’e bütün isimleri, esmayı talim etti” buyurdu. Bütün Esmau’l Husna’yı talim etti. Bu Esmau’l Husna’nın içinde her şey vardır, bütün varlık vardır. Her şey Allah’ın isimlerinin, esmasının tecellisidir zaten. Sonra Allah onları meleklere arz edip; “hadi bunu bana haber verin”325 dedi. Melekler ne dediler; “senin bize öğrettiğinden başka bir şey bilmeyiz. Sen subhansın ya rabbi!”326 Allah, Âdem’e; “bu isimleri haber ver” deyince Âdem o isimleri haber verdiğinde Allah; “sizin bilmediklerinizi ben biliyorum demedim mi size?”327 buyurdu. “Sonra meleklere, Adem’e secde etmesini emretti.”328

Secdenin sebebi neymiş?

Allah’ın Âdem’e talim ettiği esmaymış. Alleme Ademel esmâe kullehâ:329 “Allah, Âdem’e bütün isimleri talim etti” buyurdu. Âdem deyince onu insan olarak anlamak lazım. Her bir kulun kendini Âdem olarak bilmesi lazım, bu esmayı talim etmesi lazım. Bu esmayı burda eğer talim etmezsek meleklerin secde ettiği varlık olmamış oluruz. Nitekim esmayı talim ettiğimiz kadarıyla Allah’a yakın oluruz, en yüksek makama gelir, meleklerin secde ettiği varlık oluruz. Esmayı talim ettiğimiz kadarıyla…

Esmayı talim etmek demek; ismi öğrenmek, o sıfatı öğrenmek sonra o sıfatı üstüne giymek, o sıfatla sıfatlanmaktır; yani Rahim ismini öğrenmek, sonra rahim olmak, sonra Rahim ismiyle tecelli etmek, Rahim ismiyle varlığa, mahlûkata, insana muamele etmektir. İsim böyle talim edilir.

Esmau’l Husna’yı talim edenler meleklerin secde ettiği varlık olur.

Esmayı talim edebilmek için önce ismi sevmek lazım. Sevmezsek dua etmemiş oluruz. O ismi sevmemiz demek; onu istememiz, o ismin bizim duamız olması demektir. Duamız doğru olduğunda, duamızda samimi olduğumuzda Allah bunu bize ikram eder, ihsan eder.

Esmayı ilimle öğrenmek, bilgi sahibi olmak ayrı şeydir, esmayı talim etmek başka bir şeydir. Talim etmek direkt onu almak demektir. Öğrenmek ise bilgi olarak hafızaya kaydetmek demektir. Bütün sahabe esmayı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in, talimiyle aldı. Kıyamete kadar da onun varisleri esmayı onun gibi talim ederler. Sadece ismi anlatıp bilgi olarak onu öğretmez, bir de kendi gönlündekini verirler. Allah’ın, isimlerini talim ettirme âdeti her zaman böyledir.

Yani Allah’ın Rahim isminin tecellisini alabilmek için rahim olan bir zatla muhatap olman lazım. Onun bunu sana vermesi, senin onun üzerinden bunu alman lazım. Güneş nasıl ışığını her tarafa yayıyorsa; Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği bir nebi, bir resul ve bir peygamber varisi de aynı şekilde gönlünden o nuru öyle saçar. Yapmamız gereken şey; gönlümüzü açıp onu dinlemek, onu almak, onun üzerinden o esmayı sevmek.

Bir kul, Allah’ın bir ismiyle ne zaman isimlenmiş olur, bir sefer rahmet etse, beş sefer rahmet etse Rahim ismini alır mı? -Almaz; ama her halükarda merhamet eder ve rahmetle muamele ederse o zaman rahim olur. O zaman Allah’ın Rahim ismini almış olur; yani onun bir sefer, beş sefer, on sefer merhamet etmesi yetmez, her anda rahmetle muamele etmesi gerekir.

“Allah mü’minlere karşı rahimdir” buyurdu. Bil muminîne rahîmâ330 Allah, mü’minlere karşı rahimse mü’minlerin de mü’minlere karşı rahim olması gerekir. Bir de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için buyurdu; Bil muminîne raûfun rahîm:331 “O, mü’minlere karşı rauf ve rahimdir.” Allah’ın iki ismi birden ona verilmiştir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in en öndeki sıfatı, neymiş?

Rauf ve rahim olmakmış, âlemlere rahmet olmakmış. Bir de buyurdu ki; “mü’minler Allah’ın rahmetinin içindedirler.”332 Allah’ın rahmetinin içinde olmak demek; Allah’ın sevdiği ve Allah’ı seven demektir. Allah sevdiklerini rahmetinin içine alır. O rahmeti kim hak etmişse Allah onu rahmetinin içine alır.

Allah ayeti kerimede buyurdu ki; “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler.”333 Nasıl takdir edemediler Allah’ın hakkını? -Esmau’l Husna’yı Allah’a has kılmadılar. Esmau’l Husna, Allah’ın en güzel isimleri demektir. “En güzel isimler Allah’a aittir”334 Allah en güzeldir, demektir bu. Allah en güzeldir. Bütün güzelliği Allah’a vermeyenler Allah’ın hakkını takdir edemediler, demektir.

Muaz bin cebel anlatıyor; “Bir yolculuk esnasında Resulullah (s.a.v.) Efendimiz beni arkasına bindirmişti giderken buyurdu ki;

- Ya Muaz! Allah’ın, kulları üzerindeki hakkı nedir biliyor musun?

Ben dedim ki;

- Allah ve resulü bilir.

Buyurdu ki;

-Allah’ın, kulları üzerindeki hakkı kullarının kendisine hiçbir şeyi şirk koşmamalarıdır.

Yine buyurdu ki;

- Kulların Allah üzerindeki hakkını biliyor musun?

Ben yine;

- Allah ve resulü bilir, dedim.

Buyurdu ki;

- Kulun Allah üzerindeki hakkı kendisine hiçbir şeyi şirk koşmayan kuluna azap etmemektir.”335

Eğer Allah bir kula azap etmediyse, o kul azabı hak etmediyse o kul cennetlik demektir. Şart nedir? -Kendisine hiçbir şeyi şirk koşmamak. Kul, Allah’a nerde şirk koşuyor? -Allah’ın isimlerinde şirk koşuyor, zatına değil! Zaten müşrikleri anlatırken Allah buyurdu ki; “Onlara sorsan; gökleri kim yaratmış? -Allah diyecekler. Yeri kim yaratmış? -Allah diyecekler. Peki, sizi kim yarattı desen? -Allah diyecekler. Söyle onlara, o zaman nasıl döndürülüyorsunuz?”336 Allah’a şirk koşmak illa Allah’ı inkâr etmek değildir, puta tapmak değildir. O zaten bütünüyle şirktir.

Hatta Muaz dedi ki:

- Ya Resulullah bunu insanlara haber vereyim mi?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurdu ki;

-Hayır, eğer insanlara haber verirsen sonra amel işlemekten vazgeçerler.337

Allah’ın isimlerinde Allah’a şirk koşmamak için önce isimleri bilmek lazım sonra tanımak, anlamak lazım sonra da tatmak lazım ki şirke düşmeyelim.

Allah ayeti kerimede buyuruyor; Muhammedun resûlullâh vellezine meahû eşiddâu alâl kuffâri ruhemâu beynehum:338 “Muhammed, Allah’ın resulüdür ve onunla beraber olanlar da (onun bu risaletine ortaktırlar, ona yardım ederler) kâfirlere karşı şiddetlidirler ve onlar kendi aralarında rahimdirler.” “Ruhemâ” rahimin çoğuludur. Kendi aralarında birbirlerine karşı rahimdirler. Eğer mü’minlere rahim değilsek bu; “Muhammedun Resulullah” onun resullüğüne iman etmemişiz ve ona yardım etmiyoruz demektir. Onun risaletinin altına omuzumuzu veremedik demektir.

Allah başka bir ayeti kerimede buyurdu ki; “şeytan sizin apaçık düşmanınızdır. Şeytana tapmayın, şeytana âbd olmayın, şeytanın adımlarını takip etmeyin.”339 “Sizin düşmanınız şeytandır” dedi. Allah’ın, şeytanı düşman olarak göstermesi onun rahmetindendir. Neden? -Öyle ki düşmanımızı bilelim, tanıyalım. Birbirimize, insana düşmanlık yapmayalım.

Daha önce okuduğumuz ayetlerde; “karşı karşıya gelmiş savaşmış olsanız bile onlar eğer dönerlerse, pişman olurlarsa, savaştan vazgeçerlerse Allah ğafur ve rahimdir”340 denmişti; yani siz de onlara karşı ğafur ve rahim olun, onları affedin, rahmetle muamele edin demektir bu. Çünkü gerçek düşman olan iblistir, şeytandır.

Bir kısım insanlar şeytanın tuzağına düşmüşse bize düşen onlara yardım etmektir. Şeytanın oyuncağı olmaktan onları kurtarmaya çalışmaktır. Yardım etmek böyledir yoksa cehenneme sürüklemek, küfürle itham etmek yardım etmek değildir!

Ne buyuruyordu ayeti kerimede; “kim imanı inkâr ederse ameli boşa gider.”341 Hele bir de “La ilahe illallah” diyen mü’min kardeşlerimizin imanını inkâr ediyor, onları mü’min olarak kabul edemiyorsak, “Bizim gibi değilse, bizim yolumuzda değilse, bizim cemaatimizde, bizim tarikatımızda değilse onlar yanlış yoldadırlar” deyip onları küfürle itham ediyorsak onların imanlarını inkâr etmişiz demektir. Bu durumda amelimiz boşa gitmiştir.

Allah mü’minleri tarif ederken buyurdu ki; “mü’minler o kimselerdir ki: Allah zikredildiğinde kalpleri titrer, onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artırırlar ve onlar Allah’a bütünüyle tevekkül ederler.”342 Allah’ın mü’min tarifi budur. Bakacağız Allah deyince kalbimiz titriyor mu titremiyor mu? Titremiyorsa bir sorun var demektir; çünkü mü’mini tarif ediyor.

Peki, imanımızın neresinde sorun var?

Allah’ı tanımamızda, Allah’ı bilmemizde sorun var. Esmau’l Husna’yı anlamamızda sorunumuz var. Eğer Esmau’l Husna’yı anlar, rabbimizi, sıfatlarıyla tanırsak ona âşık oluruz. O esmanın nuru gönlümüze tecelli edip ona âşık olunca, Allah denince ne dendiğini ve âlemlerin rabbinin zikredildiğini anlarız ve titreriz. Kalbimiz aşktan, muhabbetten, haşyetten ürperir.

Eğer biri Allah’ı bilirse, tanırsa Allah o kul için neyi takdir etmişse o kul da onu ister. Kul; Allah’ı tanımadığı; “ben kendi hayatım hakkında kendim için daha güzel karar veririm, daha güzel hüküm veririm, daha güzelini isterim” dediği için Allah’a güvenemiyor, tevekkül edemiyor, Allah’ın kendisi için takdir ettiğini kendisi için isteyemiyor. Bu; Allah’ı bilmediği içindir, tanımadığı içindir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyuruyor; “Allah, insanlardan ancak merhametli olanları affeder, mağfiret eder, onlara rahmet eder”343 İnsanlardan merhametli olanları…

Eğer bir kul, Allah’ın kullarına, mahlûkata karşı merhametli değilse Allah’ın merhametini hak etmiyor demektir. Onun için Allah da insanlardan merhametli olanları mağfiret eder, onlara rahmet eder.

Yine buyuruyor; “Merhamet etmeyen kimseye merhamet olunmaz.”344 Yine başka bir hadiste; “muhakkak ki insandaki rahmet, merhamet, rahmandan bir cüzdür”345 Rahman’ın tecelli ettiği bir parçadır, dedi. Rahman’dan bir cüz… Bu hadisi şerifi Buhari, Tirmizi, Ahmet Bin Hanbel rivayet etmiştir. “İnsanlardaki rahmet rahmandan bir cüzdür;” yani o, Esmau’l Husna’dan bir parça taşıyor.

Başka bir hadiste; “Allah’ın rahmeti bütün mahlûkatı kapsamak üzere Rahman’ın arşında asılıdır”346 buyurdu. Yani tecelli etmeyi bekliyor, kulun onu indirmesini bekliyor. Kul isterse Allah onu indirecek, kulun istediği kadarıyla onu indirecek; çünkü Allah’ın isimleri aynı zamanda duayı gerektiriyor, ismin tatbik edilmesi gerekiyor. Çünkü dua edilmeden isim tecelli etmez.

Ayeti kerimede; “duanız olmasaydı rabbiniz size neden değer versin”347 buyurdu. Duan aynı zamanda senin değerindir, kıymetindir, şerefindir. Neyi istiyorsan kıymetin, değerin de ona göredir. Eğer istediğin dünyaysa kıymetin bir avuç toprak kadardır; ama istediğin Allah ise Allah’ın isimleri, sıfatlarıysa, Allah’ın rızası, dostluğuysa ona da kıymet, paha biçilmez. O asıl rahmeti almak için bize lazım olan, gerekli olan duadır. O ismi sevip istemektir.

Başka bir hadisi şerifte; “güçsüzlere merhamet edenlere rahman olan Allah rahmet eder”348 buyurur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyuruyordu; “Allah güzeldir güzeli sever.”349 Yani en güzel isimler Allah’a aittir, bütün güzellik Allah’a aittir. Kim Allah’ın güzelliğiyle güzel olursa Allah’ın sevgisini hak eder. Bir de; “Allah verdiği nimeti kulunun üzerinde görmek ister”350 buyurdu; yani o güzellik, o esma nimeti onun üzerinde görünsün istiyor Allah.

Allah’ın isimleriyle isimlenmiş, sıfatlarıyla sıfatlanmış bir kul; Allah’a halife olmuş, Allah’a ayna olmuş bir kuldur. Ona bakan, Allah’ı hatırlar, hatırlamalıdır. O hatırlatır zaten; çünkü Allah’ın güzelliğini yansıtıyor. Bu güzellik zahiri bir güzellik değildir; manevi bir güzelliktir, ahlak güzelliğidir.

Yani rahimdir, kerimdir, afuvvdur. Allah’ın isimleri böyle üzerinde tecelli etmiştir. Onu seven o isimlerle onu sever. Aslında onu sevmemiş Allah’ın onun üzerindeki isimlerini sevmiştir. Bütün bu isimlerle isimlenmiş bir kulu sevmemek mümkün değildir ve o, Allah’ın sonsuz esmasından sadece bir damladır. Böyle bir insan, Allah’ın sonsuz esmasından sadece bir damladır, dedik. Peki, bu durumda Allah’ı nasıl sevmemiz lazım! Gerçekten onu esmasıyla bilen, tanıyan, anlayan onu nasıl sever bir düşünmek lazım.

Allah rahim esmasını tanıtırken “Azizur rahim”351 dedi; yani bütün şeref kendisine aittir, izzet sahibidir; ama o rahimdir dedi, “Rahmanur rahim”352 dedi, “Ğafurur rahim”353 dedi, “Raufur Rahim”354 dedi, “Rabbir rahim”355 dedi, “Berrur rahim”356 dedi.

“Tevvabur Rahim” rahmetinden dolayı tövbeleri kabul eder. “Berrur Rahim” rahmetinden dolayı iyilikleri ihsan eder. “Raufur Rahim” rahmetinden dolayı rıfk ile muamele eder. “Rabbir Rahim” onun rabliği, mürebbiyeliği, terbiyesi rahmetiyledir, rahim olduğundan dolayı terbiye eder. “ Rahmanur Rahim” o rahmandır ve rahimdir. “Ğafurur Rahim” rahmetinden dolayı mağfiret eder dedi; çünkü o rahimdir,

Allah’ın esması üzerinde mutlaka tefekkür etmemiz lazım. Rabbimizi anlamak istiyorsak, tanımak istiyorsak, onu zikretmek istiyorsak yapmamız gereken şey; Allah’ın isimleri üzerinde tefekkür etmektir. “Bize rabliğini nasıl yapmış, bizi nasıl terbiye etmiş, Rahman ve Rahim ismiyle bize nasıl muamele etmiş, nasıl tecelli etmiş…” Bütün bunlara bakıp, bu isimleri tefekkür edip rabbimizi anlamaya, tanımaya çalışıyoruz. Bize olan yakınlığını tatmaya çalışıyoruz. Bu isimleriyle bize yaptığı muameleden dolayı onu sevmeye çalışıyoruz.

Eğer bir sefer gönlümüzün üzerindeki sis perdesi kalkarsa bütün şiddetiyle Allah’ın o Esmau’l Husna’sını anlamaya, tatmaya başlarız. Kendimizi Allah’ın huzurunda buluruz, onun huzurunda olduğumuzu tatmaya başlarız. O zaman Allah deyince kalbimiz titrer. Hatta her zerremize kadar titreriz, ürpeririz. Bunun başka bir yolu da yoktur. Bu durumda mü’min olmanın da başka yolu yoktur; çünkü “mü’minler Allah zikredildiğinde kalpleri ürperen, Allah’ın ayetleri okununca imanları (muhabbetleri) artan, Allah’a bütünüyle tevekkül edenlerdir”357 buyurmuştu.

Esma dersini biz de onun için yapıyoruz. Sadece sonsuz bir deryadan bir damlayı anlatmaya çalışıyoruz. Bir damla… Sonra herkes bu tefekkürü kendisi yapmalıdır. Kendisi esmayı tanımaya, anlamaya çalışmalıdır ve o deryaya kendisi dalmalıdır.

“Allah âlemlerin rabbidir” dedik. Rab; terbiye eden demek, mürebbi demek, koruyan, gözeten, yolu gösteren demektir. İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesi olunca onun da kendi ev halkına karşı Allah’ın Rab ismiyle muamele etmesi lazım. Allah nasıl ki peygamberi ile vahyi ile terbiye ediyorsa bizim de kendi ev halkımızı Allah’ın vahyiyle terbiye etmemiz lazım, Kur’an ile terbiye etmemiz lazım. Ne buyuruyordu ayeti kerimede; “kendinizi ve ehlinizi yakıtı taşlar ve insanlar olan ateşten koruyun.”358 Bu durumda senin onları koruyabilmen için onları terbiye etmen lazım, Allah’a kul olmaları için onlara yardım etmen lazım. Bunu Allah’ın ayetleriyle yapmadınsa bu isim sende tecelli etmemiş demektir. Bu, Allah’ın Rab isminin tecellisidir.

Allah rahmandır, Allah rahimdir. Bu terbiyeyi yaparken bunu rahmetle yapman lazım. Tenzîlun miner rahmânir rahîm359 buyurdu. “Bu Kur’an rahman ve rahimin indirmesidir” dedi. Rahman ve rahim indirdiyse bu ancak rahman ve rahim olarak öğretilebilir.

Mesela Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in, Kur’an’ı öğretirken hiçbir sahabeye kızdığını duyduk mu? Hâlbuki bizim hocalarımız Kur’an’ı bize nasıl öğretti? -Döverek… “Hocanın dövdüğü yerde gül bitiyormuş!”

Öğretenin rahman ve rahim ismiyle isimlenmiş olması gerekiyor. Bir eğitimcide, bir muallimde, ilk aranan şart onun rahim olmasıdır. Eğer biz de çocuklarımıza bir şeyi öğreteceksek onlara karşı rahim olmamız, rahmetle muamele etmemiz, onları öyle eğitmemiz lazım. Bütün isimlerin böyle üzerimizde görünmesi lazım ki Allah’a kul olduğumuzu, âbd olduğumuzu, kabul etmiş olalım, Allah’a halife olabilelim. Yoksa İslam’ı bir takım emirlerden, nehiylerden ibaret zannetmek işi anlamamaktır.

Allah bizi dünyaya Hz. insan olalım diye gönderdi. Buyurdu ki; “emaneti göklere, yerlere, dağlara yükledik onlar yüklenmekten çekindi ama insan bunu yüklenmekten çekinmedi.”360 Çünkü o buna layıktı. O bunun hakkını verebilirdi, verebilir. Allah bunu neden yaptı? “Münafık erkeklerle münafık kadınlara, müşrik erkeklerle müşrik kadınlara azap edecek” dedi. Emanetin hakkını veremediklerinden dolayı… Azap demek mahrumiyet demektir.

Neden mahrum olacaklar?

Allah’ın esmasından mahrum olacaklar. Devam etti ayet; “ve Allah mü’min erkekler ve mü’min kadınların da tevbesini, kendisine dönüşünü kabul edecek; çünkü o rauf ve rahimdir.”361 Yani o ana kadar ters yola gitmişler, yanlış tarafa gitmişler anlamamışlar. Ne zaman ki onlar Allah’a döndü, Allah onların kendisine dönüşünü, esmasına, isimlerine dönüşünü, isimleriyle isimlenmeye dönüşünü, Allah’ın sıfatlarını almaya dönüşünü, Resulullah’ın ahlakıyla ahlaklanmaya dönüşünü kabul edecek, buyurdu.

Ayetin başındaki emanet; bütünüyle Allah’ın zatıyla sıfatıyla tecelli ettiği, Allah’ın insana nefhettiği ruhtur. Ya o olursun, ona haksızlık etmemiş olursun ya da ona, kendi kendine ihanet edersin. Onun için Allah ne buyurdu; “ey nefislerini israf eden kullarım!” Nefislerini israf eden, kendi kendini harcayan kullarım, kendi kendine ihanet eden kullarım.” Kendine nasıl ihanet etmiş? -Kendini Allah’ın nurundan bilmemiş, kendini Allah’ın kendisine nefhettiği ruh olarak kabul etmemiş, edememiş. Kendini çamurdan zannetmiş, dünyaya ait bir varlık zannetmiş de ondan. Ayetin devamında; “Allah’ın rahmetinden umudunuzu kesmeyin, Allah bütün günahları affeder. O rauf ve rahimdir”362 buyurdu. Size rahmetiyle muamele eder. Sizi mağfiret eder, hiç günah işlememiş gibi size muamele eder, buyurdu.

Allah neye davet ediyor? -Kendine…

“Dön” dedi. Yani; “Bu yaştan sonra bir şey olmaz, bu aşamadan sonra artık bir şey yapamam deme!” “Sen dön, ben sana rahmetimle muamele ederim, senin günahlarını sevaba çeviririm.” Niye? -Çünkü “Allah rahim ve veduddur”363 buyurdu. Rahmetiyle muamele eder; çünkü Allah seviyor ve sevendir. Rahim ve vedud olandır.

Allah bize rahmetiyle muamele etsin inşallah! Bizi Rahim isminin tecellisine mazhar etsin inşallah! Kullarına karşı, mahlûkata karşı bizi rauf ve rahim kılsın inşallah! Allah bizi esmasıyla, zatıyla, sıfatıyla tecelli edip şereflendirsin inşallah! Bizi kendisine layıkıyla halife kılsın inşallah! Ayna kılsın inşallah! Âleme, âlemlere nur saçanlardan kılsın inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Bakara /30 ↩
  2. Âli İmrân /31 ↩
  3. En’am /165 ↩
  4. A’râf /156 ↩
  5. Tevbe /128 ↩
  6. Yusuf /53 ↩
  7. Hicr /49 ↩
  8. Hicr /50 ↩
  9. Nisa /147 ↩
  10. Nisa /64 ↩
  11. Nisa /106 ↩
  12. Hucurât /14 ↩
  13. Nisa /110 ↩
  14. Neml /11 ↩
  15. Furkan /70 ↩
  16. Yasin /58 ↩
  17. Şuarâ /159 ↩
  18. Şuarâ /217 ↩
  19. Kasas /16 ↩
  20. Zumer /53 ↩
  21. Mumtehine /7 ↩
  22. Fussilet /2 ↩
  23. Hadîd /9 ↩
  24. Nahl /18 ↩
  25. Tevbe /104 ↩
  26. Bakara /37 ↩
  27. Bakara /192 ↩
  28. Haşr /10 ↩
  29. Ahzâb /72 ↩
  30. Ahzâb /73 ↩
  31. Nûr /20 ↩
  32. Bakara /30 ↩
  33. Bakara /31 ↩
  34. Bakara /32 ↩
  35. Bakara /33 ↩
  36. Bakara /34 ↩
  37. Bakara /31 ↩
  38. Ahzâb /43 ↩
  39. Tevbe /128 ↩
  40. Âli İmrân /107 ↩
  41. Hacc /74 ↩
  42. A’râf /180 ↩
  43. Buharî, Müslim ↩
  44. Ankebut /61 ↩
  45. Buharî, Müslim ↩
  46. Fetih /29 ↩
  47. Fatır /6, Bakara /208 ↩
  48. Bakara /192 ↩
  49. Maide /5 ↩
  50. Enfal /2 ↩
  51. Müslim, Cenâiz, 11; Buhârî, Merdâ, 9 ↩
  52. Buhâri, Tevhid 2, Edeb 27; Müslim, Fedail 66, Tirmizi, Birr 16 ↩
  53. Buhârî, Edeb,13; Tirmizî, Birr, 16; Ahmed b. Hanbel, I,190, 321, II, 295 ↩
  54. Müslim, Birr 17; Ahmed b. Hanbel, II/163, 190 ↩
  55. Furkan /77 ↩
  56. Buhârî, Cenâiz, 32 ↩
  57. Kenzü’l-Ummal, 3: 528 ↩
  58. Buhârî, Libas 1; İbni Mace, Libas 23 ↩
  59. Şuarâ /159, Duhan / 42, Secde /6, Şuarâ /140 ↩
  60. Bakara /163, Haşr /22 ↩
  61. Hucurat /5, Nisa /106, Maide /74, Hicr /49, Tegâbun /14 ↩
  62. Haşr /10, Tevbe /128 ↩
  63. Yasin /58 ↩
  64. Tur /28 ↩
  65. Enfal /2 ↩
  66. Tahrim /6 ↩
  67. Fussilet /2 ↩
  68. Ahzab /72 ↩
  69. Ahzab /73 ↩
  70. Zumer /53 ↩
  71. Hûd /90 ↩